गर्म हवा

गर्म हवा  हा १९७३ चा एम.एस. सत्यू दिग्दर्शित भारतीय नाट्य चित्रपट आहे, ज्यामध्ये बलराज साहनी मुख्य अभिनेता होते. 

हा कैफी आझमी आणि शमा जैदी यांनी लिहिले होते, जे प्रख्यात उर्दू लेखिका इस्मत चुगताई यांच्या अप्रकाशित लघुकथेवर आधारित होते. चित्रपटाचे संगीत शास्त्रीय संगीतकार उस्ताद बहादूर खान यांनी दिले होते, तर गीते कैफी आझमी यांनी लिहिली होती. त्यात अझीझ अहमद खान वारसी आणि त्यांच्या वारसी ब्रदर्सने रचलेली एक कव्वाली देखील आहे.

उत्तर प्रदेशातील आग्रा येथे घडणारा हा चित्रपट १९४७ च्या भारताच्या फाळणीनंतरच्या काळात एका उत्तर भारतीय मुस्लिम व्यापारी आणि त्याच्या कुटुंबाच्या दुर्दशेवर भाष्य करतो. कमी बजेटमध्ये बनवलेला हा संपूर्ण चित्रपट आग्रा येथे चित्रित करण्यात आला आहे. १९४८ मध्ये महात्मा गांधींच्या हत्येनंतरच्या महिन्यांत, चित्रपटाचा नायक आणि त्याचे कुटुंब, त्याच्या अनेक नातेवाईकांप्रमाणे, पाकिस्तानला जावे की भारतात राहावे या पेचप्रसंगाचा सामना करत आहे. या चित्रपटात त्याच्या कुटुंबाच्या हळूहळू होणाऱ्या विघटनाचे वर्णन केले आहे आणि भारताच्या फाळणीवर बनवलेल्या सर्वात मार्मिक चित्रपटांपैकी हा एक आहे.25 Must See Bollywood Films  indiatimes.com.SAI Film Series – 2007  Southern Asia Institute, Columbia University. फाळणीनंतरच्या भारतातील मुस्लिमांच्या दुर्दशेवर आधारित काही गंभीर चित्रपटांपैकी हा एक गणला जातो.Secularism and Popular Cinema:Shyam Benegal The Crisis of Secularism in India: Gandhi, Ambedkar, and the ethics of communal representation, by Anuradha Dingwaney Needham, Rajeswari Sunder Rajan. Duke University Press, 2007. . page 234-235.Our Films, Their Films, by Satyajit Ray, Orient Longman, 2005. .Page 100-102.

हिंदी चित्रपटांमध्ये कला चित्रपटांच्या नवीन लाटेला सुरुवात करण्याचे श्रेय अनेकदा या चित्रपटाला दिले जाते, तसेच अंकुर (१९७३), हा आणखी एक नवोदित दिग्दर्शक श्याम बेनेगल यांचा चित्रपट होता. दोन्ही चित्रपट हिंदीमध्ये समांतर चित्रपटाचे महत्त्वाचे टप्पे मानले जातात. भारताच्या इतर भागात, विशेषतः बंगालमध्ये (सत्यजित रे, मृणाल सेन आणि ऋत्विक घटक यांच्या कामांमध्ये) आणि केरळमध्ये समांतर चित्रपटांची भरभराट सुरू झाली होती. या चित्रपटाने अभिनेता फारुख शेख यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. हा बलराज साहनी यांच्या शेवटचा चित्रपट होता, व प्रदर्शनापूर्वीच त्यांचे निधन झाले. हा चित्रपट अकादमी पुरस्काराच्या सर्वोत्कृष्ट परदेशी चित्रपट श्रेणीत भारताचा अधिकृत प्रवेश होता, कान्स चित्रपट महोत्सवात पाल्मे डी'ओरसाठी नामांकन मिळाले होते, एक राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि तीन फिल्मफेर पुरस्कार जिंकले होते. २००५ मध्ये, इंडियाटाइम्स मूव्हीजने या चित्रपटाला टॉप २५ अवश्य पहावे अशा बॉलिवूड चित्रपटांमध्ये स्थान दिले.

 निर्मीती 
चित्रपटाचे चित्रीकरण आग्रा शहरातील ठिकाणी करण्यात आले होते, ज्यामध्ये फतेहपूर सिक्रीचे दृश्ये देखील होती. चित्रपटाच्या वादग्रस्त विषयामुळे वारंवार स्थानिक निषेध झाल्यामुळे, चित्रपटाच्या प्रत्यक्ष ठिकाणांवरून लक्ष विचलित करण्यासाठी बनावट युनिट विविध ठिकाणी पाठवण्यात आले होते. चित्रपटाच्या व्यावसायिक निर्मात्यांनी सार्वजनिक आणि सरकारी प्रतिक्रियेच्या भीतीने सुरुवातीलाच माघार घेतली होती आणि "फिल्म फायनान्स कॉर्पोरेशन" (FFC), जे आता राष्ट्रीय चित्रपट विकास महामंडळ (NFDC) आहे, त्यांनी नंतर  २५०,००० च्या निधी दिला. सत्यूने बजेटमधील उर्वरित  ७५०,००० मित्रांकडून उधार घेतले.Garm Hava Review  planetbollywood.com. सत्यूला रेकॉर्डिंगची उपकरणे परवडत नसल्याने, चित्रपटाचे चित्रीकरण शांतपणे करण्यात आले आणि लोकेशनचे आवाज पोस्ट-प्रॉडक्शनमध्ये डब करण्यात आले. शमा झैदी यांनी वेशभूषा आणि निर्मिती डिझायनर म्हणूनही काम केले.

