हिंदुस्तानी पद्यशास्त्र

हिंदुस्तानी भाषा भारतात लाहोर ते लखनऊ या भागात उदयास आली. या भाषेची शब्दसंपदा संस्कृत, फ़ार्सी, अरबी इत्यादी भाषांनी समृद्ध झाली आहे. हिंदुस्तानी भाषेच्या दोन रीती आहेत: संस्कृतला जवळ असलेली व देवनागरी लिपी वापरणारी हिंदी भाषा, आणि, फ़ार्सीला जवळ असलेली व नस्तालिक़ लिपी वापरणारी उर्दू भाषा. हिंदुस्तानी भाषा हिंदी, उर्दू, रेख़्ता, खड़ी बोली, हिंदवी इत्यादी नावांनीही ओळखली जाते. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्राच्या दोन परंपरा आहेत: पिंगल आणि अरूज़. हिंदी रीतीमध्ये पिंगल परंपरा आणि उर्दू रीतीमध्ये अरूज़ परंपरा यांचा वापर अधिक होतो.

हिंदुस्तानी पद्यशास्त्र मराठी भाषिकांसाठी दोन कारणांनी महत्त्वाचे आहे. (1) हिंदुस्तानीच्या संपर्काने अनेक मराठी कवींनी अरूज़ी परंपरेत रचना केल्या आहेत, आणि (2) हिंदुस्तानी चित्रपटांमुळे अरूज़ी परंपरेतल्या अनेक हिंदुस्तानी कविता मराठी भाषिकांमध्ये लोकप्रिय झाल्या आहेत. ग़ज़ल ही अरूज़ी परंपरेतील काव्याची रचना मराठीतसुद्धा लोकप्रिय आहे.

पिंगलाचे पद्यशास्त्र

पिंगलाचे पद्यशास्त्र छन्दःशास्त्रम् या लहानशा संस्कृत ग्रंथात सूत्रबद्ध केलेले आहे. पिंगलाच्या शास्त्रामध्ये अक्षरांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चारणकालाप्रमाणे लघु अक्षर आणि गुरू अक्षर असे केले आहे. 

पद्यशास्त्रातली चिन्हे

⏑ [metrical breve, Unicode U+23D1] लघु अक्षर

- [en dash, Unicode U+002D] गुरू अक्षर

⏓ [metrical short over long, Unicode U+23D3] अनियमित अक्षर (लघु किंवा गुरु)

⏔ [metrical long over, two shorts, Unicode U+23D4]  दोन लघु अक्षरे किंवा वैकल्पिक एक गुरू अक्षर

⏕ [metrical two shorts over long, Unicode U+23D5]  एक गुरू अक्षर किंवा वैकल्पिक दोन लघु अक्षरे

अरबी पद्यशास्त्रातली चिन्हे

× [multiplication sign, Unicode U+00D7] हे चिन्ह अरबी पद्यशास्त्रात वापरतात; त्याचा अर्थ लघु, गुरु, लघु-लघु, अर्धाक्षर / व्यंजन, किंवा अक्षर नाही असा संदर्भाप्रमाणे काहीही होऊ शकतो.

ख़लीलचे शास्त्र अरबी लिपी आणि वर्ण वापरून रचलेले आहे. अरबी भाषा आणि लिपी यांच्या वैशिष्ट्यांमुळे उच्चार आणि वर्ण यांचा घनिष्ट संबंध आहे. अरबी लिपी देवनागरीपेक्षा बरीच वेगळी आहे.

हर्फ़-ए अलिफ़्बा (अरबी वर्ण) फक्त व्यंजन असते. अरबी लिपीत स्वरमाला नाही, आणि अरबी भाषेत केवळ तीन ऱ्हस्व स्वर (अ, इ, उ) आणि तीन दीर्घ स्वर (आ, ई, ऊ) आहेत. उच्चारण दाखवायला अलामात-ए तश्कील (उच्चारण चिन्हे) वर्णांच्या वर किंवा खाली लिहिली जातात. पुष्कळदा तश्कील वापरत नाहीत, आणि शब्दोच्चारांसाठी संदर्भ, पूर्वज्ञान किंवा अंतःप्रेरणा यांवर अवलंबून रहावे लागते.

ऱ्हस्व स्वरांसाठी हरकत (ऱ्हस्व स्वरचिन्ह) व्यंजनाच्या वर किंवा खाली वापरतात. दीर्घ स्वरांसाठी हरकतनंतर अवग्रहासारखा हर्फ़-ए मद्द (दीर्घीकरण वर्ण) वापरला जातो.  दीर्घीकरण वर्ण अलिफ़, छोटी ये, आणि वाव हे अनुक्रमे आ, ई आणि ऊ या स्वरांसाठी वापरतात.

त्यामुळे अरबी शब्दातला प्रत्येक हर्फ (वर्ण) हर्फ़-ए मुतहर्रिक (चलित वर्ण, म्हणजे व्यंजन + ऱ्हस्व स्वर) किंवा हर्फ़-ए साकिन (निश्चल वर्ण, म्हणजे व्यंजन) असतो. येथे चलित वर्णासाठी ○ आणि निश्चल वर्णासाठी ● अशी चिन्हे योजली आहेत. अरबी अक्षर आणि अरबी वर्ण यांचा संबंध अरबी भाषेत खालीलप्रमाणे आहे.

अरबी लघु अक्षर ⏑ = अरबी लिपीत चलित वर्ण ○ (उदाहरणार्थ "दि", म्हणजे एक अरबी वर्ण)
अरबी गुरू अक्षर - = अरबी लिपीत चलित वर्ण ○ + निश्चल वर्ण ● (उदाहरणार्थ "दिल्" किंवा "दी", म्हणजे दोन अरबी वर्ण)
अरबी अतिगुरू अक्षर -⏑ = अरबी लिपीत चलित वर्ण ○ + निश्चल वर्ण ● + निश्चल वर्ण ● (उदाहरणार्थ "मस्‌त्", "वक़्‌त्" किंवा "माल्", म्हणजे तीन अरबी वर्ण)

हिंदुस्तानी भाषेत उच्चार आणि वर्ण यांचा असा सोपा संबंध नाही. हिंदुस्तानी भाषेत अरबीत नसलेले ए, ऐ, ओ आणि औ हे स्वर आहेत, घ, भ  इत्यादी महाप्राण व्यंजने आहेत, तसेच कोणताही हिंदुस्तानी स्वर ऱ्हस्व किंवा दीर्घ मानता येतो. म्हणून हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात वर्णांऐवजी अक्षरे वापरणे सोयीस्कर आहे.

मराठी आणि हिंदुस्तानी भाषा देवनागरी लिपीत लिहिल्या तरी काही उच्चार वेगळे होतात. उदाहरणार्थ, बैल (मराठी /bəɪl/, हिंदुस्तानी /bɛːl/), कौल (मराठी /kəʊl/, हिंदुस्तानी /kɔːl/), चमचा (मराठी /ʦəmʦaː/, हिंदुस्तानी /ʧəmʧaː/), चाँद (हिंदुस्तानी /ʧãːd̪/), बाँब (मराठी /bɒmb/), बैंक (हिंदुस्तानी /bæŋk/ or /bɛŋk/), बँक (मराठी /bæŋk/), बॉल (मराठी /bɔːl/) असे काही फरक आहेत.

पिंगलाच्या शास्त्रातले तीन पद्यप्रकार

पिंगलाच्या शास्त्रात वृत्त, जाति आणि छंद असे तीन मुख्य प्रकार आहेत.

वृत्त

वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात लघु-गुरू अक्षरांचा ठराविक क्रम असतो.

उदाहरणार्थ - ⏑ - । - ⏑ - । - ⏑ - । - ⏑ - ॥ अशी स्रग्विणी या वृत्ताची लगावली (म्हणजे लघु-गुरू क्रम) आहे.

स्रग्विणी वृत्तातली एक संस्कृत रचना

अच्युतम् । केशवम् । रामना । रायणम् ॥ 
कृष्णदा । मोदरम् । वासुदे । वम् हरिम् ॥ 
श्रीधरम् । माधवम् । गोपिका । वल्लभम् ॥ 
जानकी । नायकम् । रामचन् । द्रम् भजे ॥
(आदि शंकराचार्य)

जाति

जाति या प्रकारात लघु-गुरू क्रम वृत्तांपेक्षा शिथिल असतो. लघु अक्षराचा उच्चारणकाल एक मात्रा आणि गुरू अक्षराचा उच्चारणकाल दोन मात्रा असे मानून चरणांचे विभाग मात्रांच्या संख्येनुसार केले जातात. काही जातींमध्ये ठराविक ठिकाणी लघु-गुरुंची बंधने असतात. 

उदाहरणार्थ परिलीना या जातीची व्याख्या 6 मात्रा । 6 मात्रा । 6 मात्रा । ⏕ - ॥ (एकूण 22 मात्रा) अशी  आहे.

परिलीना जातीतली एक मराठी रचना

घडिघडिघडि । चरण तुझे । आठवती । रामा ॥
हीन दीन । आस तुझी । पूर्णकाम । आम्हां ॥
(केशवस्वामी)

छंद

वृत्त किंवा जाति या प्रकारांत न बसणाऱ्या छंद या पद्यप्रकारात सहसा लघु-गुरू असा भेद नसतो, त्यामुळे छंदांची रचना आणखी शिथिल असते. प्रत्येक अक्षर अनियमित किंवा दोन मात्रांचे मानले जाते आणि चरणांचे विभाग अक्षरांच्या संख्येनुसार केले जातात. काही छंदांमध्ये ठराविक ठिकाणी लघु-गुरुंची बंधने असतात. 

