उडान (भारत सरकारची योजना)

उडान, उडान-आरसीएस तथा उडे देश का आम नागरिक (देशातील सामान्य नागरिकांना उडू द्या)  ही भारत सरकारचा एक प्रादेशिक विमानतळ विकास योजना आहे. अपुरी सेवा असलेल्या हवाई मार्गांवर वाहतूक वाढविण्यासाठी ही योजना आखण्यात आली आहे. यात नवीन विमानतळांची बांधणी आणि तसेच असलेल्या परंतु अविकसित आणि अर्धविकसित विमानतळांचे नवीनीकरण केले जाईल. यामुळे भारतातील हवाई प्रवास अधिक सुलभ होईल आणि देशाच्या आर्थिक विकासात भर घातली जाईल अशी अपेक्षा आहे.   २०१९ च्या सुमारास भारतातील एकूण ४८६ विमानतळांपैकी ४०६ विमानतळांवर अपुरी सेवा होती  आणि फक्त २७ विमानतळांवर पुरेशी होती.  "Udan scheme round-II: Government receives 141 proposals for air routes.", Zee Business, 14 November 2017. नियमित वेळापत्रक असलेल्या उड्डाणांसह सुमारे ४२५ विमानसेवा नसलेल्या किंवा अपुरी सेवा असलेल्या विमानतळांचा विकास करण्यासाठी ही योजना करण्यात आली.  तथापि भारतातील कमकुवत पायाभूत सुविधा,  मोठ्या विमान कंपन्यांचे वर्चस्व, प्रादेशिक विमान कंपन्यांची घसरण,  आणि संथपणे चाललेली अंमलबजावणी  यामुळे योजनेवर मोठी टीका होत आहे. ऑक्टोबर २०२३ मध्ये, भारतात नागरी विमान वाहतुकीसाठी १४९ कार्यरत विमानतळ होते. यांत ३० आंतरराष्ट्रीय, १२ माल आयातनिर्यातीसाठीचे, १०७ देशांतर्गत आणि काही लष्करी हवाई तळांमधील इतर काही  नागरी विमानतळांचा समावेश होता. मोठ्या शहरांमधील गर्दी कमी करण्यासाठी भारतात २०३० पर्यंत ६, २०४० पर्यंत १५ आणि २०४७ पर्यंत ३०+ दुय्यम विमानतळ बांधण्याची योजनाही आहे, . 

भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २७ एप्रिल २०१७ रोजी दिल्ली-शिमला आणि कडप्पा-हैदराबाद-नांदेड दरम्यानच्या पहिल्या प्रादेशिक विमान उड्डाणांना हिरवा झेंडा दाखवून या योजनेची सुरुवात केली. 

 विमानकंपन्याना सवलती 
या योजनेअंतर्गत १० वर्षांसाठी विमानकंपन्यांना अनेक सवलती मिळतील. ही मुदत नंतर वाढवता येईल.

 केंद्र सरकारकडून 
भारत सरकारकडून मिळणाऱ्या सवलती: 

 विमान भाड्यात अनुदान देण्यासाठी थेट पैसे.
 तिकिटांवरील सेवा करात सवलत.
 उडान-आरसीएस उड्डाणांना इतर विमानकंपन्यांशी वाहतूक करार करण्याची परवानगी.

 राज्य सरकारांकडून 
प्रत्येक राज्यातील सरकार तेथील उडान-आरसीएस विमानतळांवर विमानकंपन्यांना खालील सवलती देतील: 

 १० वर्षांसाठी फक्त १% किंवा त्यापेक्षा कमी व्हॅट (जीएसटी लागू झाल्यानंतर जीएसटी) .
 विमानतळांमध्ये इंधन भरण्याच्या पायाभूत सुविधा निर्माण करण्यासाठी तेल कंपन्यांशी समन्वय साधून देणे.
 विमानतळाच्या विकासासाठी मोफत जमीन. येथे बहुआयामी (रेल्वे, रस्ते, मेट्रो, जलमार्ग इ.) वाहतूक केंद्र.
 मोफत प्रशिक्षित सुरक्षा.
 कमी दराने पाणी, वीज आणि इतर उपयुक्तता सुविधांची तरतूद.
 तिकिटाच्या अनुदानातील २०% वाटा; ईशान्येकडील राज्ये, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश आणि केंद्रशासित प्रदेशांना फक्त १०% वाटा.
 इतर.

