नरेश पांडेय चकोर

नरेश पांडेय चकोर (३ जानेवारी, १९३८ – १४ नोव्हेंबर, २०१५) हे बिहारमधील एक अत्यंत महत्त्वाचे भारतीय साहित्यकार, संपादक, कवी आणि सांस्कृतिक कार्यकर्ते होते. ते विशेषतः अंगिका भाषेच्या आणि तिच्या साहित्य चळवळीचे संस्थापक व्यक्तीमत्त्व आणि एक "युगप्रवर्तक योद्धा" म्हणून ओळखले जातात. ४६ वर्षांपर्यंत 'अंग माधुरी' या अंगिका मासिक पत्राचे सातत्याने प्रकाशन आणि संपादन करणे, हे त्यांचे सर्वात मोठे योगदान मानले जाते.

 प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण 
नरेश पाण्डेय यांचा जन्म ३ जानेवारी १९३८ रोजी बिहारमधील भागलपूर जिल्ह्यातील सुलतानगंजपासून सुमारे १५ किलोमीटर दक्षिणेस असलेल्या देवधा या गावात झाला. त्यांचा जन्म एका सामान्य शेतकरी कुटुंबात झाला होता. त्यांचे वडील श्री चंद्रमोहन पाण्डेय आणि आई श्रीमती प्रजावती देवी होत्या.

त्यांचे प्राथमिक शिक्षण गाव आणि जवळपासच्या शाळांमध्ये झाले, तर उच्च शिक्षण त्यांनी भागलपूर विद्यापीठाच्या टी.एन.जे. कॉलेजमधून पूर्ण केले.

 व्यावसायिक कारकीर्द आणि भाषिक चळवळ 

 सरकारी सेवा 
१९६३ मध्ये, डॉ. पाण्डेय यांनी पाटणा येथील बिहार राज्य खादी ग्रामोद्योग बोर्डात सांख्यिकी अधिकारी म्हणून आपली नोकरी सुरू केली आणि १९९६ मध्ये तेथूनच निवृत्त झाले.

 अंगिका चळवळीतील अग्रणी 
नोकरी सांभाळत असतानाच त्यांनी अंगिका भाषेच्या प्रचार आणि मान्यतेच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला.

 पहिले प्रकाशन: १९६१ मध्ये, त्यांनी लिहिलेले अंगिका भाषेतील पहिले एकांकिका नाटक "किसान क॑ जगाबऽ" (शेतकऱ्याला जागे करा) प्रकाशित झाले. हे आधुनिक अंगिका भाषेतील पहिले प्रकाशित पुस्तक मानले जाते.
 'अंग भाषा परिषद': याच वर्षी ते 'अंग भाषा परिषद' मध्ये प्रचार मंत्री म्हणून सामील झाले आणि त्यांनी अंगिका भाषा चळवळीच्या प्रवासाला एक नवी दिशा दिली.
 सरकारी प्रकाशन: १९६३ मध्ये प्रकाशित झालेले त्यांचे दुसरे अंगिका नाटक "सर्वोदय समाज" हे सरकारी विभागाकडून प्रकाशित झालेले पहिले अंगिका पुस्तक होते.

 'अंग माधुरी' चे संपादक 
डिसेंबर १९७० मध्ये त्यांनी अंगिका मासिक पत्रिका 'अंग माधुरी' चे प्रकाशन आणि संपादन सुरू केले आणि मृत्यूपर्यंत, म्हणजेच तब्बल ४६ वर्षे, ते अखंडपणे त्याचे संपादक राहिले. हिंदी साहित्यातील इतर महान संपादकांच्या तुलनेत त्यांचे हे कार्य अधिक मोठे मानले जाते.

 सांस्कृतिक कार्य 
ते उत्कृष्ट संघटक आणि चळवळकर्ते होते. पाटणामध्ये 'जाह्नवी अंगिका संस्कृती संस्थे' अंतर्गत ते दरवर्षी 'अंगिका महोत्सव' (अंगिका उत्सव) आयोजित करत असत. या उत्सवात अंगिका पुस्तकांचे प्रदर्शन भरवण्यासाठी ते अनेकदा पुस्तकांचे जड बॉक्स स्वतः डोक्यावर घेऊन जात असत.

 साहित्यिक योगदान आणि वारसा 
डॉ. पाण्डेय यांनी अंगिका आणि हिंदी भाषेत मिळून एकूण ८० पुस्तके लिहिली किंवा संपादित केली. त्यांच्या कार्याची व्याप्ती मोठी होती, ज्यात नाटक, कविता, कादंबरी, सांस्कृतिक अभ्यास आणि अनुवाद यांचा समावेश आहे.

 विशेषण आणि गौरव 
अंगिका भाषेसाठी केलेल्या अथक सेवेमुळे त्यांना विद्वान आणि लेखकांनी अनेक गौरवपूर्ण उपाधींनी संबोधले, ज्यात:

 अंगिकाचे भारतेन्दु हरिश्चंद्र
 महावीर प्रसाद द्विवेदी
 तुळसीदास
 शेक्सपीअर
 कालिदास

यांचा समावेश आहे.

 सहकार्य 
त्यांनी डॉ. अभयकांत चौधरी यांच्यासोबत मिळून नऊ पुस्तके लिहिली आणि संपादित केली. या ग्रंथांमध्ये अंगिका साहित्य, अलंकार, रस व्यंजन (भाव अभिव्यक्ती), आणि लोकगीतांचा सांस्कृतिक अभ्यास यांसारख्या विषयांवर सखोल संशोधन केले गेले.

 मृत्यू 
डॉ. नरेश पाण्डेय 'चकोर' यांचे निधन १४ नोव्हेंबर २०१४ रोजी पाटणा येथे झाले. विशेष म्हणजे, ते राम आणि तुळसीदास संबंधित एका लेखाचे प्रूफरीडिंग करत असतानाच अनंतात विलीन झाले, जे त्यांच्या साहित्य सेवा आणि राम-भक्ती (रामभक्ती) या दोन्हीवरील तीव्र श्रद्धेचे प्रतीक होते.

 निवडक ग्रंथसंपदा 

 नाटक/एकांकिका: किसान क॑ जगाबऽ, एक शाख : दो फूल (हिंदी), सर्वोदय समाज, श्री राम जन्मोत्सव (गीति-नाट्य).
 काव्य/महाकाव्य: भोरकऽ लाली, ययाति, किसान: देशऽ के शान, सावन सलोनी (हिंदी).
 कादंबरी/कथा: विशाखा (लघु कादंबरी), एब्लिन (हिंदी कादंबरी), तिलका सुन्दरी डार-डार.
 सांस्कृतिक/संशोधन: अंगिका साहित्य का इतिहास (सह-लेखन), अंगिका आन्दोलन का इतिहास, अंगिका लोकगीतों का सांस्कृतिक अध्ययन.
 अनुवाद: अंगिका गीता, रघुवंशम् (अनुवाद).

 संदर्भ 

वर्ग:अंगिका लेखक
वर्ग:बिहारचे व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९३८ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू