महाराष्ट्रातील भात लावणी

भात लावणी ही महाराष्ट्रातील पावसाळ्याच्या हंगामातील एक महत्त्वाची शेती प्रक्रिया असून, भाताच्या रोपांची लागवड करण्याची पारंपरिक पद्धत आहे. ही प्रक्रिया केवळ कृषी तांत्रिक कार्य नसून, ती एक सामाजिक, सांस्कृतिक व पारंपरिक उत्सव मानला जातो. विशेषतः कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, मराठवाडा आणि विदर्भ या भागांमध्ये भात लावणीचा विशेष सामाजिक अर्थ आहे.

भातशेतीचे महत्त्व
महाराष्ट्रात काही जिल्ह्यांमध्ये भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक आहे. पावसाळी हवामान, ओलसर जमिनी आणि नैसर्गिक जलप्रवाहामुळे कोकणातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड जिल्हे तसेच गडचिरोली व भंडारा जिल्ह्यांमध्ये भातशेती मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.

भातलावणीपूर्व तयारी
 रोपवाटिका (नर्सरी): भाताच्या बिया सडलेल्या जमिनीत पेरून त्याची रोपे तयार केली जातात.
 नांगरणी व गटाई: शेताची मशागत करून दलदलीसारखी स्थिती तयार केली जाते.
 सरी आखणे व पाणी साचवणे: योग्य रचना करून पाण्याचे व्यवस्थापन केले जाते.

पारंपरिक भातलावणी पद्धती
 भात लावणी ही पारंपरिक पद्धतीने स्त्रियांच्या सहभागाने होते.
 ओढ लावणे म्हणजे एका रेषेत समांतर अंतरावर रोपे लावणे.
 स्त्रिया ओव्या गातात, पारंपरिक नृत्यही काही ठिकाणी केले जाते.
 शेती मदत किंवा पाळी ही सामाजिक सहकार्याची प्रथा आहे.
 लावणीनंतर शेतकरी मजुरांना पारंपरिक जेवण देतात – पिठलं, भात, लोणचं.

आधुनिक भातलावणी पद्धती
 रोपलावणी यंत्र, ट्रॅक्टर, नांगरणी यंत्र यांचा वापर वाढतो आहे.
 कमी वेळ, कमी मजूर आणि जास्त उत्पादन हाच उद्देश.
 परंतु त्यामुळे पारंपरिक गाणी, सामाजिक भावना कमी होत चालली आहे.

सांस्कृतिक व सामाजिक पैलू
 भात लावणी ही एक सामूहिक उत्सवाची प्रक्रिया मानली जाते.
 स्त्रियांची भावनिक अभिव्यक्ती, सामूहिक श्रमसाधना, गावातील सहकार्य या गोष्टींचा मिलाफ होतो.
 काही ठिकाणी लावणी ही देवपूजेशी निगडित असते.
 गाण्यातून स्त्रियांचे जीवन, अनुभव, दुःख आणि हास्य व्यक्त होते.

रत्‍नागिरीतील भातलावणी
रत्‍नागिरी जिल्ह्यात भातलावणीस एक विशेष महत्त्व आहे. येथे अद्याप पारंपरिक पद्धती प्रभावी असून, गावागावात भातलावणी एक सणासारखी साजरी केली जाते.

संगमेश्वर तालुक्यातील भात लावणी

संगमेश्वर तालुका हा रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा एक शेतीप्रधान भाग असून येथे भातलावणी पावसाळ्यातील सर्वात महत्त्वाची शेती प्रक्रिया मानली जाते. विशेषतः देवरुख, माणगाव, मर्वे, कासारवेली, पाटगाव, बांधवली, शिरगाव या गावांमध्ये आजही पारंपरिक पद्धतीने भातलावणी केली जाते.

वैशिष्ट्ये
 येथे भातलावणी सुरू करण्यापूर्वी गावातील ग्रामदेवतेची पूजा केली जाते.
 महिलांच्या ओव्या व भजन यामधून सामाजिक संवाद, श्रमगौरव, आणि स्त्रियांचे भावविश्व व्यक्त होते.
 एकवटून श्रम करण्याची पारंपरिक पद्धत आजही सक्रिय आहे. वाड्यातील सर्व कुटुंबे एकत्र येतात.
 काही गावांमध्ये **"शेतावरील सांज साजरी"** केली जाते – लावणीनंतर संध्याकाळी पारंपरिक खेळ व गाणी.

उदाहरण: देवरुख परिसर
 देवरुख परिसरात, खास करून पोफळी व शिवणे गावांमध्ये, पारंपरिक नांगरणी + हाती लावणी अजूनही जपली जाते.
 येथील लोक म्हणतात: *"ओव्या न घालता लावलेली सरी, नांगरलेलीच नाहीत!"*
 काही स्थानिक स्वयंसेवी संस्थांनी भात लावणी गाण्यांचे संकलन केले आहे.

खडीकोळवण व मार्लेश्वर पंचक्रोशीतीलभात लावणी

संगमेश्वर तालुक्यातील खडीकोळवण व मार्लेश्वर पंचक्रोशी हे भाग पारंपरिक कोकणी जीवनशैलीचे प्रतीक मानले जातात. येथे भात लावणी ही एक सामूहिक श्रद्धा आणि श्रमसंस्कार मानली जाते. या परिसरात शेतीच्या कामात देवपूजा, ओव्या, आणि वाडा संस्कृती यांचा खोलवर प्रभाव आहे.

खडीकोळवण परिसर
 खडीकोळवण हे गाव डोंगरदऱ्यांमध्ये वसलेले असून, पावसाळा सुरुवात होताच येथे भातलावणीस सुरुवात होते.
 शेतात उतरतानाही कुलाचार आळवणीकरण केले जाते – विशेषतः ग्रामदेवतेचे स्मरण करून भातलावणी सुरू होते.पिढीजात चालत आलेल्या परंपरेचे जतन केले जाते.

आज ही काही गावातून "भातलावणी" करताना महिलांकडून पारंपरिक ओव्या आजही मुखोद्गत आहेत – उदा.:--
 "नांगरतो बाबा कसा, सरीत झुलते पाणी  
 आई म्हणे लाव गं लेकरू, ओव्या साजिरं गाणी"

मार्लेश्वर पंचक्रोशी
या परिसरात मार्लेश्वर मंदिर हे श्रद्धास्थान असून, पंचक्रोशीत येणाऱ्या गावांमध्ये – चाफे, पाटगाव, कोळवण, साखरपा, देवळे, शिवणे – भात लावणी ही एक **धार्मिक अंगाने पाहिली जाणारी प्रक्रिया** आहे.

 भातलावणीच्या दिवशी काही घरांमध्ये मार्लेश्वराचे भजन घालून भातलावणीस प्रारंभ केला जातो.
 श्रावण मासातल्या लावणीला विशेष महत्त्व – उपवास, अभंग आणि ओव्या यांचा संगम होतो.
 काही वाड्यांमध्ये सारी गाव एकत्र जमून एकमेकांच्या शेतात पाळीने मदत करते.

स्थानिक प्रथा
 "देवाच्या नावानं पहिलं रोप" – पहिले रोप देवासाठी लावले जाते.
 लावणीनंतरचा भजनसंध्या – गावात सर्वजण जमून भजन, कीर्तन करतात.
 पारंपरिक जेवण – भात, आमसूलचं सार, नारळ खोबरं भाजी, घावन.

लांजा तालुका
 लांजा तालुक्यातील तिवरे, वेरळ, बुरंबळे येथे अजूनही पारंपरिक पद्धतीने भातलावणी होते.
 संपूर्ण वाडा मिळून एकमेकांच्या शेतीत काम करतो.
 स्त्रिया ओव्या गातात – "ये ग संगे सरीवर सरी".
 मजुरांना घावन, आंबट भात, कोंबडी सार दिले जाते.

गुहागर तालुका
 वेलणेश्वर, तेरवण, आडे या गावांत लावणी दरम्यान नृत्य, गाणी आणि वेशभूषा यांचा समावेश असतो.
 ग्रामदेवतेची पूजा करून लावणी सुरू केली जाते.
 सरळ सरी स्पर्धा घेऊन सांघिकता वृद्धिंगत केली जाते.

राजापूर तालुका
 कोंडप, पाट, देवाचे गोठणे येथे ओटी भरण्याची प्रथा आजही जपली जाते.
 ओव्या, भजन गात लावणी केली जाते.
 ग्रामशाळांमध्ये कार्यशाळा घेऊन मुलांना लावणी शिकवली जाते.
 २०२३ पासून राजापूर भात लावणी महोत्सव साजरा होतो.

अडचणी व आव्हाने
 हवामान बदल, उशिरा पडणारा पाऊस
 मजुरांची कमतरता आणि यांत्रिकीकरणाचा खर्च
 पारंपरिक ज्ञान व गाणी हरवण्याचा धोका

उपाय व उपक्रम
 कृषी विभाग व कृषी विद्यापीठ, दापोली यांच्याकडून मार्गदर्शन
 स्थानिक संस्था – कोकण कृषी कला मंच – लावणीचा सांस्कृतिक ठेवा जपतात
 भात लावणी महोत्सव, शाळांमधील कार्यशाळा, व्हिडिओ प्रकल्प इत्यादी सुरू

भातलावणी ही महाराष्ट्राच्या कृषिसंस्कृतीचा गाभा आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या काळातही पारंपरिक भातलावणीचे संवर्धन होणे अत्यावश्यक आहे. ही केवळ एक शेती प्रक्रिया नसून, ती शेतकऱ्यांच्या श्रमसाधनेची, सामूहिकतेची आणि स्त्री-अभिव्यक्तीची सजीव परंपरा आहे.

 संदर्भ 
 महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग
 डॉ. एस. के. देशमुख, भातशेती व भात लावणीचे तंत्रज्ञान, कृषी विज्ञान केंद्र, धुळे
 लोकसत्ता (2022), कोकणातील पारंपरिक शेती व सांस्कृतिक परंपरा
 डॉ. मीनल जोशी, भात लावणी व स्त्री-अभिव्यक्ती, पुणे विद्यापीठ
 AgriTimes India – मराठवाड्यातील भात उत्पादन: अभ्यास अहवाल (2023)
 कोकण लोकजीवन मासिक (2022), रत्‍नागिरीतील भात लावणी परंपरा
 पुढारी (2023), राजापूर: सृष्टीच्या ओटीने पावलेली भात लावणी
 "कोकण कृषी कला मंच" – गुहागर (स्थानिक प्रकल्प)
 कोकण कृषी महाविद्यालय, देवरुख – संगमेश्वर तालुक्यातील पारंपरिक शेती अभ्यास अहवाल, 2022
 दैनिक सकाळ (जुलै 2023) – भात लावणीच्या ओव्यातून बोलते कोकणातील स्त्रीजीवन
 YouTube – संगमेश्वर तालुक्यातील लावणी – व्हिडिओ प्रात्यक्षिक
 प्रत्यक्ष अनुभव: सौ. वृषाली पाटील (माणगाव, संगमेश्वर) – *"आमच्या गावात पाऊस यायचा आधी ओव्या ठरायच्या!"*
 स्थानिक इतिहासकार श्री. जयवंत राऊत यांचे लेखन – मार्लेश्वर पंचक्रोशीतील धार्मिक व शेती परंपरा, 2022
 दैनिक सकाळ (ऑगस्ट 2023) – खडीकोळवण: ओव्या गात भात लावणारा कोकण
 कोकण कृषि सांस्कृतिक मंडळ – मार्लेश्वर परिसरातील भातलावणी गाणी प्रकल्प
 YouTube – मार्लेश्वर पंचक्रोशीतील लावणीचा दृक्श्राव्य दस्तऐवज

 बाह्य दुवे 
Wikipedia – Rice Cultivation
YouTube – भात लावणी महाराष्ट्र

वर्ग:महाराष्ट्रातील शेती
वर्ग:भारतीय कृषिपरंपरा
वर्ग:कोकणातील संस्कृती
वर्ग:स्त्री-आधारित लोकपरंपरा