रुमा देवी

डॉ. रुमा देवी या राजस्थानमधील बारमेर जिल्ह्यातील एक भारतीय पारंपारिक हस्तकला परिकल्पक (डिझायनर), सामाजिक कार्यकर्त्या आणि जागतिक वक्त्या आहेत. त्या 'ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्था' (GVCS) च्या अध्यक्षा आणि 'रुमा देवी फाउंडेशन' च्या संचालिका आहेत. ही संस्था महिला सक्षमीकरण, ग्रामीण उपजीविका आणि हस्तकला पुनरुज्जीवनासाठी काम करते. थार प्रदेशातील ५०,००० महिला कारागिरांना प्रशिक्षण आणि पाठिंबा दिल्यानंतर, त्या सध्या राजस्थान सरकारच्या अंतर्गत राजीविका/RAJEEVIKA (राजस्थान उपजीविका अभियान) च्या ब्रँड अँबेसेडर म्हणून काम करतात.

या योगदानाबद्दल रुमा देवी यांना २०१८ सालचा भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च नागरी सन्मान नारी शक्ती पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. महिला उद्योजकता आणि कारागीर उपजीविकेवर बोलण्यासाठी त्यांना हार्वर्ड विद्यापीठासारख्या संस्थांनी देखील आमंत्रित केले आहे.

त्यांच्या या संस्थांद्वारे, त्यांनी कौशल्य विकास, डिझाइन नवोन्मेष आणि ग्रामीण कारागिरांसाठी बाजारपेठेतील दुवे एकत्रित करणारे उपक्रम राबवले आहेत, ज्यामुळे शाश्वत उपजीविकेच्या संधी निर्माण होतात.

पश्चिम राजस्थानमध्ये तळागाळातील सामाजिक सक्षमीकरणात योगदान देण्यासाठी, विशेषतः महिलांचा आर्थिक समावेश, निर्णय घेण्याची क्षमता आणि सामुदायिक विकासात सहभाग वाढवण्यासाठीच्या या कार्याची मोठी दखल घेतली जाते.

 जीवन 
रुमा देवीचा जन्म १९८८ मध्ये झाला. त्यांचे बालपण राजस्थानातील बारमेर येथील रावतसर मध्ये गेले. आठवी इयत्तेत असताना त्यांनी शाळा सोडली होती. रुमा देवी यांनी बालपणी आपल्या आजीकडून भरतकाम शिकले होते. देवी  यांचे लग्न १७ व्या वर्षी झाले.

 सामाजिक कार्य आणि सक्रियता 
शिक्षण, आरोग्य, महिला स्वच्छता, पायाभूत सुविधा आणि सांस्कृतिक संवर्धन या क्षेत्रातील रुमा देवी यांचे सामाजिक कार्य पुढील प्रमाणे आहे:

 अक्षरा शिष्यवृत्ती : ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना, विशेषतः मुलींना, शैक्षणिक आणि व्यावसायिक विकासाला पाठिंबा देण्यासाठी दरवर्षी आर्थिक मदत आणि मार्गदर्शन दिले जाते.
 ग्रामीण क्रीडा पायाभूत सुविधा : तरुणांना, विशेषतः मुलींना राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील खेळांसाठी प्रशिक्षित करण्याच्या उद्देशाने, अनेक कोटींच्या गुंतवणुकीसह बाडमेरमधील पहिल्या ग्रामीण बहु-क्रीडा संकुलाचे (सुगानी देवी क्रीडा संकुल) बांधकाम करण्यात आले.
 दृश्यमानता आणि संस्कृती जतन : कलाकारांमध्ये लोक आणि पारंपारिक संगीताची ओळख करून देणारे वणी उत्सव सारखे कार्यक्रम; प्रदर्शनांद्वारे कारागीर कलाकृतींना प्रोत्साहन; लोककला परंपरांना पुनरुज्जीवित करणे.
 मासिक पाळी स्वच्छता मोहीम आणि सॅनिटरी-पॅड वितरण : दुर्गम गावांमध्ये (उदा. बारमेर, बालोत्रा, तिलवाडा) मोफत सॅनिटरी पॅडचे वाटप केले जाते, त्यासोबत मासिक पाळी स्वच्छता, सुरक्षित वापर, विल्हेवाट आणि वर्ज्यांचे उल्लंघन याबद्दल जागरूकता सत्रे आयोजित केली जातात.
 नेत्र तपासणी शिबिरे : टाळता येणारे दृष्टीदोष कमी करण्यासाठी डझनभर ग्रामपंचायतींमध्ये फिरते नेत्र तपासणी शिबिरे, कारागीर, मुले, वृद्धांना मोफत चष्मे दिले जातात. २०२०-२०२४ दरम्यान ६०,००० हून अधिक लोकांनी याचा लाभ घेतला आहे.
 चिराग प्रकल्प : वीजेपासून वंचित भागातील घरांना सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या दिव्यांचे वितरण, ज्यामुळे २००० हून अधिक ग्रामीण घरे प्रकाशित झाली.
 मदत आणि अत्यावश्यक सेवा : कोविड-१९ दरम्यान, १६,५०० हून अधिक कुटुंबांना सॅनिटायझिंग किट, ३,००० हून अधिक कुटुंबांना रेशन किट, २५ हून अधिक प्राथमिक आरोग्य केंद्रे (पीएचसी) आणि सामुदायिक आरोग्य केंद्रांना (सीएचसी) ऑक्सिजन उपकरणे. दुष्काळग्रस्त गावांना पाण्याचा टँकर मदत इत्यादी पुरवण्यात आले.

महिला हक्कांसाठी रूमा देवी यांचे कार्य चांगले विस्तारलेले आहे, ज्यामध्ये लिंग समानता, सामाजिक न्याय आणि महिला सुरक्षिततेचा समावेश आहे. राजस्थानच्या बारमेर येथून आलेल्या महिलांना स्वयं-मदत गटांमध्ये एकत्रित करून आणि सार्वजनिक जीवनात त्यांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्याचे काम केले आहे. यात पडदा, चूल आणि मूल यांच्या चक्रात अडकलेल्या महिलांना बाहेर काढणे जिकिरीचे होते. देवी  यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी विशेष प्रयत्न केले. विशेषतः शाळा सोडलेल्यांना, प्रोत्साहन देण्यासाठी शिष्यवृत्ती आयोजित केली.

 कारकीर्द 
रुमा देवी यांनी घर चालवण्यासाठी कामे करायला सुरुवात केली. २००६ मध्ये गावातील १० महिलांचे समुपदेशन करून त्यांनी एक बचत गट सुरू केला. प्रत्येक महिलेकडून १०० रुपयांच्या योगदानाने, महिलांनी कुशन आणि बॅग बनवण्यासाठी सेकंड हँड शिलाई मशीन, कापड, धागे आणि प्लास्टिक रॅपर खरेदी केले.

या कामातील यशामुळे त्यांचा बाडमेर येथील ग्रामीण विकास एवम चेतना संस्थेशी संपर्क झाला. लवकरच २००८ मध्ये प्रथम त्या सदस्य म्हणून सामील झाल्या आणि २०१० मध्ये या गैर-सरकारी संस्थेच्या अध्यक्षा झाल्या. २०१० मध्ये दिल्लीतील रफी मार्ग येथे त्यांचे पहिले प्रदर्शन आणि २०१६ मध्ये राजस्थान हेरिटेज वीकमध्ये तिचा पहिला फॅशन शो आयोजित केला गेला. देवी आता संपूर्ण भारतातील आदिवासी कारागीर आणि अल्पसंख्याकांच्या कलाकृतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि त्यांच्या कलाकृतींना आणि हस्तकलेमागील हातांना मान्यता देण्यासाठी काम करत आहे.

 पुरस्कार आणि सन्मान 

 भारताचे राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार (२०१८) प्रदान करण्यात आला]] .
 कोन बनेगा करोडपती शोमध्ये (२० सप्टेंबर २०१९) अमिताभ बच्चन आणि सोनाक्षी सिन्हा यांच्यासोबत स्टेज शेअर केला.
 हार्वर्ड विद्यापीठ, बोस्टन, यूएसए ने त्यांच्या १७ व्या अखिल भारतीय परिषदेत (१५-१६ फेब्रुवारी २०२०) पॅनेलचा सदस्य म्हणून आमंत्रित केले आहे.
 खलीज टाईम्स, दुबई मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.
 महिला दिनाच्या विशेष भागात (१० जुलै २०२१) भारतीय गायन रिअॅलिटी शो 'इंडियन आयडॉल' मध्ये वैशिष्ट्यीकृत.
 'TFI डिझायनर ऑफ द इयर २०१९' हा किताब जिंकला.
 २०१८ मध्ये इंडिया टुडे मासिकाच्या वर्धापन दिनाच्या आवृत्तीत 'द न्यू भारत' या शीर्षकासह मुखपृष्ठावर वैशिष्ट्यीकृत.
 ट्राइब्स इंडियाचे सदिच्छा दूत आणि मुख्य डिझायनर.
 राज्य ब्रँड अ‍ॅम्बेसेडर, राजीविका.
 जयपूर येथील महात्मा ज्योती राव फुले विद्यापीठाने कला आणि वस्त्रोद्योग क्षेत्रात डॉक्टरेट पदवी देऊन सन्मानित.
 श्रीलंका सरकारचा शिल्पा अभिमानी पुरस्कार: हस्तकलेचा प्रचार
 महिला ऑन विंग्स नेदरलँड्स कडून सन्मान (२०१६)

 संदर्भ 

वर्ग:भारतीय महिला फॅशन डिझायनर्स
वर्ग:हयात व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख