Sabah

Sabah (Jawi:سابه) ialah salah satu wilayah di Malaysia yang terletak di utara pulau Borneo, di kawasan Malaysia Timur. Sabah merupakan negeri kedua terbesar di Malaysia, bersempadan dengan wilayah Sarawak di barat daya dan provinsi Kalimantan Utara, Indonesia di selatan. Wilayah Persekutuan Labuan pula ialah sebuah pulau yang terletak tidak jauh dari pantai barat Sabah. Sabah juga berkongsi sempadan maritim dengan Vietnam di barat laut dan Filipina di utara dan timur. Kota Kinabalu merupakan ibu negeri dan pusat kegiatan ekonomi negeri ini, juga menjadi pusat pentadbiran bagi kerajaan negeri Sabah. Antara bandar utama lain di Sabah termasuklah Sandakan dan Tawau. Setakat tahun 2020, Sabah mempunyai jumlah penduduk seramai 3,418,785 orang, ketiga tertinggi di Malaysia. Sabah mempunyai iklim khatulistiwa dengan hutan hujan tropika yang kaya dengan berbagai spesies haiwan dan tumbuhan. Ia mempunyai banjaran gunung yang terbentang panjang di sebelah baratnya yang membentuk sebahagian daripada Taman Negara Banjaran Crocker dan menempatkan gunung tertinggi di Malaysia, iaitu Gunung Kinabalu. Sungai Kinabatangan, sungai kedua terpanjang di Malaysia juga menyelusuri Sabah.

Penempatan manusia terawal di Sabah boleh dijejak sejak 20 ribu-30 ribu tahun dahulu di sepanjang kawasan Teluk Darvel di gua-gua Madai-Baturong. Negeri ini telah menjalinkan hubungan perdagangan dengan China bermula sejak abad ke-14. Sabah mula berada di bawah pengaruh Empayar Brunei sekitar abad ke-14 dan ke-15. Bahagian barat negeri ini juga berada di bawah pengaruh Kesultanan Sulu bermula pada abad ke-18. Negeri ini kemudiannya diambil alih oleh Syarikat Berpiagam Borneo Utara British pada abad ke-19. Sewaktu Perang Dunia Kedua, Sabah telah diduduki oleh Jepun selama tiga tahun. Ia kemudiannya menjadi sebuah Jajahan Mahkota British pada 1946. Pada 31 Ogos 1963, Sabah telah diberikan hak pemerintahan sendiri oleh British. Berikutan itu, Sabah menjadi salah satu ahli pengasas Persekutuan Malaysia yang dibentuk pada 16 September 1963 bersama-sama dengan Sarawak, Persekutuan Tanah Melayu dan Singapura (dikeluarkan pada 1965). Persekutuan itu telah menerima tentangan daripada Indonesia yang membawa kepada Konfrontasi Indonesia–Malaysia selama tiga tahun dan ancaman pengilhakan oleh Filipina bersama-sama dengan Kesultanan Sulu yang berterusan sehingga kini.

Sabah terkenal dengan kepelbagaian dalam etnik, bahasa dan budaya penduduknya. Ketua negeri Sabah ialah Yang di-Pertua Negeri manakala ketua kerajaan negeri ialah Ketua Menteri. Sistem kerajaannya dimodelkan secara rapat dengan sistem parlimen Westminster dan mempunyai salah satu sistem perundangan negeri terawal di Malaysia. Sabah dibahagikan kepada lima bahagian pentadbiran dan 30 daerah. Bahasa Melayu ialah bahasa rasmi negeri, dan Islam pula merupakan agama rasmi negeri, namun agama lain boleh diamalkan. Sabah mempunyai sumber alam yang banyak, dan ekonominya sangat berorientasikan eksport. Bahan eksport utamanya termasuklah minyak, gas, kayu balak dan minyak sawit. Antara industri utama lain termasuklah pertanian dan ekopelancongan.

 Etimologi 
Asal-usul nama "Sabah" dikatakan kurang jelas, dan terdapat banyak teori yang telah timbul. dalam bahasa inggeris  Salah satu contoh teori ialah ketika Sabah masih di bawah pemerintahan Kesultanan Brunei, ia dirujuk sebagai Saba kerana kewujudan sejenis pisang yang dipanggil pisang saba (juga dikenali sebagai pisang menurun) yang tumbuh secara meluas di pantai rantau ini dan terkenal di Brunei.. Sabah juga merupakan perkataan Arab yang bermaksud matahari terbit. Kehadiran pelbagai teori ini menjadikan ia sukar untuk menentukan asal sebenar nama wilayah ini.

Sesetengah teori juga mengatakan bahawa Sabah pernah dirujuk sebagai Seludang dalam teks Kakawin Nagarakretagama, sebuah teks Jawa lama yang ditulis oleh Empu Prapañca.

Sementara itu, walaupun orang Cina sejak zaman dinasti Han telah lama dikaitkan dengan pulau Borneo, mereka tidak mempunyai sebarang nama khusus untuk kawasan ini. Sebaliknya semasa dinasti Song, mereka merujuk kepada seluruh pulau itu sebagai Po Ni (juga disebut Bo Ni), iaitu nama yang sama yang mereka gunakan untuk merujuk kepada Kesultanan Brunei pada masa itu. Disebabkan kedudukan Sabah berhubung dengan Brunei, telah dicadangkan bahawa Sabah ialah perkataan Melayu Brunei yang bermaksud hulu atau "ke arah utara". Teori lain mencadangkan bahawa ia berasal daripada perkataan Melayu sabak yang bermaksud tempat di mana gula melaka diekstrak. 

Sabah digelar Negeri Di Bawah Bayu kerana lokasi negeri ini yang terletak di bawah jalur taufan Asia Timur dan tidak sering dilanda taufan, kecuali beberapa kejadian ribut tropika.

 Sejarah 

Penempatan terawal manusia yang ditemui di rantau ini dipercayai wujud kira-kira 20,000-30,000 tahun dahulu, dibuktikan dengan penemuan alatan batu dan sisa makanan selepas penggalian di sepanjang kawasan Teluk Darvel di gua-gua Madai-Baturong berdekatan Sungai Tingkayu. Penduduk terawal di rantau ini dianggap serupa dengan Orang asli Australia, namun sebab kehilangan mereka masih tidak diketahui. Pada tahun 2003, ahli arkeologi telah menemui lembah Mansuli di Lahad Datu yang berusia 235,000 tahun. Tapak arkeologi di Bukit Tengkorak, Semporna merupakan tapak pembuatan tembikar terbesar di Asia Tenggara sewaktu zaman Neolitik.

