ज्ञानदानंदिनी देवी

ज्ञानदानंदिनी टागोर (पुर्वाश्रमीच्या मुखोपाध्याय; २६ जुलै १८५० - १ ऑक्टोबर १९४१) ह्या एक समाजसुधारक होत्या ज्यांनी विविध सांस्कृतिक नवोपक्रमांचा पाया रचला. त्यांनी १९ व्या शतकातील बंगालमध्ये स्त्री सक्षमीकरणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यावर प्रभाव पाडला. त्यांचा विवाह रवींद्रनाथ टागोर यांचे मोठे भाऊ आणि जोरासांको टागोर कुटुंबातील वंशज सत्येंद्रनाथ टागोर यांच्याशी झाला होता.त्या आज पारंपारिक बंगाली शैलीवर आधारित साडीची एक अनोखी शैली, ब्राह्मिका साडी विकसित करण्यासाठी ओळखल्या जातात. ह्यामध्ये त्यांनी मुंबईत राहताना गुजराती आणि पारशी शैलीतील घटक वापरले.

 जीवन 
ज्ञानदानंदिनी यांचा जन्म जेसोर, बंगाल प्रेसिडेन्सी (सध्याचे बांगलादेश) येथील नरेंद्रपूर गावातील पालक अभयचरण मुखोपाध्याय आणि निस्तारीनी देवी यांच्या घरी झाला. अभयचरण, एक कुलीन ब्राह्मण होते पण पिराली कुटुंबातील मुली सोबत लग्न करून ते बहिष्कृत झाले होते.  प्रचलित प्रथेनुसार, ज्ञानदानंदिनीचा विवाह १८५७ मध्ये वयाच्या सात किंवा आठ वर्षी देवेंद्रनाथ टागोरांचा दुसरा मुलगा सत्येंद्रनाथ याच्याशी झाला. लग्नानंतर टागोर घराण्याच्या कडक पडद्याआड त्यांना बंदिस्त वाटले. १८६२ मध्ये, भारतीय नागरी सेवेसाठी प्रोबेशनरी प्रशिक्षण घेत असताना, सत्येंद्रनाथांनी ज्ञानदानंदिनीला इंग्लंडमध्ये त्यांच्यासोबत येण्याची विनंती केली, परंतु त्यांच्या वडिलांनी संमती दिली नाही. याच सुमारास, ज्ञानदानंदिनीचे मेहुणे हेमेंद्रनाथ टागोर यांनी तिच्या शिक्षणाची जबाबदारी घेतली. प्रसिद्ध ब्राह्म शिक्षणतज्ञ अयोध्यानाथ पाक्राशी यांनी तिला काही काळासाठी शिक्षण दिले. १८६४ मध्ये सत्येंद्रनाथ इंग्लंडहून परतल्यानंतर नागरी सेवेतील पहिले भारतीय सदस्य झाले आणि ज्ञानदानंदिनी पतीसोबत मुंबई, पुणे आणि विजापूर येथे राहायला गेल्या.

मुंबईत असताना, ज्ञानदानंदिनी युरोपियन वर्तुळात मिसळल्या आणि अंशतः इंग्रजी रीतिरिवाजांशी त्यांनी जुळवून घेतले. सामाजिक भूमिकेतील या बदलामुळे त्यांना योग्य पोशाख घालण्याची आवश्यकता होती, ज्यामुळे साडी घालण्याची पारंपारिक बंगाली शैली खूपच अवजड झाली. ज्ञानदानंदिनीने पतीसोबत गुजरातच्या दौऱ्यादरम्यान पारशी महिलांनी परिधान केलेल्या साडीवर सुधारणा केली. डाव्या खांद्यावर पदर ओढण्याची स्वतःची शैली निर्माण केली जेणेकरून उजवा हात मोकळा राहील. तिने  बामाबोधिनी पत्रिका या मासिकात जाहिरात देऊन इतर महिलांना तिच्या नवीन शैलीत साडी नेसण्याचे प्रशिक्षण  दिले. कलकत्त्याच्या ब्राह्मो महिलांमध्ये ही शैली लवकरच लोकप्रिय झाली आणि त्यांनी ब्राह्मिका साडी हे नाव विकसित केले. कलकत्त्यात असताना, ज्ञानदानंदिनी, उच्चवर्णीय घराण्याच्या रीतिरिवाजांना तोडून, १८६६ मध्ये व्हाईसरॉय लॉर्ड लॉरेन्स यांनी आयोजित केलेल्या ख्रिसमस पार्टीला तिच्या पतीसोबत गेल्या. तिचे सासरे देवेंद्रनाथ टागोर यांना तिच्या स्वतंत्र वृत्तीचा फारसा आदर नव्हता. असा अंदाज आहे की यामुळे टागोर घराण्यात बरेच मतभेद निर्माण झाले. ज्ञानदानंदिनी १८६८ मध्ये जोरासांको सोडून देवेंद्रनाथांच्या निवासस्थानाशेजारी असलेल्या पार्क स्ट्रीटवरील एका हवेलीत राहण्याची सोय केली. १८६९ मध्ये ज्ञानदानंदिनी पतीसोबत मुंबईला परतल्या. त्याच वर्षी जन्मानंतर काही दिवसांतच त्यांनी आपले पहिले मूल गमावले. त्यांचा मुलगा सुरेंद्रनाथ यांचा जन्म १८७२ मध्ये पुण्यात राहत असताना झाला आणि पुढच्या वर्षी त्यांची मुलगी इंदिरा देवी यांचा जन्म विजापूर येथे झाला. ज्ञानदानंदिनीने आणखी एका धाडसाच्या कृतीत एका मुस्लिम महिलेला तिच्या मुलांसाठी दाई म्हणून नियुक्त केले. त्यांच्या तिसऱ्या मुलाचा (कबींद्रनाथ) जन्म १८७६ मध्ये  हैदराबाद, सिंध येथे थोड्या काळासाठी वास्तव्यादरम्यान असताना झाला.

१८७७ मध्ये ज्ञानदानंदिनी देवी इंग्लंडला निघाल्या. लंडनमध्ये तिचे स्वागत तिच्या पतीचे काका ज्ञानेंद्रमोहन टागोर यांनी केले, जे पहिले आशियाई बॅरिस्टर आणि ख्रिश्चन धर्मांतरित होते. केन्सिंग्टन गार्डन्समधील ज्ञानेंद्रमोहन टागोरांच्या घरी काही काळ राहिल्यानंतर, ज्ञानदानंदिनी ससेक्समधील ब्राइटन या समुद्रकिनारी असलेल्या शहरातील मदीना व्हिलास येथील एका घरात राहायला गेल्या. ऑक्टोबर १८७८ मध्ये सत्येंद्रनाथ त्यांच्या रजेच्या सुरुवातीपासूनच त्यांचे धाकटे भाऊ रवींद्रनाथ टागोर यांच्यासह इंग्लंडमध्ये त्यांच्यासोबत आले. इंग्लंडमधील सुरुवातीच्या काळात त्यांनी मृत बाळाला जन्म दिला आणि धाकट्या मुलाचे (कबींद्रनाथ) देखिल निधन झाले. लंडनमधील केन्सल ग्रीन स्मशानभूमीत द्वारकानाथ टागोरांच्या कबरीशेजारी कबींद्रनाथांना दफन करण्याची व्यवस्था केली. त्यांची मुलगी इंदिरा अखेर रवींद्रनाथांची आजीवन विश्वासू बनली. सत्येंद्रनाथांची रजा पूर्ण झाल्यानंतर, त्यांनी सुरतमध्ये नोकरी स्वीकारली तर ज्ञानदानंदिनी तिच्या मुलांसह कलकत्त्याला परतली.
इवलेसे| डावी कडून उजवी कडे उभे - ज्ञानदानंदिनी देवी, सत्येंद्रनाथ टागोर, कादंबरी देवी. बसलेले - ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर
कलकत्त्यात, ज्ञानदानंदिनीने लोअर सर्क्युलर रोडवरील एका बंगल्यात वास्तव्य केले.  रवींद्रनाथांच्या लग्नात त्यांनी सक्रिय भूमिका बजावली आणि तरुण वधू मृणालिनी हिलाही मार्गदर्शन केले. कालांतराने, ज्ञानदानंदिनीने रवींद्रनाथांशी त्यांच्या नाटकांच्या सादरीकरणात मदत करण्यास सुरुवात केली, अनेकदा घरातील इतर महिलांनाही त्यात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांनी  वाल्मिकी-प्रतिभा, कालमृगया, राजा ओ राणी, मायार खेल आणि बिसर्जन या नाटकांमध्ये भाग घेतला.Upendranath Bhattacharjee, Rabindra-Natya-Parikrama, Orient Book Company (2008) p. 37.  कलकत्ता समाज ज्ञानदानंदिनींबद्दल अनुकूल नव्हता हे लोकप्रिय बंगाली मासिक बंगबासीच्या ऑक्टोबर १८८९ च्या अंकातील एका लेखातून स्पष्ट होते,  ज्यामध्ये राजा ओ राणी या नाटकात तिच्या अभिनयाबद्दल टीका करण्यात आली होती.