सत्यू हा बराच काळ डाव्या विचारसरणीच्या इंडियन पीपल्स थिएटर असोसिएशन ( आयपीटीए ) सोबत संबंधित होते व त्यामुळे चित्रपटातील बहुतेक कलाकार दिल्ली, मुंबई आणि आग्रा येथील आयपीटीए मंडळातील  होते, जसे बलराज साहनी, शौकत आझमी आणि फारुख शेख. शौकत आझमी या चित्रपटाचे लेखक कैफी आझमी यांच्या पत्नी आणि आयपीटीएशी संबंधित होत्या. बलराज साहनीच्या आईची भूमिका प्रथम प्रसिद्ध गायिका बेगम अख्तर यांना देण्यात आली होती, जी त्यांनी नाकारली. नंतर बदर बेगम यांनी ही भूमिका साकारली, ज्या एक वेश्यालया चालवत होत्या. तेव्हा त्या ७० वर्षांच्या होत्या आणि मोतीबिंदूमुळे जवळजवळ अंध होत्या. तथापि, जेव्हा त्या सोळा वर्षांच्या होत्या, तेव्हा त्या हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करण्यासाठी मुंबईला पळून गेल्या, परंतु लवकरच  आग्र्याला परतल्या आणि अखेर शहरातील रेड-लाइट एरियामध्ये  वेश्यालय चालवले. तिचा आवाज नंतर अभिनेत्री दीना पाठक यांनी डब केला. चित्रपटाचे मुख्य कलाकार बलराज साहनी यांचे डबिंग पूर्ण झाल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी निधन झाले.

 प्रकाशन 
प्रदर्शित होण्यापूर्वी, सांप्रदायिक अशांततेच्या भीतीने केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळने हा चित्रपट आठ महिन्यांसाठी रोखून धरला होता, परंतु चित्रपटाचे दिग्दर्शक ठाम राहिले आणि त्यांनी तो सरकारी अधिकारी, नेते आणि पत्रकारांना दाखवला. शेवटी, चित्रपट प्रदर्शित झाला आणि त्याला समीक्षात्मक आणि व्यावसायिक यश मिळाले.

हा चित्रपट पहिल्यांदा बंगळुरूमधील सागर आणि संगीत या दोन चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटगृहांमधील सकारात्मक प्रतिसादामुळे पुढील देशभर प्रदर्शित होण्याचा मार्ग मोकळा झाला. एप्रिल १९७४ मध्ये मुंबईतील कुलाबा येथील रिगल सिनेमात या चित्रपटाचा भारतीय प्रीमियर झाला. तथापि, याआधी शिवसेना प्रमुख बाळ ठाकरेंनी प्रीमियरला परवानगी दिल्यास चित्रपटगृह जाळण्याची धमकी दिली होती आणि त्याला 'मुस्लिम समर्थक' आणि 'भारतविरोधी' चित्रपट म्हटले होते. प्रीमियरच्या दिवशी, दुपारी ठाकरे यांना चित्रपटाच्या विशेष प्रदर्शनाला उपस्थित राहण्यास भाग पाडण्यात आले आणि त्यांनी चित्रपट प्रदर्शित करण्याची परवानगी दिली. त्यानंतर, चित्रपट मर्यादित प्रमाणात संपूर्ण भारतात प्रदर्शित झाला. विडंबन म्हणजे, १९७४ च्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये, राष्ट्रीय एकात्मतेवरील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटासाठी नर्गिस दत्त पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

 पुनर्संचयन 
२००९ मध्ये, पुण्यातील कॅमिओ स्टुडिओमध्ये खाजगी निधीतून चित्रपटाच्या पुनर्संचयनाचे काम सुरू झाले. त्यानंतर, पुनर्संचयनाचे बजेट  १० दशलक्ष पेक्षा जास्त झाले व ते काम फिल्मलॅब, मुंबई यांनी केले. मूळ साउंडट्रॅकच्या पुनर्संचयन प्रक्रियेला पूर्ण होण्यासाठी तीन वर्षांहून अधिक काळ लागला आणि १४ नोव्हेंबर २०१४ रोजी भारतातील आठ महानगरांमधील ७० स्क्रीनवर प्रिंट पुन्हा प्रदर्शित करण्यात आला.

 पुरस्कार व नामांकन 
 १९७४: सर्वोत्कृष्ट परदेशी भाषेतील चित्रपटासाठी अकादमी पुरस्कारासाठी भारतीय सादरीकरण 
 १९७४: कान्स चित्रपट महोत्सव : गोल्डन पाम - "स्पर्धा" विभागासाठी नामांकन. 
 १९७४: राष्ट्रीय एकात्मतेवरील सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी नर्गिस दत्त पुरस्कार 
 १९७४: सर्वोत्कृष्ट कथेसाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
 १९७५: फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट संवाद पुरस्कार - कैफी आझमी - जिंकला
 १९७५: फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार - शमा झैदी, कैफी आझमी - जिंकला
 १९७५: फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट कथा पुरस्कार - इस्मत चुगताई, कैफी आझमी - जिंकला

 संदर्भ 

वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते
वर्ग:इ.स. १९७३ मधील हिंदी चित्रपट
वर्ग:भारत-पाकिस्तान फाळणी