 Pengaruh Kesultanan Brunei dan Sulu 

Pada awal abad ke-7, sebuah komuniti yang dikenali sebagai Vijayapura, yang merupakan sebuah wilayah naungan Srivijaya dianggap telah wujud di barat laut Borneo. Kerajaan bebas terawal di Borneo, yang sepatutnya wujud sejak abad ke-9, ialah Po Ni yang direkodkan dalam rekod geografi China, Taiping Huanyu Ji. Dipercayai bahawa Po Ni wujud di sekitar muara Sungai Brunei dan merupakan pendahulu kepada Empayar Brunei. Apabila China telah ditakluk oleh Empayar Mongol, kesemua wilayah naungan China kemudiannya diperintah oleh maharaja Mongol China. Pada awal tahun 1292, Kublai Khan dikatakan telah menghantar ekspedisi ke utara Borneo, sebelum bergerak bagi menakluk Jawa pada 1293. Hasil daripada ekspedisi ini, dipercayai ramai pengikutnya di samping pedagang Cina lain yang akhirnya tinggal dan menubuhkan enklaf mereka sendiri di sekitar Sungai Kinabatangan.

Pada abad ke-14, Brunei dan Sulu merupakan sebahagian daripada Empayar Majapahit namun pada 1369, Sulu dan kerajaan Filipina yang lain telah berjaya memberontak, bahkan Sulu telah menyerang Brunei yang masih menjadi wilayah naungan Majapahit. Sulu secara khususnya telah menyerang timur laut Borneo di SabahMing shi, 325, p. 8411, p. 8422., mereka kemudiannya terpaksa berundur namun Brunei makin melemah. Pada 1370, Brunei memindahkan taat setianya ke Dinasti Ming. Maharaja Brunei, Karna kemudiannya melawat Nanjing bersama keluarganya hingga kematiannya di sana. Baginda digantikan oleh anakandanya, Hsia-wang yang bersetuju untuk menghantar ufti ke China setiap tiga tahun. Selepas itu, kapal-kapal China datang ke utara Borneo dengan muatan rempah, sirip ikan yu, sarang burung, kapur barus, rotan dan mutiara. Lebih ramai pedagang China akhirnya menetap di Kinabatangan, seperti yang direkodkan dalam catatan Brunei dan Sulu. Adik perempuan kepada Ong Sum Ping, gabenor penempatan Cina itu kemudiannya berkahwin dengan Sultan Brunei, Sultan Ahmad. Mungkin kerana hubungan ini, satu kawasan pengebumian dengan 2000 keranda berkayu, ada yang dianggarkan berusia seribu tahun, telah ditemui di Gua Agop Batu Tulug di sekitar kawasan Lembah Kinabatangan. Budaya pengebumian ini dipercayai dibawa oleh pedagang dari Tanah besar China dan Indochina kerana keranda kayu yang serupa turut ditemui di rantau tersebut. Tinggalan seramik Cina turut ditemui dari sisa kapal karam di Tanjung Simpang Mengayau yang dianggarkan berasal antara tahun 960 hingga 1127 M dari dinasti Song dan tinggalan gendang Dong Son Vietnam yang ditemui di Bukit Timbang Dayang, Pulau Banggi yang berusia sekitar 2000 hingga 2500 tahun.

Sewaktu pemerintah Sultan Bolkiah antara 1485 hingga 1524, pengaruh kesultanan Brunei meluas hingga ke utara Borneo. Ramai orang Melayu Brunei berpindah ke Sabah dalam tempoh ini, bermula selepas penaklukan Brunei ke atas wilayah itu pada abad ke-15. Namun akibat masalah dalaman, perang saudara, ancaman lanun dan kedatangan kuasa barat, pengaruh Brunei mula melemah. Orang Sepanyol mula tiba di Sabah sejurus selepas kematian Ferdinand Magellan pada 1521, apabila ahli ekspedisinya yang tinggal mula berlayar ke pulau Balambangan dan Banggi di hujung utara Borneo. Kawasan Sulu pula mencapai kemerdekaan pada 1578, membentuk Kesultanan Sulu. Apabila perang saudara tercetus di Brunei antara Sultan Abdul Hakkul Mubin dan Sultan Muhyiddin, Sultan Sulu mula menegaskan tuntutan mereka ke atas wilayah Brunei di timur Sabah, di mana baginda mengatakan bahawa Sultan Muhyiddin telah berjanji untuk menyerahkan kawasan itu kepada mereka sebagai pampasan atas bantuan mereka dalam menamatkan perang. Wilayah itu dilihat belum diserahkan secara rasmi, namun pihak Sulu terus menuntut wilayah itu, dengan Brunei yang makin melemah dan tidak dapat menentang. Selepas berperang dengan Sepanyol, kawasan timur Sabah mula jatuh dalam pengaruh Sulu. Orang Bajau-Suluk dan Iranun yang berlayar kemudiannya tiba dari kepulauan Sulu dan mula menetap di pantai timur Sabah, kebanyakannya lari dari penindasan penjajah Sepanyol. Sementara kawasan timur dan barat Sabah masing-masing dipegang Sulu dan Brunei, sebahagian besar kawasan pedalamannya kekal bebas dari mana-mana kerajaan. Pengaruh kesultanan Bulungan terhad di kawasan Tawau, yang berada di bawah pengaruh Sulu sebelum meraih pemerintahan sendirinya selepas perjanjian antara kerajaan British dan Sepanyol pada 1878.

 Borneo Utara British 

Pada tahun 1761, Alexander Dalrymple, seorang pegawai Syarikat Hindia Timur British telah menyimpulkan satu perjanjian dengan Sultan Sulu untuk membolehkan beliau menubuhkan sebuah pos perdagangan pada sebahagian kawasan Sabah yang terletak di bawah kekuasaan Sulu, walaupun ramai yang menjangkakan ia akan menemui kegagalan. Menjelang 1765, Dalrymple berjaya mendapatkan pulau Balambangan setelah termeterainya Perjanjian Perikatan dan Perdagangan antara pihak British dan Sultan Alimuddin, sebagai bentuk penghargaan terhadap bantuan British membebaskan baginda dari Sepanyol di Manila. Pada 1773, British kemudiannya membina sebuah kilang kecil di pulau itu. British melihat pulau itu merupakan lokasi yang sesuai untuk mengawal laluan perdagangan di Timur, mampu mengalihkan tumpuan perdagangan dari pelabuhan Sepanyol di Manila dan pelabuhan Belanda di Batavia. Namun, British mula mengabaikan pulau itu dua tahun kemudiannya akibat serangan lanun. Hal ini memaksa British untuk berlindung di Brunei pada 1774, dan pada 1803, satu percubaan telah dilakukan bagi menjadikan pulau itu sebagai sebuah pengkalan tentera British.

