साध्वी ऋतंभरा

साध्वी ऋतंभरा (जन्म ३१ डिसेंबर १९६३)  ह्या एक हिंदू साध्वी, सार्वजनिक वक्त्या आणि राष्ट्रवादी विचारवंत आहे, ज्या १९९१ मध्ये स्थापन झालेल्या विश्व हिंदू परिषद च्या महिला शाखा दुर्गा वाहिनीच्या संस्थापक-अध्यक्षा आहेत. १९८० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात जन जागरण अभियानाद्वारे आणि १९९० च्या दशकात बाबरी मशीद पाडण्याच्या काळात त्यांना विश्व हिंदू परिषदमध्ये राष्ट्रीय प्रतिष्ठा मिळाली. त्यानंतर, लिबरहान आयोगाच्या अहवालात तिला आरोपी म्हणून घोषित करण्यात आले, परंतु नंतर २०२० मध्ये सीबीआय न्यायालयाने त्यांना निर्दोष सोडले.

जानेवारी २०२५ मध्ये, साध्वी ऋतंभराला भारताचा तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, पद्मभूषण देऊन सन्मानित करण्यात आले.

 सुरुवातीचे जीवन 
साध्वी ऋतंभरा यांचा जन्म पंजाबमधील लुधियाना जिल्ह्यातील दोराहा शहरात निशा म्हणून झाला.

त्यांनी वयाच्या सोळाव्या वर्षी स्वामी परमानंदांकडून दीक्षा घेतली आणि त्यांची शिष्या बनल्यानंतर, ती त्यांच्यासोबत हरिद्वारमधील त्यांच्या आश्रमात गेली. नंतर, भारतभर त्यांच्या दौऱ्यांमध्ये, प्रामुख्याने अध्यात्माचे प्रशिक्षण त्यांनी घेतले आहे. त्यांनी मार्गदर्शक मंडळात विश्व हिंदू परिषदेच्या सदस्या म्हणून प्रवेश केला. तेव्हा ही संस्था प्राथमिकतेने आयोजित श्री राम जन्मभूमी मुक्ती आंदोलन आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी  संबंधित होती.

 सक्रियता 
१९८९-१९९२ दरम्यान, ऋतंभरांनी राष्ट्रद्रोहींविरुद्ध युद्ध पुकारण्याचे आवाहन करणारी अनेक जाहीर भाषणे केली. भारतातील असंख्य मंदिरे आणि सार्वजनिक ठिकाणी त्यांच्या भाषणांचे टेप ज्वलंतपणे वाजवण्यात आले. संताप आणि तीव्रतेने भरलेल्या ह्या भाषणांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हिंदू राष्ट्राला बिगर-हिंदूंकडून अपवित्र होत असलेल्या स्त्री शरीराच्या रूपात चित्रित केले होते. त्यांनी फाळणीच्या काळात हिंदू महिलांवर झालेल्या बलात्कारांशी समांतरता दाखवली. या प्रक्रियेत मोठ्या संख्येने पुरुषांना आकर्षित करून त्यांच्या जमिनी परत मिळवण्याचे आवाहन हिंदू पुरुषत्वाला केले.

मुस्लिमांची तुलना "दुधात लिंबू मिसळण्याशी" करणे, त्यांची तुलना हिंदूंना संपवण्यासाठी सामूहिक प्रजनन करणाऱ्या "माश्यांशी" केली गेली. काही विद्वानांनी या ऋतांबर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केलेले सर्वात मौल्यवान उद्दिष्ट असे नमुद केले आहे की, हिंदू राष्ट्रवादाच्या समान झेंड्याखाली विविध वर्ग आणि जातींना त्यांनी एकत्रित केले आहे.

बाबरी मशीद पाडण्याच्या तयारीत, देशभरात मुस्लिमविरोधी भावना भडकवण्यामागील सर्वात शक्तिशाली आवाज म्हणून ऋतंभराची सर्वत्र ख्याती आहे. प्रेक्षकांमध्ये उत्कटता, तत्परता आणि उत्स्फूर्ततेची जबरदस्त भावना त्यांच्यात होती. त्या चळवळीतील तीन प्रमुख महिला नेत्यांपैकी त्या एक होत्या, इतर दोन उमा भारती आणि विजयाराजे शिंदे होत्या. त्यांचे नेतृत्व चळवळीतील महिलांच्या सहभागासाठी मोठ्या प्रमाणात जबाबदार होते.