 विमानतळ संचालकांकडून 

 लँडिंग, पार्किंग किंवा इतर शुल्क नाही
 टर्मिनल नेव्हिगेशन लँडिंग शुल्क नाही (TNLC)
 निवडलेल्या विमान कंपनीला विमानांचे जमीनीवरील स्वतःच व्यवस्थापन करण्याची परवानगी.
 एरपोर्ट अथॉरिटी ऑफ इंडियाच्या शुल्कात ४२.४०% सवलत.

मालवाहतूक करणाऱ्या विमानांनाही थेट अनुदान सोडून इतर सगळ्या सवलती असतील.. 

 उडान-आरसीएस भाडे 
या योजनेखाली उड्डाण करणाऱ्या विमानांतील ५०% तिकिटांना  (किमान ९ आणि जास्तीत जास्त ४० तिकिटे, आणि हेलिकॉप्टरमधील जास्तीत जास्त १२ तिकिटे) प्रति तास उड्डाणाला महत्तम ₹२,५००  तिकेट लावता येईल. उरलेल्या ५०% तिकिटांची किंमत बाजार दरानुसार असेल.   ही तिकिटेही  अंतरानुसार असतील, उदा. १५१-१७५ अंतरासाठी ₹१,४२० १७६-२०० अंतरासाठी ₹१,५००, इ. अशा तिकिटांना ₹३,५०० मर्यादा आहे. 

हेलिकॉप्टर सेवांसाठी प्रत्येक ३० मिनिटांच्या उड्डाणासाठी जास्तीत जास्त भाडे ₹२,५०० असेल.  मर्यादित हेलिकॉप्टर भाडे उड्डाणाच्या वेळेनुसार आकारले जाईल, उदा., ० ते ३० मिनिटांच्या उड्डाणासाठी ₹२,५००, ३१ ते ३५ मिनिटांच्या उड्डाणासाठी ₹२,९००, एकूण ६० मिनिटे किंवा त्याहून अधिक उड्डाण कालावधीसाठी कमाल ₹५,०००. 

 उडान-आरसीएस कर 
उडान योजनेअंतर्गत असलेल्या तिकिटांना अनुदान देण्यासाठी प्रमुख शहरांना जोडणाऱ्या उड्डाणांवर उपकर आकारून आरसीएस अनुदानाचे पैसे उभे केले जातील.  १ जून २०१७ पासून, सुरुवातीला प्रत्येक फ्लाइटसाठी ₹५,००० या समान दराने, म्हणजेच प्रति प्रवासी अंदाजे ₹३० उपकर आकारला गेला. 