Pada 1846, pulau Labuan di pantai barat Sabah telah diserah kepada British oleh Sultan Brunei dan pada 1848, ia telah menjadi sebuah Jajahan Mahkota British. Melihat kehadiran British di Labuan, konsul Amerika di Brunei, Claude Lee Moses memperoleh pajakan selama 10 tahun bagi sebidang tanah di Sabah. Moses kemudiannya menyerahkan tanah itu kepada Syarikat Dagangan Amerika Borneo, di mana mereka memilih Kimanis sebagai tapak penempatan. Mereka kemudiannya mengabaikan penempatan itu setelah kegagalan permintaan bantuan kewangan dari kerajaan Amerika. Sebelum mereka meninggalkannya, konsul Austria di Hong Kong, Gustav Overbeck telah membeli kesemua hak wilayah syarikat itu. Overbeck kemudiannya ke Brunei dan menemui Temenggong bagi memperbaharui konsesi itu. Brunei kemudiannya bersetuju untuk menyerahkan kesemua wilayahnya di Sabah, dengan Sultan menerima bayaran tahunan sebanyak 12,000 dolar Sepanyol, sementara Temenggong menerima 3,000 dolar. 

Pada 1872, Sulu telah memberikan hak penggunaan tanah di Teluk Sandakan kepada William Frederick Schuck, bekas ejen perkhidmatan konsular Jerman yang telah tinggal di pulau Jolo, Sulu sejak 1864. Sulu telah memberikan kuasa kepada Schuck untuk menubuhkan pelabuhan perdagangan bagi memonopoli perdagangan rotan di pantai timur, di mana Schuck boleh beroperasi secara bebas tanpa halangan Sepanyol. Beliau meneruskan operasinya sehingga kawasan itu juga diserahkan kepada Overbeck, di mana Sultan Sulu menerima bayaran tahunan sebanyak $5,000 melalui perjanjian pada 1878.

Selepas beberapa siri pemindahan, Alfred cuba menjual wilayah itu kepada Jerman, Austria-Hungary dan Itali namun gagal. Overbeck kemudiannya bekerjasama dengan Dent bersaudara dari British untuk sokongan kewangan bagi membangunkan kawasan itu, sementara syarikat Dent memujuknya bahawa mana-mana pelabur memerlukan jaminan sokongan ketenteraan dan diplomatik British. Overbeck bersetuju dengan kerjasama ini, terutamanya berkaitan dengan tuntutan balas Sulu. Namun, Overbeck menarik diri pada 1879 dan hak perjanjiannya diberikan kepada Alfred Dent, yang menubuhkan British North Borneo Provisional Association Ltd pada 1881 bagi mentadbir wilayah itu. Beberapa tahun berikutnya, Kudat telah dijadikan pusat pentadbirannya namun dipindahkan ke Sandakan pada 1884 akibat serangan lanun. Untuk mengelakkan pertikaian lanjut, kerajaan British, Sepanyol dan Jerman menandatangani Protokol Madrid 1885, yang mengiktiraf kedaulatan Raja Sepanyol ke atas Kepulauan Sulu sebagai balasan untuk melepaskan semua tuntutan Sepanyol ke atas Sabah. Kedatangan syarikat itu membawa keamanan kepada penduduk, dengan syarikat itu membenarkan komuniti peribumi untuk meneruskan gaya hidup tradisi mereka, dan mengenakan undang-undang terhadap kegiatan pemburuan kepala, pertelingkahan etnik, perdagangan hamba dan lanun. Sabah (sebagai Borneo Utara) kemudiannya dijadikan sebagai wilayah naungan British pada 1888 walaupun menghadapi tentangan tempatan, antaranya oleh Mat Salleh dan Antanom.

 Pendudukan Jepun 

Sebagai salah satu siri dalam Perang Dunia Kedua, tentera Jepun telah mendarat di Labuan pada 3 Januari 1942 dan terus menguasai seluruh utara Borneo. Dari 1942-1945, angkatan tentera Jepun telah menguasai Borneo Utara dan sebahagian besar bahagian pulau yang lain. Penduduk tempatan dan British terpaksa menyerah kepada kekejaman Jepun. Tentera Jepun juga telah menghalau ramai penduduk dari bandar pesisir pantai ke kawasan pedalaman, majoritinya melarikan diri dari Jepun dan mencari bekalan makanan. Orang Melayu umumnya kelihatan disenangi oleh tentera Jepun, walaupun ada yang menghadapi penindasan, manakala orang Cina dan penduduk peribumi lain ditindas dengan teruk. Masyarakat Cina tempatan telah membentuk kumpulan penentang yang dikenali sebagai Gerila Kinabalu, yang diketuai Albert Kwok dan disokong oleh pelbagai kumpulan etnik seperti orang Dusun, Murut, Suluk dan Iranun. Gerakan ini turut disokong Datu Mustapha Datu Harun. Kwok bersama-sama dengan para penentang lain telah ditangkap setelah Jepun menghalang gerakan mereka dalam Pemberontakan Jesselton.

Sebagai sebahagian daripada Kempen Borneo, tentera Bersekutu telah mengebom sebahagian besar bandar-bandar utama yang dikawal Jepun, termasuklah Sandakan yang terjejas teruk. Jepun juga telah menubuhkan kem tawanan perang yang kejam, dikenali sebagai Kem Sandakan. Majoriti tahanannya merupakan askar British dan Australia yang ditangkap selepas kejatuhan Malaya dan Singapura. Tahanan tersebut menderita pada keadaan yang tidak berperikemanusiaan, dan di tengah pengeboman oleh tentera Bersekutu, Jepun telah memaksa mereka berarak ke Ranau, sejauh kira-kira 260 kilometer, dalam peristiwa yang dikenali sebagai Kawat Maut Sandakan. Jumlah tahanan berkurang kepada 2,345 orang, majoritinya terkorban dalam perjalanan sama ada akibat tembakan sendiri atau dibunuh Jepun. Hanya enam daripada ratusan tahanan Australia yang hidup dan menyaksikan berakhirnya perang itu. Jepun juga telah membawa masuk 17,488 buruh Jawa semasa pendudukan, namun hanya 1,500 orang yang terselamat, dan majoriti yang terkorban disebabkan oleh kebuluran, suasana pekerjaan yang teruk dan penyeksaan. Pada Mac 1945, tentera Australia telah melancarkan Operasi Agas bagi mengumpulkan risikan di rantau itu dan melancarkan perang gerila menentang Jepun. Tentera Australia juga telah memulakan Pertempuran Borneo Utara pada 10 Jun 1945. Akhirnya, tentera Jepun sepenuhnya menyerah kalah pada 2 September 1945, sejurus selepas pengeboman atom Hiroshima dan Nagasaki.

 Jajahan Mahkota British 

Selepas tamatnya Perang Dunia Kedua, Borneo Utara telah ditadbir oleh Pentadbiran Tentera British dan kemudiannya dipindahkan kepada kerajaan Jajahan Mahkota pada tahun 15 Julai 1946 disebabkan oleh kesulitan yang dialami Syarikat Borneo Utara British disebabkan kos yang tinggi untuk membina semula wilayah itu. Jajahan Mahkota Labuan turut dimasukkan ke dalam jajahan baharu ini. Akibat kemusnahan besar di Sandakan sewaktu perang, pusat pentadbiran Borneo Utara telah dipindahkan ke Jesselton sementara kerajaan British kekal berkuasa sehingga 1963. Kerajaan Jajahan Mahkota telah menubuhkan beberapa jabatan bagi mengatur kebajikan penduduk dan memulihkan ekonomi selepas perang. Sewaktu kemerdekaan Filipina pada 1946, tujuh pulau daripada Kepulauan Penyu yang dikawal British (termasuklah Cagayan de Tawi-Tawi dan Kepulauan Mangsee) yang terletak di pesisir utara Borneo telah diserahkan kepada Filipina seperti yang telah dirundingkan oleh kerajaan kolonial Amerika dan British..

 Persekutuan Malaysia 
Pada 31 Ogos 1963, Borneo Utara telah mendapat hak pemerintahan sendiri dan pada tahun 1962, Suruhanjaya Cobbold telah ditubuhkan oleh pihak British bagi memungut dan menentukan pandangan rakyat Sabah dan Sarawak sama ada menyokong cadangan untuk membentuk Persekutuan Malaysia ataupun sebaliknya. Persekutuan itu ternyata mendapat sokongan penduduk dan kebanyakan pemimpin masyarakat etnik Sabah seperti, Tun Mustapha yang mewakili umat Islam, Tun Fuad Stephens mewakili peribumi yang bukan Islam, dan Khoo Siak Chew yang mewakili kaum Cina menyokong pembentukan. Selepas perbincangan yang memuncak dalam Perjanjian Malaysia dan Perjanjian 20 Perkara, akhirnya pada 16 September 1963, Borneo Utara dengan rasminya bersatu dengan Tanah Melayu, Sarawak dan juga Singapura bagi membentuk Persekutuan Malaysia.

Sebelum pembentukan Malaysia sehingga tahun 1966, Indonesia telah mengamalkan dasar bermusuhan terhadap Tanah Melayu yang disokong British, membawa kepada Konfrontasi Indonesia-Malaysia setelah pembentukan Malaysia. Peperangan itu berpunca daripada apa yang dilihat oleh Presiden Indonesia Sukarno, sebagai perluasan pengaruh British di rantau ini dan hasratnya untuk merampas kawalan ke atas keseluruhan Borneo di bawah konsep Indonesia Raya. Sementara itu, Filipina, bermula dengan Presiden Diosdado Macapagal pada 22 Jun 1962, telah menuntut Sabah melalui warisan Kesultanan Sulu. Macapagal yang menganggap Sabah merupakan hak Sulu, melihat pembentukan Malaysia sebagai "percubaan Tanah Melayu mengenakan kuasanya ke atas Sarawak, Sabah dan Brunei".

Berikutan kejayaan pembentukan Malaysia, Tun Fuad Stephens telah menjadi Ketua Menteri Sabah yang pertama. Manakala, Mustapha Harun menjadi Yang di-Pertua Negeri yang pertama. Para pemimpin Sabah menuntut kebebasan beragama mereka dihormati, kesemua tanah di wilayahnya berada di bawah kuasa kerajaan negeri, dan tradisi serta adat kaum peribumi haruslah dihormati dan dijunjung tinggi kerajaan persekutuan, dengan balasan rakyat Sabah akan berikrar taat setia kepada kerajaan persekutuan Malaysia. Sebuah batu sumpah telah dirasmikan oleh Tun Fuad Stephens pada 31 Ogos 1964 di Keningau bagi mengingati perjanjian itu sebagai rujukan di masa hadapan. Sabah mengadakan pilihan raya negerinya yang pertama pada tahun 1967. Pada tahun yang sama, nama ibu negeri, "Jesselton" telah ditukar kepada "Kota Kinabalu".

Sebuah nahas kapal terbang pada 6 Jun 1976 telah mengorbankan Tun Fuad Stephens dengan empat menteri kabinet negeri yang lain. Pada 14 Jun 1976, kerajaan Sabah dipimpin Ketua Menteri baharu, Harris Salleh telah menandatangani perjanjian dengan Petronas, syarikat minyak dan gas milik kerajaan persekutuan, memberikannya hak untuk mengekstrak dan memperoleh hasil daripada petroleum yang digali di perairan wilayah Sabah sebagai pertukaran 5% dalam hasil tahunan sebagai royalti berdasarkan Akta Pembangunan Petroleum 1974. Kerajaan wilayah Sabah telah menyerahkan pulau Labuan dan enam pulau kecil di sekelilingnya kepada kerajaan persekutuan dan pada 16 April 1984, ia telah diisytiharkan sebagai Wilayah Persekutuan. Pada tahun 2000 pula, Kota Kinabalu telah diberikan status bandaraya, menjadikannya bandaraya keenam di Malaysia dan merupakan bandaraya pertama di wilayah ini. Juga pada tahun tersebut, Taman Negara Kinabalu telah diiktiraf oleh UNESCO sebagai Tapak Warisan Dunia menjadikan ia tapak warisan yang pertama di negara ini yang mendapat pengiktirafan seperti itu. Pada tahun 2002, Mahkamah Keadilan Antarabangsa telah memutuskan bahawa Pulau Sipadan dan Ligitan yang telah menjadi pertikaian antara Indonesia dan Malaysia ialah sebahagian dari Sabah dan juga Malaysia.

