गाव पांढर

गावपांढर (किंवा गावपांढरी देवता) ही महाराष्ट्र राज्यातील कोकण परिसरातील एक पारंपरिक ग्रामदेवता आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग व रायगड जिल्ह्यांमध्ये ही देवता गावोगाव पूजली जाते. ही देवता गावाच्या संरक्षणासाठी, न्यायनिवाड्यासाठी, तसेच पावसासाठी साकडे घालण्यासाठी पूजली जाते. गावपांढर ही कोकणातील ग्रामसंस्कृतीतील श्रद्धेचे एक प्रतीक मानली जाते.

 इतिहास आणि परंपरा 
गावपांढर देवतेची पूजा अनेक पिढ्यांपासून चालत आलेली असून ती स्थानिक समाजांमध्ये श्रद्धेने पाळली जाते. आगरी, कुणबी, भंडारी, काश्मे आदी पारंपरिक समाजगटांमध्ये ही पूजापद्धती विशेष आढळते.

 स्वरूप आणि मूर्ती 
गावपांढर देवतेचे स्वरूप हे अनेक ठिकाणी वेगवेगळ्या रूपांत असते. काही ठिकाणी ती एक पांढरट खडक, चौकट, लाकडी खांब वा दगड स्वरूपात पूजली जाते. शेंदूर न लावलेली, साधी आणि खड्या स्वरूपातील ही देवता मुख्यतः उघड्या जागी किंवा झाडाखाली असते.

 पूजेची परंपरा 
गावपांढरची पूजा गावातील प्रमुख सण, जत्रा किंवा ग्रामसमूहाच्या गरजेनुसार केली जाते. विशेषतः:
 **पावसासाठी साकडे घालणे** – पावसाळ्याआधी पूजा केली जाते.
 **ग्रामदैवत उत्सव** – वर्षातून एकदा संपूर्ण गावकऱ्यांचा सहभाग असलेली पूजा व कार्यक्रमा.
 **ग्रामशांती पूजा** – आपत्ती, रोग, महामारी यापासून गावाला वाचवण्यासाठी.
 **कौल पूजा** – न्यायनिवाडा किंवा सत्यशोधनासाठी खास पूजा.

 गावपांढरी व न्यायव्यवस्था 
गावपांढर ही केवळ ग्रामसंरक्षक देवता नसून, पारंपरिक पद्धतीने **न्यायनिवाडा (दैवी न्याय)** करण्यासाठीही तिची पूजा केली जाते. कोकणातील अनेक गावांमध्ये वाद, चोरी, संशयास्पद घटना, किंवा अन्य अडचणींच्या वेळी "कौल लावणे" ही प्राचीन परंपरा आजही श्रद्धेने पाळली जाते.

 कौल लावण्याची प्रक्रिया 
 पूजेनंतर गावपांढर देवतेसमोर दोन सुपाऱ्या, खडे किंवा फळ्या ठेवून, विशिष्ट प्रश्न विचारला जातो.
 देवाच्या कृपेने कौल कोसळतो किंवा हलतो.
 कोणी दोषी आहे का? हे यावरून ठरवलं जातं.
 हा निर्णय गावकरी अंतिम मानतात.

ही पद्धत कोकणातील न्यायसंस्थेचा एक भाग मानली जाते. गावपांढरचा कौल हा ग्रामसमूहाचा अंतिम निर्णय म्हणून स्वीकारला जातो.

 स्थानिक प्रथा 
 गावपांढरच्या पूजेसाठी पुजारी, गावपाटील वा प्रमुख गावकरी जबाबदार असतात.
 काही गावांमध्ये ही देवता उंबऱ्यावर, वाड्याच्या माडीवर वा जंगला लगतच्या झुडपात पूजली जाते.
 शेंदूर न लावणे, सुवेर,सुतक पालन करणे अशा विशिष्ट नियमांचे पालन केले जाते.

 प्रादेशिक उदाहरण: खडीकोळवण गाव 
जिल्हा रत्‍नागिरी येथील संगमेश्वर तालुक्यातील **खडीकोळवण** या गावात गावपांढरी ही ग्रामदेवता म्हणून पूजली जाते. या गावात ग्रामस्थ कोणतेही महत्वाचे, नविन किंवा जोखमीचे काम हाती घेण्यापूर्वी गावपांढरीचा कौल घेतात. **गावपांढरीने सकारात्मक कौल दिला तरच** त्या कामाला सुरुवात होते. ही देवता जितकी **चांगली आणि संरक्षण करणारी आहे**, तितकीच **कठोर आणि शिस्तप्रिय** देखील आहे. तिच्या नियमांचं उल्लंघन करणाऱ्यास ती **दंड ही देते**, अशी गावकऱ्यांची श्रद्धा आहे. 

गावपांढरीला दिला जाणारा नैवेद्य देखील प्रथेनुसार बदलतो. **काही गावांत भाजी-भाकरीचा नैवेद्य** दिला जातो, तर **काही ठिकाणी मांसाहारी नैवेद्य** दिला जातो. या विविधतेतून गावपांढरची स्थानिक रूपे आणि सामाजिक पद्धती ठळकपणे दिसून येतात.

 आधुनिक काळात महत्त्व 
शहरीकरणामुळे काही भागात गावपांढरची पारंपरिक पूजा कमी झाली आहे, तरीही ग्रामीण कोकणात ही परंपरा आजही श्रद्धेने टिकून आहे. नव्या पिढीला गावपांढरचे सांस्कृतिक महत्त्व समजवण्याचे प्रयत्न स्थानिक संस्था करत आहेत.

 संबंधित ग्रामदेवता 
 भैरव
 जाखादेवी
 वाघोबा
 किराताई देवी
 शिराळा देवी

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 
विभागीय आयुक्त कोकण
गावदेवतेचा कौल व महत्त्व – महाराष्ट्र टाइम्स
 गावपांढर देवतेची माहिती – YouTube माहितीपट

 वर्गीकरण 
वर्ग:कोकण
वर्ग:ग्रामदेवता
वर्ग:हिंदू देवता
वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा