फाग उत्सव

फाग उत्सव हा उत्तर भारतातील होळी या सणाशी संबंधित  धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सव आहे .
स्वरूप

वसंत पंचमीपासून पुढे चाळीस दिवस बरसाणा येथील  राधा मंदिरात  वृंदावन येथील  आणि कृष्णाच्या मंदिरात हा उत्सव  साजरा केला जातो . या निमित्ताने राधारानीच्या चरणांवर दररोज गुलाल अर्पण केला जातो . कृष्णाच्या मूर्तीला दररोज फेटा बांधला जातो .
ग्रीष्म ऋतूची सुरुवात असल्याने या कालावधीत कृष्ण मंदिरात उष्मांक असलेल्या पदार्थाचा नैवेद्य अर्पण करणे थांबविले जाते .देवाचे लोकरीचे वस्त्र बदलून त्याला साधा सुती पोशाख चढविला जातो . साधू आणि बैरागी राधा आणि कृष्णाच्या मंदिरात गुलालाने रंग खेळतात .

श्रीकृष्णाला आमंत्रण-
होळीच्या आधी आठ दिवस म्हणजे फाल्गुन शुक्ल अष्टमी तिथीला बारासाना येथील युवती नंदगाव  येथील कृष्ण मंदिरात फाग उत्सवासाठी निमंत्रण पाठवितात अशी पद्धती प्रचलित आहे .  विविध रंगांनी खेळून होळी साजरी करणे आणि त्याचा आनंद घेणे असे स्थानिक भाविक लोक करतात. 

गायन सेवा -
होळी उत्सवाच्या या चाळीस दिवसांच्या काळात राधा आणि कृष्णाच्या मंदिरात दरररोज गायन केले जाते ज्यामध्ये पारंपरिक होळी गीते सादर केली जातात. यालाच समाज गायन सेवा असेही म्हटले जाते . या दरम्यान साधू व बैरागी लोक एकमेकांना गुलाल लावतात अशी पद्धती आहे .

उज्जैन मंदिरातील उत्सव 
उज्जैन येथील महाकालेश्वर  मंदिरात भगवान शंकराला या काळात तीन वेळा गुलाल अर्पण करण्याची पद्धती प्रचलित आहे .

हिमाचल प्रदेशातील उत्सव 
हिमाचल प्रदेशात चार दिवसीय फाग महोत्सव साजरा केला जातो . या काळात स्थानिक  देवतांची गावागावातून मिरवणूक काढली जाते आणि हे या उत्सवाचे आकर्षण मानले जाते .वाहतूक आणि दळणवळणाच्या पुरेशा सुविधा उपलब्ध नसताना या उत्सवाची सुरुवात झाली असावी असे मानले जाते . थंडी संपून बर्फ वितळू लागल्यावर वसंत ऋतूच्या स्वागतासाठी स्थानिक सदस्य हा उत्सव साजरा करतात . 
सिमला आणि कुलू दरी प्रदेशातील २ ६  देवतांना आमंत्रण दिले जाते .या देवतांचे स्वागत रामपूर येथे करण्याची पद्धती प्रचलित आहे .

महाराष्ट्र राज्यातील उत्सव 
फाग उत्सवाचे आयोजन महाराष्ट्र राज्यातील पैठण येथील नाथ मंदिरात केले जाते. होळी उत्सवाचे वर्णन करणारी मराठी , हिंदी , व्रज  या भाषेतील लोकगीतांचे गायन केले जाते . मंदिरातील कृष्ण मूर्तीवर फुले व गुलाल  उधळून जल्लोष केला जातो .

 संदर्भ 
वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव
वर्ग:होळी