Pada Februari 2013, daerah Lahad Datu telah diceroboh pengikut Jamalul Kiram III, penuntut takhta Kesultanan Sulu. Sebagai tindak balas, pasukan tentera Malaysia telah dikerahkan ke rantau ini, yang mengakibatkan 72 kematian (56 militan Sulu, sembilan anggota keselamatan Malaysia dan enam orang awam). Susulan penghapusan penceroboh, sebuah zon Kawasan Keselamatan Khas Pantai Timur Sabah telah ditubuhkan.

 Geografi 


Sabah mempunyai jumlah keluasan hampir , dikelilingi Laut China Selatan di pesisir baratnya, Laut Sulu di timur laut dan Laut Sulawesi di tenggara. Sabah mempunyai garis pantai sepanjang , dengan  daripadanya sedang mengalami kehakisan. Garis pantai negeri ini dilitupi dengan hutan nipah dan bakau. Hutan paya bakau melitupi hampir 331,325 hektar daripada jumlah keluasan negeri, dan menyumbang 57% daripada daripada jumlah hutan paya bakau di seluruh negara. Kawasan pantai di barat dan timur negeri sepenuhnya didominasi pantai berpasir, manakala di kawasan terlindung pasirnya bercampur dengan lumpur. Kawasan pantai di utara Tanjung Simpang Mengayau pula berjenis pantai pangkal teluk. Pantai barat negeri ini mempunyai kawasan tanah lembap air tawar yang besar, dengan Semenanjung Klias menempatkan kawasan tanah lembap pasang surut yang luas dan pusat tanah lembap, Kota Kinabalu Wetlands yang ditetapkan sebagai tapak Ramsar pada 2016. Bahagian barat Sabah umumnya bergunung-ganang, menempatkan tiga puncak tertinggi di negeri ini. Banjaran gunung utama di negeri ini ialah Banjaran Crocker yang menempatkan puncak tertinggi negeri ini dan juga Malaysia, iaitu Gunung Kinabalu yang berketinggian 4,095 meter. Ia juga merupakan antara gunung tertinggi di Asia Tenggara. Bersebelahan banjaran ini ialah Banjaran Trusmadi, menempatkan puncak kedua tertinggi, iaitu Gunung Trusmadi yang berketinggian 2,642 meter.

Kawasan pergunungan dan bukit-bukau ini dilalui oleh rangkaian lembah sungai yang luas dan kebanyakannya dilitupi dengan hutan hujan tebal. Terdapat kawasan berbukit yang lebih rendah memanjang ke kawasan pantai barat, dataran selatan dan kawasan pedalaman Sabah. Bahagian timur dan tengah Sabah umumnya merupakan kawasan banjaran gunung-ganang yang lebih rendah dan dataran dengan bukit yang jarang. Di pantai timur negeri ini terletaknya Sungai Kinabatangan, sungai kedua terpanjang di Malaysia selepas Sungai Rajang, Sarawak dengan panjang 560 kilometer. Sungai itu bermula dari banjaran barat dan mengalir melalui kawasan tengah negeri dan menuju ke pantai timur sebelum bertemu dengan Laut Sulu. Antara sungai utama lain di Sabah termasuklah Sungai Segama, Sungai Padas, Sungai Sugut, Sungai Liwagu dan Sungai Kolopis.

Sabah terletak dalam geografi tropika dengan iklim khatulistiwa. Negeri ini mengalami dua musim monsun, iaitu monsun timur laut dan barat daya. Monsun timur laut berlaku dari November hingga Mac dan membawa hujan lebat, manakala monsun barat daya berlaku dari Mei hingga September dengan hujan yang lebih sedikit. Negeri ini juga mengalami dua musim peralihan monsun, iaitu dari April hingga Mei dan dari September hingga Oktober. Purata suhu harian di Sabah direkodkan antara  hingga , dengan jumlah curahan hujan antara 1,800 hingga 4,000 milimeter. Kawasan pesisir pantai kadangkala mengalami ribut yang teruk kerana kedudukannya yang terletak di selatan jalur taufan. Sabah pernah dilanda Ribut Tropika Greg yang sangat teruk pada 25 Disember 1996, mengorbankan lebih 100 orang, dengan 200-300 orang hilang dan antara 3000-4000 orang hilang tempat tinggal. Memandangkan Sabah juga terletak dalam plat Sunda dengan himpitan dari plat Australia dan plat Filipina, negeri ini terdedah kepada gempa bumi, di mana tiga gempa bumi besar telah berlaku sejak 1923,  dengan yang terakhir berlaku pada tahun 2015.

 Pentadbiran 
 Kerajaan 

Sabah (bersama dengan jirannya Sarawak) mempunyai autonomi yang lebih besar dalam urusan pentadbiran, imigresen dan kehakiman yang membezakannya dengan negeri Malaysia yang lain. Yang Di-Pertua Negeri merupakan ketua negeri Sabah, walaupun sebahagian besar fungsinya hanya simbolik sahaja. Yang di-Pertua Negeri dilantik oleh Yang di-Pertuan Agong Malaysia. Ketua Menteri merupakan ketua kerajaan negeri Sabah dan ketua kabinet negeri. Dewan Undangan Negeri merupakan badan perundangan tertinggi negeri dan berkuasa dalam menggubal undang-undang Negeri. Badan perundangan ini berasaskan sistem Westminster dan diketuai oleh Ketua Menteri yang dilantik daripada ahli parti yang memegang majoriti Dewan. Dewan Undangan Negeri ini terdiri daripada 73 ahli yang dilantik dalam pilihan raya negeri yang kebiasaannya diadakan setiap lima tahun. Kabinet Negeri pula merupakan badan eksekutif negeri Sabah yang menguruskan hal pentadbiran negeri. Badan ini diketuai oleh Ketua Menteri dan dianggotai 10 menteri lain yang dipilih oleh Ketua Menteri dari kalangan ahli Dewan Undangan Negeri. Peranan dan struktur Kabinet Negeri menyamai struktur Kabinet Kerajaan Persekutuan, walaupun saiznya yang lebih kecil.

