लघुकथा

लघुकथा ही गद्य काल्पनिक कथा प्रकारातील एक लेखन शैली आहे. ही सामान्यतः एकाच बैठकीत वाचता येते आणि एकच परिणाम किंवा भाव निर्माण करण्याच्या उद्देशाने, एका स्वयंपूर्ण घटनेवर किंवा जोडलेल्या घटनांच्या मालिकेवर लक्ष केंद्रित करते. लघुकथा ही साहित्याच्या सर्वात जुन्या प्रकारांपैकी एक आहे आणि जगभरातील विविध प्राचीन समुदायांमध्ये ती दंतकथा, पौराणिक कथा, लोककथा, परीकथा, आणि उपाख्यानांच्या स्वरूपात अस्तित्वात आहे. आधुनिक लघुकथेचा विकास १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला झाला.

 व्याख्या 
लघुकथेची नेमकी व्याख्या काय आहे हे ठरवणे अजूनही समस्याप्रधान आहे. लघुकथेची एक उत्कृष्ट व्याख्या अशी आहे की "ती एकाच बैठकीत वाचता आली पाहिजे", हा मुद्दा एडगर ॲलन पो यांच्या "द फिलॉसॉफी ऑफ कंपोझिशन" (१८४६) या निबंधात सर्वात लक्षणीयपणे मांडला आहे. एच.जी. वेल्स यांनी लघुकथेचा उद्देश "खूप तेजस्वी आणि गतिमान बनवण्याची आनंददायी कला; ती भयानक, दयनीय, मजेदार किंवा खोलवर प्रकाशित करणारी असू शकते, फक्त एवढीच गरज आहे की ती मोठ्याने वाचण्यासाठी पंधरा ते पन्नास मिनिटे लागतील." विल्यम फॉकनर यांच्या मते, एक लघुकथा पात्र-केंद्रित असते आणि लेखकाचे काम "...तो जे बोलतो आणि करतो ते लिहिण्यासाठी पुरेसा वेळ कागद आणि पेन्सिल घेऊन त्याच्या मागे फिरणे" असे आहे.

काही लेखकांनी असा युक्तिवाद केला आहे की लघुकथेचे स्वरूप कठोर असले पाहिजे. सॉमरसेट मॉम यांचा असा विचार होता की लघुकथेची "एक निश्चित रचना असली पाहिजे, ज्यामध्ये सुरुवातीचा बिंदू, कळस आणि परीक्षेचा बिंदू समाविष्ट असेल; दुसऱ्या शब्दांत, तिला कथानक असले पाहिजे".

तथापि, लघुकथेला कलेचे पूर्ण उत्पादन म्हणून पाहण्याच्या या दृष्टिकोनाला आंतोन चेखव यांनी विरोध केला आहे, ज्यांचा असा विचार होता की कथेला सुरुवात किंवा शेवट नसावा. ते फक्त "जीवनाचा एक तुकडा" असावा, जो सूचकपणे सादर केला जातो. चेखव त्याच्या कथांमध्ये शेवट पूर्ण करत नाहीत तर वाचकांना स्वतःचे निष्कर्ष काढण्याची जबाबदारी देतात.

लांबीच्या बाबतीत, लघुकथांसाठी शब्दसंख्या साधारणपणे १,००० ते ४,००० पर्यंत असते; तथापि, लघुकथा म्हणून वर्गीकृत केलेल्या काही कामांमध्ये १५,००० पर्यंत शब्द आहे. १००० पेक्षा कमी शब्दांच्या कथांना कधीकधी "लघु-लघुकथा" किंवा "फ्लॅश फिक्शन" असे संबोधले जाते.

 इतिहास 
लघुकथांचा उगम मौखिक कथाकथनाच्या परंपरेपासून होतो ज्यातून मूळतः रामायण, महाभारत आणि होमरचे इलियड आणि ओडिसी सारखे महाकाव्य निर्माण झाले. 

युरोपमध्ये, मौखिक कथा-कथनाची परंपरा १४ व्या शतकाच्या सुरुवातीला लिखित स्वरूपात विकसित होऊ लागली, विशेषतः जिओव्हानी बोकासिओच्या डेकामेरॉन आणि जेफ्री चॉसरच्या कॅन्टरबरी टेल्ससह . ही दोन्ही पुस्तके वैयक्तिक लघुकथांनी बनलेली आहेत, ज्यात प्रहसन किंवा विनोदी किस्से ते उत्तम प्रकारे रचलेल्या साहित्यिक काल्पनिक कथा आहेत, ज्या एका मोठ्या कथात्मक कथेत (एक फ्रेम स्टोरी ) सेट केल्या आहेत.

