हनुमान जयंती रथोत्सव (संगमनेर)

हनुमान जयंती रथोत्सव, संगमनेर हा महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर (पूर्वी अहमदनगर) जिल्ह्यातील संगमनेर शहरात दरवर्षी हनुमान जयंतीनिमित्त साजरा केला जाणारा एक धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीशी निगडित उत्सव आहे. या रथोत्सवाचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे हनुमानाचा विजयरथ ओढण्याचा मान प्रथम महिलांना दिला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार ही प्रथा ब्रिटिश काळात सुरू झाली असून ती आजपर्यंत अखंडपणे चालू आहे. धार्मिक सोहळ्यांमध्ये महिलांच्या सक्रिय सहभागाचे उदाहरण म्हणून या रथोत्सवाचा उल्लेख केला जातो.

 ऐतिहासिक पार्श्वभूमी 
१९२७ ते १९२९ या काळात ब्रिटिश प्रशासनाने संगमनेर येथील रथयात्रेवर बंदी घातली होती. त्या काळात संगमनेर येथे हनुमान जयंतीच्या रथोत्सवावरही मर्यादा आणण्यात आली. पुरुषांनी मिरवणुकीत सहभागी होऊ नये म्हणून इंग्रजांनी अडथळे निर्माण केले. २३ एप्रिल १९२९ रोजी हनुमान जयंतीच्या पूर्वसंध्येला आणि पहाटे, मंदिर आणि मिरवणूक मार्गावर मोठ्या संख्येने पोलीसांनी गराडा घातला. यावेळी दोन लहान मुलींनी रथात हनुमानाची मूर्ती ठेवण्याचा प्रयत्न केला, पण पोलिसांनी ती मूर्ती पुन्हा मंदिरात परत ठेवली. परंतु त्या क्षणाला सुमारे २०० ते २५० महिलांनी एकत्र येऊन रथाचा ताबा घेतला आणि त्यानंतर त्यांची संख्या वाढली. पोलिसांनी युक्तिवाद, धमकी आणि अटक करण्याची धमकी दिली.

संगमनेर मधील स्थानिक महिला झुंबरबाई अवसक, बंकाबाई परदेशी, लीला पिंगळे आणि इतर महिलांनी इंग्रज प्रशासनाचा विरोध झुगारून रथावर चढून हनुमानाची प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली आणि “बलभीम हनुमान की जय” असा जयघोष करीत रथाचा दोर पकडून रथ पुढे नेला. त्या घटनेनंतर महिलांकडून हनुमान जयंतीला रथ ओढण्याची परंपरा सुरू राहिली आणि पुढील पिढ्यांनीही ती आजतागायत जपली आहे. कालांतराने ही कृती केवळ प्रतिकात्मक न राहता उत्सवाचा अविभाज्य भाग बनली.

 उत्सवाचे स्वरूप 
हनुमान जयंती हा चैत्र महिन्यात साजरा केला जाणारा हिंदू धार्मिक उत्सव आहे. संगमनेर मध्ये या दिवशी सकाळी मंदिरात पूजा, अभिषेक आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. त्यानंतर हनुमानाचा विजयरथ सजविण्यात येतो. रथावर हनुमानाची मूर्ती स्थापित केली जाते. परंपरेनुसार प्रथम महिलांकडून रथ ओढण्यास सुरुवात होते. त्यानंतर इतर भाविक आणि नागरिक सहभागी होतात. रथयात्रा शहरातील प्रमुख मार्गांवरून फिरते. धार्मिक घोषणाबाजी, भजन, ढोल-ताशा आणि पारंपरिक वाद्यांच्या गजरात मिरवणूक पुढे सरकते. काही ठिकाणी रथ थांबवून पूजन आणि आरती केली जाते.

 प्रशासनाचा सहभाग 
ज्या पोलीस दलाने सरकारी आदेशानुसार रथाच्या मिरवणुकीला परवानगी नाकारली होती, त्याच पोलीस दलाचे प्रमुख (पोलीस निरीक्षक) प्रत्येकवर्षी संगमनेर पोलीस स्टेशनपासून आपल्या लवाजम्यासह वाजतगाजत भगवा ध्वज घेऊन हनुमान रथापर्यंत येतात. या रथयात्रेदरम्यान पोलिसांना विशेष मान असून पोलिसांनी वाजत गाजत आणलेला झेंडा रथावर लावल्यावरच रथ ओढला जातो. त्यांच्या उपस्थितीत आरती होते आणि त्यांनतर महिला रथ ओढायला सुरुवात करतात.

 सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व 
संगमनेर मधील हा रथोत्सव स्थानिक लोकसंस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. धार्मिक उत्सव आणि सामाजिक सहभाग यांचे एकत्रित रूप या सोहळ्यात दिसते. अनेक धार्मिक मिरवणुकांमध्ये पारंपरिकरित्या पुरुषांचे वर्चस्व आढळते; मात्र या उत्सवात महिलांना अग्रक्रम देण्यात येतो. महाराष्ट्रात अनेक मारूती मंदिरात आजही महिलांना जाण्यास मनाई असताना संगमनेरात मात्र हनुमान जयंतीच्या निमित्ताने निघणारा रथ महिलांनी ओढण्याची परंपरा कायम आहे.

 संदर्भ 

वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव
वर्ग:संगमनेर