उदाहरणार्थ अनुष्टुभ छंदाची व्याख्या ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ । ⏑ - - - । ⏓ ⏓ ⏓ ⏓ । ⏑ - ⏑ - ॥ अशी आहे.

अनुष्टुभ छंदातली एक संस्कृत रचना

धर्मक्षेत्रे । कुरुक्षेत्रे । समवेता । युयुत्सवः ॥
मामकाः पाण् । डवाश्चैव । किमकुर्व । त सञ्जय ॥
(भगवद्‍गीता, 1.1)

अरूज़ी पद्यशास्त्र

ख़लील फ़राहिदी (इ.स. 718-786) या अरबी पंडिताने अरूज़ची परिभाषा निर्माण केली. अरूज़च्या शास्त्रातसुद्धा पिंगलाप्रमाणेच अक्षरांचे वर्गीकरण त्यांच्या उच्चारणकालाप्रमाणे लघु अक्षर आणि गुरू अक्षर असे केले जाते. त्याशिवाय गुरू अक्षराहून लांब असे अतिगुरू अक्षर चरणाच्या शेवटी क्वचित् वापरले जाते. जरी लघु-गुरू असा पिंड एकच असला तरी परिभाषा वेगळी असल्याने पिंगल आणि अरूज़ यांचा अभ्यास वेगवेगळा केला जातो.

छंदोरचना या ग्रंथात माधव पटवर्धन यांनी पिंगलाच्या वृत्त, जाति आणि छंद या तिन्ही प्रकारांचे मराठीत सविस्तर विवेचन केले आहे. त्याचप्रमाणे त्यांनी अनेक फ़ार्सी वृत्तांना संस्कृत नावे देऊन त्यांनाही पिंगलाच्या वृत्तांमध्ये सामावून घेतले आहे. त्यामुळे यापुढे मुख्यतः अरूज़ या पद्धतीची रूपरेषेची चर्चा केलेली आहे. ख़लीलचे अरबी पद्यशास्त्रावरील मूळ पुस्तक "किताबुल अरूज़" आता अस्तित्वात नाही, त्यामुळे त्यानंतरच्या पुस्तकांवरूनच ख़लीलच्या विचारांची कल्पना येते. पिंगलाच्या पद्यशास्त्राप्रमाणे अरूज़चे पण तीन प्रमुख पद्यप्रकार (अरबी बेहर, हिंदुस्तानी किंवा फ़ार्सी बेहर, आणि रुबाई / बेहर-ए मीर) आहेत. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात अरबी बेहरचा वापर होत नाही, पण अरबी बेहरची परिभाषा मात्र वापरली जाते.

 अरबी बेहर (बहुवचन बुहूर): 

ख़लीलच्या (अरूज़ी) पद्यशास्त्राची मूलतत्त्वे अशी आहेत.

 वर्णांची विभागणी चलित वर्ण आणि निश्चल वर्ण अशी केली आहे.
 हे वर्ण वापरून मेख आणि दोर अशी काव्याची सामग्री तयार होते.
 मेख आणि दोर वापरून मूलगण बनवले जातात.
 मूलगण वापरून सुकृत वृत्ते बनवली जातात. प्रत्येक सुकृत वृत्तात फक्त एक किंवा दोन मूलगणांची आवर्तने असतात.
 सुकृत वृत्तांची संख्‍या अरबीमध्ये 16 तर हिंदुस्तानीमध्ये 19 आहे. इतर वृत्ते (म्हणजे विकृत वृत्ते) निर्माण करण्यासाठी मूलगणांची विकृत रूपे, म्हणजे शाखागण वापरतात.
हे विकार अरबीमध्ये दोन प्रकारचे मानतात. भ्रंश हा विकार दोर या घटकावर आणि बाधा हा विकार मेख या घटकावर लागू होतो.

हर्फ़ (=वर्ण)

अरबी शब्दाचे अंतिम घटक हर्फ़-ए मुतहर्रिक (चलित वर्ण, ○) किंवा हर्फ़-ए साकिन (निश्चल वर्ण, ●) आहेत. उदाहरणार्थ "दि" (○), "दिल्" (○●), "दी" (○●), "मस्त्" (○●●), "वक़्त्" (○●●), किंवा "माल्" (○●●) याप्रमाणे अरबी शब्दांचे अरबी वर्णांप्रमाणे विघटन होते. हेच विघटन (लघु-गुरु-अतिगुरु) अक्षरांप्रमाणे "दि" (⏑), "दिल्" (-), "दी" (-), "मस्त्" (-⏑), "वक़्त्" (-⏑), किंवा "माल्" (-⏑)असे करता येते. विघटनाला अरबीमध्ये तक़्‍तीअ आणि मराठीमध्ये मोडणी अशी नावे आहेत.

औताद आणि इस्बाब (=मेखा आणि दोर)

ख़लीलच्या पद्यशास्त्रात त्याने हर्फ़च्या आधाराने औताद (एकवचन वतद, मेखा, pegs) आणि इस्बाब (एकवचन सबब, दोर, cords) असे मध्यम घटक वापरले आहेत. वतदमध्ये तीन अरबी वर्ण आणि सबबमध्ये दोन अरबी वर्ण असतात. वतदचे दोन प्रकार आहेत आणि सबबचेही दोन प्रकार आहेत.

वतद-ए मज्मूअ (संयुक्त मेख) अरबी लिपीप्रमाणे (○○●), अक्षरांप्रमाणे (⏑ -) उदाहरणार्थ "मि-ला"
वतद-ए मफ़्‍रूक़ (विभक्त मेख) अरबी लिपीप्रमाणे (○●○), अक्षरांप्रमाणे (- ⏑) उदाहरणार्थ "मित्-र"
सबब-ए ख़फ़ीफ़ (हलका दोर) अरबी लिपीप्रमाणे (○●), अक्षरांप्रमाणे (-) उदाहरणार्थ "मा" किंवा "मन्"
सबस-ए सक़ील (जड दोर) अरबी लिपीप्रमाणे (○○), अक्षरांप्रमाणे (⏑ ⏑) उदाहरणार्थ "मु-नि"

औताद आणि इस्बाब यांना अज्ज़ा-ए अशार (कवितांची सामग्री) असेही म्हणतात. औताद आणि इस्बाब या घटकांना अरबी पद्यशास्त्रात  महत्त्व आहे, कारण अरबी काव्यात प्रत्येक ओळीत औताद (=मेखा) स्थिर राहतात, पण इस्बाब (=दोर) प्रत्येक ओळीत बदलत राहू शकतात. औताद आणि इस्बाब यांना हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात विशेष महत्त्व नाही कारण हिंदुस्तानी वृत्तांमध्ये प्रत्येक ओळीत लघु-गुरुक्रम कायम सारखाच राहतो.

उसूल-ए अफ़ाईल (=मूलगण )

मेखा आणि दोर वापरून ख़लीलने उसूल-ए अफ़ाईल (मूलगण) तयार केले आहेत. मूलगणांपासून सालिम (=सुकृत) बुहूर घडवले जातात. मूलगणांची संख्‍या लघु-गुरुक्रमाप्रमाणे 8 आहे, तर मेखा-दोरांच्या क्रमाप्रमाणे 10 होते.

फ़ऊलुन ( ⏑ - - ) आणि फ़ाइलुन ( - ⏑ - )

फ़ऊलुन ( ⏑ - - ) आणि फ़ाइलुन ( - ⏑ - )

1 पासून सुरुवात केली तर फ़ऊलुन ( ⏑ - - ) हा गण होतो.

2 पासून सुरुवात केली तर फ़ाइलुन ( ⏑ - - ) हा गण होतो.

या 2 गणांमध्ये प्रत्येकी एक वतद-ए मज्मूअ ( ⏑ - ) आणि एक सबब-ए ख़फ़ीफ़ ( - ) आहेत.

मुफ़ाईलुन ( ⏑ - - - ), मुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - ) आणि फ़ाइलातुन ( - ⏑ - - )

मुफ़ाईलुन ( ⏑ - - - ), मुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - ) आणि फ़ाइलातुन ( - ⏑ - - )

1 पासून सुरुवात केली तर मुफ़ाईलुन ( ⏑ - - - ) हा गण होतो.

2 पासून सुरुवात केली तर मुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - ) हा गण होतो.

3 पासून सुरुवात केली तर फ़ाइलातुन ( - ⏑ - - ) हा गण होतो.

या 3 गणांमध्ये प्रत्येकी एक वतद-ए मज्मूअ ( ⏑ - ) आणि दोन सबब-ए ख़फ़ीफ़ ( - ) आहेत.

मुफ़ाअलतुन ( ⏑ - ⏑ ⏑ - ) आणि मुतफाइलुन ( ⏑ ⏑ - ⏑ - )

मुफ़ाअलतुन ( ⏑ - ⏑ ⏑ - ) आणि मुतफाइलुन ( ⏑ ⏑ - ⏑ - )

1 पासून सुरुवात केली तर मुफ़ाअलतुन ( ⏑ - ⏑ ⏑ - ) हा गण होतो.

2 पासून सुरुवात केली तर मुतफाइलुन ( ⏑ ⏑ - ⏑ - ) हा गण होतो.

या 2 गणांमध्ये प्रत्येकी एक वतद-ए मज्मूअ ( ⏑ - ), एक सबब-ए सक़ील ( ⏑ ⏑ )  आणि एक सबब-ए ख़फ़ीफ़ ( - ) आहेत.

मफ़ऊलातु ( - - - ⏑ ), मुस्तफ़इ.लुन ( - - ⏑ - ) आणि फ़ाइ.लातुन ( - ⏑ - - )

मफ़ऊलातु ( - - - ⏑ ), मुस्तफ़इ.लुन ( - - ⏑ - ) आणि फ़ाइ.लातुन ( - ⏑ - - )

1 पासून सुरुवात केली तर मफ़ऊलातु ( - - - ⏑ ) हा गण होतो.

2 पासून सुरुवात केली तर मुस्तफ़इ.लुन ( - - ⏑ - )  हा गण होतो.

3 पासून सुरुवात केली तर फ़ाइ.लातुन ( - ⏑ - - ) हा गण होतो.

या 3 गणांमध्ये प्रत्येकी दोन सबब-ए ख़फ़ीफ़ ( - ) आणि एक वतद-ए मफ़्‍रूक़ ( ⏑ - ) आहेत.

फ़ाइ.लातुन ( - ⏑ - - ) आणि फ़ाइलातुन ( - ⏑ - - ) यांचा लघु-गुरुक्रम एकच आहे. तसेच मुस्तफ़इ.लुन ( - - ⏑ - )  आणि मुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - ) यांचा लघु-गुरुक्रम एकच आहे. पण या गणांचे सबब आणि वतदप्रमाणे विघटन वेगवेगळे होते. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात त्या त्या गणांना एकच मानले जाते.

ख़लीलचे पारिभाषिक शब्द

अरबस्तानात बदवी (=भटके धनगर) लोक तंबू किंवा मांडव अशा घरांत राहतात. त्या घरांना बैत-ए शअर (=पटकुटी) असे नाव आहे. बैत-ए शअरच्या रचनेवरून स्फूर्ती घेऊन ख़लीलने त्याच्या पद्यशास्त्राची परिभाषा तयार केली. कडव्याला ख़लीलने बैत-ए शइर (=काव्याचे घर) असे नाव दिले.  बैत-ए शइरला हिंदुस्तानीत बैत, शइर किंवा शेर असेही म्हणतात. तश्कील वापरली नाही तर शअर (=केस, ऊर्णा) आणि शइर (=काव्य, ज्ञान) हे दोन्ही शब्द दिसायला सारखेच दिसतात. ख़लीलच्या परिभाषेत प्रत्येक शब्दाचा शब्दशः अर्थ वेगळा आहे आणि पारिभाषिक अर्थ वेगळा आहे.

बैत (=घर) द्विपदी किंवा couplet.
मिस्रा (=दरवाजाचे पान) चरण किंवा hemistich.
रुक्न, बहुवचन अर्कान (=कोपरा, कोपऱ्यातला खांब) चरणखंड किंवा metrical foot.
वतद (=मेख, प्रत्येक खांबाजवळ जमीनीत ठोकलेला खुंट) तीन वर्णांचा गट, लघु-गुरू किंवा गुरु-लघु.
सबब (=मेख आणि खांब यांना जोडणारा दोर) दोन वर्णांचा गट, गुरू किंवा लघु-लघु.
बेहर (=बैतचा आकार किंवा विस्तृती) वृत्त किंवा जाति किंवा छंद. बेहरचा आणखी एक अर्थ समुद्र असाही होतो.
ज़िहाफ़ (=भ्रंश, दोर सैल सोडणे) सबबमध्ये बदल करणे, उदाहरणार्थ लघु-लघु ऐवजी गुरू वापरणे.
इल्‍ल (=बाधा, त्रुटी) वतदमध्ये बदल चरणे, उदाहरणार्थ लघु-गुरू ऐवजी लघु-अतिगुरू वापरणे.
मुसम्मन (=अष्टकोन) आठ अर्कान असलेले बेहर, म्हणजे प्रत्येक चरणात चार अर्कान.
मुसद्दस (= षटकोन) सहा अर्कान असलेले बेहर, म्हणजे प्रत्येक चरणात तीन अर्कान.
मुरब्बा (= चौरस) चार अर्कान असलेले बेहर, म्हणजे प्रत्येक चरणात दोन अर्कान.

अफ़ाईल (=गण) चरणखंडाचा लघु-गुरुक्रम किंवा scansion of a metrical foot. कधीकधी रुक्न/अर्कान आणि अफ़ाईल हे शब्द एकमेकांच्या ऐवजी वापरले जातात.

ख़लीलची वर्तुळे

अरबी पद्यशास्त्रात 16 सालिम बुहूर मानले जातात. त्यांच्या लगावली ख़लीलने 5 वर्तुळांमध्ये बसवल्या आहेत. हे 16 बुहूर आणि त्याच वर्तुळांमध्ये बसणारे 3 फ़ार्सी सालिम बुहूर हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात वापरतात. प्रत्येक सालिम बेहरमध्ये एक किंवा दोन मूलगणांची आवर्तने आहेत. ख़लीलच्या धर्तीवर फ़ार्सी पंडितांनी आणखी वर्तुळे आणि त्यावर आधारित वृत्ते रचली आहेत, पण ती हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात क्वचितच आढळतात. 

ख़लीलचे पहिले वर्तुळ - दाइरा-ए मुख़्तलिफ़ (=प्रतिकूल चक्र)

ख़लीलचे पहिले वर्तुळ - दाइरा-ए मुख़्तलिफ़

1 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए तवील या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

तवील (=लांब)
फ़ऊलुन मुफ़ाईलुन फ़ऊलुन मुफ़ाईलुन
⏑ - - । ⏑ - - - । ⏑ - - । ⏑ - - - ।

2 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मदीद या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मदीद (=कृष्ट)
फ़ाइलातुन फ़ाइलुन फ़ाइलातुन फ़ाइलुन
- ⏑ - - । - ⏑ - । - ⏑ - - । - ⏑ - ।

3 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुस्ततिल या अरबी किंवा अरीज़ या फ़ार्सी बेहरचे सालिम वज़न मिळते. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रातील 19 बुहूरमध्ये या बेहरचा समावेश होत नाही.

मुस्ततिल (=आयत) किंवा अरीज़ (=रुंद)
मुफ़ाईलुन फ़ऊलुन मुफ़ाईलुन फ़ऊलुन
⏑ - - - । ⏑ - - । ⏑ - - - । ⏑ - - । 

4 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए बसीत या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

बसीत (=प्रस्तीर्ण)
मुस्तफ़इलुन फ़ाइलुन मुस्तफ़इलुन फ़ाइलुन
- - ⏑ - । - ⏑ - । - - ⏑ - । - ⏑ - ।

5 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुमतद अरबी किंवा आमीक़ या फ़ार्सी बेहरचे सालिम वज़न मिळते.हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रातील 19 बुहूरमध्ये या बेहरचा समावेश होत नाही.

मुमतद  (=आयामित) किंवा अमीक़  (=गहन)
फ़ाइलुन मुफ़ाईलुन फ़ाइलुन मुफ़ाईलुन
- ⏑ - । ⏑ - - - । - ⏑ - । ⏑ - - - ।

ख़लीलचे दुसरे वर्तुळ - दाइरा-ए मुअतलिफ़ (=संलग्न चक्र)

ख़लीलचे दुसरे वर्तुळ - दाइरा-ए मुअतलिफ़

1 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए वाफ़िर या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

वाफ़िर (=विपुल)
मुफ़ाअलतुन मुफ़ाअलतुन मुफ़ाअलतुन
⏑ - ⏑ ⏑ - । ⏑ - ⏑ ⏑ - । ⏑ - ⏑ ⏑ - ।

2 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए कामिल या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

कामिल (=पूर्ण, उत्तम)
मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन
⏑ ⏑ - ⏑ - । ⏑ ⏑ - ⏑ - । ⏑ ⏑ - ⏑ - ।

ख़लीलचे तिसरे वर्तुळ - दाइरा-ए मुज्तलब (आकर्षक चक्र)

ख़लीलचे तिसरे वर्तुळ - दाइरा-ए मुज्तलब

1 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए हज़ज या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

हज़ज (=कंपित)
मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन
⏑ - - - । ⏑ - - - । ⏑ - - - ।

2 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए रजज़ या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

रजज़ (=आंदोलित)
मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन
- - ⏑ - । - - ⏑ - । - - ⏑ - ।

3 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए रमल या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

रमल (=धावित)
फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन
- ⏑ - - ।  - ⏑ - - ।  - ⏑ - - ।

ख़लीलचे चौथे वर्तुळ - दाइरा-ए मुश्तबिह (संदिग्ध चक्र)

ख़लीलचे चौथे वर्तुळ - दाइरा-ए मुश्तबिह

1 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए सरीअ या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

सरीअ (=शीघ्र)
मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु
- - ⏑ - । - - ⏑ - । - - - ⏑ ।

2 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए जदीद या फ़ार्सी बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

जदीद (=अभिनव) किंवा ग़रीब (=अनोळखी, परका)
फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन मुस्तफ़इ.लुन
- ⏑ - - । - ⏑ - - । - - ⏑ - ।

3 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए क़रीब या फ़ार्सी बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

क़रीब (=निकट)
मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन फ़ाइ.लातुन
⏑ - - - । ⏑ - - - । - ⏑ - - ।

4 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुन्सरिह या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुन्सरिह (=विमल)
मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु मुस्तफ़इलुन
- - ⏑ - । - - - ⏑ । - - ⏑ - ।
5 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए ख़फ़ीफ़ या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

ख़फ़ीफ़ (=लघुक)
फ़ाइलातुन मुस्तफ़इ.लुन फ़ाइलातुन
- ⏑ - - । - - ⏑ - । - ⏑ - - ।

6 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुज़ारिअ या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुज़ारिअ (=सरूप)
मुफ़ाईलुन फ़ाइ.लातुन मुफ़ाईलुन
⏑ - - - । - ⏑ - - । ⏑ - - - ।

7 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुक़्तज़ब या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुक़्तज़ब (=अनायास)
मफ़ऊलातु मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन
- - - ⏑ । - - ⏑ - । - - ⏑ - ।

8 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुज्तस या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुज्तस (=उत्पाटित)
मुस्तफ़इ.लुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन
- - ⏑ - । - ⏑ - - । - ⏑ - - ।

9 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुशाकिल या फ़ार्सी बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुशाकिल (=अनुरूप)
फ़ाइ.लातुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन
- ⏑ - - । ⏑ - - - । ⏑ - - - ।

ख़लीलचे पाचवे वर्तुळ - दाइरा-ए मुत्तफ़िक़ (अनुकूल चक्र)

ख़लीलचे पाचवे वर्तुळ - दाइरा-ए मुत्तफ़िक़

1 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुतक़ारिब या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुतक़ारिब (=आगामिक)
फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन
⏑ - - । ⏑ - - । ⏑ - - । ⏑ - - । 

2 पासून सुरुवात केली तर बेहर-ए मुतदारक या बेहरचे सालिम वज़न मिळते.

