पाचकळशी

पाचकळशी हा समाज इसवी सन ११३८ साली चालुक्यवंशी राजा प्रतापबिंब ह्यांच्याबरोबर आलेल्या ६६ कुळांमध्ये असलेल्या २७ सोमवंशी क्षत्रिय समाजातील एक पोटविभाग असलेला समाज आहे.

इतिहास
चालुक्यवंशी राजा प्रतापबिंब याने इसवी सन ११३८ च्या सुमारास अपरान्त म्हणजेच उत्तर कोकणावर स्वारी केली.त्या स्वारीमध्ये त्यांनी दीव,दमण ते वाळकेश्वर पर्यंत प्रदेश ताब्यात घेतला.राजा प्रतापबिंब याने महिकावती म्हणजेच आजचे माहीम येथे आपली राजधानी निर्माण केली.
ह्या राजाबरोबर ६६ कुळे आली. त्यामधील २७ कुळे ही सोमवंशीय म्हणजेच चंद्रवंशीय होती. ह्या क्षत्रिय कुळातील बरेच शूरवीर राज्यकारभारात अधिकारपदावर होते.
बहादूरशहा याने ह्या प्रदेशावर आक्रमण केल्यानंतर ह्या क्षत्रिय कुळातील लोकांनी स्वतःच्या उपजिविकेकरिता शेती व वाडी करावयास सुरुवात केली.
वाडी करणारा तो वाडीवाला.वाडीवाला शब्दाचा कालांतराने अपभ्रंश झाला व वाडीवाला हा वाडवळ म्हणून परिचयास आला. समुद्रावर उपजिविका करणारे ते कोळी आणि मीठ आगारात काम करणारे आगरी.हे सर्व समाजातील लोक हे खरे उत्तर कोकणचे भूमिपुत्र.

सध्याचे वास्तव्य
राजा बिंबदेवाने आपल्या राज्याचा विस्तार केला.त्यामुळे समाजातील लोक उत्तरेला देहेरी ते दक्षिणेला केळशी पर्यंत पसरले. जसजसा समाज विखुरला गेला तसतसा त्यांच्यातील आपापसातील संबंध कमी होत गेला. ज्या भागात समाज पसरला त्या भागातील हवामान, जमीन, पाऊस इत्यादी बाबींचा विचार करून तिथे राहणाऱ्या लोकांनी आपापले व्यवसाय व धंदे आत्मसात केले.
कोकण भागाला भरपूर समुद्र किनारा लाभला असल्याने जहाज बांधणी सोबतच सुतारकाम, लोहारकाम वगैरे व्यवसाय सुरू करण्यात आले. बिंबराजाने आरमाराकडे सुद्धा लक्ष दिले.
इसवी सनाच्या बाराव्या शतकापासून हा समाज पालघर,डहाणू भागात कायमस्वरूपी राहावयास लागला. ह्या परिसरात शेती,बागायती, वाडीसाठी चांगले वातावरण असल्याने अनेक प्रकारच्या भाज्या, फळे वगैरेच्या वाड्या करून उपजिविका करू लागला.पानवेल,आंबा,नारळ,सुपारी,चिकू,केळी, ह्यांच्या बागा म्हणजेच वाड्या हे मुख्य उपजिविकेचे साधन झाले.
प्रमुख गावे:-
माहीम
केळवे
तारापूर 
चिंचणी
आगाशी 
विरार 
दातिवरे
प्रमुख आडनावे:
सावे, वर्तक, चौधरी, ठाकूर, चुरी, घरत, म्हात्रे, राऊत, पाटील.
प्रमुख कुलदेवता:
महिकावती देवी,शितलादेवी, वज्रेश्वरी देवी, एकविरा देवी, महालक्ष्मी देवी.

सामाजिक संस्था
समाजातील लोकांना एकत्र बांधण्याचे काम खालील संस्थांनी केले.
क्षात्रैक्य परिषद
सोमवंशी क्षत्रिय समाजोन्नती संघ
सोमवंशी पाठारे क्षत्रिय चौकळशी ज्ञाती संघ

मुंबई शहराचे सान्निध्य
हा समाज मुंबईच्या वेशीवरच असल्याने समाजातील लोकांनी आधुनिक शिक्षण व तंत्रज्ञान आत्मसात करून नवनवे व्यवसाय सुरू केले.महाविद्यालयात शिक्षण घेऊन चांगल्या व्यवसायात नोकऱ्या पकडल्या. शेतीत नवनवे प्रयोग करून शेती उत्पादन वाढवले व उत्पादन खर्च कमी केला.ढोबळी मिरची,ऑर्किड इत्यादी नवीन पिके घेतली. मातीविरहीत शेतीचा प्रयोग करून शेतीउत्पन्न वाढवले.ह्याच समाजातील रखमाबाई राऊत ह्या पहिल्या डॉक्टर झाल्या.

परंपरा व रुढी
महिकावती बखरीत बिंबराजाच्या इतिहासात सोमवंशी क्षत्रियांची नोंद आढळते.सोमवंशी क्षत्रियांमध्ये खालील पोटभेद आढळतात.
वाडवळ
पानमाळी
पाचकळशी
चौकळशी
पानभंडारी
ह्या क्षत्रिय कुळांना वेगवेगळ्या प्रकारचे मान दिले जात असत. ज्या क्षत्रिय कुळांना सिंहासनाचा मान होता आणि सिंहासनाला पाच कळस जोडण्याचा मान मिळाला त्यांना पाचकळशी संबोधले जाऊ लागले. लग्न वगैरे समारंभात पाचकळशी समाजातील लोक चार कोपऱ्यात चार कलश आणि मध्यभागी एक कलश असे एकूण पाच कलश मांडतात.
कालांतराने व्यवसाय व उद्योग बदलत गेले व वंशवाचक नावे पडली. त्यातील काही खालीलप्रमाणे:-
सोमवंशी क्षत्रिय
सोमवंशी क्षत्रिय पाठारे
पाचकळशी सोमवंशी क्षत्रिय
पाचकळशी पाठारे क्षत्रिय
पाचकळशी पाठारे मळेकर
चौकळशी सोमवंशी क्षत्रिय
चौकळशी सोमवंशी पाठारे क्षत्रिय
खाद्यसंस्कृती
ह्या समाजातील लोकांची एक विशिष्ट खाद्यपदार्थ बनविण्याची संस्कृती आहे जी वाडवळ खाद्यसंस्कृती म्हणून ओळखली जाते.खाद्यपदार्थ बनविण्यासाठी एक विशिष्ट प्रकारचा मसाला वापरला जातो तो ह्या समाजातील लोक स्वतः बनवितात. त्याला वाडवळी मसाला म्हणतात.
पोर्तुगीज सत्तेचा काळ
वसई आणि सभोवतालच्या प्रदेशावर बरीच वर्षे पोर्तुगीज लोकांची सत्ता होती आणि त्या काळात येथील स्थानिक लोकांवर दडपण आणून आणि जुलूम जबरदस्तीच्या मार्गाने लोकांचे धर्मांतर करण्यात आल्याच्या बऱ्याच घटना घडल्या. ज्या समाजातील लोक धर्मांतरित झाले त्याच समाजाचे नाव त्यांना ख्रिश्चन धर्मातही पडले. त्यामुळे आजही कोळी ख्रिश्चन,सामवेदी ख्रिश्चन भंडारी ख्रिश्चन,वाडवळ ख्रिश्चन म्हणून हे लोक ओळखले जातात. त्यांनी त्यांची अगोदरची बोलीभाषा जपून ठेवली आहे.ते आजही वाडवळी, भंडारी, सामवेदी, कोळी, आगरी बोलीभाषा बोलतात. त्यांच्या लग्नाच्या वेळी गायली जाणारी गीते सुद्धा त्याच भाषेत बोलली जातात.
वाडवळी भाषा
वाडवळी भाषा ही वाडवळ समाजात बोलली जाणारी बोलीभाषा आहे. ती मौखिक परंपरागत बोलली जाणारी भाषा आहे. ती अनेक लोकगीतांतून, लग्न गीतांतून पिढ्यानपिढ्या संक्रमित झाली आहे. मुंबई विद्यापीठाने मालवणी,आगरी भाषेसोबतच वाडवळी भाषेला अभ्यासक्रमात स्थान दिलेले आहे. हल्ली वाडवळी भाषेतून सांस्कृतिक जाणीवा जपत कविता, कथा, ललित लेखन वगैरे व्हायला लागले आहे.
उत्तर कोकणातील संस्कृतीत वाडवळ समाजातील लोकांनी आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण संस्कृतीने भर घातली आहे.महाराष्ट्र टाईम्स, वसई विरार पुरवणी, सोमवार,२ डिसेंबर २०२५.लेखक-महेंद्र कोंडे

संदर्भ व नोंदी

वर्ग:मराठी समाज