 Pecahan pentadbiran 
Sabah terdiri daripada lima bahagian, yang seterusnya dibahagikan lagi kepada 30 daerah. Bagi setiap daerah, kerajaan negeri telah melantik seorang ketua kampung bagi setiap kampung. Pembahagian pentadbiran di Sabah telah diwarisi dari sistem provinsi sewaktu pentadbiran British. Semasa pemerintahan British, Residen telah dilantik untuk mentadbir setiap bahagian dan disediakan dengan sebuah istana. Jawatan Residen telah dimansuhkan dan digantikan dengan pegawai daerah bagi setiap daerah apabila Borneo Utara menjadi sebahagian daripada Malaysia. Sabah juga mempunyai 26 kerajaan tempatan, terdiri daripada sebuah dewan bandaraya, tiga majlis perbandaran dan 22 majlis daerah. Seperti negeri Malaysia yang lain, kerajaan tempatan terletak di bawah bidang kuasa kerajaan negeri.

   Nama Bahagian  Daerah  Luas (km²) Populasi (2010) 1 Pantai Barat Kota Belud, Kota Kinabalu, Papar, Penampang, Putatan, Ranau, Tuaran  7,588  1,067,589 2 Pedalaman Beaufort, Keningau, Kuala Penyu, Nabawan, Membakut, Sipitang, Sook, Tambunan, Tenom  18,298  424,534 3 Kudat Kota Marudu, Kudat, Pitas4,623  192,457 4 Sandakan Beluran, Kinabatangan, Paitan, Sandakan, Telupid, Tongod 28,205 702,207 5 Tawau Kalabakan, Kunak, Lahad Datu, Semporna, Tawau14,905  819,955

 Politik 

Menjelang pembentukan Malaysia pada tahun 1963, kerajaan sementara Borneo Utara telah menyerahkan Perjanjian 20 Perkara kepada kerajaan Tanah Melayu sebagai syarat sebelum menyertai Persekutuan. Borneo Utara bersetuju dengan pembentukan Malaysia dengan syarat bahawa hak-hak Wilayah mereka dilindungi. Pada mulanya, wilayah ini memasuki Malaysia sebagai wilayah autonomi. Walau bagaimanapun, bermula dari tempoh kedua pentadbiran BERJAYA di bawah pimpinan Harris Salleh, autonomi ini telah beransur-ansur terhakis di bawah pengaruh persekutuan dan hegemoni. Antara perdebatan politik yang sering dibangkitkan oleh penduduk wilayah ini adalah penyerahan pulau Labuan kepada kerajaan Persekutuan dan perkongsian yang tidak sama rata serta eksploitasi sumber petroleum. Ini telah menyebabkan sentimen anti-persekutuan yang kuat sehingga terdapat panggilan untuk berpisah dari Persekutuan dalam kalangan rakyat Sabah.

Sehingga Pilihan raya umum Malaysia 2008, Sabah, bersama-sama dengan negeri Kelantan dan Terengganu, merupakan tiga negeri di Malaysia yang pernah diperintah oleh parti pembangkang. Diketuai oleh Joseph Pairin Kitingan, PBS membentuk kerajaan selepas memenangi pilihan raya 1985 dan memerintah Sabah sehingga 1994. Pada pilihan raya 1994, walaupun PBS memenangi pilihan raya, pengambilalihan oleh komponen BN menyebabkan BN yang mempunyai majoriti kerusi dan seterusnya mengambil alih pimpinan kerajaan Wilayah. Salah satu ciri unik politik Sabah ialah ketika satu dasar dimulakan oleh bekas Perdana Menteri Mahathir Mohamad pada tahun 1994 di mana jawatan ketua menteri diputar di kalangan pihak gabungan setiap 2 tahun tanpa mengira parti pada masa itu, teorinya telah memberikan satu jumlah sama rata bagi setiap kumpulan etnik utama untuk memerintah Wilayah ini. Walau bagaimanapun, amalan sistem ini bermasalah kerana waktu yang diberikan adalah terlalu singkat untuk mana-mana pemimpin untuk membawa keluar pelan jangka panjang. Namun, amalan ini telah berhenti sejak dengan kuasa yang kini dipegang majoriti dalam Dewan Undangan Negeri (DUN) oleh parti UMNO, yang juga memegang majoriti dalam Parlimen Persekutuan.

Campur tangan langsung politik oleh kerajaan persekutuan, contohnya pengenalan UMNO dan pemansuhan pos ketua menteri pada awal Konflik PBS-BERJAYA pada tahun 1985, juga dengan bersama-sama memilih puak saingan di Malaysia Timur kadang-kadang dilihat sebagai taktik politik oleh kerajaan persekutuan pimpinan UMNO untuk mengawal dan mengurus kuasa autonomi Wilayah-Wilayah Borneo. Kerajaan persekutuan bagaimanapun cenderung untuk melihat bahawa tindakan ini adalah wajar terhadap pandangan sempit dalam kalangan penduduk wilayah ini yang kononnya tidak harmoni dengan pembangunan negara. Ini merumitkan hubungan kerajaan Persekutuan dan wilayah itu sehingga menjadi sumber perdebatan utama dalam politik Sabah.

 Ekonomi 

Ekonomi wilayah Sabah bergantung pada tiga sektor utama iaitu pembuatan, pertanian, pembalakan dan pelancongan. Petroleum dan minyak sawit kekal sebagai dua komoditi yang paling banyak dieksport. Import Sabah paling utama ialah dalam industri automotif, produk petroleum, baja, makanan serta barangan perkilangan.SABAH SELECTED FACTS AND FIGURES, Institute for Development Studies

 Pembuatan 
Terdapat beratus-ratus perusahaan kecil dan sederhana (PKS) dan industri kecil (IKS) di Sabah. Beberapa syarikat juga telah mendapat nama seperti Gardenia. Kerajaan Sabah juga serius dalam mengejar perindustrian selaras dengan Pelan Koridor Pembangunan Sabah khususnya di kawasan Sepanggar dimana Taman Perindustrian Kota Kinabalu dan Terminal Pelabuhan Kontena Sepanggar terletak.

 Pembalakan dan Pertanian 
Sabah juga terkenal dengan hasil kayu balak, tetapi dengan kekurangan pada kadar yang membimbangkan, usaha ekologi untuk menyelamatkan baki hutan yang masih ada telah dibuat pada awal tahun 1982 melalui kaedah pemuliharaan hutan dengan mengumpul spesies benih kayu yang berbeza dan menjalankan penanaman semula. Bagaimanapun, minyak sawit telah muncul sebagai pilihan petani untuk ditanam sebagai tanaman pertanian. Lain-lain produk pertanian penting dalam ekonomi Sabah termasuk juga getah dan koko.

