भगतगिरी

परिचय 
भगतगिरी हा शब्द महाराष्ट्रातील विशेषतः ग्रामीण भागांमध्ये वापरला जाणारा एक समाजविषयक संज्ञा आहे. हा शब्द अशा व्यक्तींसाठी वापरला जातो जे स्वतःला भगत, बुवा, किंवा अघोरी क्रिया करणारा म्हणवून घेतात आणि लोकांच्या अंधश्रद्धेचा फायदा घेतात. या शब्दाचा उपयोग अनेकदा उपरोधिक आणि नकारात्मक अर्थाने केला जातो.

 शब्दाची व्युत्पत्ती व सामाजिक अर्थ 

"भगतगिरी" हा शब्द "भगत" आणि "गिरी" या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे. "भगत" म्हणजे एक धार्मिक श्रद्धाळू व्यक्ती, तर "गिरी" हा प्रत्यय जोडल्यावर त्याचा अर्थ उपरोधिक होतो, ज्यामध्ये अंधश्रद्धेचा वापर करून इतरांवर प्रभाव टाकण्याचा संदर्भ असतो.महाराष्ट्रातील विशेषतः कोकण आणि विदर्भ भागात काही व्यक्ती स्वतःला दैवी शक्ती असलेले म्हणवून घेतात. ते "देव लागणं", "सावा येणं", "मंत्र सांगणं" किंवा "झाडफूक" यांसारख्या माध्यमांतून लोकांवर प्रभाव टाकतात. अशा कृतींमुळे अंधश्रद्धा बळावते आणि अनेकदा आर्थिक किंवा मानसिक शोषण होते.

 भगतगिरीची कारणं 

भगतगिरी ही सामाजिक व मानसिक पातळीवरची गुंतागुंतीची समस्या आहे. खालील कारणांमुळे समाजात भगतगिरीला वाव मिळतो:

 शिक्षणाचा अभाव – ग्रामीण भागातील साक्षरतेचा अभाव आणि विज्ञानाधिष्ठित शिक्षणाचा अपुरा प्रसार भगतगिरीस पोषक ठरतो.

 अंधश्रद्धा आणि धार्मिक गैरसमज – चमत्कार, तोटका-मंत्र, पितृदोष, महापुरुष शाप यांसारख्या अंधश्रद्धांमुळे भगतांवर विश्वास ठेवला जातो.

 सामाजिक व आर्थिक अडचणींमध्ये त्वरित उपाय शोधण्याची मानसिकता – अपत्यप्राप्ती, आर्थिक नुकसान, आजारपण यांसारख्या समस्यांमध्ये झपाट्याने उपाय हवा असतो, म्हणून भगतगिरीकडे वळणं दिसून येतं.

 आरोग्यसेवेचा अभाव – ग्रामीण भागांतील अपुरी आरोग्य व्यवस्था, आर्थिक गरिबी आणि समाजातील गैरसमजांमुळे झाडफूक, भूतबाधा अशा उपचारांचा अवलंब केला जातो.  

 सामाजिक व्यवस्था व धर्माच्या चुकीच्या व्याख्या – जातीभेद, स्त्रियांवरील नियंत्रण, रूढी-परंपरांचा अंधानुकरण या गोष्टी भगतगिरीच्या प्रसाराला हातभार लावतात.

 कौटुंबिक संघर्ष, मानपान व अहंकार – जमीन, घर, शेती, पशुधन यांवरून होणारे कुटुंबातील वाद, संशय आणि इर्षा – यामुळे लोक भगतांकडे जातात. भगतगिरी अनेकदा द्वेषाला खतपाणी घालते.

 ग्राम देव, शिमगा वाद, देव उत्सवातील प्रतिष्ठा संघर्ष – गावातील देवस्थानांचे मानपान, धार्मिक सणांमध्ये गावातील गटबाजी, प्रतिष्ठेचे संघर्ष अशा गोष्टींना दैवी कौल काढण्यासाठी भगतांचा आधार घेतला जातो.

 समाज परिणाम 
भगतगिरीमुळे ग्रामीण भागात अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि मानसिक परिणाम दिसून येतात:

 महिलांचे मानसिक शोषण – गर्भधारणेच्या नावाने महिलांवर देवी लागल्याचे सांगून मानसिक त्रास दिला जातो. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीच्या माहितीनुसार, महाराष्ट्र नरबळी व इतर अमानवी प्रथा (प्रतिबंध) कायदा, २०१३ अंतर्गत नोंदवलेल्या प्रकरणांमध्ये ६०–७०% घटना महिलांशी संबंधित आहेत.

 आर्थिक लुबाडणूक – तांत्रिक उपाय, झाडफूक, चमत्कार, बाधा अशा कथित उपाययोजनांच्या नावाखाली लोकांकडून आर्थिक लुबाडणूक केली जाते.

 आरोग्यावर दुष्परिणाम – वैद्यकीय उपचाराऐवजी अघोरी क्रिया आणि तांत्रिक उपचारांचा अवलंब केल्यामुळे आरोग्य धोक्यात येते; काही प्रकरणांमध्ये व्यक्तीचा मृत्यूही होतो.

 अंधश्रद्धेचा प्रसार – भगतगिरीमुळे अंधश्रद्धेचे प्रमाण समाजात वाढते. हे विचार राजकीय संरक्षण, स्थानिक लोकप्रियता आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठेच्या आड वैज्ञानिक विचारांना बाजूला टाकतात.

 वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव – शिक्षण असूनही वैज्ञानिक विचारसरणीचा अभाव असल्याने अनेक सुशिक्षित लोक भगतांकडे जातात. परिणामी अंधश्रद्धा टिकून राहते व पिढ्यानपिढ्या प्रसारित होते.

 कोकणातील भगतगिरी 

कोकणातील जिल्हे – रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड – येथे अजूनही भगतगिरीचा प्रभाव विशेषतः ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.  
अंधश्रद्धा, ग्रामदेवस्थाने, कौल देणे, आणि पारंपरिक उपचार पद्धती यामुळे या भागात भगतगिरीला सामाजिक मान्यता मिळते.  

 आजारपण व मानसिक आजार – वैद्यकीय सुविधांचा अभाव आणि मानसिक आजारांबाबतची माहिती नसल्यामुळे आजारपणाच्या वेळी रुग्णांना भगतांकडे नेले जाते. अनेकदा गर्भवती महिलाही "देव लागल्याचे" सांगून भगतांकडे नेल्या जातात.

 मानपान व मालमत्ता वाद – कौटुंबिक वाद, जमीन वाटप, किंवा घरातील संपत्तीच्या विवादांमध्ये भगतांकडून "देवाचा कौल" घेतला जातो. त्यामुळे भगतगिरीला धार्मिक अधिष्ठान मिळते.  

 ग्रामदेव प्रतिष्ठा व शिमगा वाद – स्थानिक उत्सव, शिमगा किंवा जत्रांमध्ये देवाच्या अधिकारावरून वाद निर्माण होतात. यातून भगतांना मध्यस्थीची भूमिका मिळते आणि त्यांच्या कथित दैवी शक्तींना महत्त्व दिलं जातं.

 सामाजिक फूट व फसवणूक – भगत हे शंका व भीती यांचा फायदा घेऊन लोकांमध्ये द्वेष निर्माण करतात. त्यामुळे गावात गटतट, सामाजिक बहिष्कार आणि आर्थिक फसवणूक घडते.  

अशा पद्धतीमुळे गाव पातळीवरचे न्याय, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि आरोग्यविषयक निर्णय हे सर्व भगतगिरीच्या छायेत जातात. कोकणात आजही अनेक खटले हे अशा अंधश्रद्धेच्या पार्श्वभूमीवर घडतात.

 शिक्षित वर्ग आणि भगतगिरी 

शहरी तसेच ग्रामीण भागातील शिक्षित तरुण-तरुणी देखील सामाजिक अस्थिरता निर्माण करणाऱ्या भगतगिरीकडे आकृष्ट होत असल्याचे चित्र दिसते. शिक्षण असूनही अनेकदा तर्क, विवेक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन बाजूला ठेवले जातात.

 आधुनिक शिक्षित वर्गाचे आकर्षण – "अघोरी शक्ती", "तांत्रिक उपाय", "मांत्रिक क्रिया" यांचा आकर्षक प्रचार, सोशल मीडियावरील प्रभावी जाहिराती आणि सेलिब्रिटींचा प्रभाव यामुळे शिक्षित तरुण वर्ग भगतगिरीकडे वळत आहे.

 कोकणातील साक्षर पिढीचा प्रभाव – ग्रामीण कोकणात साक्षरता वाढली असली तरीही पारंपरिक भगतगिरीच्या पद्धतींना स्वीकार मिळतो. शिक्षित पिढी असूनही निर्णयक्षमता अंधश्रद्धेच्या प्रभावामुळे कमजोर होते, ज्यामुळे आर्थिक आणि मानसिक शोषणाच्या शक्यता वाढतात.

 कौटुंबिक विघटन – शिक्षित वर्गांमध्येही धार्मिक किंवा पारंपरिक वादांमुळे अनेक कुटुंबांत फूट निर्माण होते. विशेषतः घरमालकी, मानपान, किंवा विवाहविषयक वादांमध्ये काहीजण भगताचा मार्ग सुडासाठी वापरतात. यामुळे सामाजिक आणि भावनिक नातेसंबंध कमकुवत होतात.

 कायमस्वरूपी कठोर बंदी हवी 

 महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन कायदा, २०१३ 

या कायद्याचे अधिकृत नाव: महाराष्ट्र नरबळी आणि इतर अमानवी प्रथा व अघोरी कृत्यांपासून संरक्षण अधिनियम, २०१३ आहे.

कायद्यानुसार खालील गोष्टींवर स्पष्ट बंदी आहे:

 अंगात येणे आणि त्यातून आदेश देणे  
 देवी लागणे सांगून व्यक्तींचे शोषण  
 नरबळी, चेटूक, अघोरी प्रथा  
 बुवाबाजीच्या नावाखाली आर्थिक वा लैंगिक शोषण  
 आपल्याच माणसांवर विकृती विचारांद्वारे अघोरी क्रिया करणे  

उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रात एका महिलेला अंगात आल्याचे कारण सांगून जाळून मारण्यात आले होते – हे अंधश्रद्धेच्या भीषण परिणामाचे उदाहरण आहे.

या कायद्याचा उद्देश म्हणजे समाजात अंधश्रद्धा, भगतगिरी आणि बुवाबाजीमुळे होणाऱ्या अमानवी, हिंसक कृतींना आळा घालणे.

 भगतगिरीविरोधातील चळवळी 

अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी राज्यात आणि देशात विविध स्तरांवर चळवळी सुरू आहेत:

 अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती – डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेली, आजही कार्यरत सामाजिक संघटना.  

 सत्यशोधक चळवळ – ग्रामीण पातळीवर नाट्यप्रयोग, गाणी, कथा यांच्या माध्यमातून जनजागृती केली जाते.  

 विज्ञानवादी जागृती मोहीम – शाळा, महाविद्यालये आणि ग्रामपंचायतस्तरावर वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी उपक्रम.  

 महिला सक्षमीकरण आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम – भगतगिरी व अघोरी प्रथा यांचा सर्वाधिक फटका महिलांनाच बसतो; म्हणून विशेष महिला केंद्रित कार्यक्रम राबवले जातात.

 नियंत्रण करणारे कायदे 

अंधश्रद्धा, भगतगिरी व अशा अमानवी प्रथांवर आळा घालण्यासाठी खालील कायदे प्रभावी ठरतात:

 भारतीय न्याय संहिता, २०२३ (Bharatiya Nyaya Sanhita - BNS) – फसवणूक, मानसिक त्रास, जबरदस्ती व लैंगिक शोषण याविरुद्ध कठोर तरतुदी असलेला केंद्र सरकारचा कायदा.

 महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन कायदा, २०१३ – राज्यस्तरीय कायदा जो चमत्कार, अंगात येणे, झाडफूक, बुवाबाजी, नरबळी, अघोरी प्रथा व दैवी शक्तीच्या खोट्या दाव्यांविरोधात कारवाई करतो.

 प्रसारमाध्यमांमधील दाखले 

प्रसारमाध्यमांमध्ये भगतगिरीच्या प्रथा व त्याविरोधातील उपाययोजना यांवर बरेच लेख प्रकाशित झाले आहेत:

 "कोकणात अजूनही भगतगिरी" – BBC मराठी विशेष अहवालात कोकणातील विद्यमान अंधश्रद्धेचा शोध घेतला आहे.

 "Superstition Act Enforcement and Challenges" – द इंडियन एक्सप्रेस मधील एका विश्लेषणानुसार, महाराष्ट्रात अंनिस कायद्याची अंमलबजावणी ही संथ व अंशतः प्रभावी ठरते आहे.

 निष्कर्ष 

भगतगिरी ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण व शहरी भागातील एक गंभीर सामाजिक समस्या आहे. तिचा नायनाट करण्यासाठी कायदे, आरोग्य सेवा, शिक्षण, आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन एकत्र येणे आवश्यक आहे.

 केवळ कायद्याने नव्हे तर लोकप्रबोधन, मूल्यशिक्षण, आणि सामाजिक चळवळीद्वारेच खऱ्या अर्थाने परिवर्तन शक्य आहे.
 अंधश्रद्धेवर मात करण्यासाठी विविध स्तरांवरील समन्वित प्रयत्न, विशेषतः महिलांच्या सशक्तीकरणासह, दीर्घकालीन बदल घडवून आणू शकतात.

 संदर्भ 

 श्रेणी 
वर्ग:अंधश्रद्धा
वर्ग:महाराष्ट्रातील समाज
वर्ग:ग्रामीण महाराष्ट्र
वर्ग:धार्मिक फसवणूक
वर्ग:सामाजिक समस्या
वर्ग:भारतीय कायदे
वर्ग:भारतीय ग्रामीण जीवन
वर्ग:महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती
वर्ग:धार्मिक व सामाजिक चळवळी
वर्ग:महाराष्ट्रातील अघोरी प्रथा
वर्ग:कोकण
वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्हा
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्हा
वर्ग:रायगड जिल्हा