दख्खन सुलतानशाह्या

दख्खन सुलतानशाह्या किंवा दख्खन सल्तनती () या भारताच्या दक्षिण-मध्य भागातील दख्खन पठारावरील कृष्णा नदी आणि विंध्य पर्वतरांग यांच्या मधील प्रदेशात इ.स.च्या १५व्या शतकाच्या अखेरीपासून १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस उदयाला आलेल्या पाच राजसत्ता होत्या. या सत्ता बहामनी सल्तनतीचे विघटन झाल्यानंतर पाच मुस्लिम सरदारांनी स्थापन केल्या. अहमदनगर, बेरार, बिदर, विजापूर आणि गोलकोंडा या १४९० पासून १५१२ दरम्यान बहामनी सलतनीतून फुटून निघाल्या.

यांतील अहमदनगरने १४९० मध्ये सर्वप्रथम स्वातंत्र्य जाहीर केले; त्याच वर्षी विजापूर आणि बेरारनेही स्वातंत्र्य जाहीर केले. बिदर सुमारे १४९२ साली वेगळे झाले, तर गोलकोंडा १५१२ मध्ये स्वतंत्र झाला.


या सगळ्या पाच सल्तनतींचे शासक मुस्लिम होते. त्यांचे स्थापक वेगवेगळ्या पार्शवभूमीचे होते. अहमदनगर सल्तनतीतील निजामशाही घराण्याची स्थापना मलिक हसन बहरी या ब्राह्मण मूळच्या मराठी मुस्लिम व्यक्तीने केली; बेरार सल्तनत ब्राह्मण मूळच्या एका कन्नडिगा मुस्लीमने स्थापन केली; बिदर सल्तनतीचा स्थापक एक जॉर्जियन गुलाम होता; विजापूर सल्तनतीचा स्थापकी बहुधा जॉर्जियन गुलाम होता. हा मह्मूद गवानकडून विकत घेतला गेला असावा असा अंदाज आहे. आणि गोलकोंडा सल्तनत इराणी-तुर्कमेनी मूळ असलेल्या गुलामाने स्थापन केली.

दख्खन सल्तनतींनी आपली वैधता बहामनी सल्तनतीच्या उत्तराधिकारी राज्यांप्रमाणे मांडली आणि स्वतःची नाणी जारी करण्याऐवजी बहामनी नाणीच वापरणे सुरू ठेवले. सल्तनती परस्पर स्पर्धक असतानाही १५६५ मध्ये विजयनगर साम्राज्याविरुद्ध त्यांनी युती केली आणि तालिकोटा युद्धात विजयनगरला निर्णायक धक्का दिला. या संघर्षानंतर विजयनगरचे सामर्थ्य कायमचे क्षीण झाले. उल्लेखनीय म्हणजे, या युतीने विजयनगर शहराचा मोठा विध्वंस केला; महत्त्वाची मंदिरे जमीनदोस्त झाली.

१५७४ मध्ये बेरारमध्ये उठाव झाल्यानंतर अहमदनगरने आक्रमण करून बेरार जिंकून घेतला. १६१९ मध्ये बिदरचा विजापूरने ताबा घेतला. पुढे या सल्तनती मुघल साम्राज्याकडून जिंकल्या गेल्या: १५९६ मध्ये बेरार अहमदनगरकडून काढून घेतला गेला; १६१६ ते १६३६ दरम्यान अहमदनगर पूर्णतः जिंकण्यात आला; आणि औरंगजेबाच्या १६८६–८७ च्या मोहिमेत गोलकोंडा व विजापूर जिंकले गेले.

अहमदनगर सल्तनत


अहमदनगर सल्तनतीची स्थापना मलिक अहमद निजाम शाह १ यांनी केली. ते निजाम-उल-मुल्क मलिक हसन बहरी यांचे पुत्र होते. बहामनी दरबारात दख्खनी मुस्लीम गटाचे नेतृत्व करणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यक्ती म्हणून बहरी ओळखले जात. निजाम-उल-मुल्क बहरी हे सैनिकी गुलाम होते; पूर्वी ते हिंदू ब्राह्मण (विजयनगरचा) असून मूळ नाव “तिमप्पा” होते व त्यांनी इस्लाम स्वीकारला, अशी परंपरा आहे; तथापि ब्राह्मण वंशावळीचा दावा हा ऐतिहासिक तथ्यापेक्षा “वंशपरंपरागत प्रतीक” (genealogical topos) असण्याचीही शक्यता अभ्यासकांनी मांडली आहे.

मह्मूद गवानच्या फाशीची व्यवस्था झाल्यानंतर बहरी हे मुहम्मद शाह बहामनीचे प्रत्यक्ष कारभारी (regent) बनले. सुन्नी दख्खनी गटाचा नेता म्हणून बहरीच्या नेतृत्वाखाली, बहामनी सुलतानाच्या आदेशाने बिदरमध्ये “परकीय” (विशेषतः तुर्क व जॉर्जियन) लोकांवर मोठ्या प्रमाणावर हत्याकांड घडल्याचेही काही स्रोत सांगतात.

निजाम-उल-मुल्क बहरी यांच्या राजकीय हत्या झाल्यानंतर आणि बिदर येथील बहामनी प्रशासनातील गटबाजी तीव्र झाल्यानंतर, त्यांचे पुत्र अहमद निजाम शाह (जुन्नरचे सुभेदार) यांनी २८ मे १४९० रोजी बहामनी सेनापती जहांगीर खानच्या सैन्याचा पराभव केला आणि स्वातंत्र्य जाहीर करून अहमदनगरमध्ये निजामशाही राजवंश स्थापन केला. या सल्तनतीचे क्षेत्र उत्तर-पश्चिम दख्खनात गुजरात आणि विजापूर यांच्यामधील भागात होते. सुरुवातीस राजधानी जुन्नर येथे होती. १४९४ मध्ये “अहमदनगर” या नव्या राजधानीची पायाभरणी झाली आणि १४९९ मध्ये दौलताबादचा किल्ला मिळवण्यात आला.

मलिक अहमद शाह यांच्या १५१० मधील निधनानंतर त्यांचा सात वर्षांचा पुत्र बुरहान सत्तेवर आला. १५३८ मध्ये शाह ताहिर यांच्या प्रभावाखाली, निझारी इस्माईली शिया इस्लाम हा राज्यधर्म म्हणून स्वीकारण्यात आला. बुरहान शाह १ यांचे १५५३ मध्ये निधन झाले. त्यांच्या सहा पुत्रांपैकी हुसैन गादीवर बसला. १५६५ मध्ये हुसैन शाह १ यांच्या मृत्यूनंतर अल्पवयीन मुरतझा गादीवर आला आणि काही काळ त्यांची आई खांझादा हुमायून सुलताना राजप्रतिनिधी (regent) म्हणून कारभार पाहत होती.

मुरतझा शाहने १५७४ मध्ये बेरारचा ताबा घेतला. १५८८ मध्ये त्यांचे निधन झाल्यानंतर मीरान हुसैन सत्तेवर आला; मात्र दहा महिन्यांच्या आत त्याला विष देण्यात आले. इस्माईल (मीरान हुसैनचा चुलतभाऊ) सुलतान झाला, पण प्रत्यक्ष सत्ता दरबारातील दख्खनी गटाचे नेता जमाल खान यांच्या हातात गेली. जमाल खानच्या काळात अहमदनगरमध्ये “परकीय” सरदारांचे हत्याकांड घडले व त्यामुळे अनेक पर्शियन सरदार विजापूरकडे गेले; त्यात इतिहासकार फिरिश्ता यांचाही समावेश होता.

 "शहरात दोनदा सर्वसाधारण हत्याकांड (qatl-e 'ām) घडले; त्यात परदेशातून आलेला एकही मनुष्य जिवंत राहिला नाही. ही कत्तल तीन दिवस चालली. या काळात येथे जमलेले विद्वान व व्यापारी असे चांगले लोक सर्व मारले गेले आणि त्यांची घरे उद्ध्वस्त झाली." 

जमाल खानने महदवी चळवळ (Mahdawi movement) राज्यावर लादण्याचा प्रयत्न केला. १५९१ मधील रोहणखेडच्या लढाईत जमाल खान मारला गेला आणि लवकरच इस्माईल शाहही पकडला गेला. पुढे बहरींचे पुत्र (इस्माईलचे वडील) बुरहान शाह २ म्हणून सत्तेवर आले आणि त्यांनी पुन्हा शिया इस्लाम राज्यधर्म केला. बुरहान शाहच्या मृत्यूनंतर इब्राहिम गादीवर आला; पण काही महिन्यांतच विजापूरशी झालेल्या लढाईत तो मारला गेला. त्यानंतर इब्राहिमची आत्या चांद बिबी हिने इब्राहिमचा अल्पवयीन पुत्र बहादूर हा “खरा सुलतान” असल्याचे जाहीर करून राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार हाती घेतला. १५९६ मध्ये मुघलांच्या (मुराद यांच्या नेतृत्वाखालील) आक्रमणास चांद बिबीने प्रतिकार केला.

