नहापन

नहपान (प्राचीन ग्रीक: Ναηαπάνα; खरोष्ठी: 𐨣𐨱𐨤𐨣; ब्राह्मी: न-ह-पा-न) हा उत्तर-पश्चिम भारतात इ.स. पहिल्या किंवा दुसऱ्या शतकात राज्य करणारा शाक क्षत्रप (पश्चिम क्षत्रप) होता. तो क्षहरात (Kshaharata) वंशाचा सदस्य असून, नाण्यांवरील लेखांनुसार तो भूमक याचा पुत्र होता. नहपान हा पश्चिम भारतातील राजकीय, व्यापारी तसेच बौद्ध-जैन धार्मिक इतिहासात एक महत्त्वाची व्यक्ती मानली जाते.

 नाव 
नहपानचे नाव विविध लिप्यांमध्ये आढळते:

 खरोष्ठी: Nahapana (𐨣𐨱𐨤𐨣)
 ब्राह्मी: Nahapāna
 ग्रीक: Nahapána (Ναηαπάνα)

हे नाव मूळ शाक (Saka) शब्द Nāhapānä पासून आलेले असून त्याचा अर्थ “कुळाचा रक्षक” असा होतो.Harmatta, J. (1999).

 कालखंड 
नहपानचा अचूक राज्यकाल निश्चित नाही. त्याच्या काही शिलालेखांवर ४१ ते ४६ अशी वर्षे नमूद आहेत, मात्र ही कोणत्या संवत्सरातील आहेत हे स्पष्ट नाही.

 जर ही वर्षे शक संवत (इ.स. ७८ पासून) मानली, तर काही अभ्यासक नहपानचा राज्यकाल इ.स. ११९–१२४ असा मानतात.Singh, Upinder (2008).
 कृष्णचंद्र सागर यांनुसार: इ.स. २४–७०Sagar, K.C. (1992).
 आर. सी. सी. फाइन्स यांनुसार: इ.स. ६६–७१Fynes, R.C.C. (1995).
 शैलेन्द्र भांडारे यांनुसार: इ.स. ७८ हे नहपानच्या राज्याचे शेवटचे वर्ष होते.Bhandare, S. (1999).

 राज्यकारभार 
एरिथ्रियन समुद्राचा पेरिप्लस (Periplus of the Erythraean Sea) या प्राचीन व्यापारी ग्रंथात नांबानुस (Nambanus) नावाच्या राजाचा उल्लेख येतो, ज्याची ओळख आधुनिक अभ्यासकांनी नहपानशी जोडलेली आहे.Periplus, अध्याय ४१. या ग्रंथानुसार त्याचे राज्य बारीगाझा (भडोच) परिसरात होते.

नहपानने इंडो-ग्रीक नाण्यांच्या धर्तीवर क्षत्रप नाणेप्रणाली सुरू केली.

 पुढील बाजूस: राजाचा अर्धपुतळा व ग्रीक लेख
 मागील बाजूस: वीज व बाणाची चिन्हे, ब्राह्मी व खरोष्ठी लेखांसह

 बौद्ध धर्माला दान 
नहपानचे नाव नाशिक, कार्ले, जुन्नर इत्यादी ठिकाणच्या अनेक बौद्ध गुंफांच्या शिलालेखांत दात्याच्या रूपात आढळते. नाशिक व कार्ले येथील शिलालेखांत त्याचा क्षहरात (क्षत्रप) वंश नमूद आहे.Burgess, J. (1880).

 उषवदात (ऋषभदत्त) 
नहपानचा जावई उषवदात (संस्कृत: ऋषभदत्त) हा दानशूर व सेनापती होता. त्याने:

 भडोच, दाशपूर (मंदसौर), गोवर्धन (नाशिकजवळ) व शूर्पारक (सोपाारा) येथे धर्मशाळा, बागा व तलाव बांधले
 मालव (मलय) जमातीविरुद्ध मोहिमा राबवल्या
 नाशिकजवळील त्रिरश्मी टेकडीवरील पांडवलेणीतील एक गुंफा बौद्ध भिक्षूंना अर्पण केलीMirashi, V.V. (1981).

 गौतमीपुत्र सातकर्णी कडून पराभव 
नाशिक जिल्ह्यातील जोगलथंबी येथे सापडलेल्या नाण्यांच्या खजिन्यात नहपानची नाणी सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णीने पुन्हा ठसवलेली आढळतात.Fynes, R.C.C. (1995).

नाशिक गुंफा क्रमांक ३ मधील शिलालेखात नहपानच्या “क्षहरात वंशाचा संपूर्ण नाश” झाल्याचा उल्लेख आहे. बहुतेक आधुनिक इतिहासकार मानतात की गौतमीपुत्र व नहपान हे समकालीन होते आणि गौतमीपुत्राने नहपानचा पराभव केला.Dhavalikar, M.K. (1996).

 जैन दीक्षा 
आवश्यक निर्युक्ती, चूर्णीसूत्र व श्रुतावतार या जैन ग्रंथांनुसार नहपानने राज्यत्याग करून जैन मुनी म्हणून दीक्षा घेतली. त्याचे जैन नाव भूतबली असे होते. भूतबली व पुष्पदंत यांनी मिळून षट्खंडागम हा दिगंबर जैन धर्मातील अत्यंत प्राचीन व महत्त्वाचा ग्रंथ रचला.Jain Library (2025).

 बौद्ध गुंफांचे बांधकाम 

 कार्ले गुंफा 
कार्ले येथील महाचैत्य गुंफा ही दक्षिण आशियातील सर्वात मोठी चैत्यगृह असून, ती इ.स. १२० मध्ये नहपानने बांधून अर्पण केली.Michell, G. (2013).

 नाशिक गुंफा 
नाशिक येथील गुंफा क्रमांक १० “नहपान विहार” म्हणून ओळखली जाते. या गुंफेचा उल्लेख उषवदातच्या शिलालेखात आढळतो.

 जुन्नर (माणमोडी गुंफा) 
माणमोडी गुंफांतील एका शिलालेखात नहपानचा महामात्य आयम याने मंडप व जलकुंड बांधल्याचा उल्लेख आहे. या शिलालेखावर शक संवत ४६ (इ.स. १२४) अशी तारीख आहे.Senart, E. (1906).

 महत्त्व 
नहपान हा उत्तर-पश्चिम भारतातील दोन प्रमुख शाक क्षत्रप वंशांपैकी (क्षहरात) एकाचा संस्थापक होता. दुसरा प्रमुख वंश चष्टनने स्थापलेला होता.

 संदर्भ 

 Cribb, Joe (2013). Indian Ocean in Antiquity. रूटलेज, लंडन. पृ. ३१०. ISBN 9781136155314.
 Alpers, Edward A.; Goswami, Chhaya (2019). Transregional Trade and Traders: Situating Gujarat in the Indian Ocean from Early Times to 1900. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृ. ९९. ISBN 9780199096138.
 Rapson, E. J. (1908). Catalogue of the Coins of the Andhra Dynasty, the Western Kṣatrapas, the Traikūṭaka Dynasty, and the "Bodhi" Dynasty. लंडन: Longman & Co. पृ. ६५–६७.
 Harmatta, János (1999). “Languages and scripts in Graeco-Bactria and the Saka Kingdoms”. History of Civilizations of Central Asia, खंड २. मोतीलाल बनारसीदास. पृ. ४१३.
 Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century. पिअर्सन एज्युकेशन इंडिया. पृ. ३८३.
 Sagar, Krishna Chandra (1992). Foreign Influence on Ancient India. नॉर्दर्न बुक सेंटर. पृ. १३३, १५०.
 Fynes, R. C. C. (1995). “The Religious Patronage of the Satavahana Dynasty”. South Asian Studies, खंड ११, अंक १, पृ. ४३–५०.
 Bhandare, Shailendra (1999). Historical Analysis. पृ. १६८–१७८.
 Burgess, James (1880). The Cave Temples of India. केम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृ. २६६–२६८.Dhavalikar, M. K. (1996). “Satavahana Chronology: A Re-examination”. Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute, खंड ७७, पृ. १३३–१४०.
 Mirashi, Vasudev Vishnu (1981). The History and Inscriptions of the Satavahanas and the Western Kshatrapas. महाराष्ट्र राज्य साहित्य व संस्कृती मंडळ. पृ. ११३.
 Senart, E. (1906). Epigraphia Indica, खंड ८. भारत सरकार केंद्रीय मुद्रणालय, कोलकाता. पृ. ७८–७९.
 Michell, George (2013). Southern India: A Guide to Monuments, Sites & Museums. रोली बुक्स. पृ. ७२.
 Students’ Britannica India (2000). Encyclopaedia Britannica, खंड ४. पृ. ३७५.
 “Nahapana | Shaka ruler”. Encyclopaedia Britannica संकेतस्थळ. प्राप्त दिनांक: २६ ऑक्टोबर २०२४.
 Periplus of the Erythraean Sea, अध्याय ४१. Fordham University अनुवाद. प्राप्त दिनांक: ११ मे २०१३.
 Jain Library – Anish Visaria. “Search, Seek, and Discover Jain Literature”. jainqq.org. प्राप्त दिनांक: २२ जानेवारी २०२५.

वर्ग:क्षत्रप
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख