शिमगोत्सव पालखी

शिमगोत्सव आणि त्यानिमित्ताने होणारा पालखी उत्सव ही होळी या सणाशी संबंधित धार्मिक तसेच सांस्कृतिक संकल्पना आहे. महाराष्ट्र राज्यातील कोकण प्रांतात या परंपरेचे विशेष महत्व मानले जाते.

वैशिष्ट्य 
ग्रामदेवतेची मूर्ती अथवा टाक पालखीत ठेवून ते शिमगा उत्सवाच्या काळात गावातील प्रत्येक घरात नेण्याची परंपरा आहे. यानिमित्ताने वर्षातून एकदा देव आपल्या घरी येतो आणि आशीर्वाद देतो असे याचे महत्व असल्याने या पालखी आगमनाविषयी भाविकांच्या मनात श्रद्धा दिसून येते. या पालखी उत्सवाशी संबंधित विधिविधाने आणि ती पार पाडण्याची जबाबदारी गावातील मंदिराचे गुरव आणि गावातील प्रतिष्ठित सदस्य पूर्ण करतात.

स्वरूप
काही गावांमध्ये होळी पौर्णिमेच्या आधी पंधरा दिवस पालखी उत्सव सुरू होतो. फाग पंचमी या तिथीला गावातील पहिली होळी ग्रामदेवता मंदिरासमोर प्रज्वलित केली जाते. त्यानंतर ग्रामदेवता व तिच्या सहकारी देवता यांचे टाक अथवा मूर्ती पालखीमध्ये ठेवून सजविले जातात. त्यांना वस्त्रे, अलंकार घातले जातात. गाऱ्हाणे घालणे, धुपारती करणे असे पूजेचे उपचार संपन्न होतात. काही ठिकाणी होळी पौर्णिमेला होळी प्रज्वलित केली जाते व त्यानंतर पालखी सोहळा सुरू होतो. मंदिरातून पालखी आणून ती  ज्या जागी पंधरा दिवस ठेवली जाते तिला सहाण  किंवा होळीचा मांड असे म्हटले जाते. दररोज या ठिकाणाहून पालखी सकाळी निघते आणि गावातील विविध वाड्यांमध्ये असलेल्या घरोघरी जाते. प्रत्येक घरी देवीचे स्वागत केले जाते. तिची पूजा करून तिला नैवेद्य दाखविला जातो. देवीची ओटी भरली जाते. गावातील प्रथितयश किंवा मानकरी यांच्या घरापुढे पालखी नाचविली जाते. हा एक विशेष कौशल्याचा भाग मनाला जातो. देवीची पालखी आपल्या खांद्यावर वाहून सर्व ठिकाणी नेणे यामागे विशेष आस्था दिसून येते.

अन्य वैशिष्ट्ये
कुणी भक्त देवीला नवस बोलले असल्यास आणि तो पूर्ण झाला असल्यास त्याची पूर्तता या काळात केली जाते. काही समस्या असल्यास त्यासाठी देवीला कौल लावला जातो. या साऱ्याची पूर्तता शिमगा उत्सवात केली जाते. पालखी घरोघरी जाते त्यावेळी  तिच्यासह गोमू, संकासुर, राधा अशी पात्रे सोबत करतात आणि पालखी घरापुढे गेल्यानंतर घरासमोर आपले खेळ सादर करतात. कोकणातील लोक परंपरेत या खेळांना महत्वाचे स्थान आहे. या कलाकारांना खेळ सादर केल्याबद्दल, पारंपरिक शिमगा गीते गीते गाऊन नृत्य केल्याबद्दल मानधन म्हणून धान्य अथवा पैसे दिले जातात. पालखी नाचविणे किंवा दोन सदस्यांनी पालखी डोक्यावर घेऊन ती सतत झुलवीत नाचत राहणे असेही सादरीकरण यावेळी केले जाते. ढोल, ताशा, हलगी याची साथ पालखी नाचविताना दिले जाते. दशावतारी खेळ हे शिमगा उत्सवाचे लोककलेतील महत्वाचे वैशिष्ट्य आहे. याच काळात कोकणात दशावतारी खेळांचे प्रयोग सादर केले जातात. दोन वेगवगेळ्या गावातील ग्रामदेवतांची भेट घडविणे यासाठी पालखी भेट केली जाते. या मिरवणुकीत ग्रामस्थ सहभागी होतात.

चित्रदालन

 संदर्भ 

वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव
वर्ग:होळी