मुद्रा

इवलेसे| भारतीय बुद्ध शाक्यमुनी मूर्ती भूमिस्पर्श किंवा "पृथ्वी साक्षी" मुद्रा अवस्थेत, c. ८५०
इवलेसे| १२ व्या शतकातील जपानी गुंडाळी ज्यामध्ये विविध मुद्रा हावभाव दाखवले आहेत
मुद्रा हा एक प्रतीकात्मक किंवा धार्मिक प्रकारचा हावभाव आहे. विशेषतः हिंदू, जैन आणि बौद्ध धर्मात याचा वापर दिसून येतो. बहुतेक मुद्रा ह्या हात आणि बोटांच्या सहाय्याने केल्या जातात. तर काही मुद्रांमध्ये संपूर्ण शरीराचा समावेश असतो. 

भारतीय धर्मातील मूर्तिशास्त्र आणि आध्यात्मिक अभ्यासात वापरल्या जाणाऱ्या आध्यात्मिक हावभावांसोबतच, मुद्रांचा भारतीय नृत्य आणि योगाच्या अनेक प्रकारांमध्ये वापर केला जातो. प्रत्येक क्षेत्रात आणि धर्मात वापरल्या जाणाऱ्या मुद्रांची श्रेणी वेगवेगळी असते. अर्थातच काही प्रमाणात त्यात साम्य देखील दिसून येते. याव्यतिरिक्त, अनेक बौद्ध मुद्रा दक्षिण आशियाच्या बाहेर वापरल्या जातात. तर जगात इतरत्र याची वेगवेगळी स्थानिक रूपे विकसित झाली आहेत.

हठ योगामध्ये, मुद्रा ह्या प्राणायाम करतेवेळी करण्यात येतात. या मुद्रा सामान्यतः बसलेल्या स्थितीत केल्या जातात. श्वासोच्छवास आणि प्राणाच्या प्रवाहावर अचूक नियंत्रण करण्यासाठी या मुद्रा केल्या जातात. तसेच मुद्रा केल्याने शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांना उत्तेजना किंवा जागृती येते. या मुद्रा शरीरातील बिंदू, बोधचित्त, अमृत किंवा चेतनेशी संबंधित काम करतात. हठयोगिक मुद्रा ही सामान्यतः एक अंतर्गत क्रिया असते, ज्यामध्ये पेल्विक फ्लोर, डायाफ्राम, घसा, डोळे, जीभ, गुदद्वार, गुप्तांग, पोट आणि शरीराचे इतर भाग समाविष्ट असतात. मुद्रांची काही विविध उदाहरणे म्हणजे मुलबंध, महामुद्रा, विपरिता करणी, खेचरी मुद्रा आणि वजरोली मुद्रा होत. अमृतसिद्धीमध्ये त्यांची संख्या ३, तर घेरंद संहितेत २५ पर्यंत आहे. याशिवाय हठयोग प्रदीपिकामध्ये १० मुद्रांचा प्रादुर्भाव आढळतो.

भारतीय उपखंडातील हिंदू आणि बौद्ध कलेच्या मूर्तीशास्त्रात मुद्रा क्रियेचा वापर केला जातो. नाट्य शास्त्र सारख्या धर्मग्रंथांमध्ये मुद्रांचे वर्णन केलेले आढळून येते. ज्यामध्ये २४ असंयुक्त किंवा विभक्त (अर्थात एका हाताने केल्या जाणाऱ्या) आणि १३ संयुक्त (अर्थात दोन्ही हाताने केल्या जाणाऱ्या) मुद्रा आहेत. मुद्रा क्रिया ही सामान्यतः हात आणि बोटांनी तयार केली जाते. योगासन आणि ध्यान क्रियेत स्थिरपणे, तर नाट्यशास्त्रात गतिमानपणे मुद्रांच्या 
क्रिया केल्या जातात.

हिंदू आणि बौद्ध मूर्तीशास्त्रात काही मुद्रा एक  समान दिसून येतात. काही प्रदेशांमध्ये, उदाहरणार्थ लाओस आणि थायलंडमध्ये, याचे वेगळे प्रकार  आढळतात. परंतु त्यांच्यात संबंधित आयकॉनोग्राफिक परंपरा आहेत.

