माह लाका बाई

माह लाका बाई (७ एप्रिल १७६८ - ऑगस्ट १८२४), जन्म नाव चंदा बाई, आणि कधीकधी माह लाका चंदा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, १८ व्या शतकातील भारतीय उर्दू कवयित्री, गणिका (तवैफ) आणि परोपकारी होत्या ज्या हैदराबादमध्ये राहत होत्या. १८२४ मध्ये, त्या पहिल्या महिला कवयित्री बनल्या ज्यांच्या कामाचा गुलजार-ए-माहलाका नावाचा दिवाण (कविता संग्रह) बनवला होता. हा उर्दू गझलांचा संग्रह मरणोत्तर प्रकाशित झाला होता. त्या अशा काळात राहत होत्या जेव्हा दखनी (उर्दूची आवृत्ती) अत्यंत पर्शियनीकृत उर्दूमध्ये रूपांतरित होत होती. त्यांचे साहित्यिक योगदान दक्षिण भारतातील अशा भाषिक परिवर्तनांची अंतर्दृष्टी प्रदान करते.

माह लाका बाई ही दख्खनची एक प्रभावशाली गणिका होती. हैदराबादचा शासक निजाम याने तिला ओमराह (सर्वोच्च कुलीन) मध्ये नियुक्त केले आणि दरबारात जवळचा सहकारी म्हणून, तिला राज्य धोरणांवर चर्चेत आणि नियुक्त राजनैतिक कामांमध्ये भाग दिला जात असे. भालाफेक, तंबू ठोकणे आणि धनुर्विद्या यात तज्ज्ञ असलेल्या त्या निजाम दुसऱ्यासोबत तीन युद्धे, शिकार मोहिमा आणि कॅम्पिंगमध्ये गेल्या. रक्षक आणि ढोलकी वाजवणाऱ्यांसह ती पालखीतून फिरत असे.

२०१० मध्ये, हैदराबादमधील तिचे स्मारक अमेरिकेच्या संघीय सरकारने दान केलेल्या निधीचा वापर करून पुनर्संचयित करण्यात आली. ह्यामध्ये तिची कबर, कारवांसराई आणि एक मशीद आहे. 

 कामगिरी 

 कविता 
माह लाकावर कवी सिराज औरंगाबादी (१७१५-६३) यांच्या साहित्यकृतीचा प्रभाव होता, आणि नवाब मीर आलम यांच्याकडून कविता शिकली, जे नंतर हैदराबाद राज्याचे पंतप्रधान झाले. त्यांची मातृभाषा उर्दू होती आणि ती अरबी, पर्शियन आणि भोजपुरी भाषांमध्येही अस्खलित होती.  उर्दू गझलांचा संपूर्ण संग्रह असलेला दिवाण लिहिणाऱ्या त्या पहिल्या महिला कवयित्री होत्या. गुलजार-ए-माहलाका नावाच्या या संग्रहात ३९ गझल आहेत आणि प्रत्येक गझलमध्ये ५ दोहे आहेत. हा संग्रह त्यांच्या मृत्यूनंतर १८२४ मध्ये प्रकाशित झाला.  दिवाण ए चांदा हा माह लाका यांच्या १२५ गझलांचा हस्तलिखित संग्रह आहे, जो १७९८ मध्ये त्यांनी संकलित आणि सुलेखित केला होता. १८ ऑक्टोबर १७९९ रोजी मीर आलम यांच्या निवासस्थानी झालेल्या नृत्य सादरीकरणादरम्यान कॅप्टन माल्कम यांना त्यावर स्वाक्षरी करून भेट देण्यात आली. आता ते ब्रिटिश संग्रहालयात जतन केले आहे.

 गाणे आणि नृत्य 
उजवे|इवलेसे|दरबारात नाचताना माह लाका
माह लाका यांनी त्यांच्या काळातील एक प्रमुख संगीतकार खुशल खान (मुघल दरबारातील उस्ताद तानसेन यांची पणतू) यांच्याकडून ठुमरीमध्ये विशेष प्राविण्य मिळवत गायन आणि शास्त्रीय भारतीय संगीत शिकले. ती अनेक राग आणि ताल मध्ये गझल गायनात निपुण होती; ती यमन राग आणि खयाल टप्पा मध्ये पारंगत होती जे ती खास प्रसंगी गात असे. माह लाका प्रणय गझलमध्ये भीमपलासी राग वापरणे पसंत करत असे. सूफी गाणी गाताना ती ध्रुपद राग ताल चौताल आणि राग भैरवी मिसळून वापरत असे. गायनासोबत ती कथक नृत्यात पारंगत होती.

 संदर्भ 

वर्ग:कथक नर्तक
वर्ग:भारतीय महिला नृत्यांगना
वर्ग:भारतीय कवयित्री
वर्ग:भारतीय महिला योद्धे
वर्ग:इ.स. १८२४ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७६८ मधील जन्म