अरुण (हिंदू देवता)

अरुण हा हिंदू धर्मातील सूर्या देवाचा सारथी आहे. तो गरुडाचा मोठा भाऊ आहे. अरुण आणि गरुड हे वैदिक ऋषी कश्यप आणि त्यांची पत्नी विनता (प्रजापती दक्ष यांची कन्या) यांचे पुत्र आहेत. त्यांची मुले संपाती आणि जटायू ही शक्तिशाली गिधाडे होती. बौद्ध आणि जैन धर्माच्या साहित्यात आणि कलांमध्येही तो आढळतो.

 आख्यायिका 
अरुणचे वर्णन वेगवेगळ्या, विसंगत भारतीय दंतकथांमध्ये आढळते. महाभारतात, तो अकाली जन्मला आणि अंशतः एका अंड्यापासून विकसित झाला असे नमुद केले आहे. या आवृत्तीनुसार, कश्यपच्या  दोन पत्नी विनता आणि कद्रू यांना मुले हवी होती. कश्यपाने त्यांना वरदान दिले. कद्रूने एक हजार 'दीर्घदेह' (म्हणजे दीर्घ शरीर असलेले) नाग (सर्प) पुत्र मागितले, तर विनताला फक्त दोनच पण अत्यंत बलवान 'दिव्यदेह' (म्हणजे शरीरातून सोनेरी तेजस्वी प्रकाश सोडणारे) हवे होते, जे कद्रूच्या हजार पुत्रांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतील. कश्यप त्यांना आशीर्वाद देऊन जंगलात निघून गेला. नंतर, कद्रूने एक हजार अंडी जन्माला घातली, तर विनताने दोन अंडी जन्माला घातली. ही पाचशे वर्षे उबवली व कद्रूचे १,००० पुत्र बाहेर पडले. आपल्या पुत्रांसाठी उत्सुक असलेल्या विनताने, ज्या अंड्यांमधून अर्धवट आकाराचे अरुण बाहेर आले त्यापैकी एक अंडं तोडलं. अरुणचा जन्म अकाली झाला असल्याने, त्याच्या शरीराचा फक्त वरचा अर्धा भाग विकसित झाला होता. त्याच्या आईच्या घाईमुळे संतप्त होऊन, त्याने तिला ५०० वर्षे कद्रूची गुलाम राहण्याचा शाप दिला, ज्यानंतर  तिचे दुसरे अंडे फुटेल आणि त्याचा भाऊ तिला मुक्त करेल. त्याच्या आईला शाप देऊन, अरुण आकाशात गेला आणि त्याचे वडील कश्यप यांनी त्याला सूर्याचा सारथी म्हणून नियुक्त केले. त्यानुसार, विनता वाट पाहत राहिली आणि नंतर पूर्ण विकसित झालेला पराक्रमी गरुडचा जन्म झाला, जो भगवान विष्णूंचे वाहन आहे.

या महाकाव्यात असे म्हटले आहे की राहूच्या हल्ल्यांमुळे सूर्य संतप्त होऊन तीव्रतेने जळू लागला. त्यानंतर, निर्माता ब्रह्मदेवाने अरुणला सूर्याचा सारथी बनण्यास सांगितले, जेणेकरून सर्व सजीवांचे त्याच्या भयानक उष्णतेपासून रक्षण होईल.

रामायणानुसार, अरुणचा विवाह श्यानीसोबत झाला होता ज्यांच्यापासून त्याला दोन मुले होती - जटायु आणि संपाती. हे दोघेही रामायणात खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतील.

महाभारतात अशी एक आख्यायिका आहे की सूर्याने अरुण आणि त्याचा दिव्य रथ त्याचा मुलगा कर्ण याला अर्पण केला होता, जो त्याने नाकारला कारण तो युद्ध जिंकण्यासाठी इतरांवर अवलंबून राहू इच्छित नव्हता.

रामायणाशी संबंधित भारतीय लोककथांमध्ये सामान्यतः सांगितल्या जाणाऱ्या आणखी एका आख्यायिकेनुसार, अरुण एकदा अरुणी नावाची स्त्री बनली आणि अप्सरांच्या सभेत गेला. इंद्र अरुणीच्या प्रेमात पडला आणि तिच्यापासून वाली नावाचा मुलगा झाला. दुसऱ्या दिवशी, सूर्याच्या विनंतीवरून, अरुणाने पुन्हा स्त्री रूप धारण केले आणि सूर्याकडून सुग्रीव नावाचा मुलगा झाला. दोन्ही मुले अहल्याला संगोपनासाठी देण्यात आली, परंतु तिचा पती, ऋषी गौतम यांनी त्यांना शाप दिला, ज्यामुळे ते वानर बनले, कारण त्यांना ते आवडत नव्हते.

 संदर्भ 

वर्ग:हिंदू देव
वर्ग:रामायणातील व्यक्तिरेखा
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा