लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते

लोकसभेतील विरोधी पक्षनेता किंवा लोकसभेचे विपक्ष नेता हे भारताच्या लोकसभेचे निवडून आलेले सदस्य आहेत जे लोकसभेत अधिकृत विरोधी पक्षाचे नेतृत्व करतात. विरोधी पक्षाचा नेता हा सरकारमध्ये नसलेल्या लोकसभेतील सर्वात मोठ्या राजकीय पक्षाचा संसदीय अध्यक्ष असतो. परंतु लोकसभेच्या किमान १०% जागा ह्या राजकीय विरोधी पक्षाकडे असणे गरजेचे आहे.२०२४ च्या लोकसभा निवडणूकींच्या निकालानंतर राहुल गांधी लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते झाले.

भारताचा प्राधान्यक्रमामध्ये ह्या कार्यालय धारकाचा ७वा क्रमांक आहे.

 इतिहास 
लोकसभेत १९६९ पर्यंत, औपचारिक मान्यता, दर्जा किंवा विशेषाधिकार नसलेला विरोधीपक्ष नेता होता. नंतर, विरोधी पक्षाच्या नेत्याला अधिकृत मान्यता देण्यात आली आणि १९७७ च्या कायद्यानुसार त्यांचे वेतन आणि भत्ते ठरवण्यात आले. तेव्हापासून लोकसभेतील नेत्याने तीन अटी पूर्ण केल्या पाहिजेत:
 ते सभागृहाचा सदस्य असावे
 ते सरकारच्या विरोधात असलेल्या पक्षाचे संख्यात्मक संख्याबळ सर्वाधिक असलेल्या पक्षाचे असावे आणि
 लोकसभेच्या अध्यक्षांद्वारे त्यांना विरोधी पक्षनेते म्हणून ओळख मिळायला हवी.

डिसेंबर १९६९ मध्ये, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)ला संसदेत मुख्य विरोधी पक्ष म्हणून मान्यता मिळाली तर त्याचे नेते, राम सुभग सिंग यांनी पहिल्या विरोधी पक्षनेत्याची भूमिका बजावली.

 भूमिका आणि जबाबदाऱ्या 

 कॅबिनेट मंत्री दर्जाच्या समतुल्य दर्जा
 खालील निवड समित्यांचे ते सदस्य आहे:
 केंद्रीय अन्वेषण ब्यूरो
 मुख्य निवडणूक आयुक्त
 निवडणूक आयुक्त
 अंमलबजावणी संचालक
 राष्ट्रीय मानवाधिकार आयुक्त
 लोकपाल प्रमुख
 शासकीय खर्चाचे लेखापरीक्षण व खर्च समिती

 यादी 
१९७०-७७, १९८०-८९ आणि २०१४-२४ दरम्यान हे पद रिक्त होते.

क्र. चित्र नाव मतदारसंघ कार्यकाळ पक्ष  लोकसभा  पंतप्रधान (पक्ष) १ 100x100अंश राम सुभग सिंग बक्सर १७ डिसेंबर १९६९ २७ डिसेंबर १९७०  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन) ४ थी इंदिरा गांधी (काँग्रेस) पद रिकामे २८ डिसेंबर १९७०३० जून १९७७  - ५ वी २ 100x100अंश यशवंतराव चव्हाण सातारा १ जुलै १९७७ ११ एप्रिल १९७८ भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस६ वीमोरारजी देसाई (जनता पक्ष) ३ 100x100अंश सी.एम. स्टीफनइडुक्की१२ एप्रिल १९७८९ जुलै १९७९ (२) 100x100अंश यशवंतराव चव्हाण सातारा १० जुलै १९७९ २८ जुलै १९७९  ४ सीमा|100x100अंश जगजीवन राम सासाराम २९ जुलै १९७९ २२ ऑगस्ट १९७९  जनता पक्ष चौधरी चरण सिंह  (जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)) पद रिकामे  २३ ऑगस्ट १९७९ ३१ डिसेंबर १९८४ -  ७ वी इंदिरा गांधी (काँग्रेस) १ जानेवारी १९८५ १७ डिसेंबर १९८९ ८ वी राजीव गांधी (काँग्रेस) ५सीमा|100x100अंशराजीव गांधीअमेठी१८ डिसेंबर १९८९२३ डिसेंबर १९९०भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस९ वी विश्वनाथ प्रताप सिंह (जनता दल) ६सीमा|100x100अंशलालकृष्ण अडवाणीनवी दिल्ली२४ डिसेंबर १९९०१३ मार्च १९९१भारतीय जनता पक्ष चंद्रशेखर  (समाजवादी जनता पक्ष)गांधीनगर१४ मार्च १९९१२० जुलै १९९३१० वीपी.व्ही. नरसिंहराव (काँग्रेस) ७100x100अंशअटलबिहारी वाजपेयीलखनौ २१ जुलै १९९९३ १५ मे १९९६८100x100अंशपी.व्ही. नरसिंहरावबेरहामपूर १६ मे १९९६ ३१ मे १९९६भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस११वीअटलबिहारी वाजपेयी (भाजप)(७)100x100अंशअटलबिहारी वाजपेयीलखनौ१ जून १९९६४ डिसेंबर १९९७भारतीय जनता पक्षएच.डी. देवे गौडा व इंद्रकुमार गुजराल (जनता दल)९100x100अंशशरद पवारबारामती५ डिसेंबर १९९७३० ऑक्टोबर १९९९भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस १२वीअटलबिहारी वाजपेयी (भाजप)१०100x100अंशसोनिया गांधीअमेठी३१ ऑक्टोबर १९९९६ फेब्रुवारी २००४१३ वी(६)सीमा|100x100अंशलालकृष्ण अडवाणीगांधीनगर२१ मे २००४२० डिसेंबर २००९भारतीय जनता पक्ष१४वीमनमोहन सिंग (काँग्रेस)११100x100अंशसुषमा स्वराजविदिशा२१ डिसेंबर २००९१९ मे २०१४१५ वी पद रिकामे  २० मे २०१४  २९ मे २०१९   - १६ वी नरेंद्र मोदी  (भाजप) ३० मे २०२९ ८ जून २०२४ १७ वी १२ 100x100अंश राहुल गांधी रायबरेली ९ जून २०२४ पदस्थ  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस १८ वी

 उप-विरोधी पक्षनेते 
उपपंतप्रधान किंवा उपमुख्यमंत्री सारखेच उप-विरोधी पक्षनेता हे सांविधानीक पद नाही व फक्त कार्यवाहू म्हणून निर्माण झाले होते.

क्र. चित्र नाव मतदारसंघ कार्यकाळ पक्ष  लोकसभा  विरोधी पक्षनेते १ 100x100अंश सुषमा स्वराज विदिशा ३ जून २००९ २१ डिसेंबर २००९  भारतीय जनता पक्ष १५ वी लालकृष्ण अडवाणी २ 100x100अंश गोपीनाथ मुंडे बीड २२ डिसेंबर २००९  १८ मे २०१४  सुषमा स्वराज ३ 100x100अंश गौरव गोगोई जोरहाट १४ जुलै २०२४ पदस्थ  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस १८ वी राहुल गांधी

 संदर्भ 

*