हखामनी वंश

हखामनी राजवंश किंवा अकिमेनिड राजवंश हा हे पश्चिम आशियातील प्राचीन हखामनी साम्राज्याचे शासक होते. या वंशाच्या पहिल्या शासक महान कुरुश (सायरस द ग्रेट) याने इ.स.पू. ५५० पासून सत्ता गाजवली. पुढे हे साम्राज्य जगातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांपैकी एक झाले. याचा विस्तार पश्चिमेला बाल्कन प्रदेश आणि इजिप्तपासून पूर्वेला सिंधू नदीच्या खोऱ्यापर्यंत पसरलेला होता. 

 इतिहास 
हखामनी राजवंशाचा उगम इराणच्या पठारावरील भटक्या टोळ्यांमधून झाला. कुरुशाने साम्राज्याचा पराभव करून या राजवंशाचा पाया रचला. त्यानंतर त्याचा मुलगा पहिल्या कम्बुजिया आणि पुढे पहिल्या दारियुश (पहिला डरायस) यांनी साम्राज्याची प्रशासकीय घडी बसवली. दारियुशने साम्राज्याची विभागणी सत्रप नावाने अनेक प्रांतांमध्ये केली. यामुळे एवढ्या मोठ्या भूभागावर नियंत्रण ठेवणे सुलभ झाले.

 शासकांची यादी 
हखामनी साम्राज्यावर राज्य करणाऱ्या प्रमुख राजांची यादी खालीलप्रमाणे आहे. या राजांनी इ.स.पू. ५५० ते इ.स.पू. ३३० या काळात राज्य केले.

 शासकाचे नाव  ग्रीक/पाश्चात्य नाव  शासन काळ (इ.स.पू.)  नोंदी महान कुरुश  सायरस द ग्रेट, दुसरा सायरस  इ.स.पू. ५५० – ५३०  साम्राज्याचा संस्थापकHerodotos related how Cyrus eventually fulfilled the prophecy (prior note) and conquered the Medes in i.123-130.; याने मानवी हक्कांचा पहिला जाहीरनामा प्रसिद्ध केला.  दुसरा कम्बुजिय  दुसरा कॅम्बिसेस  इ.स.पू. ५३० – ५२२  कुरुशाचा मुलगा; त्याने इजिप्त, लिब्या आणि इथियोपिया जिंकून साम्राज्याचा विस्तार केला.Herod., iii.1-38. पहिला दारियुश  पहिला डॅरियस, डॅरियस द ग्रेट  इ.स.पू. ५२२ – ४८६  साम्राज्याची प्रशासकीय घडी बसवली आणि पर्सेपोलिसची बांधणी सुरू केली. पहिला खशायर  पहिला झरक्सीझ  इ.स.पू. ४८६ – ४६५  ग्रीक-पर्शियन युद्धांसाठी प्रसिद्ध; थर्मोपिलाईच्या युद्धातील सेनापती. पहिला अर्देशर  पहिला आर्टाझरक्सीस  इ.स.पू. ४६५ – ४२४  त्याच्या काळात साम्राज्यात शांतता आणि कलेला प्रोत्साहन मिळाले. दुसरा खशायर  दुसरा झरक्सीस  इ.स.पू. ४२४  याने केवळ ४५ दिवस राज्य केल्यावर त्याची हत्या करण्यात आली.ref></ref> दुसरा दारियुश  दुसरा डॅरियस  इ.स.पू. ४२३ – ४०४  याने पेलेपोनिशियाच्या युद्धात हस्तक्षेप केला.Thuc., viii.17-18, 58. दुसरा अर्देशर  दुसरा आर्टाझरक्सीस  इ.स.पू. ४०४ – ३५८  सर्वाधिक काळ (४६ वर्षे) राज्य करणारा हखामनी राजा. तिसरा अर्देशर  तिसरा आर्टाझरक्सीस  इ.स.पू. ३५८ – ३३८  त्याने बंडखोरांना चिरडून साम्राज्य पुन्हा शक्तिशाली बनवले. चौथा अर्देशर  चौथा आर्टाझरक्सीस  इ.स.पू. ३३८ – ३३६  बागोआस या मंत्र्याने याची हत्या केली. तिसरा दारियुश  तिसरा डॅरियस  इ.स.पू. ३३६ – ३३०  शेवटचा हखामनी राजा; अलेक्झांडर द ग्रेटने याचा पराभव केला. 

यांशिवाय अत्यल्प काळासाठी काही राजांनी स्वतःला हखामनी सम्राट म्हणवून घेतले होते.

 संस्कृती आणि धर्म 
या साम्राज्यात झोराष्ट्रियन (पारशी धर्म) हा मुख्य धर्म होता. हखामनी राजांनी धार्मिक सहिष्णुतेचे धोरण अवलंबले होते. पर्सेपोलिस येथील वास्तुकला, राजवाडे आणि कोरीव काम या साम्राज्याच्या वैभवाचे दर्शन घडवते. 

 साम्राज्याचा ऱ्हास 
इ.स.पू. ३३० मध्ये मॅसेडोनियाचा राजा अलेक्झांडर द ग्रेट याने तिसऱ्या दारियुशचा पराभव केला आणि हे महान साम्राज्य संपुष्टात आले. अलेक्झांडरने पर्सेपोलिस शहर उद्ध्वस्त केले, मात्र हखामनी प्रशासकीय पद्धतींचा प्रभाव पुढील अनेक शतके या प्रदेशावर राहिला.

 हे सुद्धा पहा 
 पर्सेपोलिस
 सायरस द ग्रेट
 पर्शियन साम्राज्य

 संदर्भ 

वर्ग:हखामनी राजवंश
वर्ग:इराणचा इतिहास
वर्ग:प्राचीन साम्राज्ये