कायमस्वरूपी लष्कर

भारत जगातील सर्वात मोठ्या आणि व्यावसायिक कायमस्वरूपी लष्करांपैकी एक आहे. देशाच्या धोरणात्मक प्राधान्यक्रमांचे, विविध सुरक्षा आव्हानांचे, आणि भूराजकीय आकांक्षांचे प्रतिबिंब म्हणून हे लष्कर कार्यरत आहे. भारतीय सशस्त्र सेना स्वातंत्र्याचे प्रतीक आणि राष्ट्रीय संरक्षणाचा कणा मानली जाते.

 भारताच्या कायमस्वरूपी लष्कराचा ऐतिहासिक विकास 

 प्राचीन भारत:
 मौर्य साम्राज्याने (इ.स.पू. ३२१–१८५) चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात मोठे कायमस्वरूपी लष्कर ठेवले होते, ज्यामध्ये पायदळ, अश्वदल, हत्ती, आणि रथ यांचा समावेश होता.
 कौटिल्याच्या अर्थशास्त्रात लष्करव्यवस्था आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी मार्गदर्शक तत्त्वे मांडली होती.
 मध्ययुगीन कालखंड:
 मुघल साम्राज्याने तोफखाना आणि मॅचलॉक सारख्या प्रगत शस्त्रास्त्रांसह एक व्यावसायिक कायमस्वरूपी लष्कर तयार केले.
 राजपूत आणि मराठा साम्राज्यांकडेही प्रादेशिक संरक्षणासाठी समर्पित सैन्य होते.
 ब्रिटिश कालखंड:
 ब्रिटिश भारतीय सेना हे कायमस्वरूपी सैन्य होते, ज्याचा उपयोग औपनिवेशिक संरक्षणासाठी तसेच दोन्ही महायुद्धांमध्ये जागतिक तैनातीसाठी केला गेला.
 स्वातंत्र्यानंतर भारतीय सशस्त्र सेनेची स्थापना याच पायावर झाली.
 स्वातंत्र्योत्तर काळ (१९४७):
 भारताने अंतर्गत आणि बाह्य धोके लक्षात घेऊन कायमस्वरूपी लष्कर ठेवले, ज्यामध्ये सीमावाद, बंडखोरी आणि प्रादेशिक संघर्षांचा समावेश आहे.
 भारतीय लष्कराने पाकिस्तान (१९४७-४८, १९६५, १९७१, १९९९) आणि चीन (१९६२, १९६७) यांच्यासोबतच्या संघर्षांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

 रचना 

 सक्रिय सैनिक: सुमारे १५ लाख (जगातील सर्वात मोठे स्वयंसेवी लष्कर).
 मुख्य विभाग:
 भारतीय सेना: जमिनीवरील ऑपरेशन्स, सीमांचे संरक्षण आणि दहशतवादविरोधी मोहिमा.
 भारतीय नौदल: समुद्री सुरक्षा आणि हिंद महासागरात प्रभावी उपस्थिती.
 भारतीय हवाई दल: हवाई संरक्षण आणि धोरणात्मक प्रतिकारशक्ती.
 धोरणात्मक बल: अण्वस्त्र प्रतिकारशक्ती आणि क्षेपणास्त्र सामर्थ्यासह रणनीती विकसित केली आहे.

 जबाबदाऱ्या 

 सीमा संरक्षण: पाकिस्तान, चीन, आणि इतर शेजारी देशांशी असलेल्या विस्तृत आणि आव्हानात्मक सीमा सुरक्षित करणे.
 आंतरिक सुरक्षा: जम्मू-काश्मीर, ईशान्य भारत, आणि माओवादी प्रभावित भागांतील बंडखोरींना सामोरे जाणे.
 शांतता प्रस्थापना मोहिमा:भारत हा संयुक्त राष्ट्राच्या शांतता मोहिमांसाठी सर्वात मोठा योगदानकर्ता आहे.
 आपत्ती निवारण: पूर, भूकंप, चक्रीवादळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी मदत करणे.
 प्रादेशिक स्थैर्य: दक्षिण आशिया आणि हिंद महासागर प्रदेशात स्थैर्य टिकवण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावणे.

 वैशिष्ट्ये 

 स्वयंसेवी सैन्य: भारताकडे पूर्णपणे स्वयंसेवी सैन्य आहे, ज्यामुळे व्यावसायिकता आणि समर्पणाचे प्रतिबिंब दिसते.
 भूराजकीय महत्त्व: प्रादेशिक आव्हानांशी सामना करण्यासाठी आणि जागतिक स्थैर्यासाठी भारताचे लष्कर सदैव तयार आहे.
 तांत्रिक प्रगती: स्वदेशी शस्त्रे आणि प्रणालींसाठी गुंतवणूक, जसे की अग्नी क्षेपणास्त्र मालिका आणि तेजस फायटर जेट्स.
 विविध कौशल्य: पारंपरिक युद्धापासून उंच पर्वतीय भागातील लढायांपर्यंत विविध प्रकारच्या मोहिमांसाठी लष्कर प्रशिक्षित आहे.

 आव्हानांचा आढावा 

 अर्थसंकल्पीय मर्यादा: जागतिक तिसऱ्या क्रमांकाचा लष्करी खर्च असूनही, पगार आणि निवृत्तीवेतन यावर मोठा खर्च होतो, ज्यामुळे आधुनिकीकरणासाठी मर्यादित निधी राहतो.
 जुनी उपकरणे: जुन्या प्रणालींची जागा घेण्यासाठी आधुनिक शस्त्रास्त्रांच्या खरेदीची गती वाढवणे गरजेचे आहे.
 दोन-मोर्च्यांचा धोका: पाकिस्तान आणि चीनकडून एकाच वेळी निर्माण होणाऱ्या आव्हानांना सामोरे जाण्याची गरज.
 आंतरिक सुरक्षा ओझे: बंडखोरी आणि आपत्ती निवारणाच्या भूमिकेमुळे पारंपरिक तयारीवर परिणाम होतो.

 आंतरराष्ट्रीय पटलावर भारतीय संदर्भ 

 प्रादेशिक प्रभाव: भारतीय कायमस्वरूपी लष्कर दक्षिण आशिया आणि हिंद महासागर प्रदेशात स्थैर्य राखण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते.
 जागतिक शांतता मोहिमा: संयुक्त राष्ट्र शांतता मोहिमांमधील योगदान भारताची जागतिक शांततेसाठीची वचनबद्धता दाखवते.
 निर्गुट आणि धोरणात्मक स्वायत्तता: भारत स्वातंत्र्य आणि शांततामय सहजीवनावर भर देणारे स्वतंत्र संरक्षण धोरण राखतो.

 उल्लेखनीय उदाहरणे 

 १९७१ भारत-पाक युद्ध: बांगलादेशाच्या मुक्तीसाठी निर्णायक भूमिका बजावली.
 ऑपरेशन विजय (१९९९): कारगिलमध्ये पाकिस्तानी घुसखोरी यशस्वीरित्या परतवली.
 शांतता मोहिमा: काँगो, लेबनॉन, आणि सुदानमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

भारतीय कायमस्वरूपी लष्कर हे केवळ राष्ट्रीय संरक्षणासाठी नव्हे तर प्रादेशिक स्थैर्य आणि शांततेसाठीही महत्त्वाचे आहे. सीमा संरक्षणापासून नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी मदत करण्यापर्यंत लष्कराच्या विविध भूमिकांमुळे त्याचे महत्त्व अधोरेखित होते. मात्र, आधुनिकीकरण आणि धोरणात्मक नियोजन भविष्यातील आव्हाने प्रभावीपणे हाताळण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.

संदर्भhttps://books.google.co.in/books?id=thIAnwEACAAJ&dq=india%27s+Armed+Forces:+Strengths+and+Challenges&hl=en&newbks=1&newbks_redir=1&sa=X&ved=2ahUKEwi6kbXr6uOKAxWgoa8BHZu1HHcQ6AF6BAgJEAIhttps://www.sipri.org/https://peacekeeping.un.org/en