जुलै १६०० मध्ये चांद बिबीच्या मृत्यूनंतर अहमदनगर मुघलांच्या ताब्यात गेले आणि बहादूर शाह कैदेत टाकला गेला. तथापि, मलिक अंबर आणि अहमदनगरचे काही अधिकारी मुघलांना आव्हान देत राहिले आणि १६०० मध्ये मुरतझा निजाम शाह २ यास सुलतान घोषित करून परांडा येथे नवी राजधानी स्थापन केली. मलिक अंबर अहमदनगरचा वजीर/प्रधानमंत्री आणि वकील-उस-सल्तनत बनला. पुढे राजधानी प्रथम जुन्नरकडे आणि नंतर खडकी (पुढे औरंगाबाद म्हणून ओळखले जाणारे शहर) येथे हलविण्यात आली.

मलिक अंबरच्या निधनानंतर त्याचा पुत्र फतह खान याने १६३३ मध्ये मुघलांना शरणागती पत्करली आणि तरुण निजामशाही शासक हुसैन शाहला ग्वाल्हेर किल्ल्यात कैदी म्हणून पाठविण्यात आले. अखेरच्या टप्प्यात, शहाजी यांनी विजापूरच्या मदतीने निजामशाही घराण्यातील एका बालकाला (मुरतझा) गादीवर बसवून स्वतः राजप्रतिनिधी म्हणून कारभार केला. १६३६ मध्ये दख्खनचा मुघल सुभेदार औरंगजेब यांनी शहाजीचा पराभव करून अहमदनगर सल्तनत मुघल साम्राज्यात विलीन केली.

शासक

मलिक अहमद निजाम शाह १ (१४९०–१५१०)
बुरहान निजाम शाह १ (१५१०–१५५३)
हुसैन निजाम शाह १ (१५५३–१५६५)
मुरतझा निजाम शाह १ (१५६५–१५८८)
हुसैन निजाम शाह २ (१५८८–१५८९)
इस्माईल निजाम शाह (१५८९–१५९१)
बुरहान निजाम शाह २ (१५९१–१५९५)
बहादूर निजाम शाह (१५९५–१६००)
मुरतझा निजाम शाह २ (१६००–१६१०)
बुरहान निजाम शाह ३ (१६१०–१६३१)
हुसैन निजाम शाह ३ (१६३१–१६३३)
मुरतझा निजाम शाह ३ (१६३३–१६३६)

बेरार सल्तनत

बेरार सल्तनतीची स्थापना फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क यांनी केली. त्यांचा जन्म कन्नडिगा हिंदू म्हणून झाला होता; परंतु लहानपणीच बहामनी सैन्याने (विजयनगरविरुद्धच्या मोहिमेत) त्यांना पकडले आणि मुस्लीम म्हणून वाढवले. १४९० मध्ये बहामनी सल्तनतीच्या विघटनकाळात, बेरार प्रांताचे सुभेदार असलेल्या इमाद-उल-मुल्कने स्वातंत्र्य जाहीर करून इमादशाही घराण्याची स्थापना केली. राजधानी अचलपूर (एलिचपूर) येथे ठेवली; तसेच गाविलगड आणि नरनाळा किल्ल्यांचेही मजबुतीकरण केले.

इमाद-उल-मुल्क यांच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्यांचा ज्येष्ठ पुत्र अलाउद्दीन सत्तेवर आला. १५२८ मध्ये अलाउद्दीनने अहमदनगरच्या आक्रमणास गुजरातचा सुलतान बहादूर शाह यांच्या मदतीने प्रतिकार केला. त्यानंतरचा शासक दर्या याने अहमदनगरच्या आक्रमणापासून बचाव करण्यासाठी विजापूरशी मैत्री करण्याचा प्रयत्न केला; पण तो सफल ठरला नाही. पुढे त्याने तीन वेळा विजापूरविरुद्ध अहमदनगरला मदत केली.

१५६२ मध्ये दर्याच्या निधनानंतर त्याचा अल्पवयीन पुत्र बुरहान सत्तेवर आला; परंतु लवकरच तुफाल खान (राज्यमंत्री) याने सत्ता बळकावली. १५७४ मध्ये (दरबारातील उठावानंतरच्या घटनाक्रमात) अहमदनगरचा सुलतान मुरतझा १ याने बेरार अहमदनगर सल्तनतीत विलीन केला. बुरहान, तुफाल खान आणि तुफालचा पुत्र शमशीर-उल-मुल्क यांना अहमदनगरला नेऊन एका किल्ल्यात बंदिस्त करण्यात आले आणि पुढे ते सर्व तेथेच मृत्युमुखी पडले.

