विश्वनाथ मंडलिक

विश्वनाथ मंडलिक हे एक समाजसेवक होते.
कुलाब्यात शहीद भगतसिंग रस्ता आहे. ह्या रस्त्याला एका मिळणारा मार्ग मंडलिक मार्ग म्हणून आहे.रावसाहेब विश्वनाथ मंडलिक ह्यांचे नाव ह्या मार्गाला देण्यात आले आहे.

बालपण
विश्वनाथ मंडलिक ह्यांचा जन्म रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मुरुड येथे ८ मार्च १८३३ मध्ये झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण रत्‍नागिरी जिल्ह्यात झाले.त्यांच्या वडिलांचे नाव नारायण मंडलिक होते.

महाविद्यालयीन शिक्षण
इसवी सन १८४८ मध्ये त्यांनी मुंबई येथील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात महाविद्यालयीन शिक्षण घेण्यासाठी सुरुवात केली.महाविद्यालयात शिक्षण घेत असतानाच त्यांनी समाजसुधारणा करणाऱ्या लोकांसमवेत काम करण्यास सुरुवात केली.  महाविद्यालयात कार्यरत असलेल्या स्टुडंटस् लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटीत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.
कारकीर्द
महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण झाल्यावर इसवी सन १८५४ मध्ये त्यांची सिंध येथील कमिशनर ऑफिसमध्ये नेमणूक झाली. इसवी सन १८५५ मध्ये त्यांची ठाणे व कुलाबा येथे कलेक्टर ऑफिसमध्ये डेप्युटी इन्स्पेक्टर म्हणून नेमणूक झाली. त्यांना मराठी शाळांवर सब इन्स्पेक्टर म्हणून सुद्धा नेमण्यात आले. त्यांना ह्याच वेळी रावसाहेब हा किताब देऊन गौरविण्यात आले. पुढे त्यांनी वकिलीची परीक्षा पास केली व उच्च न्यायालयात वकिली व्यवसाय सुरू केला.इसवी सन १८६५ मध्ये त्यांना जस्टिस ऑफ पीस ह्या मुंबई शहराच्या देखभालीसाठी स्थापन झालेल्या संस्थेत नेमण्यात आले. इसवी सन १८७२ मध्ये मुंबई महानगरपालिकेत त्यांना निवडण्यात आले. इसवी सन १८७९ मध्ये त्यांना मुंबई शहरातील नागरी समस्या, नगरविकास, पाणीपुरवठा इत्यादी बाबतीत असलेल्या त्यांच्या माहिती,विश्लेषण,आणि सक्रिय सहभागामुळे मुंबई महानगरपालिकेत चेअरमन म्हणून नेमण्यात आले.
इसवी सन १८७४ मध्ये मंडलिक ह्यांची नेमणूक बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काऊन्सिल वर करण्यात आली. इसवी सन १८७४ ते १८८४ पर्यंत त्यांना त्यांच्या ब्रिटिश सरकारच्या धोरणावर असलेल्या अभ्यासपूर्ण आणि परखड मतामुळे आणि इंग्रजी भाषेवरील प्रभुत्वामुळे बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काऊन्सिलवर तीन वेळा नेमण्यात आले.
इसवी सन १८६४ मध्ये त्यांनी नेटिव्ह ओपिनियन नावाचे वृत्तपत्र चालू केले जे त्यांच्या नावाने म्हणजे मंडलिकांचे वृत्तपत्र म्हणून ओळखले जात असे.
मंडलिक ह्यांनी अनेक विषयांवर लेखन केले. त्यांचे समाजसुधारणा,रितीरिवाज, चालीरीती ह्यावर परखड विचार असत. काही समाजसुधारक जे फक्त सुधारणेबद्दल बोलत असत परंतु वैयक्तिक जीवनात आचरण करीत नसत त्यांना ते ल्यूथर्स ऑफ लव्हेंडर अँड रोज असे म्हणत.त्यांनी १७ व्या शतकातील धर्मशास्त्रकार भट्ट नीलकंठ ह्यांनी लिहिलेल्या व्यवहारमयुख या ग्रंथाची आवृत्ती लिहून प्रसिद्ध केली. मनुस्मृतीची आवृत्ती सुद्धा अनेक बाबींच्या विश्लेषणपूर्ण स्पष्टीकरणासह लिहून प्रसिद्ध केली.इसवी सन १८६७ मध्ये त्यांनी
हिंदू धर्मशास्त्र सामान्य माणसाला कळण्यासाठी हिंदू धर्मशास्त्र हा मराठी ग्रंथ लिहिला. इसवी सन १८६६ मध्ये त्यांनी अडॉप्शन व्हर्सेस अनेक्सेशन हा ग्रंथ लिहिला. त्यावेळी ब्रिटिश राज्यकर्ते खवळले.लॉर्ड डलहौसी च्या धोरणाप्रमाणे म्हैसूर संस्थान खालसा करण्याचा विचार ब्रिटिश राज्यकर्ते करीत होते. मंडलिकांचे वरील पुस्तक आणि त्यांनी केलेल्या त्यांच्या नेटिव्ह ओपिनियन वृत्तपत्रातून केलेल्या टीकेमुळे वरील बाब ब्रिटिश संसदेत जाऊन ब्रिटिश सरकारला म्हैसूर संस्थानाच्या राजगादीवर दत्तक पुत्राचा हक्क मान्य करावा लागला. ब्रिटिश संसदेत मंडलिकांच्या ज्ञानाची प्रशंसा झाली आणि नंतर त्यांना कम्पँनिअन स्टार ऑफ इंडिया हे मानांकन दिले व गौरव केला. मंडलिकांच्या मित्रांनी आणि प्रशंसकांनी इसवी सन १८८७ च्या डिसेंबर महिन्यात निधी जमवून मुंबई विद्यापीठाला देऊन त्या देणगीतून विश्वनाथ नारायण मंडलिक सी.एस.आय. असे सुवर्णपदक आणि पारितोषिक देण्यासाठी विनंती केली. मुंबई विद्यापीठाने तसा ठराव मंजूर करून इसवी सन १८८८ मध्ये पहिल्यांदा हे पदक आणि पारितोषिक दिले.

शेवट
इसवी सन १८८९ मध्ये ९ मे रोजी मंडलिकांचे निधन झाले.

महाराष्ट्र टाईम्स, गुरुवार,३ जुलै २०२५

संदर्भ व नोंदी
वर्ग:समाजसेवक
वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:इंग्लिश लेखक