ऋतंभरांच्या वक्तृत्व कौशल्यामुळे ती १९८९ आणि १९९१ च्या लोकसभा निवडणुका आणि अनेक राज्य-विधानसभा निवडणुकांमध्ये भारतीय जनता पक्षाच्या प्रचारक बनल्या.

 बाबरी मशीद 
६ डिसेंबर १९९२ रोजी, विश्व हिंदू परिषद कार्यकर्त्यांच्या आणि सहयोगी संघटनांच्या एका मोठ्या गटाने उत्तर प्रदेशातील बाबरी मशीद पाडली, ज्यामुळे संपूर्ण भारतीय उपखंडात दंगली उसळल्या, ज्यामुळे सुमारे २००० लोक मृत्युमुखी पडले.

ऋतंभरा हा विध्वंसाच्या वेळी उपस्थित होता आणि मशिदीच्या गच्चीवर उभा राहून गर्दीला  प्रोत्साहन देत होत्या. विध्वंसानंतर तीन दिवसांनी, तिला जातीय तणाव भडकवण्याच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली.

बाबरी मशीद पाडण्याच्या प्रकरणाची चौकशी करणाऱ्या लिबरहान आयोगाने साध्वी ऋतंभरा यांच्यासह इतर अडसष्ट जणांना "देशाला सांप्रदायिक तेढ निर्माण करण्याच्या उंबरठ्यावर" नेल्याबद्दल वैयक्तिकरित्या दोषी ठरवले.

मे २०१७ मध्ये सीबीआय न्यायालयाने ऋतंभरावर फौजदारी आरोप निश्चित केले.

३० सप्टेंबर २०२० रोजी, सीबीआयच्या विशेष न्यायालयाने बाबरी मशीद पाडण्याच्या प्रकरणात तिला इतर ३२ आरोपींसह निर्दोष मुक्त केले.

 नंतरचे उपक्रम 
मशीद प्रकरणानंतर लगेचच त्यांनी सार्वजनिक भूमिकेपासून माघार घेतली आणि काही वर्षे तुलनेने त्या अलिप्त राहिल्या.

१९९३ मध्ये, साध्वी ऋतंभराने वृंदावन आणि मथुराजवळ भाजप सरकारने कमीत कमी शुल्कात दिलेल्या जमिनीवर आश्रम स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, कल्याण सिंह यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार बरखास्त झाल्यामुळे आणि त्यानंतरच्या मुलायम सिंह यादव यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने तिला जमीन ताब्यात घेण्याची परवानगी न दिल्याने हा प्रस्ताव बारगळला. २००२ मध्ये, मुख्यमंत्री राम प्रकाश गुप्ता यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारने या परिसरातील १७ हेक्टर जमीन मंजूर केली, ज्याची किंमत २००० करोड रुपये होती. पण या परोपकारी कार्यासाठी तिच्या परमशक्तीपीठ ट्रस्टला ९९ वर्षांसाठी एक रुपया वार्षिक शुल्क म्हणून ही जमीन मिळाली. महिलांमध्ये भक्ती निर्माण करण्यासोबतच, वृंदावन आश्रमाने कराटे, घोडेस्वारी, एअर गन आणि पिस्तूल हाताळण्याचे प्रशिक्षण देखील दिले आहे, ज्याचा उद्देश महिलांना त्यांच्या पारंपारिक सामाजिक भूमिकांपासून मुक्त करणे आणि त्यांना आत्मविश्वासू आणि स्वावलंबी बनवणे आहे. त्या इंदूर, दिल्ली आणि हिमाचल प्रदेशमध्ये अनाथ बाळांसाठी, महिलांसाठी आणि विधवांसाठी आश्रम देखील चालवतात.

 लिखाण 
 नरसे नारायण: आध्यात्मिक उन्नति का मार्ग (लेखक साध्वी ऋतंभरा (हिंदी). प्रभात प्रकाशन. २०२४ 
 साध्वी ऋतंभरा और श्रीरामजन्मभूमी आंदोलन (हिंदी) पुस्तक. प्रभात प्रकाशन, २०२४.

 संदर्भ 

वर्ग:सामाजिक कार्यातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
वर्ग:हिंदू लेखक
वर्ग:हयात व्यक्ती
वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म
वर्ग:राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ
वर्ग:विश्व हिंदू परिषद
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख