घोटूल

घोटूल ही छत्तीसगडमधील मुरिया जमातीची एक खास सामाजिक प्रथा आहे. ही एक अशी जागा आहे जिथे गावातील अविवाहित मुलं-मुली रात्री एकत्र राहतात. तिथे ते नाच-गाणी करतात, सामाजिक नियम शिकतात आणि जोडीदार निवडतात. घोटूलला "युवागृह" असेही म्हणतात, कारण येथे तरुणांना सामाजिक, सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय ज्ञान मिळते.

 इतिहास 
घोटूल प्रथा खूप जुनी आहे. मुरिया जमातीच्या कथांनुसार, लेंगा नावाच्या देवतेने ही प्रथा सुरू केली. मुरिया जमात छत्तीसगडच्या बस्तर भागात राहते. १९४० च्या दशकात व्हेरियर एल्विन नावाच्या अभ्यासकाने घोटूलचा अभ्यास केला आणि "मुरिया आणि त्यांचे घोटूल" नावाचे पुस्तक लिहिले. अनेक आदिवासी जमातींमध्ये अशीच प्रथा आहे, पण नावे वेगळी आहेत. उदाहरणार्थ:
 मुरिया, गोंड जमातींमध्ये "घोटूल"
 आसाममधील गारो जमातीमध्ये "कुमारगृह"
 हिमालयातील भोटिया जमातीमध्ये "रंगबंग"
 छोटानागपूरमधील मुंडा जमातींमध्ये "गितिओरा"
 पूर्वोत्तर भारतातील ब्रह्मपुत्रा परिसरात "मौरूंगा"
 उडीसा मधील उरांव जमातींमध्ये "जोख", "एरया", "धुमकुरिया"
 नागा जमातींमध्ये "बनवयो"

 सांस्कृतिक महत्त्व 
घोटूल मुरिया जमातीच्या जीवनात महत्त्वाचे आहे. येथे खालील गोष्टी शिकवल्या जातात:
 सामाजिक नियम: मुलं-मुली एकमेकांशी समानतेने वागतात आणि एकत्र काम करतात.
 नाच-गाणी: दररोज रात्री मांदरी आणि हुल्की नृत्य होतात.
 जोडीदार निवड: मुलं-मुली आपला जोडीदार निवडतात. ही प्रक्रिया मोकळ्या वातावरणात होते.
 जीवनाचे धडे: मध गोळा करणे, शिकार, शेती, आणि पर्यावरणाचे रक्षण यांचे शिक्षण मिळते. तसेच लैंगिक शिक्षण आणि सामाजिक शिस्त शिकवली जाते.

 आधुनिक काळ 
आजकाल घोटूल प्रथा कमी होत आहे. शहरीकरणामुळे अनेक तरुण घोटूलमध्ये येत नाहीत. काही ठिकाणी ही प्रथा "चुकीची" मानली जाते, त्यामुळे ती बंद झाली आहे. पण छत्तीसगड सरकार आणि काही संस्था घोटूल टिकवण्यासाठी प्रयत्न करत आहेत.

 संदर्भ