दर्शन उपनिषद

दर्शन उपनिषद  हे संस्कृतमध्ये लिहिलेल्या हिंदू धर्मातील लघु उपनिषदांपैकी एक आहे. हे चार वेदांमधील वीस योग उपनिषदांपैकी एक आहे, आणि ते सामवेदाशी जोडलेले आहे.

या ग्रंथात शास्त्रीय योग पतंजलीच्या योगसूत्रांच्या शैलीतील स्वरूपाप्रमाणेच आठ योगिक सादर केला आहे, परंतु योगसूत्रांप्रमाणे, दर्शन उपनिषदात कुंडलिनी संकल्पनांचा समावेश आहे. उपनिषद सांगते की, योगाचे अंतिम ध्येय म्हणजे आत्मज्ञान आणि वैश्विक वास्तव (ब्रह्म) सोबत स्वतःची (आत्मा) ओळख निर्माण करणे.

या उपनिषदाला योग दर्शन उपनिषद, जबाल दर्शन उपनिषद,Alain Daniélou (1991), Yoga, Inner Traditions, , page 167 आणि दर्शनोपनिषद असेही संबोधले जाते. आधुनिक काळातील १०८ उपनिषदांच्या संकलनात रामाने हनुमानाला दिलेल्या मुक्तिकाच्या क्रमवारीत हे ९० व्या क्रमांकावर आहे.

 माहिती 
उपनिषदाची रचना दोनशे नऊ श्लोकांसह असमान लांबीच्या दहा विभागांमध्ये (किंवा अध्यायांमध्ये) केली आहे. हा मजकूर हिंदू देव दत्तात्रेय यांनी ऋषी संकृती यांना योगावरील दिलेल्या प्रवचनाच्या रूपात रचला आहे.

उपनिषदाच्या पहिल्या अध्यायात आठ अंगांचा आणि दहा यमांचे किंवा सद्गुण प्रतिबंधांचे वर्णन करणारे २५ श्लोक आहेत. १६ श्लोक असलेल्या दुसऱ्या अध्यायात दहा नियम किंवा सद्गुण शिस्त आहेत. तिसऱ्या अध्यायातील १३ श्लोक हे नऊ प्रकारची योगिक आसनांवर किंवा व्यायामाच्या आसनांवर स्पष्टीकरण देतात. चौथा अध्याय, जो सर्वात मोठा आहे, त्यात मानवी शरीर, नाड्या किंवा रक्तवाहिन्यांच्या सिद्धांतावर ६३ श्लोक आहेत व आत्मतीर्थ, आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व वर्णन केलेले आहे. पाचव्या अध्यायातील १४ श्लोक हे मागील भागाचे अधिक तपशीलवार वर्णन आहे ज्यामध्ये अंतर्गत शुद्धीकरणाची सविस्तर प्रक्रिया दिली आहे. ५१ श्लोकांसह सहावा अध्याय प्राणायाम किंवा श्वासोच्छवासाच्या व्यायामाचे तपशीलवार वर्णन करतो. सातव्या अध्यायातून त्याच्या १४ श्लोकांपर्यंत प्रत्याहार किंवा बाह्य जगातून इंद्रिये काढून टाकण्याची क्षमता स्पष्ट करते. आठव्या अध्यायात एकाग्रता किंवा धारणा यावर नऊ श्लोक आहेत. नवव्या अध्यायात ध्यानाचे वर्णन करणारे सहा श्लोक आहेत. आणि त्याच्या १२ श्लोकांमधील शेवटचा अध्याय योगाच्या समाधी अवस्थेशी संबंधित आहे जो योगींना "आत्मा (स्व) ब्रह्माशी एकरूप आहे" हे कळल्यावर प्राप्त होतो. याप्रकारे ह्या उपनिषदास पूर्णतः ‘योगपरक’ म्हणले जाऊ शकते.

 संदर्भ 

 संदर्भग्रंथ










वर्ग:उपनिषदे