माणदेशातील लोक संस्कृती व लोक कथामधील स्त्री वाद

माणदेशाची लोकसंस्कृती आणि लोककथांमधील स्त्रीवाद: एक चिकित्सक अभ्यास
परिचय
लोकसंस्कृती आणि लोककथा या मानवी इतिहासाच्या मौखिक परंपरा आहेत. महाराष्ट्रातील माणदेशाच्या (सांगली-सातारा जिल्हा परिसर) लोकसंस्कृतीचा अभ्यास करताना अभ्यासक विलास खरात यांनी त्यांच्या 'माणदेशाचे मानबिंदू' आणि 'आकुबा' या साहित्यातून एक नवा स्त्रीवादी आणि बहुजन दृष्टिकोन मांडला आहे. हा अभ्यास प्रामुख्याने लोकसंस्कृतीतील महिला, उपेक्षित समाज आणि त्यांच्या संघर्षावर प्रकाश टाकतो.
ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ
माणदेशातील लोककथांमध्ये स्त्रियांचे चित्रण केवळ कौटुंबिक भूमिकेत मर्यादित नाही. खरात यांच्या संशोधनानुसार, या कथांमध्ये प्राचीन मातृसत्ताक संस्कृतीचे अवशेष आढळतात.
लोकमाता आणि ग्रामदैवते: मरीआई, यल्लम्मा आणि सातेसरी यांसारख्या लोकमातांच्या कथा या मूळच्या स्त्री-शक्तीच्या ऐतिहासिक संघर्षाचे दस्तऐवज आहेत. या देवता केवळ धार्मिक नसून त्या मातृसत्ताक पद्धतीचे प्रतीक आहेत.
रणवाद्याचे वारसदार: होलार समाजातील महिलांनी लोकसंगीत, विशेषतः सनई-चौघडा आणि डफ यांमधील पारंपरिक ज्ञान जतन करण्यात मोलाची भूमिका बजावली आहे.
लोककथांमधील स्त्रीवाद (Feminism in Folklore)
विलास खरात यांच्या साहित्यात 'स्त्रीवाद' हा केवळ सिद्धांतापुरता मर्यादित नसून तो 'श्रम आणि अस्तित्व' यावर आधारित आहे.
ज्ञानाचे राजकारण: लोककथांमध्ये ज्या स्त्रियांना पितृसत्ताक व्यवस्थेने 'चेटकीण' किंवा 'डाकीण' म्हणून हिणवले, त्या प्रत्यक्षात निसर्गोपचार आणि जडीबुटींचे ज्ञान असणाऱ्या विदुषी होत्या. प्रस्थापित व्यवस्थेने त्यांचे ज्ञान दाबण्यासाठी त्यांना नकारात्मक ठरवले, हा मुद्दा खरात यांनी अधोरेखित केला आहे.
श्रमसंस्कृतीतील ओव्या: जात्यावरच्या ओव्या आणि 'भलरी' (शेतकरी गीते) गीतांमधून स्त्रियांनी स्वतःचा इतिहास स्वतः लिहिला आहे. यात सासरचा जाच, दुष्काळातील संघर्ष आणि सामाजिक विद्रोहाचे स्वर उमटतात.
लिंग भूमिका आणि क्विअर (Queer) योगदान
लोकसंस्कृतीने नेहमीच लिंगाच्या (Gender) ठराविक चौकटी मोडणाऱ्यांना सामावून घेतले आहे.
जोगवा आणि आराधी: या परंपरांमधील पुरुषी स्त्री-वेष आणि तृतीयपंथीयांचे स्थान हे दर्शवते की, लोकधर्माने 'क्विअर' व्यक्तींना समाजात एक महत्त्वाचे सांस्कृतिक स्थान दिले होते.
आधुनिक स्त्रीवादी अभ्यासात हा पैलू अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण तो लिंग-वैविध्याचा (Gender Diversity) स्वीकार करतो.
होलार समाजाची सांस्कृतिक जडणघडण
लोकसंस्कृतीच्या प्रवासात होलार समाजाचे योगदान अतुलनीय आहे.
ऐतिहासिक मुळे: कर्नाटकच्या 'ऐहोळे' भूमीशी संबंधित असलेला हा समाज 'रणवाद्याचा' वारसदार आहे. युद्धाच्या मैदानात सैन्यात ऊर्जा भरण्याचे काम या समाजातील 'जावीर' (जयवीर) योद्धा करत असत.
वि. दा. ऐवळे यांचे कार्य: समाजाला संघटित करून १९७६ मध्ये घटनात्मक हक्क मिळवून देण्यात वि. दा. ऐवळे यांचे मोठे योगदान आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'स्वतंत्र मजूर पक्षाचे' आमदार देवाप्पा होलार यांनीही लोकशाहीत वंचितांचा आवाज उठवला.
निष्कर्ष
विलास खरात यांच्या लेखनातून हे स्पष्ट होते की, लोककथा या केवळ काल्पनिक गोष्टी नसून त्या उपेक्षितांच्या अस्तित्वाचा लढा आहेत. स्त्रिया आणि क्विअर व्यक्तींनी लोककलेच्या माध्यमातून जपलेली ही संस्कृती मानवी मूल्यांचे रक्षण करणारी आहे. माणदेशाचा हा सांस्कृतिक वारसा जतन करणे ही काळाची गरज आहे.
संदर्भ (References)
खरात, विलास. माणदेशाचे मानबिंदू, अमेझॉन प्रकाशन.
खरात, विलास. आकुबा: अस्पृश्य कुळातील बापाची कहाणी.
सुरनर, वैजनाथ. होलार समाज परिवर्तनाची दिशा.
ढोक, रघुनाथ. सत्यशोधक प्रबोधन लेखसंग्रह