 साहित्यिक कामगिरी 
टागोर कुटुंबातील महिलांमध्ये, स्वर्णकुमारी देवींनंतर, ज्ञानदानंदिनी कुटुंबाच्या समृद्ध साहित्यिक वातावरणात सर्वात सक्रियपणे सहभागी झाल्या. १८८० मध्ये इंग्लंडहून परतल्यानंतर, ज्ञानदानंदिनी यांनी बंगाली मासिक भारती मध्ये लेख लिहिण्यास सुरुवात केली. तिचा हा स्वभाव लवकरच बुद्धिजीवी वर्गाच्या लक्षात आला. १८८१ मध्ये - भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या स्थापनेच्या चार वर्षांपूर्वी - ज्ञानदानंदिनी यांनी इंग्रजनिंदा ओ देशनुराग ( ब्रिटीशांची टीका आणि देशभक्ती ) या शीर्षकाचा एक लेख प्रकाशित केला, ज्यामध्ये त्यांनी दुर्गम जिल्हा शहरांमध्ये शाखा असलेल्या देशव्यापी संघटनेची स्थापना करण्याचे आवाहन केले. तिने असा युक्तिवाद केला की "ब्रिटिशांनी आपल्याला दिलेला प्रत्येक फायदा हा आपल्या राष्ट्रीय मुक्तीच्या ध्येयाला धक्का आहे". १८८५ मध्ये, ज्ञानदानंदिनी देवी यांनी बंगाली भाषेतील पहिले बालसाहित्यिक मासिक बालक याची स्थापना केली. रवींद्रनाथांनी यात बालकलाकारांना अनेक लघुकथा, कविता आणि नाटके लिहिली.Sibaji Bandyopadhyay, Gopal-Rakhal Dvandasamas: Upanibesbad O Bangla Sishusahitya, Karigar (2013) p. 166.  तिने मुलांसाठी दोन नाटके लिहिली - तकदुमदुम आणि सात भाई चंपा - ज्यांचे साहित्यिक वर्तुळात खूप कौतुक झाले. ज्ञानदानंदिनी देवी यांनी अनेक साहित्यिक कामगिरी असूनही आत्मचरित्र लिहिले नाही. तथापि, तिच्या मृत्यूच्या काही वर्षांपूर्वी, पुलिनबिहारी सेनPulin Bihari Sen यांनी तिला आठवणींचा संच लिहिण्यास भाग पाडले जे नंतर स्मृतिकथा ओ पुरातनी म्हणून प्रकाशित झाले.

 संदर्भ 

वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका
वर्ग:भारतीय मासिक संपादक
वर्ग:भारतीय संपादिका
वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या
वर्ग:भारतीय महिला हक्क कार्यकर्ते
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शैक्षणिक सिद्धांतकार
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शिक्षक
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील शिक्षक
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील महिला शिक्षक
वर्ग:भारतीय समाज सुधारक
वर्ग:ब्राह्मोस
वर्ग:बंगाली हिंदू लोक
वर्ग:इ.स. १९४१ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८५० मधील जन्म
वर्ग:बंगाली लेखक
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख