आर्यभूषण छापखाना

आर्यभूषण छापखाना हा पुणे येथील एक ऐतिहासिक आणि भारतीय पत्रकारिता आणि मुद्रणाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा छापखाना होता. याची स्थापना १८८१ मध्ये विष्णूशास्त्री चिपळूणकर, बाळ गंगाधर टिळक आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांनी केली होती. महाराष्ट्रातील समाजप्रबोधन, वृत्तपत्र आणि साहित्य क्षेत्रात या छापखान्याचे योगदान अतुलनीय मानले जाते.

 इतिहास आणि स्थापना 
१८७४ मध्ये विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांनी निबंधमाला सुरू केली होती, ज्यासाठी त्यांना स्वतःच्या हक्काच्या मुद्रणालयाची गरज होती. १८८१ मध्ये त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांच्या मदतीने आर्यभूषण छापखाना आणि चित्रशाळा यांची स्थापना केली.  या छापखान्याचे मुख्य उद्दिष्ट स्वस्त दरात पुस्तके उपलब्ध करून देणे आणि राष्ट्रवादी विचारांचा प्रसार करणे हे होते.

 वृत्तपत्रे आणि साहित्य 
हा छापखाना हा केवळ पुस्तके छापण्याचे केंद्र नव्हता, तर तो राजकीय चळवळींचा आधारस्तंभ होता. लोकमान्य टिळकांनी सुरू केलेली केसरी (मराठी) आणि मराठा (इंग्लिश) ही वृत्तपत्रे सुरुवातीला याच छापखान्यात मुद्रित केली जात असत.  १८४९ मध्ये सुरू झालेले ज्ञानप्रकाश हे वृत्तपत्र पुढे आर्यभूषण छापखान्याद्वारे चालवले जाऊ लागले. यांशिवाय संस्कृत आणि मराठी भाषेतील अनेक अभिजात ग्रंथांचे मुद्रण येथे करण्यात आले.

 मालकी 
विष्णूशास्त्री चिपळूणकर यांच्या निधनानंतर या छापखान्याची जबाबदारी काही काळ त्यांच्या वारसांकडे आणि सहकाऱ्यांकडे होती. पुढे १९०५ मध्ये हा छापखाना गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी स्थापन केलेल्या भारत सेवक समाज या संस्थेने विकत घेतला.  हिंदी आणि इंग्लिश साहित्याच्या प्रसारासाठी देखील या मुद्रणालयाचा वापर करण्यात आला.

 ऐतिहासिक महत्त्व 
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान हा छापखाना क्रांतीकारक विचारांच्या प्रसाराचे केंद्र बनला होता. ब्रिटीश सरकारने अनेकदा या छापखान्यावर छापे टाकले आणि जप्तीची कारवाई देखील केली होती. पुण्याच्या सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक इतिहासात या संस्थेला मानाचे स्थान आहे.

 हे सुद्धा पहा 
 चित्रशाळा
 विष्णूशास्त्री चिपळूणकर
 बाळ गंगाधर टिळक
 पुण्याचा इतिहास

 संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:भारतातील मुद्रणालये
वर्ग:भारतातील मुद्रण
वर्ग:पुणे
वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास
वर्ग:१८८१ मधील स्थापना