 भारतीय शास्त्रीय नृत्य 

भारतीय शास्त्रीय नृत्य आणि व्युत्पन्न नृत्यांमध्ये (जसे की ख्मेर, थाई किंवा बालीनीज ),  "हस्त मुद्रा" हा शब्द वापरला जातो (तथापि, ख्मेरमध्ये "कायविकर दाई" सारख्या व्युत्पन्न नृत्यांमध्ये मुद्रांसाठी काही संज्ञा वापरल्या जातात). भारतीय नाट्य शास्त्रात  २४ मुद्रांचे वर्णन आढळते, तर नंदिकेश्वराच्या अभिनय दर्पण मध्ये २८ मुद्रा आढळतात.Devi, Ragini. Dance dialects of India. Motilal Banarsidass Publ., 1990. . Pp. 43. भारतीय शास्त्रीय नृत्याच्या सर्व प्रकारांमध्ये, मुद्रा ह्या मिळत्याजुळत्या असून त्यांची त्यांची नावे आणि नाट्य प्रकारानुसारचा वापर वेगवेगळा दिसून येतो. भरतनाट्यममध्ये २८ (किंवा ३२) मूळ मुद्रा, कथकलीत २४ आणि ओडिसीत २० मुद्रा आहेत. या मूळ मुद्रा वेगवेगळ्या प्रकारे एकत्रित केल्या जातात, जसे की एका हाताने, दोन हाताने, हातांच्या हालचालीने, शरीर आणि चेहऱ्यावरील हावभाव वगैरे द्वारे. कथकली या नाट्य प्रकारात मुद्रांचे आणि हावभावाचे सर्वात जास्त संयोजन आहेत. याची नोंद सुमारे ९०० पर्यंत दिसून येते. संयुक्त मुद्रेत दोन्ही हात वापरले जातात तर असंयुक्त मुद्रेत एकच हात वापरतात.

 योग 
इवलेसे| योगिक साधना म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या मुद्रांचे एक उदाहरण.
इवलेसे| वेगवेगळ्या योग मुद्रांमध्ये शरीराचे वेगवेगळे भाग आणि त्यानुसार विविध प्रक्रियांचा समावेश असतो, साधारणपणे प्राणाची ऊर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी. विपरिता करणीमध्ये, गुरुत्वाकर्षणामुळे बिंदू टिकून राहावा यासाठी शरीर उलटे केले जाते. जोगा प्रदिपिकाची सचित्र हस्तलिखित, 1830
योगिक शिक्क्यांचे शास्त्रीय स्रोत म्हणजे घेरंड संहिता आणि हठयोग प्रदीपिका .  हठयोग प्रदीपिका योगसाधनेत मुद्रांचे महत्त्व सांगते: "म्हणून ब्रह्मदेवाच्या दाराच्या प्रवेशद्वारावर [मणक्याच्या तळाशी] झोपलेली [ कुंडलिनी ] देवीला सतत सर्व प्रयत्नांनी, मुद्रा पूर्णपणे करून जागृत केले पाहिजे." २० व्या आणि २१ व्या शतकात, बिहार योग शाळेचे संस्थापक, योग शिक्षक सत्यानंद सरस्वती यांनी त्यांच्या आसन, प्राणायाम, मुद्रा, बंध या निर्देशात्मक ग्रंथात मुद्रांचे महत्त्व अधोरेखित केले. 

 हस्तमुद्रा 

ध्यान आणि योगामध्ये अनेक हाताच्या आणि बोटांच्या हावभावाद्वारे केल्या जाणाऱ्या विविध मुद्रा आहेत. या मुद्रांची निश्चित संख्या सांगणे शक्य नाही. या क्रियांद्वारे शरीरातील विविध केंद्रे जागृत केली जातात अशी भावना असते.

 मार्शल आर्ट्स 
आशियाई मार्शल आर्ट्सच्या काही प्रकारात या मुद्रांसारखेच विविध हावभाव असतात.. तेंडाई आणि शिंगॉन बौद्ध धर्माने मिक्क्यो बौद्ध धर्मातून काही कथित शक्तिशाली हावभाव घेतले आहेत. १७ व्या शतकापूर्वी स्थापन झालेल्या अनेक को र्यू मार्शल आर्ट्स मध्ये याच मुद्रा आढळतात. उदाहरणार्थ, चाकूचा हात (नाइफ हँड) किंवा शुतो मुद्रा ह्या काही कोर्यू काटा आणि बौद्ध मूर्तींमध्ये सूक्ष्मपणे लपलेल्या असतात. ह्या मुद्रा ज्ञानाच्या तलवारीचे प्रतिनिधित्व करत असतात.Muromoto, Wayne (2003) Mudra in the Martial Arts . . Retrieved December 20, 2007.

 संदर्भ 


 Draeger, Donn (1980). "Esoteric Buddhism in Japanese Warriorship", in: No. 3. 'Zen and the Japanese Warrior' of the International Hoplological Society Donn F. Draeger Monograph Series.  The DFD monographs are transcriptions of lectures presented by Donn Draeger in the late 1970s and early 1980s at the University of Hawaii and at seminars in Malaysia.