पारंपारिक परीकथा १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रकाशित होऊ लागल्या; त्यापैकी एक सर्वात प्रसिद्ध संग्रह चार्ल्स पेरॉल्ट यांचा होता. मध्य पूर्वेकडील लोककथा आणि परीकथांचे भांडार असलेल्या १००१ अरेबियन नाईट्सच्या अँटोइन गॅलँडच्या पहिल्या आधुनिक भाषांतराचे स्वरूप आहे. त्यांच्या भाषांतराचा १८ व्या शतकातील व्होल्टेअर, डिडेरोट आणि इतरांच्या युरोपियन लघुकथांवर मोठा प्रभाव पडला.

भारतात, प्राचीन लोककथांचा समृद्ध वारसा आहे तसेच लघुकथांचा संग्रह आहे ज्याने आधुनिक भारतीय लघुकथेची संवेदनशीलता आकार दिली. संस्कृतमधील काही प्रसिद्ध कथा, लोककथा, परीकथा आणि दंतकथा संग्रह म्हणजे पंचतंत्र, हितोपदेश आणि कथासरित्सागर . मूळतः पाली भाषेत लिहिलेल्या जातककथा, भगवान गौतम बुद्धांच्या मागील जन्मांबद्दलच्या कथांचा संग्रह आहेत. फ्रेम स्टोरी, ज्याला फ्रेम नॅरेटिव्ह किंवा कथेतील कथा असेही म्हणतात, ही एक कथनात्मक तंत्र आहे जी कदाचित पंचतंत्र सारख्या प्राचीन भारतीय कृतींमध्ये उद्भवली असेल.

भारतात एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, अनेक लेखकांनी दैनंदिन जीवनावर आणि विविध सामाजिक-आर्थिक गटांच्या सामाजिक परिस्थितीवर केंद्रित लघुकथा लिहिल्या. रवींद्रनाथ टागोर यांनी वसाहतवादी कुशासन आणि शोषणाखालील शेतकरी, महिला आणि गावकरी अशा गरीब आणि पीडितांच्या जीवनावर १५० हून अधिक लघुकथा प्रकाशित केल्या. टागोरांचे समकालीन शरतचंद्र चट्टोपाध्याय हे बंगाली लघुकथांमध्ये आणखी एक प्रणेते होते. प्रख्यात लेखक मुन्शी प्रेमचंद यांनी हिंदुस्तानी भाषेत या शैलीची सुरुवात केली. त्यांनी २०० हून अधिक लघुकथा आणि अनेक कादंबऱ्या वास्तववादाच्या शैलीत आणि भारतीय समाजाच्या गुंतागुंतींमध्ये भावनाशून्य आणि प्रामाणिक आत्मनिरीक्षणाने लिहिले.

 पुरस्कार 
संडे टाईम्स शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड, बीबीसी नॅशनल शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड,  रॉयल सोसायटी ऑफ लिटरेचरचा व्हीएस प्रिचेट शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड,  द लंडन मॅगझिन शॉर्ट स्टोरी अवॉर्ड,  आणि इतर अनेक प्रमुख लघुकथेचे पुरस्कार दरवर्षी शेकडो प्रवेशिका आकर्षित करतात. प्रकाशित आणि अ-प्रकाशित लेखक सहभागी होतात आणि जगभरातून त्यांच्या कथा पाठवतात.

२०१३ मध्ये, अ‍ॅलिस मुनरो यांना साहित्यातील नोबेल पारितोषिक देण्यात आले - त्यांचे उद्धरण असे होते: "समकालीन लघुकथेचे मास्टर". तिने सांगितले की तिला आशा आहे की हा पुरस्कार लघुकथेसाठी वाचकांची पसंती मिळवेल, आणि लघुकथेला तिच्या गुणवत्तेसाठी मान्यता मिळेल. इतर नोबेल पुरस्कार विजेत्यांच्या निवडीमध्ये लघुकथांचा उल्लेख करण्यात आला होता: १९१० मध्ये पॉल हेस आणि १९८२ मध्ये गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझ.  

 संदर्भ 

वर्ग:साहित्यप्रकार
वर्ग:कथा