 Pelancongan 

Pelancongan, terutamanya eko-pelancongan, merupakan penyumbang utama kepada ekonomi Sabah. Pada tahun 2012, kira-kira 2,327,476 pelancong telah melawat SabahSabah : Visitors Arrival by Nationality 2012, Sabah Tourism Board. Capaian 16 Januari 2013. dan dijangkakan bahawa jumlah itu akan terus meningkat berikutan pelbagai aktiviti dan promosi yang diadakan oleh kerajaan negeri dan lembaga pelancongan negara. Selain itu, faktor kestabilan dan keselamatan wilayah ini juga telah menjadikannya sebagai salah satu destinasi yang dipilih oleh para pelancong. Antara destinasi yang menjadi tarikan utama pelancong adalah seperti Kolam air panas Poring, Tanjung Simpang Mengayau, Taman Pertanian Sabah, Taman Hutan Hujan Sandakan, Gunung Kinabalu, Lembah Danum, Sungai Padas, Pulau Sipadan, Pusat Pemuliharaan Orang Utan Sepilok, Long Pasia, Taman Pulau Penyu dan Monyet Proboscis Teluk Labuk.Tempat Menarik Sabah, Pejabat Perhubungan Negeri Sabah. Capaian 27 Januari 2013.

 Demografi 

 Pecahan etnik 


Menurut Banci Penduduk Malaysia 2020, Sabah mempunyai jumlah penduduk seramai 3,418,785 orang, menjadikannya negeri ketiga paling ramai penduduk di Malaysia dengan jumlah penduduk bukan warganegara tertinggi iaitu seramai 810,443 orang. Sabah mempunyai taburan penduduk berkadar 46 orang perkilometer persegi, menjadikannya negeri ketiga terjarang di Malaysia. Sebahagian besar populasinya tertumpu di kawasan pesisir pantai memandangkan kawasan bandar telah berkembang secara besar-besaran. Terdapat kira-kira 42 etnik dengan lebih 200 kumpulan sub-etnik di Sabah yang mempunyai bahasa, budaya dan kepercayaan yang berbeza. Antara kumpulan etnik peribumi terbesar di Sabah ialah Kadazan-Dusun, Bajau, Melayu dan Murut. Terdapat juga kelompok besar orang Rungus, Orang Sungai, Melayu Brunei, Suluk, Bisaya dan kumpulan Bumiputera yang lain, sementara masyarakat berbangsa Cina membentuk majoriti dalam kalangan penduduk bukan peribumi. Penduduk bukan warganegara yang membentuk hampir 24 peratus daripada jumlah populasi Sabah terdiri daripada para pelarian dari Filipina, sebahagian besarnya merupakan orang Moro yang berpindah akibat konflik di wilayahnya dan para buruh asal Indonesia dari Kalimantan, Sulawesi dan Kepulauan Sunda Kecil.

 Agama 

Islam merupakan agama rasmi dan paling ramai dianuti di Sabah. Menurut bancian penduduk 2020, sebanyak 69.6 peratus penduduk Sabah menganut agama Islam. Agama kedua terbesar pula merupakan agama Kristian, yang membentuk 24.7 peratus daripada keseluruhan populasi Sabah. Agama Buddha pula dianuti kira-kira lima peratus penduduk Sabah. Selain itu, terdapat juga sekelompok kecil penganut agama lain seperti Hindu, Sikh, agama rakyat China dan agama tradisi. Terdapat juga hampir 0.4 peratus penduduk yang tidak beragama. 

Menurut bancian 2010, sebahagian besar penduduk beragama Islam di Sabah terdiri daripada beberapa kaum peribumi dominan Muslim seperti Bajau, Melayu dan Bisaya serta penduduk bukan warganegara. Penganut Kristian pula terdiri daripada kelompok besar masyarakat Kadazan-Dusun, Murut dan beberapa etnik peribumi lain, juga membentuk populasi signifikan dalam kalangan orang Cina. Majoriti penganut agama Buddha merupakan penduduk berbangsa Cina.

 Bahasa 
Bahasa Melayu merupakan bahasa utama yang dituturkan di Sabah, walaupun dengan kreol yang berbeza berbanding Bahasa Melayu Sarawak dan Melayu Semenanjung. Sabah mempunyai dialek Bahasa Melayu tersendiri, yang dipengaruhi bahasa kaum peribumi, Melayu Brunei, Bajau, Suluk dan Dusun. Bahasa peribumi Sabah boleh dibahagikan kepada empat rumpun bahasa iaitu Dusunik, Murutik, Paitanik dan Sama-Bajau. Bahasa peribumi ini kebanyakannya dituturkan dalam kalangan keluarga penduduk hasil kesedaran dalam memelihara warisan bahasa mereka. Disebabkan penduduk berketurunan Hakka membentuk majoriti dalam kalangan orang Cina Sabah, dialek Hakka merupakan dialek Bahasa Cina paling dominan di Sabah berbanding dialek Hokkien dan Kantonis. Semporna juga menempatkan satu-satunya komuniti penutur Chavacano di Malaysia, majoritinya merupakan pelarian Moro dari Filipina.

Budaya

Sabah mempunyai warisan budaya yang pelbagai, disumbangkan dengan kepelbagaian etniknya yang luas dan berbeza. Di kawasan pantai barat, budaya penduduk dipengaruhi oleh kebudayaan Melayu Brunei dan Bajau Pantai Barat, manakala di timur laut, kebudayaan masyarakat Bajau Pantai Timur, Bugis dan Suluk menjadi dominan, dengan Islam menjadi perkara penting dalam kehidupan. Agama Kristian juga memainkan peranan penting dalam kebudayaan masyarakat peribumi di kawasan pedalaman, terutamanya dalam kehidupan seharian orang Kadazan-Dusun, Murut, Lundayeh dan Rungus, selain amalan tradisi berunsur Pagan dan Animisme.

Terdapat beberapa perkampungan budaya yang menampilkan budaya peribumi Sabah seperti Perkampungan Budaya Borneo dan Perkampungan Budaya Monsopiad. Muzium Sabah menempatkan sebilangan koleksi artifak, loyang dan seramik yang meliputi kepelbagaian budaya Sabah, sejarah alam, perdagangan dan ketamadunan Islam bersama dengan taman etnobotanik serta pusat sains dan teknologi. Antara beberapa muzium lain termasuklah Muzium Komuniti Pogunon, Muzium Warisan Sandakan dan Rumah Agnes Keith. Terdapat juga beberapa bangunan tinggalan penjajah British, Jerman dan Jepun seperti Menara Jam Atkinson, Rumah Besar Kinarut, Rumah Api Batu Tinagat, Menara Loceng Tawau dan bangunan Lembaga Pelancongan Sabah.

Setiap kumpulan etnik di Sabah terkenal dengan alatan muzik tradisional mereka yang tersendiri, di mana masyarakat Bajau, Melayu Brunei, Bugis, Iranun, Kedayan dan Suluk terkenal dengan kompang, gendang dan kulintangan, sementara penduduk di kawasan pedalaman seperti orang Dusun terkenal dengan bungkau, sompoton dan turali, orang Kadazan dengan tongkungon, orang Murut dengan tagunggak, dan orang Rungus yang terkenal dengan sundatang, tontog dan turuding. Penduduk Sabah juga mempunyai seni tarian tersendiri, antaranya termasuklah tarian Sumazau warisan masyarakat Kadazan-Dusun, tarian Magunatip oleh orang Murut, tarian Mongigol Sumundai oleh orang Rungus, tarian Alai Busak Baku dalam kalangan orang Lundayeh, tarian Adai-adai oleh orang Melayu Brunei, tarian Limbai oleh orang Bajau Pantai Barat, tarian Daling-daling oleh orang Suluk dan Bajau Pantai Timur, dan juga beberapa tarian milik pelbagai etnik lain.

Sabah juga kaya dengan variasi makanan, warisan daripada kepelbagaian etniknya. Antara makanan tradisi terkenal di Sabah ialah hinava, sejenis hidangan tradisi orang Kadazan-Dusun, tuhau, pinaasakan, bosou, linongot, ngiu chap, sate Sipitang, mi Beaufort dan mi Tuaran. Selain itu, masyarakat Sabah juga mempunyai snek tradisi yang tersendiri, antaranya termasuklah hinompuka, amplang, kuih cincin, kuih tiram dan kuih pinjaram, serta beberapa jenis manisan seperti lamban, nuba tinga, punjung, sinamu dan puding kelapa Tuaran. Masyarakat peribumi Sabah, terutamanya yang bukan beragama Islam, mempunyai beberapa jenis arak seperti lihing, bahar, kinomol, montoku, sagantang, sikat dan tuak, di mana Sabah turut menjadi negeri ketiga terbesar dalam pengunaan arak di Malaysia selepas Kuala Lumpur dan Sarawak.

Infrastruktur
Infrastruktur awam Sabah kebanyakannya masih ketinggalan kerana cabaran geografinya sebagai negeri kedua terbesar di Malaysia. Kementerian Pembangunan Infrastruktur Sabah merupakan badan yang bertanggungjawab ke atas semua rancangan dan pembangunan infrastruktur awam di negeri ini. Pada tahun 2013, kerajaan negeri Sabah telah memperuntukkan RM1.853 bilion bagi pembangunan kemudahan awam, di mana negeri ini juga telah diperuntukkan sebanyak RM4.07 bilion oleh kerajaan Persekutuan dalam Belanjawan Malaysia 2015. Di bawah Rancangan Malaysia Ke-10, infrastruktur di kawasan pedalaman telah diberi perhatian dengan usaha peningkatan bekalan air, elektrik dan jaringan jalan raya. Peruntukan infrastruktur yang lebih besar telah diberikan kepada Sabah dan Sarawak di bawah Belanjawan Malaysia 2020 yang merangkumi belanjawan bagi menaiktaraf ketersambungan dan pembangunan infrastruktur digital untuk internet berkelajuan tinggi di kawasan luar bandar.

 Bekalan elektrik dan air 
Pengagihan bekalan elektrik di negeri Sabah dikendalikan dan diuruskan oleh Sabah Electricity (SESB). Bekalan elektrik Sabah kebanyakannya dijana dari loji kuasa diesel, hidro dan loji kuasa kitaran gabungan. Satu-satunya loji jana kuasa hidroelektrik utama di Sabah ialah Empangan Tenom Pangi. Pada tahun 2009, bekalan elektrik meliputi 67% dari populasi negeri dan meningkat kepada 80% menjelang 2011. Liputan itu mencecah 100% pada 2012 setelah peruntukan sebanyak RM962.5 juta dari kerajaan Persekutuan telah diberikan bagi mengembangkan liputan itu di bawah Belanjawan 2012. Grid elektrik Sabah terbahagi kepada dua iaitu Pantai Barat dan Pantai Timur yang telah disepadukan sejak 2007. Grid Pantai Barat membekalkan elektrik ke kawasan barat Sabah seperti Kota Kinabalu, Beaufort dan Kudat dengan kapasiti 488.4 MW dan permintaan maksimum sebanyak 396.5 MW. Grid Pantai Timur pula membekalkan elektrik ke kawasan timur Sabah seperti Sandakan, Lahad Datu, Semporna dan Tawau dengan kapasiti 333.02 MW dan permintaan maksimum 203.3 MW.

Bekalan air paip di Sabah diuruskan oleh Jabatan Air Negeri Sabah, sebuah agensi di bawah Kementerian Pembangunan Infrastruktur Sabah. Beroperasi dengan 73 loji rawatan air, purata sebanyak 1.19 bilion liter air diagihkan setiap hari bagi memenuhi keperluan rakyat Sabah. Kadar akses kepada air paip di kawasan bandar telah mencecah 100% manakala di kawasan luar bandar, kadar akses masih setakat 75% dengan jumlah panjang paip awam mencecah 15,031 kilometer. Sesetengah komuniti penduduk masih menggunakan sistem air graviti. Empangan Babagon merupakan satu-satunya empangan bekalan air di Sabah yang menampung 21,000 juta liter air. Bagi memenuhi permintaan yang meningkat, sebuah empangan baharu telah dirancang iaitu Empangan Kaiduan, biarpun berdepan tentangan dari penduduk setempat.

Penduduk terkenal

 Galeri 

 Lihat juga 
 Masjid-masjid di Sabah
 Keselamatan Timur Sabah

 Rujukan 

 Pautan luar 

 Tapak sesawang rasmi kerajaan negeri Sabah


Kategori:Negeri dan wilayah persekutuan di Malaysia
Kategori:Hubungan Filipina–Malaysia
Kategori:Negara dan wilayah berbahasa Melayu
Kategori:Bekas jajahan British
Kategori:Asia Tenggara Maritim