Nizam al-Mulk

Pengenalan 
Nama asal ialah Abu Ali Hassan bin Ali bin Ishaq al-Tusi. Beliau dilahirkan pada tahun 408 H, di sebuah bandar kecil, Radkhan yang terletak di pedalaman daerah Tus, dalam negara Iran sekarang. Pendidikan awalnya adalah mempelajari hadis dan fiqh atas kehendak bapanya, iaitu di bawah bimbingan Abd al-Samad Funduraji. Kemudian, dia belajar pula dengan seorang tokoh yang alim dalam mazhab Syafi’i iaitu Imam al-Muwaffaq dari Naisabur.

 Kehidupan Awal dan Permulaan Kerjaya 
Niẓām al-Mulk menerima pendidikan dalam bidang fiqh Shafi’i dan teologi Ash’ari, mencerminkan latar belakang keilmuan Sunni yang kukuh. Ayahnya berkhidmat sebagai pegawai kewangan kepada kerajaan Ghaznawi. Selepas kekalahan Ghaznawi kepada Seljuk dalam Pertempuran Dandanaqan (1040), beliau berpindah ke Ghazni dan memulakan kerjaya dalam pentadbiran kerajaan.

 Perkhidmatan kepada Empayar Seljuk 
Sekitar tahun 1043, beliau menyertai pentadbiran Seljuk dan menjawat jawatan sebagai pentadbir wilayah Khorasan menjelang tahun 1059. Sokongan strategiknya kepada Alp Arslan dalam perebutan takhta membolehkan Alp Arslan menjadi sultan pada tahun 1064. Sebagai balasan, Niẓām al-Mulk dilantik sebagai wazir dan berkhidmat di bawah pemerintahan Alp Arslan dan anaknya Malik-Shah I selama hampir tiga dekad.

Selepas pembunuhan Alp Arslan pada tahun 1072, Malik-Shah I dicabar dalam pertempuran oleh bapa saudaranya, Kavurt. Pada Januari 1074, kedua-dua tentera bertemu berhampiran Hamadan. Tentera Kavurt terdiri daripada elemen Turkmen tradisional dari angkatan Alp Arslan, manakala tentera Malik terdiri daripada ghulam serta pasukan tentera Kurdi dan Arab. Disebabkan ramai Turkmen berpaling tadah menyertai tentera Malik, Kavurt tewas dan walaupun Malik mempertimbangkan untuk memberi pengampunan, Kavurt akhirnya diracun—kemungkinan atas arahan Niẓām al-Mulk.

Di bawah bimbingan cemerlang Niẓām, tentera Seljuk berjaya mengekang Ghaznawi di Khorasan, menolak kembali pengaruh Fatimiyyah di Syria, menewaskan pencabar takhta Seljuk yang lain, menyerang Georgia dan menjadikannya negeri taklukan, memaksa penyerahan gabenor wilayah, serta mengekalkan Khalifah Abbasiyyah dalam kedudukan yang lemah.

Niẓām al-Mulk meninggalkan kesan besar terhadap struktur organisasi kerajaan Seljuk, justeru gelaran beliau yang bermaksud “Pengatur Negara.” Beliau menjadi penghubung politik antara Abbasiyyah, Seljuk dan pesaing mereka seperti Fatimiyyah. Tentera Seljuk terdiri daripada pelbagai etnik termasuk Turki, Armenia, Yunani, Arab dan Slav. Namun, Niẓām lebih mengutamakan tentera Iran seperti Dailamite, Khorasani dan Shabankara, serta tentera bukan Iran seperti orang Georgia.

 Objektif Politik Niẓām al-Mulk 
Antara matlamat politik utama beliau termasuk:

 Mewujudkan peluang pekerjaan untuk kaum Turkmen yang berhijrah ke dataran Iran semasa kejayaan Seljuk di Parsi, kerana gaya hidup nomad mereka dianggap ancaman kepada kestabilan politik dan ekonomi.
 Menunjukkan kekuatan Sultan—bukan sahaja dari segi ketenteraan tetapi juga kemurahan hati terhadap pemberontak yang tunduk.
 Mengekalkan pemerintah Sunni dan Syiah tempatan sebagai vasal kepada Sultan, serta meningkatkan penggunaan kerabat Sultan sebagai gabenor wilayah.
 Mengelakkan pertikaian berkenaan pewarisan takhta Malik-Shah I.
 Mengekalkan hubungan baik dengan Khalifah Abbasiyyah.

Pada tahun 1081/1082, Ibn Bahmanyar, salah seorang musuh Niẓām, cuba meracun beliau tetapi gagal dan akhirnya dibutakan oleh Niẓām. Selepas kejadian itu, musuh-musuh Niẓām menyebarkan fitnah terhadap beliau dan anaknya. Ini menyebabkan kemarahan anak Niẓām, Jamal al-Mulk, yang mencabut lidah Ja’farak, salah seorang penyebar fitnah. Malik Shah tidak mampu campur tangan dan akhirnya meracun Jamal.