शासक

फतहुल्ला इमाद-उल-मुल्क (१४९०–१५०४)
अलाउद्दीन इमाद शाह (१५०४–१५३०)
दर्या इमाद शाह (१५३०–१५६२)
बुरहान इमाद शाह (१५६२–१५७४)
तुफाल खान (बळकावणारा) (इ.स. १५६२ नंतर–१५७४)

बिदर सल्तनत


बिदर ही पाच दख्खनी सल्तनतींपैकी सर्वात लहान होती. या सल्तनतीची स्थापना कासिम बरीद १ यांनी केली. ते जॉर्जियाचे असून तुर्कांकडून गुलाम बनवले गेले होते. त्यांनी बहामनी शासक मह्मूद शाह बहामनी () यांच्या सेवेत सर-नौबत (सेनापती/कमांडर) म्हणून प्रवेश केला आणि पुढे बहामनी सल्तनतीत मीर-जुमला (प्रांताधिकारी/उच्चाधिकारी) झाले. १४९२ मध्ये त्यांनी बहामनी सल्तनतीवर प्रत्यक्ष सत्ता (de facto) मिळवली; तथापि मह्मूद शाह बहामनी नाममात्र सुलतान म्हणून राहिला.

मह्मूद शाह बहामनीच्या १५०४ मधील निधनानंतर त्याचा पुत्र अमीर बरीद बहामनी प्रशासनाचा कारभार पाहू लागला. १५२८ मध्ये बहामनीचा शेवटचा सुलतान कलीमुल्लाह बिदरहून पळून गेल्यानंतर अमीर बरीद प्रत्यक्षात स्वतंत्र शासक बनला. त्यानंतर अमीर बरीदचा पुत्र अली बरीद सत्तेवर आला; “शाह” ही पदवी धारण करणारा तो पहिला बरीदशाही शासक होता. अली बरीदने तालिकोटा युद्धात सहभाग घेतला आणि तो कविता व सुलेखन (calligraphy) यांचा चाहता होता.

बिदर सल्तनतीचा शेवटचा शासक अमीर बरीद शाह ३ याचा १६१९ मध्ये पराभव झाला आणि बिदर सल्तनत विजापूर सल्तनतीत विलीन झाली.

शासक

कासिम बरीद १ (१४९२–१५०४)
अमीर बरीद १ (१५०४–१५४२)
अली बरीद शाह १ (१५४२–१५८०)
इब्राहिम बरीद शाह (१५८०–१५८७)
कासिम बरीद शाह २ (१५८७–१५९१)
अली बरीद शाह २ (१५९१)
अमीर बरीद शाह २ (१५९१–१६००)
मिर्झा अली बरीद शाह ३ (१६००–१६०९)
अमीर बरीद शाह ३ (१६०९–१६१९)

विजापूर सल्तनत


दक्षिण-पश्चिम भारतात, दक्षिण महाराष्ट्र आणि उत्तर कर्नाटक येथील पश्चिम घाट रांगेत पसरलेली विजापूर सल्तनत १४९० ते १६८६ या काळात आदिलशाही घराण्याने शासित केली. घराण्याचे संस्थापक युसुफ आदिल शाह हे कदाचित जॉर्जियन गुलाम असावेत आणि मह्मूद गवान यांनी त्यांना विकत घेतले असावे. इतर काही इतिहासकारांनी त्यांचा उल्लेख पर्शियन किंवा तुर्कमेन मूळचा म्हणूनही केला आहे.

युसुफ आदिल शाह हे मूळतः बहामनी सल्तनतीतील प्रांतिक सुभेदार होते; १४९० मध्ये त्यांनी प्रत्यक्ष स्वतंत्र सत्ता मिळवली. १५१० मध्ये पोर्तुगीज वसाहती मोहिमेने विजापूरच्या गोवा बंदरावर ताबा मिळवला. युसुफचा पुत्र इस्माईल आदिल शाह आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी राजधानी विजापूरमध्ये अनेक स्मारके उभारून शहराचे सौंदर्यीकरण केले.

इब्राहिम आदिल शाह १ याने स्वतःला अधिक “दख्खनी मुस्लीम” ओळखीत गुंतवले आणि सुन्नी इस्लामचे आचरण बळकट केले. त्याने पूर्वीच्या काही शिया प्रथा थांबवून सुन्नी धार्मिक प्रथा पुन्हा प्रस्थापित केल्या. तसेच त्याने “परकीय” (Afaqi) गटाचे प्रभुत्व कमी करून दख्खनी मुस्लीमांना सेवेत अधिक स्थान दिले आणि प्रशासनात सुन्नींचे वर्चस्व वाढवले असे काही ग्रंथांत नमूद केले जाते.

आदिलशाही शासकांनी दक्षिणेस विजयनगर साम्राज्याशी (विशेषतः तुंगभद्रा नदीपलीकडे) संघर्ष केला; तसेच इतर दख्खनी सल्तनतींशीही युद्धे केली. १५६५ मध्ये पाचपैकी चार सल्तनतींनी एकत्र येऊन तालिकोटा युद्धात विजयनगरचा निर्णायक पराभव केला. त्यानंतर विजयनगर साम्राज्याचा प्रभाव कमी झाला आणि विजापूरने रायचूर दोआबवर ताबा मिळवला. १६१९ मध्ये आदिलशाहींनी शेजारील बिदर सल्तनत जिंकून आपल्या राज्यात विलीन केली.

१७व्या शतकात मराठे, शिवाजी महाराज यांच्या नेतृत्वाखाली यशस्वीरीत्या उठाव करू लागले; सल्तनतीचे मोठे भाग जिंकले गेले आणि विजापूरची राजधानीही काही काळ दबावाखाली आली. अखेर दुर्बल झालेली विजापूर सल्तनत १६८६ मध्ये औरंगजेबाने विजापूर जिंकल्यावर मुघल साम्राज्यात विलीन झाली आणि आदिलशाही घराण्याचा अंत झाला.

शासक

युसुफ आदिल शाह (१४९०–१५१०)
इस्माईल आदिल शाह (१५१०–१५३४)
मल्लू आदिल शाह (१५३४–१५३५)
इब्राहिम आदिल शाह १ (१५३५–१५५८)
अली आदिल शाह १ (१५५८–१५८०)
इब्राहिम आदिल शाह २ (१५८०–१६२७)
मुहम्मद आदिल शाह (१६२७–१६५६)
अली आदिल शाह २ (१६५६–१६७२)
सिकंदर आदिल शाह (१६७२–१६८६)

गोलकोंडा सल्तनत


या घराण्याचे संस्थापक सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क हे १६व्या शतकाच्या सुरुवातीस काही नातेवाईक व मित्रांसह पर्शियाहून दिल्लीला आले. नंतर ते दख्खनमध्ये गेले आणि बहामनी सल्तनतेचा सुलतान मोहम्मद शाह १ यांच्या सेवेत दाखल झाले. बहामनी सल्तनतीच्या विघटनानंतर त्यांनी गोलकोंडा जिंकून १५१८ मध्ये तेलंगणा प्रदेशाचे सुभेदारत्व मिळवले. लवकरच त्यांनी स्वातंत्र्य जाहीर करून कुतुब शाह ही पदवी धारण केली.

कुतुबशाही राजवंशाने सुमारे १७५ वर्षे राज्य केले. अखेर औरंगजेबाच्या सैन्याने गोलकोंड्याचा वेढा घालून १६८७ मध्ये गोलकोंडा जिंकला.

शासक

सुलतान क़ुली कुतुब-उल-मुल्क (१५१२–१५४३)
जम्शीद क़ुली कुतुब शाह (१५४३–१५५०)
सुभान क़ुली कुतुब शाह (१५५०)
इब्राहिम क़ुली कुतुब शाह (१५५०–१५८०)
मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह (१५८०–१६११)
सुलतान मुहम्मद कुतुब शाह (१६११–१६२६)
अब्दुल्ला कुतुब शाह (१६२६–१६७२)
अबुल हसन कुतुब शाह (१६७२–१६८७)

सांस्कृतिक योगदान

दख्खन सल्तनतींच्या शासकांनी साहित्य, कला, वास्तुकला आणि संगीत या क्षेत्रांत महत्त्वाचे योगदान दिले.

या काळातील महत्त्वाचा भाषिक विकास म्हणजे दख्खनी भाषेचा उत्कर्ष. बहामनी काळात सुरू झालेली प्रक्रिया या कालखंडात अधिक वेगाने घडली आणि अरबी-पर्शियन, मराठी, कन्नड व तेलुगू या भाषांमधून सतत घटक/शब्द घेत ही भाषा स्वतंत्र बोलभाषा व साहित्यभाषा म्हणून विकसित झाली. पुढे उत्तर भारतातील उर्दूपासून वेगळी ओळख दर्शवण्यासाठी तिला “दख्खनी उर्दू” असेही म्हणू लागले.

अहमदनगर, विजापूर आणि गोलकोंडा या दरबारांत फोफावलेली दख्खनी लघुचित्रकला (Deccani miniature painting) हेही मोठे सांस्कृतिक योगदान मानले जाते.

या काळातील स्थापत्यवैभवात चारमिनार आणि गोल गुम्बज ही स्मारके प्रसिद्ध आहेत. दख्खन सल्तनती काळातील काही स्मारके UNESCO जागतिक वारसा स्थळासाठी “तात्पुरत्या यादीत” (tentative list) आहेत. तसेच निजामशाही, आदिलशाही आणि कुतुबशाही शासकांनी दाखवलेली धार्मिक सहिष्णुता देखील उल्लेखनीय मानली जाते.

अहमदनगर

निजामशाही शासकांनी लघुचित्रकलेला उत्स्फूर्त आश्रय दिला. या परंपरेतील सर्वात जुनी जिवंत उदाहरणे Tarif-i-Hussain Shahi (इ. स. ) या हस्तलिखितातील चित्रांमध्ये आढळतात; हे हस्तलिखित सध्या पुण्यातील भारत इतिहास संशोधक मंडळ येथे आहे. मुरतझा निजाम शाहचे () एक लघुचित्र Bibliothèque Nationale de France (पॅरिस) येथे आहे; आणखी एक Raza Library (रामपूर) येथे आहे. Running Elephant हे चित्र अमेरिकेतील खाजगी संग्रहात, Royal Picnic हे लंडनच्या India Office Library मध्ये, आणि Young Prince Embraced by a Small Girl (बहुधा बुरहान निजाम शाह २ च्या काळातील) हे San Diego Museum of Art मधील Edwin Binney 3rd संग्रहात आहे.

अहमदनगरच्या निजामशाही स्थापत्यातील आरंभीचा महत्त्वाचा नमुना म्हणजे बाग रौझा (Bagh Rouza) संकुलाच्या मध्यभागी असलेली अहमद शाह १ बहरी यांची कबर (१५०९). त्याच काळातील जामी मशीदही उल्लेखनीय आहे. १५२५ मध्ये तुर्क तोफखाना अधिकारी रुमी खान यांनी बांधलेली मेक्का मशीद (Mecca Masjid) रचनेच्या दृष्टीने वेगळी मानली जाते. १५३७ मध्ये कोटला संकुल (Kotla complex) हे धार्मिक-शैक्षणिक संस्थेसाठी बांधण्यात आले. १५८३ मध्ये पूर्ण झालेला फराह बाग (Farah Bagh) हा एका विस्तृत राजवाडा संकुलाचा मध्यभाग होता. अहमदनगरमधील इतर स्मारकांत Do Boti Chira (शरजा खानची कबर, १५६२), दामरी मशीद (१५६८), रुमी खानची कबर (१५६८) इत्यादींचा समावेश होतो. खिरकी (आताचे औरंगाबाद) येथील जामी मशीद (१६१५) आणि दौलताबाद किल्ल्यातील चिनी महल (Chini Mahal) ही स्मारके उशिरच्या निजामशाही काळातील आहेत. १६२६ मधील मलिक अंबर यांची कबर (खुल्दाबाद) तसेच जालना येथील काली मशीद (१५७८) आणि राजगुरुनगर येथील दिलावर खानची कबर (१६१३) यांचा समावेशही या काळातील स्थापत्यात होतो.

अहमद शाह १ बहरी यांच्या काळात, राजदरबारी अभिलेखपाल दलपती (Dalapati) यांनी Nrisimha Prasada हा विश्वकोशात्मक ग्रंथ लिहिला; त्यात त्यांनी आपल्या अधिपतीचा उल्लेख Nizamsaha असा केला. निजामशाही शासकांच्या धार्मिक सहिष्णुतेचा हा उल्लेखनीय दाखला म्हणून याकडे पाहिले जाते.

बेरार
अचलपूरच्या पश्चिमेला  अंतरावर असलेला Hauz Katora या उद्ध्वस्त राजवाड्याचा अवशेष हा इमादशाही स्थापत्याचा एकमेव ठळक उरलेला नमुना मानला जातो.

बिदर


बरीदशाही शासकांच्या स्थापत्यातील प्रमुख कार्य म्हणजे “उद्यान-कबर” (garden tombs) बांधणे. बिदरमधील अली बरीद शाहची कबर (१५७७) हे सर्वात महत्त्वाचे स्मारक मानले जाते. ही कबर चारही बाजूंनी उघड्या असलेल्या उंच घुमटमंडपाची असून ती पर्शियन “चारबाग” शैलीतील बागेच्या मध्यभागी आहे. अली बरीद शाहच्या काळात बांधलेला रंगीन महल (Rangin Mahal) हा अत्यंत सजवलेला दरबारी वास्तुनमुना आहे. या काळातील इतर स्मारकांत कासिम २ ची कबर आणि काली मशीद यांचा समावेश होतो.

