Abjad Qibti

Abjad Qibti ialah sistem tulisan yang digunakan untuk menulis bahasa Qibti, peringkat terkini bahasa Mesir. Huruf-hurufnya menggunakan abjad Yunani yang ditambahkan dengan huruf-huruf yang dipinjam daripada tulisan Demotik Mesir. Ia sistem tulisan abjad pertama yang digunakan untuk bahasa Mesir. Terdapat beberapa jenis abjad Qibti, kerana tulisannya berbeza antara dialek dan era bahasa Qibti.

 Sejarah 
alt=|kanan|thumb| Huruf-huruf skrip Qibti, tidak termasuk soou

Tulisan Qibti berasal dari Kerajaan Ptolemaik, apabila abjad Yunani digunakan untuk mengalih tulisan teks Demotik untuk merakamkan sebutan yang betul. Seawal abad ke-6 SM dan selewat-lewatnya abad ke-2 SM, semua teks agama pra-Kristian ditulis dalam Qibti Lama, teks bahasa Mesir yang ditulis dalam abjad Yunani.

Berbeza dengan Qibti Lama, tujuh huruf Qibti tambahan diambil daripada Demotik, dan kebanyakannya (tetapi bukan semua) digunakan dalam bentuk tulisan Qibti "sebenar". Teks Qibti banyak digunakan untuk tujuan keagamaan Kristian, Gnostisisme, dan Manichaeisme.

Dengan penyebaran agama Kristian awal di Mesir, pengetahuan tentang hieroglif Mesir hilang pada akhir abad ketiga, juga aksara Demotik kemudian daripada itu, menghasilkan sistem tulisan yang lebih banyak dikaitkan dengan Gereja Ortodoks Qibti. Menjelang abad keempat, abjad Qibti telah "distandardkan", lebih-lebih lagi untuk dialek Sahidi. (Terdapat beberapa perbezaan antara abjad yang digunakan untuk pelbagai dialek Qibti).

Qibti zaman sekarang umumnya tidak digunakan kecuali oleh ahli-ahli Gereja Ortodoks Qibti untuk menulis teks agama mereka. Semua kodeks Gnostisisme yang ditemui di Nag Hammadi menggunakan abjad Qibti.

Abjad Nubia Lama—digunakan untuk menulis bahasa Nubia Lama, bahasa Nilo-Sahara—adalah varian abjad Qibti yang hanya menggunakan huruf besar, dengan aksara tambahan yang dipinjam daripada aksara Yunani dan Meroitik.

 Bentuk 
Tulisan Qibti ialah sistem tulisan Mesir pertama yang menunjukkan huruf vokal, menjadikan semua catatan Qibti berharga untuk membongkar teks-teks Mesir terdahulu. Sesetengah suku kata Mesir terdapat bunyi tanpa vokal; dalam Sahidi, dalam Qibti ia ditulis dengan garis di atas keseluruhan bunyi. Banyak sekolah menulis menggunakan tanda baca: ada yang menggunakan koma atas sebagai pembahagi perkataan dan untuk menandakan klitik, fungsi penentu dalam sistem tulisan logogram Mesir; ada yang menggunakan titik di atas  dan  untuk menandakan pemulaan suku kata baharu, yang lain menggunakan garisan melengkung di atas vokal untuk tujuan yang sama.Ritner, Robert Kriech. 1996. "The Coptic Alphabet". In The World's Writing Systems, edited by Peter T. Daniels and William Bright. Oxford and New York: Oxford University Press. 1994:287–290.

Sistem tulisan Qibti banyak dipengaruhi oleh abjad Yunani, yang membantu dalam memahami teks Mesir purba.Campbell, George L. "Coptic." Compendium of the World's Writing Systems. 2nd ed. Vol. 1. Biddles LTD, 1991. 415. Ia mempunyai 24 huruf yang berasal daripada Yunani, bersama-sama dengan 6 atau 7 lagi daripada Demotik, bergantung pada dialek. Huruf ϯ juga mewakili bunyi /te/ atau /de/.

Memandangkan abjad Qibti hanyalah versi abjad Yunani dengan huruf tambahan, ia boleh menulis Yunani tanpa memerlukan kaedah khas untuk menukar huruf. Ini seperti Rumi dapat ditulis dengan abjad Iceland (yang juga telah menambah beberapa huruf) atau abjad Fraktur (yang mempunyai bentuk tersendiri). Pada mulanya, tulisan Qibti akan disatukan dengan abjad Yunani dalam Unicode, tetapi ia dipisahkan kerana Qibti tidak pernah ditulis menggunakan huruf Yunani bentuk moden, dan hurufnya lebih serupa dengan huruf-huruf dalam abjad Cyril daripada Yunani. Oleh sebab huruf kecil Qibti biasanya huruf besar yang bersaiz kecil, orang Yunani dapat membaca huruf Qibti dengan mudah tetapi orang Qibti akan sukar membaca huruf Yunani.Contohnya: nama penggubal orkestra "Dmitri Dmitriyevich Shostakovich" menjadi Дмитрий Дмитриевич Шостакович dalam Cyril, dan Ⲇⲙⲏⲧⲣⲓⲓ Ⲇⲙⲏⲧⲣⲓⲉⲃⲓϭ Ϣⲟⲥⲧⲁⲕⲟⲃⲓϭ dalam Qibti.

 Huruf-huruf 
Berikut huruf-huruf yang digunakan untuk menulis bahasa Qibti. Huruf besar dan kecil hanya dibezakan pada zaman moden.
Huruf besar (imej)Huruf kecil (imej)Huruf besar (unicode)Huruf kecil (unicode)Nilai angkaNama hurufPeust (1999.59 – 60)Padanan YunaniTransliterasiSebutan SahidiPeust (1999)Sebutan BohairiSebutan Qibti LewatSebelum pembaharuan ejaan Yunani-Bohairi pada pertengahan abad ke-19.Sebutan Yunani-BohairiFail:Coptic_Alpha-maj.svgFail:Coptic_Alpha-min.svg1AlfaΑ, αA, Fail:Coptic_Beta-maj.svgFail:Coptic_Beta-min.svg nampaknya mengekalkan bunyi  antara vokal dalam Qibti Lewat.2BetaΒ, βB/V( akhiran)( akhiran), ( sebelum vokal [kecuali untuk nama])Fail:Coptic_Gamma-maj.svgFail:Coptic_Gamma-min.svg3GammaΓ, γG/Gh/Ng(perkataan Yunani bertanda)—, (  before ⲁ, ⲟ, or ⲱ),  (sebelum  or ),  (sebelum  atau )Fail:Coptic_Dalda-maj.svgFail:Coptic_Dalda-min.svg4DeltaΔ, δTH/D(perkataan Yunani bertanda)—(perkataan Yunani bertanda), ( dalam nama)Fail:Coptic_Ei-maj.svgFail:Coptic_Ei-min.svg5EeyΕ, εE, ( = , ), ( = ), ( = )Fail:Coptic_Sou.svg26x26px6SoouϛϚ, ϛ*(, )(tiada)Fail:Coptic_Zeta-maj.svgFail:Coptic_Zeta-min.svg7ZetaΖ, ζZ(perkataan Yunani bertanda)—(perkataan Yunani bertanda)Fail:Coptic_Eta-maj.svgFail:Coptic_Eta-min.svg8EtaΗ, ηEE, , Fail:Coptic_Theta-maj.svgFail:Coptic_Theta-min.svg9ThetaΘ, θTh/TFail:Coptic_Iota-maj.svgFail:Coptic_Iota-min.svg10IotaΙ, ιI/J/Y, , , ( = ), ( = ),  (sebelum vokal),  (selepas vokal untuk membentuk diftong)Fail:Coptic_Kappa-maj.svgFail:Coptic_Kappa-min.svg20KappaΚ, κK, Fail:Coptic_Laula-maj.svgFail:Coptic_Laula-min.svg30LolaΛ, λLFail:Coptic_Me-maj.svgFail:Coptic_Me-min.svg40MeiΜ, μMFail:Coptic_Ne-maj.svgFail:Coptic_Ne-min.svg50NeiΝ, νNFail:Coptic_Kxi-maj.svgFail:Coptic_Kxi-min.svg60EksiΞ, ξX(hanya dalam kata pinjaman Yunani),  (biasanya selepas konsonan, atau kadangkala pada permulaan perkataan)Fail:Coptic_Ou-maj.svgFail:Coptic_Ou-min.svg70OΟ, οO ( = , ) ( = , ) ( = )Fail:Coptic_Pi-maj.svgFail:Coptic_Pi-min.svg80PiΠ, πPFail:Coptic_Ro-maj.svgFail:Coptic_Ro-min.svg100RuΡ, ρR~Fail:Coptic_Semma-maj.svgFail:Coptic_Semma-min.svg200SimaΣ, σ, ςS/CFail:Coptic_Tau-maj.svgFail:Coptic_Tau-min.svg300TauΤ, τT/D, (final )Fail:Coptic_He-maj.svgFail:Coptic_He-min.svg400UpsilonΥ, υU/V/Y ( = , ),  ( = , ),  (antara "" dan vokal lain kecuali ""),  (selepas  ( atau  ()),  (dwihuruf "")Fail:Coptic_Phi-maj.svgFail:Coptic_Phi-min.svg500PhiΦ, φF~Fail:Coptic_Khi-maj.svgFail:Coptic_Khi-min.svg600KhiΧ, χK/Sh/Kh (jika perkataan berasal daripada Qibti),  (jika perkataan berasal daripada Yunani),  (jika perkataan berasal daripada Yunani tetapi sebelum  atau )Fail:Coptic_Pxi-maj.svgFail:Coptic_Pxi-min.svg700EpsiΨ, ψPS(hanya dalam kata pinjaman Yunani),  (biasanya selepas konsonan)Fail:Coptic_O-maj.svgFail:Coptic_O-min.svg800OouΩ, ωO/WFail:Coptic_Sai-maj.svgFail:Coptic_Sai-min.svg—Syai(tiada)SyFail:Coptic_Fai-maj.svgFail:Coptic_Fai-min.svg90Faiϙ(nilai angka)FFail:Coptic_Hai-maj.svgFail:Coptic_Hai-min.svgDialek Akhmimik menggunakan huruf   untuk . Tiada nama direkodkan.—Kai(tiada)Kh/QNAFail:Coptic_Hori-maj.svgFail:Coptic_Hori-min.svg—Hori(tiada)HFail:Coptic_Dandia-maj.svgFail:Coptic_Dandia-min.svg dan  nampaknya telah bergabung dalam Qibti Lewat menjadi satu bunyi, , dan  jika di antara vokal.—Janja(tiada)G/J, ,  (sebelum  atau )Fail:Coptic_Cima-maj.svgFail:Coptic_Cima-min.svg—Khima(tiada)K/Kh,  (biasanya selepas konsonan)Fail:Coptic_Ti-maj.svgFail:Coptic_Ti-min.svgApabila sebahagian daripada dwihuruf , ia disebut  dalam Qibti Bohairi.—Ti(tiada)Ti, , Fail:Coptic_Sampi.svgFail:Coptic_Sampi.svg900SampiϠ,ϡ(nilai angka)—————

 Huruf-huruf daripada Demotik 
Dalam Qibti Lama, terdapat banyak aksara Mesir Demotik, termasuk beberapa logogram. Ia kemudian hanya tinggal tujuh, untuk bunyi-bunyi yang tidak wujud dalam abjad Yunani. Huruf-huruf berikut kekal:
Hieroglif Hieratik Demotik Qibti   SA\ →42x42px →45x45px →  f\ →80x80px →45x45px →  M12\ →55x55px →45x45px →  F18\:Y1\ →30x30px →45x45px →  U29\ →44x44px →45x45px →  k\ →80x80px →45x45px →  D37\:t\ →40x40px →45x45px →     

 Angka 
Angka Qibti menggunakan sistem angka abjad yang mana nombor dilambangkan dengan huruf abjad, seperti  untuk 500. Nilai berangka huruf adalah berdasarkan angka Yunani. Kadangkala huruf angka dibezakan daripada huruf biasa dengan meletakkan garis atas di atas huruf tersebut, seperti dengan angka Yunani dan Cyril .

 Unicode 
Dalam Unicode, kebanyakan huruf Qibti dahulunya berkongsi titik kod dengan huruf Yunani yang serupa, tetapi ia telah berjaya dipisahkan untuk versi 4.1 pada tahun 2005. Blok Qibti baharu ialah U+2C80 hingga U+2CFF. Kebanyakan pasuan dalam sistem-sistem pengendalian lazim menggunakan gaya Byzantium yang tersendiri untuk blok ini. Blok Yunani memasukkan tujuh huruf Qibti (U+03E2–U+03EF yang diserlahkan di bawah) yang diperoleh daripada Demotik, dan ini perlu disertakan dalam mana-mana implementasian lengkap Qibti.

 Diakritik dan tanda baca 
Berikut juga termasuk dalam spesifikasi Unicode.

 Tanda baca 

 Tanda baca abjad Latin (koma, noktah, tanda soal, koma bertitik, bertindih, sempang) menggunakan titik kod Unikod biasa untuk tanda baca
 Dwititik bertindih: titik bertindih standard U+003A
 Titik tengah: U+00B7
 Senpang: U+2013
 Sempang: U+2014
 Tanda sempang berganda miring: U+2E17

 Diakritik penggabung 
Berikut titik kod yang digunakan selepas aksara yang ingin diubah suai.

 Lejang lampau penggabung: U+0305 (= lejang supralinear)
 Lejang lampau penyambung aksara penggabung (dari tengah satu aksara ke tengah aksara seterusnya): U+035E
 Titik di bawah huruf penggabung: U+0323
 Titik di atas huruf penggabung: U+0307
 Lejang lampau penggabung: U+0323
 Titik di bawah penggabung: U+0323
 Aksen tirus penggabung: U+0301
 Aksen grava penggabung: U+0300
 Aksen sirkumfleks (berbentuk karet) penggabung: U+0302
 Sirkumfleks penggabung (bentuk melengkung) atau bref terbalik di atas: U+0311
 Sirkumfleks penggabung sebagai bref terbalik lebar di atas bergabung dengan dua huruf: U+0361
 Diaresis penggabung: U+0308

 Makron dan garis atas 
Qibti menggunakan  untuk menandakan konsonan suku kata, contohnya .

Singkatan Qibti menggunakan  untuk melukis garisan berterusan merentasi baki huruf perkataan yang disingkatkan. Ia memanjang dari tepi kiri huruf pertama ke tepi kanan huruf terakhir. Contohnya, , singkatan biasa untuk  'roh'.

Lejang lampau yang berbeza menggunakan , , dan  untuk membezakan ejaan perkataan biasa tertentu atau untuk menyerlahkan kata nama khas bagi dewa-dewa dan wira. Untuk ini garisan bermula di tengah huruf pertama ke tengah huruf terakhir. Beberapa contoh: ,  ,  .

Kadangkala penggunaan huruf sebagai angka ditandakan dengan garis yang berterusan di atas menggunakan  seperti dalam  untuk 1,888 (yang mana "" ialah 1,000 dan " adalah 888)" Gandaan 1,000 boleh ditandakan dengan  seperti  untuk 1,000.

 Lihat juga 

 Bahasa Qibti
 Bahasa Mesir

 Rujukan 

 Quaegebeur, Jan. 1982. "De la préhistoire de l'écriture copte." Orientalia lovaniensia analecta 13:125–136.
 Kasser, Rodolphe. 1991. "Alphabet in Coptic, Greek". Dalam The Coptic Encyclopedia, disunting oleh Aziz S. Atiya . New York: Syarikat Penerbitan Macmillan, Jilid 8. 30–32.
 Kasser, Rodolphe. 1991. "Alphabets, Coptic"". Dalam The Coptic Encyclopedia, disunting oleh Aziz S. Atiya. New York: Syarikat Penerbitan Macmillan, Jilid 8. 32–41.
 Kasser, Rodolphe. 1991. "Alphabets, Old Coptic". Dalam The Coptic Encyclopedia, disunting oleh Aziz S. Atiya. New York: Syarikat Penerbitan Macmillan, Jilid 8. 41–45.
 Wolfgang Kosack: Koptisches Handlexikon des Bohairischen. Koptisch – Deutsch – Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, .

 Cadangan disemak Michael Everson untuk menambah abjad Qibti pada BMP UCS
 Cadangan Akhir untuk Mengekodkan Nombor Epak Qibti dalam ISO/IEC 1064
 Copticsounds – sumber untuk kajian fonologi Coptic
 Gambaran keseluruhan fonologi abjad Qibti berbanding dengan bahasa Yunani klasik dan moden.
 Input Unicode Coptic
 Antinoou Michael Everson : Font standard untuk Coptic yang disokong oleh International Association for Coptic Studies .
 Ifao N Copte - Fon Coptic profesional untuk penyelidik, pelajar dan penerbit telah dibangunkan oleh institut arkeologi oriental Perancis (IFAO). Unicode, Mac dan Windows serasi, fon percuma ini tersedia melalui muat turun dari tapak web IFAO ( pautan terus ).
 Fon koptik ; Fon koptik yang dibuat oleh Laurent Bourcellier & Jonathan Perez, pereka jenis
 ⲡⲓⲥⲁϧⲟ    : Sokongan fon Qibti    – cara memasang, menggunakan dan memanipulasi fon Coptic ASCII dan Unicode
 Muat turun Fon Coptic Percuma
 Abjad Qibti (omniglot.com)
 Julat GNU FreeFont Coptic dalam muka serif

Kategori:Skrip dengan kod empat huruf ISO 15924