भक्तांचे प्रकार (गीता)

भगवद्गीतेमध्ये भक्तांचे चार प्रकार सांगितले आहेत. आर्त, अर्थार्थी, जिज्ञासू , ज्ञानी भक्त असे हे चार प्रकार आहेत.

 गीतेनुसार चार प्रकार 

 अज्ञानी भक्तीचे प्रकार  
आर्त भक्त - आपद्ग्रस्त माणूस संकटातून सुटका व्हावी या आशेने प्रार्थना करतो; असा आर्त भक्त देवाचा धावा करण्यासाठी म्हणून प्रार्थना व भजनांचा आश्रय घेतो.

अर्थार्थी भक्त - काहीतरी विशिष्ट हेतू ठेवून भक्त बनलेले लोक देखील प्रार्थना व भजनांचा आश्रय घेतात; संपत्ती, कीर्ती, आनंद, समृद्धी, विजय, हित, उपभोग, मुक्ती मिळावी इ. विविध हेतूंच्या पूर्तीसाठी लोक प्रार्थना व भजनं म्हणत असतात. अशा प्रकारचे भक्त हे कधीकधी तर, देवाला प्रलोभन दाखवूनही त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करतात; काही जण त्यांचा हेतू साध्य झाला नाही म्हणून देवावरच चिडतात आणि त्याला बोल लावतात.काही जण या उद्विग्नतेमधून नास्तिकदेखील बनतात.

 ज्ञानी भक्तीचे प्रकार 
जिज्ञासू भक्त - हा भक्त ज्ञानाच्या शोधार्थ निघालेला असतो. तो काहीतरी भौतिक लाभ व्हावा म्हणून भक्ती करत नाही. तर, त्याच्यासाठी देवाच्या 'स्व'चा साक्षात्कार करून घेण्याचा आणि स्वतःची चेतना विकसित करण्यासाठी प्रार्थना आणि भजन हा केवळ एक मार्ग असतो.

ज्ञानी भक्त - अशा भक्ताला अगोदरच ज्ञान प्राप्त झालेले असते. त्याला त्याच्या 'स्व'चा शोध लागलेला असतो; त्याची जाणीव अडिग (firm) झालेली असते, सुस्थापित झालेली असते; तेथे ओसंडून वाहणाऱ्या हृदयाच्या कृतकृत्यतेमधूनच प्रार्थना आणि भजने गायली जातात.

भगवद्गीता असे सांगते की, भक्तांच्या (आर्त, अर्थार्थी, जिज्ञासू आणि ज्ञानी) ह्या चारही श्रेणी देवाच्या निकटवर्ती असतात; परंतु ह्या सर्वांमध्ये ज्ञानी भक्ताचा क्रमांक सर्वात वरचा असतो. कारण ज्याला ज्ञान प्राप्त झाले आहे असा भक्त आणि देव हे तत्त्वत: एकच असतात.

 संदर्भ 

वर्ग:भगवद्गीता