 उडान योजनेअंतर्गत विमानतळ/एरोसिटीची यादी 

 नव्याने बांधले जाणारे विमानतळ 
 प्रकल्प प्रकार शहर स्थिती अंकलेश्वर विमानतळदेशांतर्गत मांडवा, गुजरात विकासाधीन अलीगढ विमानतळदेशांतर्गतअलीगढ, उत्तर प्रदेश  अयोध्या विमानतळआंतरराष्ट्रीयअयोध्या, उत्तर प्रदेश  आझमगढ विमानतळदेशांतर्गतआझमगढ, उत्तर प्रदेश  भोगापुरम विमानतळआंतरराष्ट्रीयविशाखापट्टणम जिल्हा, आंध्र प्रदेश विकासाधीन चेन्नई ग्रीनफील्डआंतरराष्ट्रीयचेन्नई, तमिळनाडू विकासाधीन चित्रकूट विमानतळदेशांतर्गतचित्रकूटधाम, उत्तर प्रदेश दरभंगा विमानतळदेशांतर्गतदरभंगा, बिहार  धालभूमगढ विमानतळदेशांतर्गतजमशेदपूर, झारखंड विकासाधीनदेवघर विमानतळदेशांतर्गतदेवघर, झारखंड  दोन्यी पोलो विमानतळदेशांतर्गतइटानगर, अरुणाचल प्रदेश  धोलेरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयअहमदाबाद जिल्हा, गुजरात विकासाधीनकानपूर विमानतळदेशांतर्गतकानपूर, उत्तर प्रदेश  करैकल विमानतळदेशांतर्गतकरैकल, पाँडिचेरी विकासाधीन कोटा ग्रीनफील्ड विमानतळदेशांतर्गतकोटा, राजस्थान विकासाधीन कुर्नूल विमानतळदेशांतर्गतकुर्नूल, आंध्र प्रदेश  कुशीनगर आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयकुशीनगर, उत्तर प्रदेश  लुधियाना आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयलुधियाना, पंजाब विकासाधीन मंडी विमानतळआंतरराष्ट्रीयमंडी जिल्हा, हिमाचल प्रदेश विकासाधीन मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयमोपा, गोवा मलिकु विमानतळदेशांतर्गतमलिकु, लक्षद्वीप विकासाधीन मोरादाबाद विमानतळदेशांतर्गतमोरादाबाद, उत्तर प्रदेश नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयनवी मुंबई, महाराष्ट्र विकासाधीन नवे पुणे विमानतळआंतरराष्ट्रीयपुणे, महाराष्ट्र विकासाधीननोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयनोएडा, उत्तर प्रदेश विकासाधीनपाकयाँग विमानतळदेशांतर्गतगंगटोक, सिक्कीम  पुरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळदेशांतर्गतपुरी (ओडिशा), ओडिशा विकासाधीन राजकोट  आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयराजकोट, गुजरात  रेवा विमानतळदेशांतर्गतRewa, Madhya Pradesh विकासाधीन शबरीमला ग्रीनफील्ड विमानतळआंतरराष्ट्रीयकोट्टायम जिल्हा, केरळ विकासाधीन श्रावस्ती विमानतळदेशांतर्गतश्रावस्ती, उत्तर प्रदेश  शिवमोग्गा विमानतळदेशांतर्गतशिमोगा, कर्नाटक  सोलापूर विमानतळदेशांतर्गतसोलापूर, महाराष्ट्रसुरत आंतरराष्ट्रीय विमानतळआंतरराष्ट्रीयसुरत, गुजरात  उत्केल विमानतळदेशांतर्गतउत्केल, ओडिशा वारंगळ विमानतळदेशांतर्गतवारंगळ, तेलंगणा विकासाधीनविजयवाडा विमानतळआंतरराष्ट्रीयविजयवाडा, आंध्र प्रदेश  व्हुआकमुआल विमानतळदेशांतर्गतव्हुआकमुआल, मिझोरम विकासाधीन

 असलेल्या विमानतळांचे नवीनीकरण 
प्रकल्पप्रकारशहरस्थिती आदमपूर विमानतळ नवीन टर्मिनल आदमपूर, पंजाब अगत्ती विमानतळ वायुसेना तळावरून व्यावसायिक उड्डाणेअगत्ती, लक्षद्वीप केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नवीन टर्मिनल टी-२बंगळूर, कर्नाटक बेळगांव विमानतळ नवीन टर्मिनलबेळगांव , कर्नाटक चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नवीन टर्मिनल टी-२चेन्नई, तमिळनाडू पुणे विमानतळ नवीन टर्मिनलपुणे, महाराष्ट्र कडप्पा विमानतळ नवीन टर्मिनलकडप्पा, आंध्र प्रदेश कोल्हापूर विमानतळ नवीन टर्मिनलकोल्हापूर, महाराष्ट्र जबलपूर विमानतळ नवीन टर्मिनलजबलपूर, मध्य प्रदेश ग्वाल्हेर विमानतळ नवीन टर्मिनलग्वाल्हेर, मध्य प्रदेश हुबळी विमानतळ नवीन टर्मिनलहुबळी, कर्नाटक चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नवीन टर्मिनल टी-३लखनौ, उत्तर प्रदेश तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नवीन टर्मिनलतिरुचिरापल्ली, तमिळनाडू वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नवीन टर्मिनलपोर्ट ब्लेर, अंदमान 

 प्रस्तावित विमानतळ 
प्रकल्प प्रकार शहर स्थिती चंद्रपूर ग्रीनफील्ड विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित चौखुतिया विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित मंडी विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित नवे बेल्लारी विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित निजामाबाद विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित किश्तवार विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित कोहिमा चिएथू विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित कोठागुडेम विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित राजपीपळा विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित रामगुंडम विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित धामरा विमानतळ देशांतर्गत प्रस्तावित

 एरोसिटी 
प्रकल्प प्रकार स्थान स्थिती लखनौ एरोसिटी  नवीन एरोसिटी बांधकाम चालू नोएडा एरोसिटी  नवीन एरोसिटी बांधकाम चालू नवी मुंबई एरोसिटी  नवीन एरोसिटी बांधकाम चालू बेंगळुरू एरोसिटी नवीन एरोसिटी बांधकाम चालू

 संदर्भ 

वर्ग:भारतामधील विमानवाहतूक
वर्ग:भारत सरकारद्वारे प्रायोजित योजना