ध्यानबिंदू उपनिषद

ध्यानबिंदू उपनिषद हा एक प्राचीन संस्कृत ग्रंथ आणि हिंदू धर्मातील एक लहान उपनिषद आहे. हे चार वेदांमधील वीस योग उपनिषदांपैकी एक आहे.

या उपनिषदाच्या हस्तलिखिते दोन आवृत्त्यांमध्ये अस्तित्वात आहेत. लहान आवृत्तीत २३ श्लोक आहेत आणि ते अथर्ववेदाशी जोडलेले आहेत, तर मोठ्या आवृत्तीत १०६ श्लोक आहेत आणि ते सामवेदाशी जोडलेले आहेत.

हे उपनिषद योगातील ध्यानाची चर्चा करते. ते म्हणते की ध्यानादरम्यानची शांतता ही त्यातील असीम सूक्ष्मतेची आठवण करून देते. ते प्रतिपादन करते की प्रत्येक जीवात एक आत्मा  आहे आणि योगींनी प्रत्येक गोष्टीचा भाग आणि संपूर्णता दोन्ही समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. दीर्घ आवृत्तीमध्ये सहा-चरणीय योगासाठी तंत्रे समाविष्ट आहेत.

 माहिती 
हे उपनिषद काव्यात्मक पद्य शैलीत रचलेला आहे आणि त्यात रूपकांचा वापर केला आहे.

ते विष्णूला एक महान योगी म्हणून घोषित करून सुरू होते. उपनिषद शांततेचे वर्णन "सर्वोच्च स्थान" म्हणून करते; ते म्हणते की प्रत्येक जीवात एक आत्मा असतो जसा फुलांमध्ये सुगंध, तेलबियांमध्ये तेल आणि दुधात लोणी असते; आणि योगींनी झाडाची फांदी आणि झाड, भाग तसेच संपुर्ण झाड समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

उपनिषद असे प्रतिपादन करतो की ॐ हे ध्यान करण्याचे, आत्मा आणि ब्रह्म (अंतिम वास्तव) समजून घेण्याचे साधन आहे. ॐ हा धनुष्य आहे, आत्मा बाण आहे, ब्रह्म बाणाचे लक्ष्य आहे, असे प्रतिपादन मजकुराच्या श्लोक १९ ला रूपकात्मकपणे केले आहे. ॐ चे ध्यान आतल्या देवाला पाहण्यासाठी शाश्वत, अमर्याद ऊर्जा म्हणून केले पाहिजे, असे मजकुरात म्हटले आहे,  किंवा ज्यांना स्वरूप असलेल्या देवाची सवय आहे त्यांच्यासाठी, ॐ चे ध्यान भगवान शिवाच्या हृदयातील प्रकाशाचे प्रतिनिधित्व म्हणून केले पाहिजे.  

ध्यानबिंदू हस्तलिखिताच्या आधुनिक युगात टिकून राहिलेल्या दीर्घ आवृत्तीत पतंजलीच्या योगसूत्रांमध्ये वर्णन केलेल्या आठ चरणांच्या पद्धतीपेक्षा अगदी वेगळी सहा चरणांची योग पद्धत समाविष्ट आहे. ध्यानबिंदूच्या सहा चरणांच्या योगामध्ये आसन (मुद्रा), श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे आणि त्याची गती नियंत्रित करणे, श्वास मागे घेणे, श्वासाची स्थिरता, ध्यान आणि धारणा (एकाग्रता) यांचा समावेश आहे. यात योगासाठी चार प्रमुख आसनांचा उल्लेख आहे - सिद्धासन, भद्रासन, सिंहासन आणि पद्मासन.  या मजकुरात म्हटले आहे की योगाचा योग्य जाणकार त्याच्या शरीराची, लिंगाची आणि योनीची जाणीव ठेवतो. ध्यानबिंदूच्या दीर्घ आवृत्तीत कुंडलिनी योगाची चर्चा समाविष्ट आहे, ज्यामध्ये असे म्हटले आहे की पुरुष शिव आणि स्त्री शक्तीचे सुसंवादी मिलन हे योगाचे एक ध्येय आहे. 

 संदर्भ 

 संदर्भग्रंथ 










वर्ग:उपनिषदे