धातुकामातील “बिद्रीकाम” (Bidriware) ही कला बिदरमध्येच उदयाला आली असे मानले जाते. हे काळ्या धातूचे (बहुधा जस्त-मिश्रधातू) काम असून त्यात चांदी, पितळ आणि कधी कधी तांबे यांची सूक्ष्म जडणघडण केली जाते.

विजापूर


आदिलशाही शासकांनी स्थापत्य, कला, साहित्य आणि संगीत या क्षेत्रांत मोठे योगदान दिले. त्यांच्या काळात विजापूर हे विश्वनागरिक (cosmopolitan) शहर म्हणून विकसित झाले आणि रोम, इराण, इराक, तुर्की व तुर्कस्तान येथून अनेक विद्वान, कलाकार, संगीतकार आणि सूफी संत येथे आले असे वर्णन मिळते. आदिलशाही राजे हिंदूंविषयी सहिष्णु होते आणि धार्मिक बाबींमध्ये हस्तक्षेप टाळत असल्याचेही काही नोंदी सूचित करतात. त्यांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना (विशेषतः लेखापाल/प्रशासनात) उच्च पदे दिली आणि अनेक प्रशासकीय नोंदी मराठीत ठेवल्या जात.

विजापूरमधील स्थापत्यकामांत १५७६ मध्ये अली आदिल शाह १ यांनी सुरू केलेली (पूर्ण न झालेली) जामी मशीद ही आरंभीची एक महत्त्वाची वास्तू आहे. इब्राहिम आदिल शाह २ च्या काळात बांधलेला इब्राहिम रौझा (Ibrahim Rouza) हा आरंभी राणी ताज सुलताना यांच्यासाठी नियोजित होता; पुढे तो इब्राहिम आदिल शाह २ आणि त्याच्या कुटुंबासाठी कबरस्थळ बनला. १६२६ मध्ये पूर्ण झालेल्या या संकुलात समोरासमोर “मशीद + कबर” अशी जोडरचना आहे. इब्राहिम २ ने विजापूरच्या शेजारी नवी जुळी राजधानी नौरसपूर उभारण्याची योजना केली; १५९९ मध्ये काम सुरू झाले पण ते पूर्ण झाले नाही.

विजापूरमधील सर्वात प्रसिद्ध स्मारक म्हणजे गोल गुम्बज, मुहम्मद आदिल शाह यांचे कबरस्थळ. हे १६५६ मध्ये पूर्ण झाले आणि त्याच्या अर्धगोल घुमटाचा व्यास सुमारे  आहे. याशिवाय चिनी महल, जल मंदिर, सात मंझिल, गगन महल, आनंद महल आणि असर महल (१६४६) ही स्मारके विजापूरमध्ये आहेत; तसेच कुम्मटगी (विजापूरपासून ), पन्हाळा किल्ला (कोल्हापूरपासून ), आणि नळदुर्ग किल्ला (सोलापूरपासून ) ही ठिकाणेही या संदर्भात येतात.

आदिलशाही दरबारातील पर्शियन कलाकारांनी लघुचित्रकलेचा दुर्मीळ ठेवा तयार केला असून त्यापैकी काही युरोपातील संग्रहालयांत जतन झाले आहेत. अली आदिल शाह १ च्या काळातील Nujum-ul-Ulum (Stars of Science) (१५७०) या हस्तलिखितातील सुमारे ४०० लघुचित्रे Dublin येथील Chester Beatty Library मध्ये आहेत. त्याच काळातील Jawahir-al Musiqat-i-Muhammadi (British Library) आणि सारंगदेवांच्या संगीत रत्नाकरवरील मराठी भाष्याच्या हस्तलिखितातील (Jaipur City Palace) चित्रेही उल्लेखनीय आहेत. मात्र सर्वाधिक व ख्यातनाम चित्रे इब्राहिम आदिल शाह २ च्या काळातील मानली जातात.

आदिलशाही काळात दख्खनी भाषेत अनेक साहित्यकृती प्रसिद्ध झाल्या. इब्राहिम आदिल शाह २ याने स्वतः Kitab-i-Nauras हा दख्खनीतील गीतसंग्रह लिहिला; त्यात विविध राग-रागिणींवर आधारित गीते आहेत. त्यात तो सरस्वती देवीचे स्तवन करताना मुहम्मद आणि सूफी संत ख्वाजा बंदा नवाज गेसुदराज यांचाही उल्लेख करतो. त्याच्याकडे “मोती खान” नावाचा एक वैशिष्ट्यपूर्ण तंबूर (वाद्य) होता असेही उल्लेख आढळतात. त्याचा दरबारी कवी म्हणून पर्शियन कवी मुहम्मद जुहुरी प्रसिद्ध होता. “मुशायरा” (कविसंमेलन) ही परंपरा विजापूर दरबारात जन्माला आली आणि पुढे उत्तर भारतात पोहोचली असेही वर्णन मिळते.

गोलकोंडा


कुतुबशाही शासकांनी हिंदू अधिकाऱ्यांना प्रशासनातील महत्त्वाच्या पदांवर नेमले. इब्राहिम क़ुली कुतुब शाहने मुरारी राव यांना पेशवा म्हणून नेमले; हे पद मीर जुमला (प्रधानमंत्री) नंतरचे मानले जात असे.

कुतुबशाही स्थापत्यातील आरंभीची कामगिरी म्हणजे गोलकोंडा हा तटबंदीयुक्त शहर-किल्ला (आज अनेक भागांत अवशेष). जवळील कुतुबशाही कबरस्थानेही उल्लेखनीय आहेत. १६व्या शतकात मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह यांनी राजधानी गोलकोंड्यापासून  पूर्वेला हलवून हैदराबाद हे नवे शहर वसवले आणि शहराच्या मध्यभागी चारमिनार बांधला. चारमिनार १५९१ मध्ये पूर्ण झाला; त्याला चार मनोरे असून प्रत्येकाची उंची साधारण  आहे. चारमिनारच्या दक्षिणेस असलेल्या मक्का मशीदेचे बांधकाम १६१७ मध्ये (मुहम्मद कुतुब शाहच्या काळात) सुरू झाले आणि ते १६९३ मध्ये पूर्ण झाले. या कालखंडातील इतर स्मारकांत Toli Masjid, Shaikpet Sarai, Khairtabad Mosque, Taramati Baradari, Hayat Bakshi Mosque आणि Gandikota येथील Jama Masjid यांचा समावेश होतो.

कुतुबशाही शासकांनी शेख अब्बासी, मुहम्मद ज़मान इत्यादी पर्शियन कलाकारांना दरबारात आमंत्रित केले आणि त्यांच्या कलेचा या काळातील लघुचित्रकलेवर मोठा प्रभाव पडला. Victoria and Albert Museum मधील Anwar-i-Suhayli () या हस्तलिखितातील १२६ चित्रे विशेष प्रसिद्ध आहेत. पुढे Diwan-i-Hafiz () व इतर हस्तलिखितांतील चित्रे विविध संग्रहालयांत आढळतात. गोलकोंडा शैलीची परंपरा पुढे “हैदराबादी शैली” म्हणून विकसित झाली असेही म्हटले जाते.

कुतुबशाही शासक साहित्याचे मोठे आश्रयदाता होते. पर्शियन तसेच स्थानिक तेलुगू भाषेतही साहित्यनिर्मितीला प्रोत्साहन दिले गेले. तथापि, या सल्तनतीचे सर्वात महत्त्वाचे भाषिक योगदान म्हणजे दख्खनी भाषेचा विकास. मुहम्मद क़ुली कुतुब शाह हा केवळ आश्रयदाता नव्हे तर उच्च दर्जाचा कवीही होता. त्याने दख्खनी, पर्शियन आणि तेलुगू या भाषांत लेखन केले आणि दख्खनीतील त्याचा विस्तृत दिवान Kulliyat-i-Muhammad Quli Qutb Shah नावाने ओळखला जातो. देव-स्तुती व प्रेषित-स्तुतीबरोबरच निसर्ग, प्रेम व समकालीन सामाजिक जीवन यांवरही तो लिहित असे. या काळातील काही तेलुगू कवी म्हणून क्षेत्रय्या आणि भद्राचल रामदासु यांची नावे दिली जातात.

कुतुबशाही शासक तुलनेने अधिक उदारमतवादी होते असे काही स्रोत नमूद करतात. अब्दुल्ला कुतुब शाह यांच्या कारकीर्दीत १६३४ मध्ये प्राचीन भारतीय कामशास्त्रीय ग्रंथ कोकशास्त्र (Koka Shastra)चा पर्शियनमध्ये अनुवाद करून त्यास Lazzat-un-Nisa असे नाव देण्यात आले, अशी नोंद आढळते.

हेही पहा

माळवा सल्तनत

खानदेश सल्तनत

बंगाल सल्तनत

भारतीय उपखंडातील मुस्लीम जिंकणे

आदिलशाही–पोर्तुगीज संघर्ष

संदर्भ
टिप्पण्या

स्रोत

अधिक वाचन

Chopra, R.M., The Rise, Growth And Decline of Indo-Persian Literature, 2012, Iran Culture House, New Delhi. Revised edition published in 2013.

Rehaman Patel, Islamic Art of North Karnataka, Art & Architecture, May, 2015


Category:१५२७ मध्ये स्थापलेली राज्ये व प्रदेश