नर-नारायण

नर-नारायण, किंवा नरनारायण, हे हिंदू धर्मात ऋषी-बंधूंची जोडी आहेत. त्यांना सामान्यतः पृथ्वीवरील संरक्षक देवता विष्णूचे अंशतः अवतार (अश-अवतार) मानले जाते. नर-नारायणांना धर्म आणि मूर्तीचे पुत्र म्हणून वर्णन केले आहे.

हिंदू धर्मग्रंथ महाभारत  हे अर्जुनाची ओळख नराशी आणि कृष्णाची नारायणाशी करते. भागवत पुराणातही नर-नारायणाची आख्यायिका सांगितली आहे. हिंदूंचा असा विश्वास आहे की ही जोडी बद्रीनाथ येथे राहते, जिथे त्यांचे सर्वात महत्वाचे मंदिर आहे.

प्रतिमांमध्ये नर-नारायण एकत्रितपणे किंवा वेगळे चित्रित केले आहेत. जेव्हा वेगळे चित्रित केले जाते तेव्हा नराचे दोन्ही हात आणि हरणाची कातडी घातलेली चित्रण असते, तर नारायण उजवीकडे विष्णूच्या नेहमीच्या रूपात दाखवले जातात. नर गोरा रंगाचा, तर नारायण सावळ्या रंगाचा दर्शविला जातो.

 आख्यायिका 
वामन पुराणानुसार, नर-नारायण हे ब्रह्माचा पुत्र धर्म आणि त्याची पत्नी मूर्ती (दक्षाची कन्या) किंवा अहिंसेचे पुत्र होते.

त्यांनी समुद्रमंथनात राक्षसांना पराभूत करण्यास मदत केली आणि इंद्राने नराला रक्षणासाठी अमृत दिले. ते बद्रीनाथमध्ये राहिले, जिथे त्यांनी हजार वर्षे तपस्या केली.

 उर्वशीचा जन्म 
भागवत पुराणात उर्वशीचा जन्म नर-नारायण ऋषींपासून झाल्याचे वर्णन आहे.The Goddess in India: The Five Faces of the Eternal Feminine By Devdutt Pattanaik, Published 2000, Inner Traditions / Bear & Company, 176 pages,  p.66 नर-नारायण हिमालयातील बद्रीनाथच्या मंदिरात ध्यानस्थ होते. त्यांच्या तपश्चर्येने देवांचा राजा इंद्र घाबरला व त्याने कामदेव, रती, वसंत, मेनका आणि रंभा सारख्या विविध अप्सरा यांना कामुक उत्तेजनाने प्रेरित करण्यासाठी पाठवले. नारायण ऋषींनी एक फूल घेतले आणि ते त्यांच्या मांडीवर ठेवले. लगेचच, एक सुंदर अप्सरा बाहेर आली जी अप्सरांपेक्षा खूपच श्रेष्ठ होते. त्यामुळे लज्जेने आणि क्रोधाने अप्सरा स्वर्गात परतल्या. नारायणाने या अप्सरेला इंद्राकडे पाठवले. ती ऋषीच्या मांडी ( संस्कृतमध्ये उरु) पासून निर्माण झाली असल्याने, तिला उर्वशी असे म्हटले गेले. अप्सरांना परत पाठवल्यानंतर, दैवी ऋषींनी ध्यान पुन्हा सुरू ठेवले.Tales from the Puranas By Mahesh Sharma, pp.60-62, Diamond Pocket Books (P) Ltd.,

 शिवाशी संघर्ष 
महाभारतानुसार, दक्षाच्या यज्ञाचा नाश केल्यानंतर, शिवाचे त्रिशूल बदरिकाश्रमात पडले, जिथे ते तपश्चर्येत असलेल्या नारायणाच्या छातीला लागले. नारायणाने निर्माण केलेल्या 'हं' या ध्वनीच्या उच्चाराच्या बळावर, त्रिशूल त्याच्या छातीतून बाहेर आले आणि शिवाकडे परत गेले, ज्यांनी नंतर ऋषींना मारण्याचा दृढनिश्चय केला. नराने पृथ्वीवरून गवताचे एक पाते उपटले, जे कुऱ्हाड बनले आणि ते शिवाकडे सोडले असे म्हटले जाते. शिवाने ही कुऱ्हाड तोडल्याचे वर्णन आहे. शैव परंपरेत, ऋषी नारायणाने बदरिकाश्रमाच्या शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपश्चर्या केली.

 आदर 
स्वामीनारायण पंथात, नर आणि नारायण यांना नर-नारायण देव म्हणतात. ते बदरिकाश्रमात राहतात आणि कर्मानुसार सर्व प्राण्यांच्या भाग्याचे प्रमुख नियंत्रक आहेत असे मानले जाते. नर-नारायण देव अहमदाबादमधील साबरमती नदीच्या काठावरील नारायण घाटावर प्रकट झाले असे मानले जाते. म्हणूनच, त्यांच्या प्रतिमा स्वामीनारायणांनी अहमदाबाद येथील पहिल्या स्वामीनारायण मंदिरात स्थापित केल्या.

 संदर्भ 

वर्ग:कृष्णाची रूपे
वर्ग:विष्णूचे अवतार
वर्ग:हिंदू देव