मराठी शब्दरत्नाकर

मराठी शब्दरत्नाकर - कोशकार वासुदेव गोविंद आपटे यांनी सिद्ध केलेला हा शब्दकोश. यामध्ये ३६७१६ शब्द आहेत. शके १८४२ म्हणजे इ.स १९२० मध्ये हा कोश आनंद कार्यालय, पुणे यांच्यातर्फे प्रकाशित करण्यात आला.मराठी शब्दरत्नाकर, प्रकाशक - आनंद कार्यालय, पुणे; प्रथम आवृत्ती प्रकाशन वर्ष १९२० हा शब्दकोश ७५० पानी आहे.

 कोशाची निर्मिती 
पहिली आवृत्ती - १९२० साली प्रकाशित झालेला हा कोश तयार करण्यासाठी डॉ.भांडारकर, रावबहादूर विष्णु मोरेश्वर महाजनी, गणपतराव आगाशे, हरिभाऊ आपटे, विष्णुबुवा जोग, दीनानाथ विष्णू माडगावकर,केशवराव देशमुख यांचे साहाय्य लाभले. आपटे यांनी त्यांच्याशी बोलून अर्थ समजावून घेतले होते. तसेच तुकाराम सोसायटीचे दप्तर चाळून त्यातूनही शब्दसंग्रह केला. सुमारे दहा वर्षे तन-मन-धन वेचून हा कोश तयार झाला. या कोशामध्ये गोमंतक, कोकण, सावंतवाडी, नागपूर, वऱ्हाड, कोल्हापूर, कारवार,मालवण, खानदेश, माळवा या प्रदेशांतील शब्दांचाही समावेश करण्यासाठी कष्ट घेतले. पाच-सहा हजार शब्दांचे अर्थ आयते न मिळाल्याने आपटे यांनी ते स्वतः लिहिले आहेत.

दुसरी आवृत्ती - १९३० साली आपटे दिवंगत झाले आणि त्यानंतर म्हणजे १९३१ साली या कोशाची दुसरी आवृत्ती निघाली. ती अद्ययावत करण्याच्या दृष्टीने प्रा. लक्ष्मणशास्त्री लेले यांनी त्यामध्ये १५०० शब्दांची भर घातली.

तिसरी आवृत्ती - १९५२ साली निघालेल्या या आवृत्तीच्या वेळी पुन्हा ४५०० नव्या शब्दांची भर घालण्यात आली.मराठी शब्दरत्नाकर, प्रकाशक - आनंद कार्यालय, पुणे; तिसरी आवृत्तीसंबंधी निवेदन, प्रकाशन वर्ष १९५२ यामध्ये महत्त्वाचे पारिभाषिक शब्द तसेच बोलीभाषेतील सर्वसंमत शब्द समाविष्ट करण्यात आले. भाषाशुद्धीच्या चळवळीच्या माध्यमातून रूढ झालेले शब्दही यामध्ये समाविष्ट करण्यात आले आहेत.

 कोशाची मांडणी 
या कोशामध्ये शब्दार्थांव्यतिरिक्त उपयुक्त आशय समाविष्ट करण्यात आला आहे. आणि त्यामुळे या कोशाचे संदर्भ मूल्य अधिकच वाढले आहे. यामध्ये खालील प्रकरणे आहेत.

 पहिल्या आवृत्तीची प्रस्तावना -  (वा.गो.आपटे लिखित)
 तिसऱ्याआवृत्तीची प्रस्तावना -  (गोपीनाथ तळवळकर लिखित)
 वा.गो.आपटे चरित्र
 आनंद कार्यालय निधीचा स्फूर्तिदायक इतिहास (वा.गो.आपटे आणि जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे लिखित)
 शब्दांचे अर्थ (आकारविल्हे)
 परिशिष्ट १ - पुरवणी
 परिशिष्ट २ - शब्दांची व्युत्पत्ती
 परिशिष्ट ३ - प्राकृत ग्रंथांतली जुनी मराठी भाषा व तिचे नियम
 मराठी भाषेची शब्दसंपत्ती (वा.गो.आपटे लिखित लेख)
 शद्बसिद्धी आणि भाषासौंदर्य (गोपीनाथ तळवळकर लिखित लेख)
 वा.गो.आपटे यांचे समग्र वाङ्मय सूची

 कोशाची वैशिष्ट्ये 

 पहिल्या आवृत्तीच्या प्रस्तावनेमध्ये आपटे यांनी मराठीमध्ये तेव्हा उपलब्ध असलेल्या एकंदर १८ मराठी शब्दकोषांची यादी दिली आहे. 
 मराठी भाषेचा आदर्श कोश कसा तयार करावा, त्यामध्ये कोणकोणत्या मुद्द्यांचा विचार केला जावा, हे आपटे यांनी प्रस्तावनेत नमूद केले आहे. 
 मराठी शब्दरत्नाकर कोश म्हणजे वा.गो.आपटे यांचे वाङ्मयीन स्मारक आहे, असे उद्गार श्री.गोपीनाथ तळवलकर यांनी तिसऱ्या आवृत्तीच्या निवेदनात काढले आहेत.
 पुढील शब्दकोषांची तपशिलवार माहिती दिली आहे. - 
 राज्यव्यवहार कोश, इ.स. १६७५-७६ लेखनकाळ, प्रकाशन - इ.स. १८६०
 ले.कर्नल केनडी यांचा कोश, इ.स. १८२४ - सात ते आठ हजार शब्द यात होते.मराठी भाषा शिकणाऱ्या इंग्रजांसाठी हा कोश तयार करण्यात आला होता.
 शास्त्र्यांचा मराठी-मराठी कोश, इ.स. १८२९, अलीकडच्या काळात, कोश करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींनी तयार केलेला हा पहिला मराठी कोश म्हणता येईल असे आपटे म्हणतात.
 कॅन्डी-मोल्सवर्थ यांचा इंग्रजी-मराठी शब्दकोश, हा कोश इंग्रजीमधून मराठी भाषेत अनुवाद करण्यासाठी उपयुक्त आहे अशी नोंद विविधज्ञान विस्तार मध्ये करण्यात आली आहे. यामध्ये ग्रांथिक शब्दांपेक्षा बोली भाषेतील शब्दांवर भर देण्यात आला आहे हे येथे आपटे यांनी नमूद केले आहे.अत्यंत काळजीपूर्वक तयार केलेल्या या कोशात काही शब्दांच्या बाबतीत जो अर्थविपर्यास झाला आहे तो आपटे यांनी सोदाहरण दाखवून दिला आहे.
 हंसकोश, इ.स. १८६३ साली शिळाप्रेस वर छापलेला हा कोश आहे. संतसाहित्यातील शब्दांचे अर्थ यात दिले आहेत.
 मराठी भाषेचा कोश, इ.स. १८७०, हंसकोशाचे कर्ते हेच या कोशाचे कर्ते आहेत. यामध्ये तेरा हजार शब्द आहेत. मराठीत इतर भाषांकडून स्वीकारलेल्या शब्दांची नोंद यात केली आहे.

 संदर्भ 

वर्ग:कोश साहित्य
वर्ग:मराठी शब्दकोश