मोराला किल्ला

मोराला किल्ला हा महाराष्ट्र राज्यातील एक डोंगरी किल्ला आहे. हा किल्ला ऐतिहासिक दृष्ट्या महत्त्वाचा असून मराठ्यांच्या काळात लष्करी दृष्ट्या उपयोगात होता.  

 स्थान 
मोराला किल्ला बीड जिल्ह्यात, [[आष्टी_तालुका_(बीड)]आष्टी] तालुक्यात स्थित आहे. हा किल्ला मोराला येथून साधारण  अंतरावर असून सभोवताली डोंगररांगा व दाट जंगल आहे.  

 इतिहास 
 किल्ल्याचे बांधकाम मराठा सरदार प्रतापराव बानोजी गर्जे यांनी केले.  
 किल्ल्याचा उल्लेख शिवकाल, पेशवे, निजाम आणि इंग्रज काळातील ऐतिहासिक नोंदींमध्ये आढळतो.  
 उपलब्ध नोंदीनुसार, किल्ल्यावर शेवटचे मराठा सरदार प्रतापराव बानोजी गर्जे, वंजारी समाजातील' होते. १८१८ मध्ये इंग्रजांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला.  

 रचना 
 किल्ल्यावरून आजूबाजूच्या प्रदेशावर देखरेख ठेवता येत असे.  
 येथे बुरुज, दरवाजे व जलसाठ्याच्या जागा दिसतात.  
 काही बुरुजांवरून तोफांसाठी जागा केल्याचे पुरावे आहेत.  

 वर्तमानस्थिती 
आज मोराला किल्ला अंशतः भग्न अवस्थेत आहे. किल्ल्याभोवतीची भिंती, दरवाजे व बुरुज कोसळलेले दिसतात. तरीसुद्धा किल्ला पर्यटकांसाठी व गिर्यारोहकांसाठी आकर्षणाचा विषय आहे.  

 पर्यटन 
 किल्ल्यावर जाण्यासाठी मोराला येथून पायवाट आहे.  
 किल्ल्याच्या माथ्यावरून डोंगररांगा व निसर्ग सौंदर्याचे दृश्य दिसते.  

 संदर्भ 
 [Gazetteer of the Bombay Presidency – Kolaba District (1883)](https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180735/page/n151/mode/2up?q=wanjari) – कोर्लई/मोराला किल्ल्याचा उल्लेख व शेवटचे वंजारी सरदार Subhanji Mankar यांचा संदर्भ.  
 महाराष्ट्र राज्यातील किल्ल्यांवरील स्थानिक अभ्यास व माहिती.  
चव्हाण, डॉ. बी. पी. (2024). उपेक्षित भटके विमुक्त, आदिवासी क्रांतिकारक''. SGSH Publications. 

 बाह्य दुवे 
 [महाराष्ट्रातील किल्ले – विकिपीडिया लेख](https://mr.wikipedia.org/wiki/महाराष्ट्रातील_किल्ले)