सुलोचना गाडगीळ

सुलोचना गाडगीळ (७ जून, १९४४ - २४ जुलै, २०२५) या एक भारतीय हवामानशास्त्रज्ञ होत्या ज्या मान्सूनवरील त्यांच्या अग्रगण्य कार्यासाठी ओळखल्या जातात. त्या बंगळुरू येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स येथे सेंटर फॉर ॲटमॉस्फेरिक अँड ओशॅनिक सायन्सेस (CAOS) येथे प्राध्यापक म्हणून काम करत होत्या. गाडगीळ यांनी मान्सूनच्या गतिशीलतेचे, विशेषतः मान्सूनच्या ढगांच्या उप-हंगामी बदलांचे आकलन करण्यात मूलभूत योगदान दिले. त्यांनी प्रादेशिक पावसाच्या परिवर्तनशीलतेला प्रतिसाद देणाऱ्या शेती धोरणांच्या विकासावर देखील काम केले आणि पर्यावरणीय आणि उत्क्रांतीवादी घटनांचे मॉडेल तयार करण्यास मदत केली.

गाडगीळ यांच्या संशोधनातून असे दिसून आले की मान्सून हा केवळ मोठ्या प्रमाणात जमीन-समुद्र वारा नसून तो ग्रह-प्रमाण प्रणालीच्या हंगामी स्थलांतराचे प्रकटीकरण आहे, जे मान्सून नसलेल्या प्रदेशांमध्ये देखील दिसून येते.  त्यांनी वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये विशिष्ट पावसाच्या नमुन्यांवर आधारित पीक धोरणे तयार करण्यासाठी भारतीय शेतकऱ्यांशी जवळून सहकार्य केले. 

 प्रारंभिक आयुष्य आणि शिक्षण 
गाडगीळ यांचा जन्म ७ जून १९४४ रोजी ब्रिटिश भारतातील बॉम्बे प्रांतातील पुणे येथे झाला. त्या एका प्रतिष्ठित घराण्यातून आल्या होत्या - त्यांचे पणजोबा टोंक या संस्थानातील मंत्री होते. त्यांचे आजोबा (वडिलांचे वडील) आणि वडील नामांकित डॉक्टर होते. तर त्यांचे आईचे वडील हे देखील स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांची आई मराठी भाषेतील लेखिका होती.

गाडगीळ यांचे प्राथमिक शिक्षण पुण्यात मराठीतून घेतले आणि त्यानंतर आंध्र प्रदेशातील ऋषी व्हॅली शाळेत शिक्षण घेतले. येथे त्यांचे शिक्षण इंग्रजी भाषेतून झाले. त्यांनी पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयातून रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र आणि गणित या विषयांमध्ये पदवीपूर्व शिक्षण पूर्ण केले. याच काळात त्यांचे लग्न माधव गाडगीळशी झाले. कालांतराने या जोडप्याने हार्वर्ड विद्यापीठात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. विशेष म्हणजे इथे या दोघांनाही शिष्यवृत्ती मिळाली होती.

 कारकिर्द 
१९७१ मध्ये, गाडगीळ आपल्या पतीसह भारतात परतल्या. पुण्यात त्यांनी भारतीय उष्णप्रदेशीय हवामानशास्त्र संस्था (इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटेरॉलॉजी) येथे सीएसआयआर पूल ऑफिसर म्हणून संशोधन कारकीर्द सुरू केली. इथे त्यांनी आर. अनंतकृष्णन आणि डीआर सिक्का सारख्या प्रसिद्ध शास्त्रज्ञांसोबत काम केले. नंतर, त्या बंगळुरूमधील भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (खरगपूर) (सीटीएस) मध्ये सामील झाल्या. येथे गाडगीळ पतिपत्नी दोघांनाही काम मिळाले. त्यांच्या कामामुळे भारतीय विज्ञान संस्थेत सेंटर फॉर ॲटमॉस्फेरिक अँड ओशॅनिक सायन्सेस (सीएओएस) ची स्थापना झाली.

त्यांच्या या योगदानाचा भारताच्या मान्सून संशोधन, कृषी नियोजन आणि हवामान मॉडेलिंग प्रयत्नांवर कायमचा प्रभाव पडला आहे.

 वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू 
गाडगीळ यांचे लग्न पर्यावरणशास्त्रज्ञ माधव गाडगीळ यांच्याशी झाले होते आणि त्यांना एक मुलगी आणि एक मुलगा होता. या जोडप्याला भारतातील सर्वात प्रमुख वैज्ञानिक जोड्यांपैकी एक म्हणून व्यापकपणे ओळखले जात असे.

गाडगीळ यांचे २४ जुलै २०२५ रोजी वयाच्या ८१ व्या वर्षी बंगळुरू येथे निधन झाले. 

 संदर्भ 

वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय पृथ्वी शास्त्रज्ञ
वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:बंगलोरमधील शास्त्रज्ञ
वर्ग:सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:भारतीय हवामानशास्त्रज्ञ
वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म