हुर्रा-यी खुट्टाली

हुर्रा-यी खुट्टाली किंवा  हुर्रा-यी खुत्ताली ही गझनवी राजघराण्यातील एक राजकुमारी होती आणि गझनाचा (आता अफगाणिस्तानात) शासक सबुकतिगीन याची मुलगी होती. तिचे लग्न ख्वाराज्म प्रदेशातील दोन मामुनिद शासक अबू अल-हसन अली आणि त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा भाऊ मामुन दुसरा यांच्याशी झाले होते. तिच्या दोन्ही पतींपासून तिला मुले झाली की नाही हे माहित नाही. तिचे लग्न तिचा भाऊ गझनीचा महमूद याने ख्वाराज्म जिंकण्याचे थेट कारण होते. १०३० मध्ये, महमूदच्या मृत्यूनंतर, तिने तिचा आवडता पुतण्या मसूदला एक पत्र लिहिले, ज्यामध्ये त्याने त्याचा भाऊ मुहम्मद याच्याकडून सिंहासनावर दावा करण्यास सांगितले. तिचा पत्र मिळाल्यानंतर, मसूदने पटकन गझना येथे कूच केले आणि सिंहासन बळकावले. गझनवीद काळातील एका महिलेचे सर्वात प्रमुख राजकीय कृत्य म्हणजे हुर्राचे पत्र मानले जाते. तिचा शेवटचा उल्लेख १०४० मध्ये गझना सोडून भारतात जाताना आढळतो; तिचे अंतिम भवितव्य अज्ञात आहे.

 नाव आणि स्रोत 
हुर्रा हा अरबी शब्द आहे ज्याचा अर्थ 'स्वतंत्र स्त्री' असा होतो.[3] हा बहुधा गझनवी राजकन्यांना देण्यात येणारा लकाब (सन्मानास्पद) होता.[2] तिने दोन निस्बा (अरबी नावाचा एक भाग जो विशेषण म्हणून काम करतो, बहुतेकदा व्यक्तीच्या मूळ स्थानाचा संदर्भ देतो [4]), खुत्ताली आणि कालीजी वापरल्या.[1][b] ब्रिटिश प्राच्यविद्यावादी क्लिफर्ड एडमंड बॉसवर्थ यांच्या मते, खुत्तालीने मध्य आशियातील खुत्तालच्या रियासतशी पूर्वीच्या गझनवी वैवाहिक संबंधाचा संदर्भ दिला असावा.[6] तिच्या नावाचा आणखी एक प्रकार म्हणजे खुत्ताली खातून, जो पर्शियन इतिहासकार शबंकराई (सुमारे १२९८ - सुमारे १३५८) यांनी नोंदवला आहे. [2][c]

हुर्राच्या जीवनाची नोंद करणारा एकमेव प्राथमिक स्रोत म्हणजे अबू अल-फजल बेहाकी (मृत्यू १०७७), जो गझनाच्या अमीर मसूद (राजाव १०३०-१०४०) च्या दरबारातील सचिव होता, हुर्राचा पुतण्या, तारिख-इ बेहाकी. [8] ख्वाराज्मियन बहुपत्नी अल-बिरुनी (९७३ - सुमारे १०५०) यांनी ख्वाराज्मच्या इतिहासावर प्रत्यक्ष वृत्तांत लिहिला, ज्यामध्ये हुर्राचे काही संक्षिप्त उल्लेख आहेत; या वृत्तांताचे फक्त काही भाग बेहाकीच्या कामातील उद्धरणांच्या स्वरूपात टिकून आहेत.

 चरित्र 
हुर्र-यी खुत्ताली ही गझनाचा अमीर (राजा. ९७७-९९७) आणि गझनवी राजवंशाचा पूर्वज, साबुकतिगिन यांची मुलगी होती, [२] हा तुर्की वंशाचा राजवंश होता ज्याच्या राज्यात आधुनिक अफगाणिस्तान, पूर्व इराण, पाकिस्तान आणि वायव्य भारत यांचा समावेश होता. [१०] हुर्राची जन्मतारीख आणि जन्मस्थान अज्ञात आहे; बॉसवर्थचा असा विश्वास आहे की तिचा जन्म खुट्टालन (आता ताजिकिस्तानमध्ये) या प्रदेशात झाला असावा. [२] बॉसवर्थच्या मते, तिच्या बुद्धिमत्तेमुळे आणि चातुर्यामुळे ती तिच्या बहिणींपेक्षा वेगळी होती, ज्यामुळे तिला सरकारी बाबींमध्ये प्रभावी भूमिका मिळाली. ज्या काळात महिलांचे शिक्षण केवळ धर्मशास्त्रापुरते मर्यादित होते, त्या काळात तिने इतर विषय शिकण्याचा प्रयत्न केला.[2][d] तिचे भाऊ महमूद (राजाव. ९९८-१०३०) यांच्याशी चांगले संबंध होते आणि तिने त्याला वारंवार आलिशान भेटवस्तू पाठवल्या.[2] १००८ मध्ये, हुर्राने मामुनिद राजवंशातील ख्वाराझम (आज उझबेकिस्तान आणि तुर्कमेनिस्तानमध्ये) चा शासक अबू अल-हसन अलीशी लग्न केले.[12][13] या लग्नामुळे दोन्ही क्षेत्रांमध्ये एकता निर्माण झाली, कारण मामुनिदांना भीती होती की महमूद ख्वाराझमला जोडण्याचा विचार करेल.

अबू अल-हसन कदाचित १००८/९ मध्ये मरण पावला आणि त्याचा भाऊ मामुन दुसरा त्याच्यानंतर आला. त्याने, त्याच्या भावाप्रमाणेच युती करण्याच्या हेतूने, १०१५/१६ मध्ये हुर्राशी लग्न केले. [१२] महमूदने त्याच्या नवीन मेहुण्याला त्याला आपला सार्वभौम म्हणून मान्यता देण्याची मागणी केली, जी मामुनने मान्य केली. १०१७ मध्ये झालेल्या बंडात मामुन मारला गेला, जो त्याच्या अधीनतेच्या विरोधात निर्माण झाला. महमूदने त्याच्या मेहुण्याच्या हत्येचा बदला मागितला आणि त्याच्या योजनेचा एक भाग म्हणजे त्याच्या बहिणीला मध्यस्थ म्हणून नियुक्त करणे. अल-बिरुनीच्या मते, महमूदने त्याच्या बहिणीच्या सुरक्षित परतीची मागणी केली, जेणेकरून ती दोन्ही राज्यांमध्ये मध्यस्थी करू शकेल, तर त्याने त्याचे सैन्य तयार केले. हुर्रा गझनवीद प्रदेशात येईपर्यंत त्याचे आक्रमण थांबवण्यात आले. जेव्हा ती सुरक्षितपणे परत आली, तेव्हा त्याने सूड म्हणून ख्वाराज्मवर हल्ला केला आणि त्याची राजधानी गुरगंज हिसकावून घेतली. हुर्राला तिच्या दोन्ही पतींपासून मुले होती की नाही हे माहित नाही.

 मसूदचा मृत्यू आणि नंतरचे जीवन 
निशापूर शहरात दोन सोन्याची नाणी पाडली गेली. त्यावर अब्बासी खलीफा अल-कादिरने त्याला दिलेले मसूद लकाब (सन्मान) असा मजकूर आहे.

गझना येथे परतल्यानंतर हुर्राने दरबारात अधिक सक्रिय भूमिका स्वीकारली. तिने तिचा आवडता पुतण्या, मसूद, महमूदचा मुलगा, जो हेरतचा राज्यपाल होता, त्याची हेर म्हणून काम केले.[18] १०३० मध्ये, महमूदच्या मृत्यूनंतर, तिला त्याच्या हरममधील त्याच्या विधवा आणि उपपत्नींची काळजी घेण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली. त्याच्या मृत्युपत्रात, महमूदने मसूदचा जुळा भाऊ मुहम्मद याला त्याचा उत्तराधिकारी म्हणून नियुक्त केले. हुर्रा, तिचा धाकटा भाऊ युसूफ इब्न सबुक्तिगिन आणि सैन्यातील लष्करी कमांडर मुहम्मदला अयोग्य आणि सुलतानच्या शक्तिशाली नेतृत्वावर अवलंबून असलेल्या गझनवी साम्राज्यावर राज्य करण्यास असमर्थ मानत होते. [21] म्हणून, हुर्रा यांनी मसूदला एक पत्र लिहिले, जो इस्फहानमधील त्याच्या लष्करी मोहिमेत व्यस्त होता, त्याला त्याच्या वडिलांच्या मृत्यूची माहिती देऊन आणि त्याला सिंहासनावर बसण्यास प्रोत्साहित करत होता.  मसूद पूर्वेकडे कूच करत गेला आणि गझनातील परिस्थितीबद्दल हुर्रा आणि त्याच्या आईकडून पत्रे येत राहिली. १०३० मध्ये, तो शहरात आला आणि त्याच्या भावाकडून सिंहासन हिसकावून घेतले. त्याने मुहम्मदला तुरुंगात टाकले आणि कदाचित त्याला आंधळे केले असावे.

वर्ग:इ.स. १००६ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १०४० मधील मृत्यू
वर्ग:अफगाणिस्तानचा इतिहास
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख