संत प्रल्हाद बुआ खोगरे

किल्लेधारूरचे संत श्री केशव स्वामी / केशवानंद स्वामी

• महाराष्ट्र ही संतभूमी आहे. विश्वाला प्रेम, दया, शांती, सहिष्णूता, समानता व मानवतेची विशाल शिकवण देण्यासाठी, अंधश्रद्धेची मुळ मुळापासून उखडून श्रद्धेची पालवी फोडणारे संत महाराष्ट्र भूमीला लाभले. अलौकिक कार्य करून भोळ्या भाबड्या जीवांना भक्तीमार्गाला लावून, जीवन जगण्याचा महामंत्र या संतांनी मानव जातीला दिला. याच महाराष्ट्रात बीड जिल्हात अनेक संत विभूती जन्माला आल्या. या बीड जिल्हाच्या सभोवती अनेक संतांची जन्मभूमी कर्मभूमी आहे.

 • महाराष्ट्रातील पहीले मराठी संत कवी मुकुंदराज स्वामी अंबाजोगाई , भगवतगीतेवर सवालक्ष श्लोक रचना टीका करणारे दासोपंत स्वामी, मराठी सुफी संत शेख महंमद, बीड मध्ये ज्ञानोबारायांचे आजोबा श्री गोविंदपत महाराज अनेक नाथ संप्रदायातील संत. त्याच बरोबर बीड जिल्हाच्या जवळच आपेगावला माऊली ज्ञानोबाराय, पैठणला शांतीपरब्रह्म संत एकनाथ महाराज असे असंख्य साधू संत बीड जिल्ह्याला मिळाले • किल्लेधारूरच्या भुमीत अनेक संत जन्माला आले, तर काहींची कर्मभूमी होती. खरोळा येथील संत सदानंद महाराज, वसमत येथील संत रंगा महाराज हे धारूरमधूनच गेले. 

• किल्लेधारूरचे महान संत उद्धव चि‌द्धन अथवा चैतन्य स्वामी, ज्यांचा विशेष उल्लेख ताहराबादचे संतकवी महिपती यांच्या “भक्तविजय” ग्रंथात ५६ व्या अध्यायात केला आहे. ज्यात बिदरच्या रामनवमीच्या मिरवणूकीचा उल्लेख केला आहे. पंढरपुरच्या विठ्ठल मंदीरात देवाला जेऊ घालताना आज तागायात "जेवी बा सगुणा सख्या हरी। कालविला दहीभात आले मिरे लवणा ॥" हा अभंग म्हटला जातो. 

शक १७०० व्या शतकात उद्धव चिद्घन या थोर पुरुषाचा जन्म ऋग्वेदी शाखीय ब्राह्मण कुळात कोकीळ यांच्या वंशात धारूर येथे झाला. ज्यांनी आज पर्यत मंत्रमाळा, भिल्ली नाटक, नागनाथ, हेमराज, बहिरा पिसा, मृत्युंजय, गोरा कुंभार चरित्र काव्य ग्रंथ, अनुभव शतक, गीतार्थमंजरी, शुक रंभा संवाद हे काव्य ग्रंथ, भक्त कथामृतसार असे अनेक ग्रंथ रचना केली. दत्त संप्रदाय व चैतन्य संप्रदायात यांचा विशेष उल्लेख केला जातो.

• याच धारूर मध्ये संत उद्धव चिद्घनांचे पट्टशिष्य व किल्लेधारूर नगरीचे अपरिचित संत केशव स्वामी. संत केशव स्वामी हे किल्लेधारूर नगरीत यजुर्वेद शाखीय दैवज्ञ ब्राह्मण कुळामध्ये सनातन गोत्रीय खोगरे यांच्या घराण्यात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी ला शके १६२० इस १६९८ रोजी जन्माला आले. लहान पणापासून अध्यात्माची आवड. दत्त उपासनेमध्ये वेळ घालवीत. नित्य त्रिकाल संध्या, गायत्रीचे पुनःश्चरण करीत. तरुणपणात दिवसो दिवस बालाघाटाच्या डोंगर दऱ्यात योग साधनेत वेळ घालवीत असे. यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव होते प्रल्हाद सदाशिव महामुनी, वडीलांचा पारंपारिक सुवर्णकाराचा व्यवसाय लहानपणी मौंजीबंधन झाले. आई राधाबाईंनी संस्कार संस्कृती व अध्यात्माचे बाळ कडू लहान प्रल्हादाला पाजवीले. प्रल्हाद बुआ घराजवळ असणाऱ्या संत उद्धव बुवाच्या मठात जाऊन बसू लागले. संसारत मन रमेना संत उद्धव चिद्‌घन स्वामीं कडून गुरुउपदेश घेतला. त्यांचे ग्रंथ वाचने, लिहणे, त्यांच्या सोबत कीर्तनाला जाणे हा छंद लागला, लग्न न करण्याचा ठाम निश्चय मनामध्ये घेतला. 

 • स्वतःही कीर्तन करू लागले. साध्या सोप्या भाषेतील रसाळ कीर्तन ऐकायला बरीच मंडळी जमू लागली, पण हवे तसे लोक येत नव्हते. लोकांना कीर्तनासाठी कसे परावर्तित करावे कळेना. त्यावेळी समाजात अंत्यत गरिबी, दारिद्रय आणि दुष्काळाचे दिवस लोक खाण्यासाठी तरी जमतील हा भाव मनात धरला. घरात पुर्वीची श्रीमती यांचे पूर्वज माहूर किल्ल्या वरून धारूर च्या किल्ल्यावर कायदेपंडीत म्हणून आणले होते. पूर्वजांचा राजदरबारी चांगला सन्मान. घरच्यांनी लहानभाऊ नारायण यांचे लग्न लावून दिले. प्रल्हाद बुआ कीर्तनात खोबरे साखर वाटू लागले म्हणून यांचे आडनाव खोगरे असे केले. लोक खोगरे बुवाच्या कीर्तनात अलोट गर्दी करू लागले. लहान भावाला हे पटेना- घरातली सर्व संपत्ती लोकानांच वाटून टाकतो म्हणून प्रल्हाद बुवाला घरातून बाहेर काढले. ते सरळ संत उद्धव चिद्‌धन मठात गेले त्यांनी गुरुंना विनंती केली मला संन्यास द्या.

• प्रल्हाद बुवांना चैत्र नवमीला संन्यास दिक्षा दिली व योगपट्ट केला केशव स्वामी किंवा केशवानंद स्वामी. धर्म सेवा करीत करीत वयाच्या ४२ व्या वर्षी श्रावण कृष्ण १४, शके १६६२ इस १७४० मध्ये यांच्या गुरुनजीक समाधी घेतली काळाच्या ओघात हे संत दुर्लक्षीत व अपरिचित राहिले. पण इतिहासाच्या सुवर्ण पानात आजही ते सापडतात.

• किल्लेधारूरच्या पवित्र नगरीत असे अनेक साधु पहायला भेटतात संत नाथ महाराज, पाटील यांच्या वाड्यातील काटे यांची समाधी, कसब्यातील देशपांडेच्या वाड्यातील समाधी, मठ गल्लीतील मठ, उद्धव चि‌द्घनाच्या मठातील समाधी त्यापैकी थोर संत पुरुष व किल्लेधारूर नगरीचे वैभव संत श्री केशव स्वामी. यांच्या कुळात सात पिढ्या नंतर श्री हरिहरानंद भारती स्वामीनी दण्ड संन्यास घेऊन या परंपरेचे पुनः उत्थान केले आहे.