हिरण्याक्ष

हिरण्याक्ष किंवा हिरण्यनेत्र हा हिंदू पौराणिक कथेनुसार एक असुर राजा होता. त्याने पृथ्वीला बुडवून टाकले आणि तिन्ही लोकांमध्ये दहशत निर्माण केली असे वर्णन केले आहे. विष्णूच्या वराह अवताराने त्याला मारले, ज्याने पृथ्वीदेवी भूमीला वाचवले आणि पृथ्वीवर सुव्यवस्था पुनर्संचयित केली.

 आख्यायिका 
काही पुराणांमध्ये हिरण्याक्ष हा दिति आणि कश्यपाचा मुलगा असल्याचे सांगीतले आहे. ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करण्यासाठी तपस्या केल्यामुळे, हिरण्याक्षला कोणत्याही देवाकडून, मनुष्याकडून किंवा पशूकडून त्याचा मृत्यू न होण्याचे अभेद्य वरदान मिळाले होते.

हिरण्यक्षाने निराधार भूमीवर हल्ला केला आणि तिला वैश्विक महासागराच्या खोल पाण्यात ओढले. इतर देवतांनी विष्णूला विनंती केली व विष्णूने देवीला वाचवण्यासाठी रानडुकराचा (वराह) अवतार धारण केला. हिरण्यक्षाने त्याला अडवण्याचा प्रयत्न केला, त्यानंतर विष्णूने त्याला मारले.

हिरण्यक्षाचा मोठा भाऊ हिरण्यकश्यपू होता, ज्यानेही अभेद्यतेचे वरदान मिळवले आणि आपल्या भावाच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी तिन्ही लोक जिंकले. त्याने आपला मुलगा प्रल्हाद विष्णूचा विश्वासू भक्त असल्याने त्याचा छळ केला. हिरण्याक्षला वराहने मारले, तर हिरण्यकश्यपूला नरसिंहने मारले. त्यांची धाकटी बहीण होलिका होती, जिने तिच्या पुतण्याला जाळण्याचा प्रयत्न करून मारण्याचा प्रयत्न केला पण स्वतःला जाळून मेली.

भागवत पुराणासह काही ग्रंथांमध्ये, हिरण्याक्ष हा विष्णूच्या द्वारपालांपैकी विजया नावाच्या एका द्वारपालाचा अवतार आहे. विष्णूचे रक्षक जय-विजया यांना चार कुमारांनी (ब्रह्माचे पुत्र) "विष्णूचे शत्रू म्हणून तीन वेळा" किंवा "त्यांचे भक्त म्हणून सात वेळा" पृथ्वीवर अवतार घेण्याचा शाप दिला होता. त्यांनी पृथ्वीवर तीन वेळा जन्म घेण्याचा निर्णय घेतला. त्यांच्या पहिल्या जन्मात (सत्ययुगात), ते हिरण्यकश्यपू आणि हिरण्याक्ष म्हणून जन्मले. त्यांच्या दुसऱ्या जन्मात (त्रेतायुगात), ते रावण आणि कुंभकर्ण म्हणून जन्मले. त्यांच्या तिसऱ्या जन्मात (द्वापारयुगात), ते शिशुपाल आणि दंतवक्र म्हणून जन्मले.Debala Mitra, ’Varāha Cave at Udayagiri – An Iconographic Study’, Journal of the Asiatic Society 5 (1963): 99-103; J. C. Harle, Gupta Sculpture (Oxford, 1974): figures 8-17.

 संदर्भ 

वर्ग:हिंदू दैत्य