संयमाची परीक्षा (लोककथा)

संयम ही ज्ञानप्राप्तीची पूर्वअट आहे हे सांगणारी ही लोककथा आहे.

 कथेचा आशय 
जुनून नावाचे कोणी एक महात्मा होऊन गेले. त्यांच्याकडे खप विद्यार्थी दीक्षा घेण्यासाठी येत असत. एके दिवशी युसूफ हुसेन नावाचा कोणी एक जण त्यांच्याकडे आला. त्या महात्म्याने युसूफला चार वर्षे आपल्या गुरुकुलात ठेवून घेतले. एके दिवशी महात्म्याने विचारले,"तू इथे का आला आहेस?" क्षणाचाही विलंब न लावता युसूफ म्हणाला, "तुमच्याकडून ज्ञानदीक्षा मिळावी म्हणून." 

महात्मा जुनूनने एक छोटीशी सुंदर डबी युसूफच्या हाती दिली आणि त्याला सांगितले, "ही डबी घेऊन जा आणि नीला नदीच्या किनाऱ्यावर माझा एक मित्र राहतो त्याला अशीच्या अशी नेऊन दे. तेथून तू परत आलास की, मी तुला शिकवण देईन." युसूफ तातडीने निघाला. दुपारी विसावा घ्यावा म्हणून तो एका झाडाखाली थांबला. त्याचे लक्ष त्या सुंदर डबीकडे गेले. तो विचार करू लागला,'ह्या डबीत काय असेल? उघडून पाहायला काय हरकत आहे.' तो डबी उघडणार इतक्यात त्याच्या मनात विचार आला, 'गुरुजींनी डबी जशीच्या तशी न्यावयास सांगितली आहे, ती उघडणे बरोबर नाही.' परत थोड्या वेळाने त्याला वाटले, 'एक क्षणभरच उघडून बघू आणि नंतर परत होती तशी ती बंद करून ठेवू' 

...त्याने डबी उघडली आणि झटक्यात बंदही केली. पण तेवढ्या वेळात त्या डबीतील उंदीर बाहेर पळाला होता. त्याने त्याला शोधायचा खूप प्रयत्न केला, पण व्यर्थ! तो तसाच त्या महात्म्याच्या मित्राकडे जाऊन पोहोचला. ती डबी युसूफने त्यांच्या हाती दिली. ते देखील अंतर्ज्ञानी होते. त्यांनी झाला प्रकार ओळखला. ते युसूफला म्हणाले, "म्हणजे असे घडले तर, आता काही तुला जुनून शिकवण देणार नाही, परमज्ञान प्राप्त करून घ्यावयाचे तर मनावर खूप संयम हवा. तुझ्याविषयी जुनूनला शंका वाटली म्हणूनच तुला त्याने माझ्याकडे पाठविलेले दिसते. तुझ्या गुरुकडे परत जा." 

....खजील होऊन युसूफ गुरू जुनून यांच्याकडे परतला. तेव्हा जुनून म्हणाले, "तू एक अनमोल संधी गमावली आहेस. मी साधा एक उंदीर तुला सांभाळायला दिला होता, तो सुद्धा तू नीट सांभाळू शकला नाहीस. मग तू परमज्ञान, दिव्य सत्य कसे सांभाळशील? जा, मनावर संयम मिळवण्याचा प्रयत्न कर आणि मग परत ये."

युसूफ नंतर खरोखर स्वतःवर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करू लागला. वर्षानुवर्षे गेली. त्याची स्वतःची जेव्हा खात्री पटली तेव्हा, तो परत महात्मा जुनून यांच्याकडे आला. युसूफचे बदललेले रूप पाहून तेही प्रसन्न झाले आणि त्यांनी त्याला ज्ञानदीक्षा दिली. कालांतराने युसूफ इस्लाममधील एक महान संत बनले.

 तात्पर्य 
उच्च आध्यात्मिक ज्ञान मिळवायचे असेल तर आधी संयम हा गुण महत्त्वाचा आहे, हेच या कथेमधून लक्षात येते.

 संदर्भ 

वर्ग:भारतीय लोककथा