मुतदारक (=निरंतर)
फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ाइलुन
- ⏑ - । - ⏑ - । - ⏑ - । - ⏑ - ।

अरबी पद्यशास्त्र (इल्म-ए अरूज़) आणि पिंगलाचे छंद यांत साधर्म्य आहे; दोन्हींमध्ये लघु-गुरुचा क्रम बराच शिथील आहे. उदाहरणार्थ बेहर-ए मुतदारकच्या एका ओळीत फ़ाइलुन ( - ⏑ - ) असे वज़न असले, तर दुसऱ्या ओळीत त्या ठिकाणी फ़इलुन (⏑ ⏑ - ) असे वज़न असले तरीही अरबी बेहर मुतदारकच राहते. अरबी बुहूर हिंदुस्तानीमध्ये वापरले जात नाहीत, परंतु इल्म-ए अरूज़ साठी ख़लीलने रचलेली परिभाषा फ़ार्सी आणि हिंदुस्तानी बुहूर मध्ये वापरली जाते.

 फ़ार्सी आणि हिंदुस्तानी बेहर (बहुवचन बुहूर किंवा [हिंदुस्तानी] बेहरें): 

हे दोन्ही प्रकार जवळजवळ सारखेच आहेत, आणि त्यांचे पिंगलाच्या वृत्त या प्रकाराशी साधर्म्य आहे. बहुधा प्रत्येक मिस्रा एकाच वज़नाचा (म्हणजे लगावलीचा किंवा लघु-गुरू क्रमाचा) असतो. उदाहरणार्थ एका ओळीत फ़ाइलुन ( - ⏑ - ) असे वज़न असले, तर प्रत्येक ओळीत त्या ठिकाणी फ़ाइलुन ( - ⏑ - ) असेच वज़न असले पाहिजे. काही अरूज़ी बुहूर आणि काही पिंगलाची वृत्ते यांचा लघु-गुरुक्रम सारखाच आहे.

 रुबाई आणि बेहर-ए मीर

रुबाई हा प्रकार मूळचा फ़ार्सी आहे, तर बेहर-ए मीर हा प्रकार पूर्णपणे भारतीय आहे. या दोन्ही प्रकारांचे पिंगलाच्या जाति या प्रकाराशी साधर्म्य आहे. या बुहूरमध्ये काही ठराविक ठिकाणी लघु-लघु ऐवजी गुरू अक्षर वापरायला मुभा असते. उदाहरणार्थ बेहर-ए मीरच्या एका प्रकाराचे, म्हणजे बेहर-ए हिंदी या बेहरचे वज़न असे आहे.

- ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ॥ 

बेहर-ए हिंदीमध्ये सात ठिकाणे अशी आहेत की जेथे मुक्तपणे दोन लघु अक्षरे किंवा एक गुरू अक्षर वापरता येते. बेहर-ए हिंदी आणि एक ग्रीक वृत्त [] यांत साम्य आहे. डॅक्टिलिक हेक्सॅमीटर चे वज़न असे आहे.

- ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ⏔ । - ॥ 

अफ़ाईल (अरबी गण)

पिंगलाचे गण तीन अक्षरी आहेत. या त्रिकांचा उपयोग केवळ लगावली संक्षिप्त करण्यासाठी होतो; त्यांचा पद्याच्या लयीशी संबंध असतोच असे नाही. अरूज़मध्ये गणांची संख्या बरीच जास्त आहे, आणि त्यांचा उपयोग चरणाची लयीप्रमाणे विभागणी करण्यासाठी होतो. अरूज़ी परंपरेची मुख्य वैशिष्ट्ये लयीप्रमाणे मोडणी, गणांची आवर्तने आणि मूलगणांची (सुकृत आणि विकृत) रूपे ही आहेत. त्याचप्रमाणे गणांची नावे हीच त्यांची व्याख्या, आणि वृत्तांची नावे हीच त्यांची व्याख्या ही पण अरूज़ी परंपरेची वैशिष्ट्ये आहेत.

अरूज़ी गणांची नावे ख़लीलने अरबी भाषेतून घेतली आहेत. फ़े, ऐन आणि लाम या तीन वर्णांपासून वेगवेगळे धातू आणि त्यांची रूपे होतात त्यांतून काही शब्द त्यांच्या लघु-गुरू क्रमाप्रमाणे गणांची नावे म्हणून ख़लीलने वापरली आहेत. प्रत्येक गणाचे नाव हीच त्याची व्याख्या आहे. उदाहरणार्थ मुफ़ाईलुन ( ⏑ – – – ) या शब्दात म-फ़ा-ई-लुन् अशी चार अक्षरे लघु-गुरु-गुरु-गुरू या क्रमाने आहेत. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात साधारणपणे पुढे दिलेले अफ़ाईल (गण) वापरतात. देवनागरीत ऐन (ʿ) या वर्णाचा उच्चार करत नाहीत, आणि हल्-चिन्हाचा सहसा वापर होत नाही.

अफ़ाईलची यादी

हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात खालील गण वापरले जातात. त्यांत मूलगण आणि शाखागण या दोन्हींचा समावेश आहे.

हिंदुस्तानीअरबी / फ़ार्सीलगावली (चिन्हे)अक्षरेमात्राफ़ाफ़ʿगुरू ( – )12फ़ालफ़ʿल्अतिगुरू ( –⏑ )13फ़ालुफ़ʿलुगुरु-लघु ( – ⏑ )23फ़अलफ़ʿअल्लघु-गुरू ( ⏑ – )23फ़ालुनफ़ʿलुन्गुरु-गुरू ( – – )24फ़ऊलफ़ʿऊल्लघु-अतिगुरू ( ⏑ –⏑ )24फ़ऊलुफ़ʿऊलुलघु-गुरु-लघु ( ⏑ – ⏑ )34फ़इलुनफ़ʿइलुन्लघु-लघु-गुरू ( ⏑ ⏑ – )34फ़ालानफ़ʿलान्गुरु-अतिगुरू ( – –⏑ )25मफ़ऊलुमफ़्ʿऊलुगुरु-गुरु-लघु ( – – ⏑ )35फ़ाइलुनफ़ाʿइलुन्गुरु-लघु-गुरू ( – ⏑ – )35फ़ऊलुनफ़ʿऊलुन्लघु-गुरु-गुरू ( ⏑ – – )35फ़इलानफ़ʿइलान्लघु-लघु-अतिगुरू ( ⏑ ⏑ –⏑ )35मुफ़ाइलुमुफ़ाʿइलुलघु-गुरु-लघु-लघु ( ⏑ – ⏑ ⏑ )45फ़इलातुफ़ʿइलातुलघु-लघु-गुरु-लघु ( ⏑ ⏑ – ⏑ )45फ़इलतुनफ़ʿइलतुन्लघु-लघु-लघु-गुरू ( ⏑ ⏑ ⏑ – )45मफ़ऊलुनमफ़्ʿऊलुन्गुरु-गुरु-गुरू ( – – – )36फ़ाइलानफ़ाʿइलान्गुरु-लघु-अतिगुरू ( – ⏑ –⏑ )36फ़ऊलानफ़ʿऊलान्लघु-गुरु-अतिगुरू ( ⏑ – –⏑ )36मुस्तफ़इलुमुस्तफ़्ʿइलुगुरु-गुरु-लघु-लघु ( – – ⏑ ⏑ )46फ़ाइलातुफ़ाʿइलातुगुरु-लघु-गुरु-लघु ( – ⏑ – ⏑ )46मुफ़्तइलुनमुफ़्तʿइलुन्गुरु-लघु-लघु-गुरू ( – ⏑ ⏑ – )46मुफ़ाईलुमुफ़ाʿईलुलघु-गुरु-गुरु-लघु ( ⏑ – – ⏑ )46मुफ़ाइलुनमुफ़ाʿइलुन्लघु-गुरु-लघु-गुरू ( ⏑ – ⏑ – )46फ़इलातुनफ़ʿइलातुन्लघु-लघु-गुरु-गुरू ( ⏑ ⏑ – – )46फ़इलतानफ़ʿइलतान्लघु-लघु-लघु-अतिगुरू ( ⏑ ⏑ ⏑ –⏑ )46मफ़्ऊलानमफ़्ʿऊलान्गुरु-गुरु-अतिगुरू ( – – –⏑ )37मफ़ऊलातुमफ़्ʿऊलातुगुरु-गुरु-गुरु-लघु ( – – – ⏑ )47मुस्तफ़इलुनमुस्तफ़्ʿइलुन्गुरु-गुरु-लघु-गुरू ( – – ⏑ – )47मुस्तफ़इ.लुनमुस्तफ़्ʿइ.लुन्गुरु-गुरु-लघु-गुरू ( – – ⏑ – )47फ़ाइलातुनफ़ाʿइलातुन्गुरु-लघु-गुरु-गुरू ( – ⏑ – – )47फ़ाइ.लातुनफ़ाʿइ.लातुन्गुरु-लघु-गुरु-गुरू ( – ⏑ – – )47मुफ़्तइलानमुफ़्तʿइलान्गुरु-लघु-लघु-अतिगुरू ( – ⏑ ⏑ –⏑ )47मुफ़ाईलुनमुफ़ाʿईलुन्लघु-गुरु-गुरु-गुरू ( ⏑ – – – )47मुफ़ाइलान्मुफ़ाʿइलान्लघु-गुरु-लघु-अतिगुरू ( ⏑ – ⏑ –⏑ )47फ़इलातानफ़ʿइलातान्लघु-लघु-गुरु-अतिगुरू ( ⏑ ⏑ – –⏑ )47मुफ़ाअलतुनमुफ़ाʿअलतुन्लघु-गुरु-लघु-लघु-गुरू ( ⏑ – ⏑ ⏑ – )57मुतफ़ाइलुनमुतफ़ाʿइलुन्लघु-लघु-गुरु-लघु-गुरू ( ⏑ ⏑ – ⏑ – )57मुस्तफ़इलानमुस्तफ़्ʿइलान्गुरु-गुरु-लघु-अतिगुरू ( – – ⏑ –⏑ )48फ़ाइलातानफ़ाʿइलातान्गुरु-लघु-गुरु-अतिगुरू ( – ⏑ – –⏑ )48मुफ़ाईलानमुफ़ाʿईलान्लघु-गुरु-गुरु-अतिगुरू ( ⏑ – – –⏑ )48मुफ़्तइलातुनमुफ़्तʿइलातुन्गुरु-लघु-लघु-गुरु-गुरू ( – ⏑ ⏑ – – )58मुफ़ाइलातुनमुफ़ाʿइलातुन्लघु-गुरु-लघु-गुरु-गुरू ( ⏑ – ⏑ – – )58मुतफ़ाइलानमुतफ़ाʿइलान्लघु-लघु-गुरु-लघु-अतिगुरू ( ⏑ ⏑ – ⏑ –⏑ )58मुस्तफ़इलातुनमुस्तफ़्ʿइलातुन्गुरु-गुरु-लघु-गुरु-गुरू ( – – ⏑ – – )59मुतफ़ाइलातुनमुतफ़ाʿइलातुन्लघु-लघु-गुरु-लघु-गुरु-गुरू ( ⏑ ⏑ – ⏑ – – )69मुस्तफ़इलातानमुस्तफ़्ʿइलातान्गुरु-गुरु-लघु-गुरु-अतिगुरू ( – – ⏑ – –⏑ )510

हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रातील 19 सुकृत वृत्ते

हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात अरबी आणि फ़ार्सीमधून घेतलेली एकोणीस सालिम बुहूर (सुकृत वृत्ते) आहेत. त्यांची तक़्तीअ (मोडणी), अफ़ाईल (गण), आणि लघु-गुरू चिन्हे खालीलप्रमाणे आहत. सालिम बुहूरमध्ये फक्त एक किंवा दोन मूलगणांचा वापर केला जातो.

बेहर-ए तवील मुसम्मन सालिम

फ़ऊलुन मुफ़ाईलुन फ़ऊलुन मुफ़ाईलुन
⏑ – – । ⏑ – – – । ⏑ – – । ⏑ – – – ।

बेहर-ए मदीद मुसम्मन सालिम

फ़ाइलातुन फ़ाइलुन फ़ाइलातुन फ़ाइलुन
– ⏑ – – । – ⏑ – । – ⏑ – – । – ⏑ – ।

बेहर-ए बसीत मुसम्मन सालिम

मुस्तफ़इलुन फ़ाइलुन मुस्तफ़इलुन फ़ाइलुन
– – ⏑ – । – ⏑ – । – – ⏑ – । – ⏑ – ।

बेहर-ए वाफ़िर मुसम्मन सालिम

मुफ़ाअलतुन मुफ़ाअलतुन मुफ़ाअलतुन मुफ़ाअलतुन
⏑ – ⏑ ⏑ – । ⏑ – ⏑ ⏑ – । ⏑ – ⏑ ⏑ – । ⏑ – ⏑ ⏑ – ।

बेहर-ए कामिल मुसम्मन सालिम

मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन
⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – ।

बेहर-ए हज़ज मुसम्मन सालिम

मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन
⏑ – – – । ⏑ – – – । ⏑ – – – । ⏑ – – – ।

बेहर-ए रजज़ मुसम्मन सालिम

मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन
– – ⏑ – । – – ⏑ – । – – ⏑ – । – – ⏑ – ।

बेहर-ए रमल मुसम्मन सालिम

फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन
– ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – –

बेहर-ए सरीअ मुसद्दस सालिम

मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु
– – ⏑ – । – – ⏑ – । – – – ⏑ ।

बेहर-ए जदीद मुसद्दस सालिम

फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन मुस्तफ़्इ.लुन
– ⏑ – – । – ⏑ – – । – – ⏑ – ।

बेहर-ए क़रीब मुसद्दस सालिम

मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन फ़ाइ.लातुन
⏑ – – – । ⏑ – – – । – ⏑ – – ।

बेहर-ए मुनसरिह मुसम्मन सालिम

मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु
– – ⏑ – । – – – ⏑ । – – ⏑ – । – – – ⏑ ।

बेहर-ए ख़फ़ीफ़ मुसद्दस सालिम

फ़ाइलातुन मुस्तफ़्इ.लुन फ़ाइलातुन
– ⏑ – – । – – ⏑ – । – ⏑ – – ।

बेहर-ए मुज़ारिए मुसम्मन सालिम

मुफ़ाईलुन फ़ाइ.लातुन मुफ़ाईलुन फ़ाइ.लातुन
⏑ – – – । – ⏑ – – । ⏑ – – – । – ⏑ – – ।

बेहर-ए मुक़्तज़ब मुसम्मन सालिम

मफ़ऊलातु मुस्तफ़इलुन मफ़ऊलातु मुस्तफ़इलुन
– – – ⏑ । – – ⏑ – । – – – ⏑ । – – ⏑ – ।

बेहर-ए मुज्तस्स मुसम्मन सालिम

मुस्तफ़्इ.लुन फ़ाइलातुन मुस्तफ़्इ.लुन फ़ाइलातुन
– – ⏑ – । – ⏑ – – । – – ⏑ – । – ⏑ – – ।

बेहर-ए मुशाकिल मुसद्दस सालिम

फ़ाइ.लातुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन
– ⏑ – – । ⏑ – – – । ⏑ – – – ।

बेहर-ए मुतक़ारिब मुसम्मन सालिम

फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन
⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – – ।

बेहर-ए मुतदारक मुसम्मन सालिम

फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ाइलुन
– ⏑ – । – ⏑ – । – ⏑ – । – ⏑ – ।

भ्रंश आणि भ्रष्ट रूपे

उसूल-ए अफ़ाईलना (मूलगणांना) त्यांच्या बेहरमध्ये सालिम (सुकृत) म्हटले जाते. त्यांच्यात काही बदल केला तर फ़ुरु-ए अफ़ाईल (शाखागण) तयार होतात. शाखागणांना मूलगणांची ग़ैर-सालिम (विकृत) रूपे असे म्हणतात. अरबी पद्यशास्त्रात हे बदल दोन प्रकारचे असतात; ज़िहाफ़ (भ्रंश) आणि इलल (बाधा). त्याअनुसार शाखागणांना मुज़ाहिफ़ (भ्रष्ट) किंवा मअलूल (बाधित) असे म्हणतात. हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात सर्व बदलांना ज़िहाफ़ असेच म्हणतात. ज़िहाफ़च्या नावाप्रमाणे मुज़ाहिफ़ शाखागणाचे विशेषण होते; उदाहरणार्थ "क़ब्ज़" या ज़िहाफ़वरून "मक़्बूज़" असे विशेषण होते, तर "सर्म" या ज़िहाफ़वरून "अस्रम" असे विशेषण होते.

मूलगण वापरून फ़क्त 19 वृत्ते होतात, पण शाखागण वापरल्याने वृत्तांची संख्या वाढते आणि त्यांचे ज़िहाफ़प्रमाणे नामकरण केले जाते. मूलगणांचे काही शाखागण, आणि शाखागणांची विशेषणे खाली दिली आहेत.

फ़ऊलुन ( ⏑ - - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणफ़ऊलान  ( ⏑ - -⏑ )मुस्बग़फ़ऊलु ( ⏑ - ⏑ )मक़्बूज़फ़अल ( ⏑ - )मह्ज़ूफ़फ़ऊल ( ⏑ -⏑ )मक़्सूरफ़ालुन ( - - )अस्लमफ़ालान (- -⏑ )अस्लम मुस्बग़फ़ालु ( - ⏑ )अस्‍रमफ़ा ( - )अब्तर

फ़ाइलुन ( - ⏑ - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणफ़इलुन ( ⏑ ⏑ -)मख़्बूनफ़ालुन ( - - )मक़्तूअफ़अल ( ⏑ - )मख़्बून मक़्तूअ किंवा मुख़ल्लाफ़ा ( - )अहज़्ज़फ़ाइलान ( - ⏑ -⏑ )मुज़ालफ़इलान ( ⏑ ⏑ -⏑ )मख़्बून मुज़ालफ़ाइलातुन ( - ⏑ - - )मुरफ़्फ़ल

मुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणमुस्तफ़इलान ( - - ⏑ -⏑ )मुज़ालमुफ़ाइलुन ( ⏑ - ⏑ - )मख़्बूनमुफ़ाइलान ( ⏑ - ⏑ -⏑ )मख़्बून मुज़ालफ़ालुन ( - - )अहज़्ज़मुफ़्तइलुन ( - ⏑ ⏑ - )मत्वीमफ़ऊलुन ( - - - )मक़्तूअफ़इलतुन ( ⏑ ⏑ ⏑ - )मख़्बूलफ़ाइलुन ( - ⏑ - )मर्फ़ूअफ़ाइलान ( - ⏑ -⏑ )मर्फ़ूअ मुज़ालमुस्तफ़इलातुन ( - - ⏑ - - )मुरफ़्फ़लमुस्तफ़इलातान ( - - ⏑ - -⏑ )मुतव्वलफ़ऊलुन ( ⏑ - - )मक़्बूल

मुफ़ाईलुन ( ⏑ - - - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणमुफ़ाईलान ( ⏑ - - -⏑ )मुस्बग़मुफ़ाइलुन ( ⏑ - ⏑ - )मक़्बूज़मुफ़ाईलु ( ⏑ - - ⏑ )मक्फ़ूफ़मफ़ऊलुन ( - - - )अख़्‍रममुफ़ाईलुन ( - - ⏑ )अख़्‍रबफ़ाईलुन ( - ⏑ - )अश्तरफ़ऊलुन ( ⏑ - - )मह्ज़ूफ़मुफ़ाईल ( ⏑ - -⏑ )मक़्सूरफ़ऊल ( ⏑ -⏑ )अह्तमफ़अल ( ⏑ - )मज्बूबफ़ाअ ( -⏑ ) अज़ल्‍लफ़ा ( - ) अब्तरमुफ़ाइलान ( ⏑ - ⏑ -⏑ )मक़्बूज़ मुस्बग़मफ़ऊलान ( - - -⏑ )अख़्‍रम मुस्बग़फ़ाइलान ( - ⏑ -⏑ )अश्तर मुस्बग़फ़ऊलान ( ⏑ - -⏑ )मह्ज़ूफ़ मुस्बग़

मुफ़ाअलतुन ( ⏑ - ⏑ ⏑ - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणमुफ़ाईलुन ( ⏑ - - - )मअसूब मुफ़ाइलुन ( ⏑ - ⏑ - )मअक़ूलमुफ़ाईलु ( ⏑ - - ⏑ )मन्क़ूसफ़ऊलुन ( ⏑ - - )मक़्तूफ़मुफ़्तइलुन ( - ⏑ ⏑ - )आज़बमफ़ऊलुन ( - - - )अक़्समफ़ाइलुन ( - ⏑ - )अजम्म मफ़ऊलु ( - - ⏑ )आक़स 

मुतफ़ाइलुन ( ⏑ ⏑ - ⏑ - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणमुस्तफ़इलुन ( - - ⏑ - )मुज़्मार मुफ़ाइलुन ( ⏑ - ⏑ - )मव्क़ूसमुफ़्तइलुन ( - ⏑ ⏑ - )मख़्ज़ूलफ़इलातुन ( ⏑ ⏑ - - )मक़्तूअमफ़ऊलुन ( - - - )मुज़्मार मक़्तूअ फ़इलुन ( ⏑ ⏑ - )अहज़्ज़फ़ालुन ( - - )अहज़्ज़ मुज़्मार मुतफ़ाइलान ( ⏑ ⏑ - ⏑ -⏑ )मुज़ालमुतफ़ाइलुन ( - - ⏑ -⏑ )मुज़ाल मुज़्मार मुफ़ाइलान ( ⏑ - ⏑ -⏑ )मुज़ाल मव्क़ूसमुतफ़ाइलुन ( - ⏑ ⏑ -⏑ )मुज़ाल मख़्ज़ूल

फ़ाइलातुन ( - ⏑ - - ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणफ़ाइलीयान ( - ⏑ - -⏑ )मुस्बग़फ़इलातुन ( ⏑ ⏑ - - )मख़्बूनफ़ाइलातु ( - ⏑ - ⏑ )मक़्फ़ूफ़फ़इलातु ( ⏑ ⏑ - - )मश्कूलफ़ाइलुन ( - ⏑ - )मह्ज़ूफ़फ़ाइलान ( - ⏑ -⏑ )मक़्सूरफ़इलान ( ⏑ ⏑ -⏑ )मह्ज़ूफ़ मक़्सूरफ़ालुन ( - - )अब्तरमफ़ऊलुन ( - - - )मुशाअसफ़इलुन ( ⏑ ⏑ - )मह्ज़ूफ़ मख़्बून
मफ़ऊलातु ( - - - ⏑ ) या मूलगणाचे शाखागण

शाखागणशाखागणाचे विशेषणमुफ़ाईलु ( ⏑ - - ⏑ )मख़्बूनमुफ़ाईल ( ⏑ - -⏑ )मख़्बून मव्क़ूफ़फ़ाइलातु ( - ⏑ - ⏑ )मत्वीफ़ाइलान ( - ⏑ -⏑ )मत्वी मव्क़ूफ़फ़इलातु ( ⏑ ⏑ - ⏑ )मख़्बूलफ़इलान ( ⏑ ⏑ -⏑ )मख़्बूल मव्क़ूफ़मफ़ऊलान ( - - -⏑ )मव्क़ूफ़	मफ़ऊलुन ( - - - )मक्सूफ़फ़ाइलुन ( - ⏑ - )मत्वी मक्सूफ़फ़ऊलुन ( ⏑ - - )मख़्बून मक्सूफ़मफ़ऊल ( - -⏑ )मर्फ़ूअ
 हिंदुस्तानी (आणि फ़ार्सी) पद्यशास्त्र (अरूज़): 

हिंदुस्तानी वृत्तांचे नाव ही त्यांची व्याख्याच असते. उदाहरणार्थ, बेहर-ए मुज़ारिअ मुसम्मन सालिम या वृत्ताचे वज़न मुफ़ाईलुन फ़ाइलातुन मुफ़ाईलुन फ़ाइलातुन असे आहे. मुफ़ाईलुनचे अख़्‍रब रूप मफ़ऊलु होते; फ़ाइलातुनचे मक्‍फ़ूफ़ रूप फ़ाइलातु होते; मुफ़ाईलुनचे मक्‍फ़ूफ़ रूप मुफ़ाईलु होते; आणि फ़ाइलातुनचे मज़्‍हूफ़ रूप फ़ाइलुन होते. त्यामुळे बेहर-ए मुज़ारिअ मुसम्मन अख़्‍रब मक्‍फ़ूफ़ मज़्‍हूफ़ या वृत्ताचे वज़न मफ़ऊलु फ़ाइलातु मुफ़ाईलु फ़ाइलुन असे होते. वृत्ताच्या नावात मक्‍फ़ूफ़ एकदाच आहे कारण मधल्या दोन्ही गणांची मक्‍फ़ूफ़ अशी एकच रूपे ज़ाली आहेत.

अरूज़ी वृत्तांची काही उदाहरणे

बेहर-ए मुज़ारिअ मुसम्मन अख़्‍रब मक्‍फ़ूफ़ मज़्‍हूफ़

(725) वैशाख, छंदोरचना पान 182
मफ़ऊलु फ़ाइलातु मुफ़ाईलु फ़ाइलुन
– – ⏑ । – ⏑ – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । – ⏑ – ॥
बैत
दिल चीज़ । क्या है आप । मेरी जान । लीजिए ॥
बस एक । बार मेरा । कहा मान । लीजिए ॥
(शेहरयार)

बेहर-ए रमल मुसम्मन मज़्‍हूफ़

(648) देवप्रिया, छंदोरचना पान 175
फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलुन
– ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – ॥
बैत
त्या फुलांच्या । गंधकोशी । सांग तू आ । हेस का ॥
त्या प्रकाशी । तारकांच्या । ओतिशी तू । तेज का ॥
(सूर्यकांत खांडेकर)

बेहर-ए हज़ज मुसम्मन सालिम

(602) वियद्‌गंगा, छंदोरचना पान 172
मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन
⏑ – – – । ⏑ – – – । ⏑ – – – । ⏑ – – – ॥
बैत
कळा ज्या ला । गल्या जीवा । मला की ईश् । वरा ठाव्या ॥
कुणाला का । य हो त्याचे । कुणाला का । य सांगाव्या ॥
(भा. रा. तांबे)

बेहर-ए रमल मुसम्मन सालिम मख़्‍बून मह्‍ज़ूफ़

फ़ाइलातुन फ़इलातुन फ़इलातुन फ़इलुन
– ⏑ – – । ⏑ ⏑ – – । ⏑ ⏑ – – । ⏑ ⏑ – । 
बैत
ज़िंदगी जब । भी तेरी बज़् । म में लाती । है हमें ॥
ये ज़मीं चाँ । द से बेहतर । नज़राती । है हमें ॥
(शेहरयार)

बेहर-ए रमल मुसम्मन मख़्‍बून मह्‍ज़ूफ़ मक़्‍तूअ

फ़ाइलातुन फ़इलातुन फ़इलातुन फ़ालुन
– ⏑ – – । ⏑ ⏑ – – । ⏑ ⏑ – – । – – ॥
बैत
ऐ मोहब्बत । तेरे अंजा । म पे रोना । आया ॥
जाने क्यूँ आ । ज तेरे ना । म पे रोना । आया ॥
(हसरत जयपूरी)

बेहर-ए ख़फ़ीफ़ मुसद्दस मख़्‍बून मह्‍ज़ूफ़ मक़्‍तूअ

फ़ाइलातुन मुफ़ाइलुन फ़ालुन
– ⏑ – – । ⏑ – ⏑ – । – – ॥
बैत
तुम को देखा । तो ये ख़या । लाया ॥
ज़िंदगी धू । प तुम घना । साया ॥
(जावेद अख़्तर)

बेहर-ए मुज्तस मुसम्मन मख़्‍बून मह्‍ज़ूफ़ मस्कन

765 कलावती, छंदोरचना पान 185
मुफ़ाइलुन फ़इलातुन मुफ़ाइलुन फ़ालुन
⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – – । ⏑ – ⏑ – । – – ॥
बैत
हरेक बा । त पे केहते । हो तुम कि तू । क्या है ॥
तुम्हीं कहो । कि ये अंदा । ज़े गुफ़्तगू । क्या है ॥
(मिर्ज़ा ग़ालिब)

बेहर-ए मुतक़ारिब मुसम्मन सालिम

795 भुजंगप्रयात, छंदोरचना पान 188
फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन
⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – – ॥
बैत
तुम्हें दे । खती हूँ । तो लगता । है ऐसे ॥
के जैसे । युगों से । तुम्हें जा । नती हूँ ॥
(नक्श लायलपूरी)

बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक्फ़ूफ़ मह्ज़ूफ़

765 कलावती, छंदोरचना पान 185
मफ़ऊलु मुफ़ाईलु मुफ़ाईलु फ़ऊलुन
– – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – – ॥
बैत
ये ज़ुल्फ़ । अगर खुल के । बिखर जाए । तो अच्छा ॥
इस रात । की तक़दीर । सँवर जाए । तो अच्छा ॥
(साहिर लुधियानवी)

बेहर-ए मुतक़ारिब मुसम्मन मज़्‍हूफ़

793 सौदामिनी, छंदोरचना पान 188
फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़ऊलुन फ़अल
⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – – । ⏑ – ॥
बैत
तुला पा । हते रे । तुला पा । हते ॥
ज़री आं । धळी मी । तुला पा । हते ॥
(ग. दि. माडगूळकर)

बेहर-ए हज़ज मुसद्दस अख़्‍रब मक़्बूज़ मह्ज़ूफ़

मफ़ऊलु मुफ़ाइलुन फ़ऊलुन
– – ⏑ । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – – ॥
बैत
वैसे ही । ख़याल आ । गया है ॥
या दिल में । मलाल आ । गया है ॥
(अदा जाफ़री)

बेहर-ए हज़ज मुसद्दस मज़हूफ़

599 मृगाक्षी, छंदोरचना पान 172
मुफ़ाईलुन मुफ़ाईलुन फ़ऊलुन
⏑ – – – । ⏑ – – – । ⏑ – – ॥
बैत
मोहब्बत कर । ने वाले कम । न होंगे ॥
तेरी मेहफ़िल । में लेकिन हम । न होंगे ॥
(हफ़ीज़ होशियारपूरी)

बेहर-ए मुज़ारिअ मुसम्मन अख़्‍रब व सालिम

(721) आनंदकंद, छंदोरचना पाने 288-299
मफ़ऊलु फ़ाइलातुन मफ़ऊलु फ़ाइलातुन
– – ⏑ । – ⏑ – – । – – ⏑ । – ⏑ – – ॥
बैत
प्रेम स्व । रूप आई । वात्सल्य । सिंधु आई ॥
बोलावुं । तूज आता । मी कोण । त्या उपायीं ॥
(माधव जूलियन)

बेहर-ए जमील मुसम्मन सालिम

(580) हिरण्यकेशी, छंदोरचना पान 167
मुफ़ाइलातुन मुफ़ाइलातुन मुफ़ाइलातुन मुफ़ाइलातुन
⏑ – ⏑ – – । ⏑ – ⏑ – – । ⏑ – ⏑ – – । ⏑ – ⏑ – – ॥
हे वृत्त मुतक़ारिबचा प्रकार आहे, पण बहुधा जमील या नावानेच ओळखले जाते.
बैत
सुन्या सुन्या मै । फिलीत माझ्या । तुझेच मी गी । त गात आहे ॥
अजून ही वा । टते मला की । अजून ही चां । द रात आहे ॥
(सुरेश भट)

बेहर-ए रजज़ मुसम्मन मत्वी मख़्बून

783 मानसभंजिनी, छंदोरचना पान 186
मुफ़्तइलुन मुफ़ाइलुन मुफ़्तइलुन मुफ़ाइलुन
– ⏑ ⏑ – । ⏑ – ⏑ – । – ⏑ ⏑ – । ⏑ – ⏑ – ॥
बैत
शामे-फ़िरा । क़ अब न पू । छाई औरा । के टल गई ॥
दिल था कि फिर । बहल गया । जाँ थी कि फिर । सँभल गई ॥
(फ़ैज़ अहमद फ़ैज़)

बेहर-ए मुतदारक मुसम्मन मख्बून

(320) तोटक, छंदोरचना पान 144
फ़इलुन फ़इलुन फ़इलुन फ़इलुन
⏑ ⏑ – । ⏑ ⏑ – । ⏑ ⏑ – । ⏑ ⏑ – ॥
बैत
पडता । कधि गा । ठ न शब् । द वदे ॥
मग धा । डुनि भे । ट कशास् । तव दे ॥
(माधव जूलियन, छंदोरचना पान 247)

बेहर-ए मुतदारक मुसम्मन मक़तूअ

(335) विद्युन्माला, छंदोरचना पान 145
फ़ालुन फ़ालुन फ़ालुन फ़ालुन
– – । – – । – – । – – ॥
बैत
मेघा । ली का । ही आ । भाळीं ॥
मृत्युच् । छाया । आली । काळी ॥
(माधव जूलियन, छंदोरचना पान 249)

बेहर-ए मुन्सरिह मुसम्मन मत्वी मक्सूफ़

(759) प्रेय, छंदोरचना पान 185
मुफ़्तइलुन फ़ाइलुन मुफ़्तइलुन फ़ाइलुन
– ⏑ ⏑ – । – ⏑ – । – ⏑ ⏑ – । – ⏑ – ॥
बैत
एक नया । वाक़िआ । इश्क़ में क्या । हो गया ॥
दिल में कहीं । फिर कोई । ज़ख़्म हरा । हो गया ॥
(अशफ़ाक़ आमिर)

बेहर-ए कामिल मुसम्मन सालिम

626 सुरनिम्नगा, छंदोरचना पान 173
मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन मुतफ़ाइलुन
⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – । ⏑ ⏑ – ⏑ – ॥
बैत
न किसी की आँ । ख का नूर हूँ । न किसी की दिल । का क़रार हूँ ॥
जो किसी के का। म न आ सका । वो मैं एक मुश् । ते-ग़ुबार हूँ ॥
(मुज़्तर ख़ैराबादी)

बेहर-ए रमल मुसद्दस मह्ज़ूफ़

643 मेनका, छंदोरचना पान 175
फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलुन
– ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – ॥
बैत
हाल-ए-ग़म उन । को सुनाते । जाइए ॥
शर्त ये है । मुस्कुराते । जाइए ॥
(ख़ुमार बाराबंकवी)

बेहर-ए रमल मुसद्दस मख़्‍बून मह्‍ज़ूफ़ मस्कन

फ़ाइलातुन फ़इलातुन फ़ालुन
– ⏑ – – । ⏑ ⏑ – – । – – ॥

बैत
एक पर्वा । ज़ दिखाई । दी है ॥
तेरी आवा । ज़ सुनाई । दी है ॥
(गुलज़ार)

बेहर-ए हज़ज मुसम्मन मक़्‍बूज़

666 कलिंदनंदिनी, छंदोरचना पान 177
मुफ़ाइलुन मुफ़ाइलुन मुफ़ाइलुन मुफ़ाइलुन
⏑ – ⏑ – । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – ⏑ – ॥
बैत
दयार-ए-दिल। की रात में। चराग़ सा। जला गया ॥
मिला नहीं। तो क्या हुआ। वो शक्‍ल तो। दिखा गया ॥
(नासिर काज़मी)

बेहर-ए मुक़्तज़ब मुसम्मन मतवी मकतूअ किंवा बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अश्तर व सालिम

777 रंगराग, छंदोरचना पान 186
फ़ाइलातु मफ़ऊलुन फ़ाइलातु मफ़ऊलुन किंवा फ़ाइलुन मुफ़ाईलुन फ़ाइलुन मुफ़ाईलुन
– ⏑ – ⏑ । – – – । – ⏑ – ⏑ । – – – ॥ किंवा – ⏑ – । ⏑ – – – । – ⏑ – । ⏑ – – – ॥
बैत
कहते हो न । देंगे हम । दिल अगर प । ड़ा पाया ॥
दिल कहाँ कि । गुम कीजे । हम ने मुद्द । आ पाया ॥
(मिर्ज़ा ग़ालिब)

बेहर-ए रजज़ मुसम्मन सालिम

623 मंदाकिनी, छंदोरचना पान 173
मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन मुस्तफ़इलुन
– – ⏑ – । – – ⏑ – । – – ⏑ – । – – ⏑ – ॥
बैत
ऐ दिल मुझे । ऐसी जगह । ले चल जहाँ । कोई न हो ॥
अपना परा । या मेहरबाँ । ना मेहरबाँ । कोई न हो ॥
(मजरूह सुल्तानपूरी)

बेहर-ए रमल मुसम्मन सालिम

658 व्योमगंगा, छंदोरचना पान 175
फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन फ़ाइलातुन
– ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – – । – ⏑ – – ॥
बैत
मल्मली ता । रुण्य माझे । तू पहाटे । पांघरावे ॥
मोकळ्या के । सांत माझ्या । तू जिवाला । गुंतवावे ॥
(सुरेश भट)

बेहर-ए मुतदारक मुसम्मन अहज़्ज़

861 भामिनी, छंदोरचना पान 192
फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ाइलुन फ़ा
– ⏑ – । – ⏑ – । – ⏑ – । – ॥
बैत
आज सो । चा तो आँ । सू भर आ । ए ॥
मुद्दतें । हो गईं । मुस्कुरा । ए ॥
(कैफ़ी आज़मी)

बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब

748 साशंक, छंदोरचना पान 184
मफ़ऊलु मुफ़ाईलुन मफ़ऊलु मुफ़ाईलुन
– – ⏑ । ⏑ – – – । – – ⏑ । ⏑ – – – ॥
बैत
हंगामा । है क्यूँ बरपा । थोड़ी सी । जो पी ली है ॥
डाका तो । नहीं मारा । चोरी तो । नहीं की है ॥
(अकबर इलाहाबादी)

बेहर-ए रमल मुसम्मन मक्फ़ूफ़ मज्हूफ़

700 कलापति, छंदोरचना पान 180
फ़ाइलातु फ़ाइलातु फ़ाइलातु फ़ा
– ⏑ – ⏑ । – ⏑ – ⏑ । – ⏑ – ⏑ । – ॥
बैत
आज गोकु । ळात रंग । खेळतो ह । री ॥
राधिके, ज । रा जपून । जा तुझ्या घ । री ॥
(सुरेश भट) 

 हिंदुस्तानी पद्यशास्त्र (रुबाई): 

रुबाई (चतुष्पदी) हे मात्रावृत्त मूळ फ़ार्सी आहे आणि तेथून ते हिंदुस्तानीमध्ये आणले गेले. रुबाईच्या प्रत्येक चरणात 20 मात्रा असतात. रुबाईमध्ये काही ठिकाणी लघु-गुरुचे बंधन आहे तर काही ठिकाणी मात्रांचे बंधन आहे. रुबाईचे वज़न (लगावली) संक्षिप्तपणे असे लिहिता येते.

– – ⏔ । ( – – ⏔ ) किंवा ( – ⏑ – ⏑ ) । – – ⏔ । – ।

पहिल्या गणात 2, दुसऱ्या गणात 3, आणि तिसऱ्या गणात 2 अशा 2 × 3 × 2 = 12 वैकल्पिक लगावली होतात. रुबाईच्या प्रत्येक चरणात यापैकी एक-एक लगावली कोणत्याही क्रमाने वापरलेली असते. रूबाई हे मात्रावृत्त अरबी इल्म-ए अरूज़मध्ये नाही, पण ख़लीलची परिभाषा वापरून या 12 लगावलींना बेहर-ए हज़जवर आधारित 12 नावे खालीलप्रमाणे दिलेली आहेत.

क्रमांकबेहरचे वज़नबेहरचे नाव1 – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक्फ़ूफ़ मज्बूब2 – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक्फ़ूफ़ अब्तर3 – – ⏑ । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक़्बूज़ अब्तर4 – – ⏑ । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक़्बूज़ मक्फ़ूफ़ मज्बूब5 – – – । – ⏑ – । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अश्तर मक्फ़ूफ़ मज्बूब6 – – – । – ⏑ – । ⏑ – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अश्तर अब्तर7 – – ⏑ । ⏑ – – – । – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब अख़्‍रम अब्तर8 – – ⏑ । ⏑ – – – । – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मज्बूब9 – – – । – – – । – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अख़्‍रब मज्बूब10 – – – । – – – । – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अब्तर11 – – – । – – ⏑ । ⏑ – – – । – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अख़्‍रब अब्तर12 – – – । – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – । बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रम अख़्‍रब मक्फ़ूफ़ मज्बूब

जर लगावलीतले शेवटचे अक्षर गुरुऐवजी अतिगुरू असले तर आणखी बारा लगावली तयार होतात. त्यांच्या ज़िहाफ़ची नावे त्याप्रमाणे थोडी वेगळी होतात. मुफ़ाईलुनची अब्तर ( – ) आणि मज्बूब ( ⏑ – ) ऐवजी आज़ल्ल ( –⏑ ) आणि मह्तूम ( ⏑ –⏑ ) अशी मुज़ाहिफ़ रूपे वापरून या इतर बारा लगावली लिहिता येतात. रुबाईच्या पहिल्या, दुसऱ्या आणि चौथ्या चरणांत यमक साधण्यात येते. रुबाईचे एक उदाहरण खाली दिले आहे. मिर्ज़ा ग़ालिब यांच्या या रुबाईमध्ये चार चरणांमध्ये वरीलपैकी चार वेगवेगळी वृत्ते वापरली आहेत.

बेहर-ए रुबाई

रुबाई
कहते हैं । कि अब वो मर् । दमाज़ार । नहीं ॥
उशशाक़ । की पुरसिश से । उसे आर । नहीं ॥
जो हाथ । कि ज़ुल्म से । उठाया हो । गा ॥
क्यूँकर मा । नूँ कि उस । में तलवार । नहीं ॥
(मिर्ज़ा ग़ालिब)
पहिला चरण 
4 बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक़्बूज़ मक्फ़ूफ़ मज्बूब – – ⏑ । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – ॥
दुसरा चरण 
1 बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक्फ़ूफ़ मज्बूब – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – ॥
तिसरा चरण 
3 बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक़्बूज़ अब्तर – – ⏑ । ⏑ – ⏑ – । ⏑ – – – । – ॥
चौथा चरण 
5 बेहर-ए हज़ज मुसम्मन अख़्‍रब मक़्बूज़ मक्फ़ूफ़ मज्बूब – – – । – ⏑ – । ⏑ – – ⏑ । ⏑ – ॥

 बेहर-ए मीर

बेहर-ए मीर हा पूर्णपणे भारतीय पद्यप्रकार आहे; अरबी किंवा फ़ार्सी पद्यशास्त्रांत बेहर-ए मीरचा समावेश होत नाही. चार मात्रांची आवर्तने हे बेहर-ए मीरचे वैशिष्ट्य आहे. बेहर-ए मीरचे दोन मुख्य प्रकार आहेत. बेहर-ए हिंदी मध्ये सातवेळा – ⏔ । आणि एकदा – । असे आठ गण येतात. बेहर-ए ज़मज़मा मध्ये आठवेळा ⏔ – । हा गण येतो. त्यामुळे ह्या सर्व लगावलींची एकूण संख्या शेकडोंमध्ये होते. बेहर-ए मीरच्या इतर प्रकारांत गणांची संख्या सात किंवा आठ ऐवजी वेगळी असू शकते.

बेहर-ऱ मीर हे मात्रावृत्त अरबी इल्म-ए अरूज़मध्ये नाही, पण ख़लीलची परिभाषा वापरून त्यांना बेहर-ए मुतदारक आणि बेहर-ए मुतक़ारिब यांच्यावार आधारित नावे दिली जातात. प्रत्येक चरणात आठ गण असल्याने यांना मुज़ाअफ़ (द्विगुणित) बेहर असे विशेषण देतात.

बेहर-ए हिंदी

बेहर-ए हिंदी मुतक़ारिब मुसम्मन मुज़ाअफ़
फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़े
– ⏔ । – ⏔ । – ⏔ । – ⏔ । – ⏔ । – ⏔ । – ⏔ । – ॥
बैत
फूल तु । म्हें भे । जा है । ख़त में । फूल न । हीं मे । रा दिल । है ॥
– ⏑ ⏑ । – – । – – । – – । – ⏑ ⏑ । – – । – – । – ॥
प्रीतम । मेरे । तुम भी । लिखना । क्या ये तु । म्हारे । क़ाबिल । है ॥
– ⏑ ⏑ । – – । – – । – – । – ⏑ ⏑ । – – । – – । – ॥
(इंदीवर)

बेहर-ए ज़मज़मा

बेहर-ए ज़मज़मा मुतदारक मुसम्मन मुज़ाअफ़
फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन फ़ेलुन
⏔ – । ⏔ – । ⏔ – । ⏔ – । ⏔ – । ⏔ – । ⏔ – । ⏔ – ॥
बैत
मेरे सा । मने वा । ली खिड़ । की में । एक चां । द का टुक । ड़ा रह । ता है ॥
⏑ ⏑ – । ⏑ ⏑  – । – – । – – । – – । ⏑ ⏑ – । – – । – – ॥
अफ़सो । स ये है । के वो । हमसे । कुछ उख । ड़ा उख । ड़ा रह । ता है ॥
– – । ⏑ ⏑ – । – – । – – । – – । – – । – – । – – ॥
(राजिन्दर क्रिशन)

इल्म-ए क़ाफ़िया (यमक शास्त्र)

यमक साधण्यासाठी चरणाचा शेवटचा भाग सारखा हवा असतो. हा भाग एक स्वर आणि एक व्यंजन यांनी सुरू होतो. उदाहरणार्थ, सखल-दखल असे यमक होते, पण सखल-दाखल असे यमक होत नाही. काही वेळा यमक असलेल्या (म्हणजे हमक़ाफ़िया) शब्दांची काही चरणांत पुनरावृत्ती होते. त्या शब्दांना रदीफ़ असे नाव आहे.

बैत
मैं ज़िंदगी का साथ निभाता चला गया ॥
हर फ़िक्र को धुएँ में उडाता चला गया ॥
(साहिर लुधियानवी)

या बैतमध्ये निभाता आणि उडाता हे शब्द हमक़ाफ़िया (सयमक) आहेत. "चला गया" हे शब्द रदीफ़ आहेत.

फ़ार्सी आणि हिंदुस्तानी पद्यशास्त्रात यमकाविषयी भरपूर पारिभाषिक शब्द आहेत, पण त्यांचा उपयोग मुख्यतः यमकातल्या चुकांचे वर्गीकरण करण्यासाठी होतो.

 Notes 
 References