मराठा लष्करी भूप्रदेश

भारतातील मराठा लष्करी भूप्रदेश म्हणजे १७ व्या ते १९ व्या शतकादरम्यान मराठा शासकांनी ताब्यात घेतलेल्या आणि विकसित केलेल्या १२ किल्ल्यांचा समूह आहे जे २०२५ मध्ये जागतिक वारसा स्थान म्हणून घोषित करण्यात आले. यामध्ये महाराष्ट्रात असलेले साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग हे किल्ले आणि तामिळनाडूमधील गिंगी किल्ला यांचा समावेश आहे. विविध भौगोलिक भूभागात पसरलेले हे किल्ले मराठा राजवटीच्या लष्करी पराक्रमाचे प्रदर्शन करतात.

 पार्श्वभूमी 
२०२१ मध्ये, मराठा लष्करी भूप्रदेशांचा तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीत समावेश करण्यात आला. त्यानंतर जानेवारी २०२४ मध्ये सांस्कृतिक मंत्रालयाने जाहीर केल्यानुसार, २०२४-२५ या वर्षासाठी युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत शिलालेखासाठी भारताकडून अधिकृत नामांकन म्हणून त्यांची निवड करण्यात आली. महाराष्ट्रात ३९० हून अधिक किल्ले आहेत, त्यापैकी फक्त ११ किल्ले या यादीसाठी निवडण्यात आले आहेत आणि तमिळनाडूमधील एका किल्ल्याचा समावेश आहे. हे किल्ले सह्याद्री पर्वतरांगा, दख्खन पठार, कोकण किनारा आणि पूर्व घाटाच्या विविध भूगोलात पसरलेले आहेत. या किल्ल्यांचा समावेश असलेली मराठा लष्करी रणनीती १७ व्या शतकात मराठा शासक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत विकसित करण्यात आली होती आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला पेशवाई राजवट होईपर्यंत चालू राहिली.

ऑक्टोबर २०२४ मध्ये युनेस्कोच्या पथकाने किल्ल्यांच्या सर्वेक्षणानंतर नामांकन प्रक्रियेचे पालन केले. फेब्रुवारी २०२५ मध्ये, आशिष शेलार यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रातील चार सदस्यीय शिष्टमंडळाने या किल्ल्यांना जागतिक वारसा दर्जा मिळवून देण्यासाठी तांत्रिक आणि राजनैतिक सादरीकरणे देण्यासाठी पॅरिसला भेट दिली होती. जुलै २०२५ मध्ये झालेल्या जागतिक वारसा अधिवेशनाच्या ४७ व्या सत्रादरम्यान, आंतरराष्ट्रीय स्मारके आणि स्थळे परिषदेने भारताचा प्रवेश पुढे ढकलण्याची शिफारस केली नव्हती, असे म्हणत की, "हे डझनभर भौगोलिकदृष्ट्या विखुरलेले किल्ले ... एकात्मिक लष्करी संरक्षण प्रणाली म्हणून कसे कार्य करतात हे खात्रीपूर्वक सिद्ध करण्यात अपयशी ठरते." तथापि, आंतरराष्ट्रीय प्रतिनिधींच्या पाठिंब्यासह भारताच्या राजनैतिक प्रतिसादामुळे नामांकन अधिकृतपणे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवण्यात आले.

 किल्ल्यांची यादी 
क्र.नावचित्रवर्षजिल्हा व भौगोलिक निर्देशांकराज्य१साल्हेर100x100अंश१६७१नाशिक जिल्हामहाराष्ट्र२शिवनेरी100x100अंश१५९५पुणे जिल्हा३लोहगड100x100अंश१६४८पुणे जिल्हा४खांदेरी100x100अंश१६७९रायगड जिल्हा५रायगड100x100अंश१६७४रायगड जिल्हा६राजगड100x100अंश1647पुणे जिल्हा७प्रतापगड100x100अंश१६५६सातारा जिल्हा८सुवर्णदुर्ग100x100अंश१६९६रत्‍नागिरी जिल्हा९पन्हाळा100x100अंश१६५९कोल्हापूर जिल्हा१०विजयदुर्ग100x100अंश१६५३सिंधुदुर्ग जिल्हा११सिंधुदुर्ग100x100अंश१६६४सिंधुदुर्ग जिल्हा१२जिंजीचा किल्ला100x100अंश१६७७विलुपुरम जिल्हातमिळनाडू

 संदर्भ 

वर्ग:भारतातील किल्ले