Pada tahun 1091, sekumpulan Qarmatian menyerang Basra, manakala puak Isma’ili di bawah pimpinan Hassan-i Sabbah menawan kubu Alamut. Pewarisan takhta menjadi rumit selepas kematian dua anak lelaki tertua Malik-Shah—Dawud (meninggal 1082) dan Ahmad (meninggal 1088), kedua-duanya anak kepada Puteri Kara-Khanid, Terken Khatun. Beliau juga mempunyai seorang anak bernama Mahmud (lahir 1087) yang ingin dijadikan pewaris, manakala Niẓām dan kebanyakan tentera Seljuk menyokong Berkyaruq, anak tertua Malik-Shah yang masih hidup dan dilahirkan oleh puteri Seljuk. Terken Khatun kemudian bersekutu dengan Taj al-Mulk Abu’l Ghana’im untuk menyingkirkan Niẓām. Taj turut menuduh Niẓām melakukan rasuah di hadapan Sultan. Namun, Malik Shah tidak berani memecat Niẓām. Niẓām kemudian mengepung Alamut tetapi terpaksa berundur.

Ucapan Terakhir Niẓām al-Mulk (1092)

Sebelum kematiannya, menyedari musuh-musuhnya merancang konspirasi, Niẓām menyampaikan ucapan terkenal di istana:“Beritahu Sultan, jika baginda belum menyedari bahawa saya adalah setara dalam urusan pemerintahan, maka ketahuilah bahawa kuasa ini hanya dicapai melalui kebijaksanaan dan pertimbangan saya. Tidakkah baginda ingat ketika ayahnya dibunuh, saya mengambil alih tanggungjawab dan menumpaskan para pemberontak dari kalangan keluarganya dan orang luar. Beritahu baginda bahawa kestabilan mahkota diraja bergantung kepada dakwat pena wazir ini, dan keharmonian antara kedua-dua kepentingan ini adalah kunci kepada segala kejayaan. Jika pena ini ditutup, kuasa diraja akan runtuh.”

 Karya dan Sumbangan Intelektual 
Selain pengaruh luar biasa sebagai wazir, Niẓām al-Mulk terkenal kerana menubuhkan rangkaian sekolah tinggi yang dikenali sebagai Madrasah Nizamiyyah di kota-kota seperti Baghdad, Isfahan, Amol, Nishapur, Mosul, Basra dan Herat.

Beliau juga terkenal dengan karya besar berjudul Siyasatnama (“Kitab Pemerintahan”) yang ditulis atas permintaan Malik Shah agar para menterinya menghasilkan buku mengenai pentadbiran dan isu negara. Karya Niẓām adalah satu-satunya yang diterima dan dijadikan asas “undang-undang perlembagaan negara.” Buku ini menggunakan contoh sejarah untuk membincangkan keadilan, pemerintahan berkesan dan peranan kerajaan dalam masyarakat Islam, dan sering dibandingkan dengan The Prince karya Machiavelli. Ia juga membincangkan aspek pengintipan dan keselamatan negara, serta menasihati pemerintah agar membina rangkaian risikan yang meluas.

Niẓām turut menulis sebuah buku berjudul Dastur al-Wuzarā, ditujukan kepada anaknya Abu’l-Fath Fakhr al-Malik, yang mirip dengan karya terkenal Qabus Nama.

 Inovasi Pentadbiran 
Sepanjang tempoh perkhidmatannya, Niẓām al-Mulk memperkenalkan pelbagai pembaharuan pentadbiran. Beliau membangunkan sistem iqtāʿ ketenteraan (pemberian tanah kepada tentera) yang membantu menyatukan masyarakat nomad Turki dengan ekonomi pertanian yang menetap. Sistem ini membolehkan Empayar Seljuk mengekalkan angkatan tentera tetap yang besar tanpa bergantung sepenuhnya kepada hasil penaklukan.

 Legasi Pendidikan 
Salah satu sumbangan paling berkesan beliau ialah penubuhan rangkaian madrasah yang dikenali sebagai Nizamiyyah. Institusi-institusi ini menjadi pusat pembelajaran Islam dan latihan pentadbiran, serta menjadi asas kepada sistem birokrasi Islam yang berterusan selama berabad-abad.

 Kempen dan Diplomasi 
Beliau turut menyertai pelbagai kempen ketenteraan bersama Alp Arslan, termasuk penaklukan Ani di Armenia dan rundingan damai dengan pemerintah Georgia. Di samping itu, beliau mengetuai ekspedisi ke wilayah Fars dan Estakhr, yang meningkatkan reputasinya sebagai pentadbir dan strategis yang cekap.

Warisan

Niẓām al-Mulk dianggap oleh ramai sejarawan sebagai “tokoh negarawan paling penting dalam sejarah Islam.” Dasar dan institusi yang beliau wujudkan memberi kesan mendalam kepada pentadbiran Islam selama berabad-abad, dan pendekatan beliau yang menggabungkan ilmu, pragmatisme, dan kecekapan pentadbiran menjadi contoh kepada generasi pentadbir yang berikutnya.

Rencana ini ialah rencana tunas. Anda boleh membantu Wikipedia dengan mengembangkannya.