कात्यायनी

कात्यायनी हे महादेवीचे एक रूप आहे आणि अत्याचारी राक्षस महिषासुराचा वध करणारी ती आहे. नवरात्रोत्सवात पूजा केल्या जाणाऱ्या हिंदू देवी दुर्गाच्या नऊ रूपांपैकी ती नवदुर्गांपैकी सहावी आहे. तिला चार, दहा किंवा अठरा हातांनी चित्रित केले जाते.

शक्तीवादात, ती शक्ती किंवा दुर्गा या योद्धा देवींच्या भयंकर रूपांशी संबंधित आहे, ज्यामध्ये भद्रकाली आणि चंडिका देखील समाविष्ट आहेत.Religious beliefs and practices of North India during the early medieval period, by Vibhuti Bhushan Mishra. Published by BRILL, 1973. . Page 22. पारंपारिकपणे तिचा संबंध लाल रंगाशी आहे, तसेच शक्तीचे आदिम रूप पार्वतीशी आहे. ही वस्तुस्थिती पतंजलीच्या पाणिनीवरील महाभाष्यमध्ये देखील नमूद केली आहे, जी ईसापूर्व दुसऱ्या शतकात लिहिलेली आहे.Devī-māhātmya: the crystallization of the goddess tradition, by Thomas B. Coburn. Published by Motilal Banarsidass Publ., 1988. . Page 240.

तिचा उल्लेख प्रथम यजुर्वेदाच्या तैत्तिरीय आरण्यक भागात आढळतो. स्कंद पुराणात देवांच्या उत्स्फूर्त क्रोधातून तिची निर्मिती झाल्याचा उल्लेख आहे, ज्यामुळे अखेर सिंहावर बसलेल्या महिषासुर राक्षसाचा वध झाला. हा प्रसंग भारतातील बहुतेक भागात वार्षिक दुर्गा पूजा उत्सवादरम्यान साजरा केला जातो.

तिच्या पराक्रमांचे वर्णन देवी-भागवत पुराण आणि देवी महात्म्यममध्ये केले आहे, जे मार्कंडेय पुराणाचा भाग आहेत जे मार्कंडेय ऋषी यांनी लिहिले होते, ज्यांनी ते सुमारे ४००-५०० इ.स. संस्कृतमध्ये लिहिले होते. कालांतराने, तिची उपस्थिती बौद्ध आणि जैन ग्रंथांमध्ये आणि अनेक तांत्रिक ग्रंथांमध्ये, विशेषतः कालिका पुराणात (१० वे शतक), ज्यामध्ये कात्यायनी आणि जगन्नाथ यांचे स्थान म्हणून उडियाना किंवा ओद्रदेश ( ओडिशा) चा उल्लेख आहे.

योग आणि तंत्र यासारख्या हिंदू परंपरेत, तिला सहाव्या आज्ञा चक्र किंवा तिसऱ्या नेत्र चक्राशी जोडले जाते आणि या स्थानावर लक्ष केंद्रित करून तिचे आशीर्वाद घेतले जातात.

वामन पुराणानुसार, देवतांची महिषासुर राक्षसावरचा क्रोध ऊर्जा किरणांच्या रूपात प्रकट झाली तेव्हा देवतांच्या एकत्रित शक्तींपासून तिची निर्मिती झाली. कात्यायन ऋषींच्या आश्रमात किरणे स्फटिकरूपात आली, ज्यांनी तिला योग्य स्वरूप दिले म्हणून तिला कात्यायनी किंवा "कात्यायनाची कन्या" असेही म्हटले जाते. कालिका पुराणासारख्या ग्रंथांमध्ये इतरत्र असे नमूद केले आहे की ऋषी कात्यायन यांनी प्रथम तिची पूजा केली होती, म्हणूनच तिला कात्यायनी म्हणून ओळखले जाऊ लागले. दोन्ही बाबतीत, ती दुर्गेचे अवतार आहे आणि नवरात्रोत्सवाच्या सहाव्या दिवशी तिची पूजा केली जाते.

 प्रार्थना 
कात्यायनी देवीचा मंत्र:

 ॐ देवी कात्यायन्यै नमः ॥

कात्यायनी देवीची प्रार्थना:

 चन्द्रहासोज्ज्वलकरा शार्दूलवरवाहना ।
 कात्यायनी शुभं दद्याद् देवी दानवघातिनी ॥ 

 संदर्भ 

वर्ग:नवदुर्गा
वर्ग:हिंदू देवी