एका पुस्तकविक्रेत्याची कहाणी (लोककथा)

एका पुस्तकविक्रेत्याच्या ध्यासामुळे पाश्चिमात्य जगातला भारतीय संचिताची कशी ओळख झाली त्याची ही कहाणी आहे.

 कथेचा आशय 
शेकडो वर्षांपूर्वी  महाभारत संस्कृतमध्ये लिहिले गेले. ज्यांना संस्कृत समजते त्यांचा अपवाद वगळता, अगदी अलीकडच्या काळपर्यंत, युरोपियनांना ते वाचता येत नसे. युरोपियन भाषांपैकी एका भाषेत ते भाषांतरित करण्याची गरज होती. पुस्तकविक्रेते आणि प्रकाशक असणाऱ्या बाबू प्रतापचंद्र रॉय यांनी स्वतः या कार्याला वाहून घ्य्यायचे ठरविले. संस्कृतचे इंग्रजीत भाषांतर करून देऊ शकेल असा किसारी मोहन गांगुली हा विद्वान मित्र त्यांना त्यांच्या प्रांतातच भेटला. 

ईप्सित कार्य सिद्ध करण्यासाठी प्रतापचंद्र रॉय बारा वर्षे कार्यरत राहिले. त्यांनी त्यांच्याजवळील सारी साधनसामग्री या पुस्तकाच्या प्रकाशनाच्या कामी खर्च केली. आणि जेव्हा त्यांच्यापाशी काहीच शिल्लक राहिले नाही तेव्हा इच्छुक दात्यांच्या शोधार्थ ते भारतभर हिंडले. त्यांना अनेकांनी मदत केली. त्यामध्ये राजपुत्र, शेतकरी, विद्वान लोकं, साधीभोळी माणसं यांचा समावेश होता. तसेच युरोप आणि अमेरिकेतील त्यांच्या मित्रांकडूनदेखील त्यांना मदत मिळाली. या प्रवासात असतानाच ते जीवघेण्या तापाने फणफणले आणि त्यातच मृत्युमुखी पडले. आजारपणातही सतत त्या कामाच्या परिपूर्तीचेच विचार त्यांच्या मनात घोळत होते. तोंडातून शब्द फुटणेही मुश्किल झाले असतानादेखील त्यांनी बायकोला सांगितले, “हे पुस्तक पूर्ण व्हायलाच हवे. जर छपाईसाठी खर्च लागणार असेल तर माझ्या अंत्यविधीवर पैसे खर्च करू नकोस. महाभारतासाठी पैशाची बचत करण्यासाठी जितक्या साधेपणाने रहाता येणे शक्य असेल तितक्या साधेपणाने राहा.” या महाकाव्याविषयी अपार प्रेम मनात बाळगतच त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला.

त्यांची विधवा पत्नी, सुंदरी बाला रॉय यांनी आपल्या पतीची ही महान इच्छा निष्ठेने पूर्ण केली. एका वर्षानंतर अनुवादकाने त्याचे भाषांतराचे काम पूर्ण केले आणि महाभारताचे ते अकरा खंड युरोपियन जनतेला लोकार्पित करण्यात आले, ज्यामुळे आता त्यांना या गौरवशाली महाकाव्यातील अठरा पर्वं जाणून घेता आली आणि त्यांची महती गाता आली. या वाचनामुळे, प्राचीन भारतातील गाढे विचारवंत असणाऱ्या कवींचा, त्यांच्या ज्ञानाचा, त्यांच्या कौशल्याचा आदर करण्यास ते शिकले. ह्या भाषांतराचे शंभर भाग एकामागून एक प्रकाशित झाले. आणि अशा रितीने प्रतापचंद्र रॉय यांची इच्छा पूर्ण झाली.

 तात्पर्य 
जे चांगले काम करण्यास कधीच थकत नाहीत आणि ते काम पूर्ण केल्याशिवाय कधीच मध्येच अर्धवट सोडत नाहीत अशा लोकांची नेहमीच वानवा असते.  या विशाल अशा विश्वात महान कार्याची कमतरता नाही, तसेच ते काम हाती घेणाऱ्या भल्या माणसांचीदेखील कमी नाही; पण ज्यामुळे ते काम शेवटास जाऊ शकेल अशा चिकाटीची मात्र नेहमीच उणीव असते.The Mother (2004). Words of Long Ago. COLLECTED WORKS OF THE MOTHER. 02 (2nd ed.). Pondicherry: Sri Aurobindo Ashram. ISBN 81-7058-670-4.

 अधिक माहितीसाठी 
प्रतापचंद्र रॉय (इंग्रजी)

किसारी मोहन गांगुली (इंग्रजी)

 संदर्भ 

वर्ग:भारतीय लोककथा