त्रिपुरातापिनी उपनिषद

त्रिपुरातापिनी उपनिषद हा मध्ययुगीन काळातील संस्कृत ग्रंथ आहे आणि हिंदू धर्मातील गौण उपनिषदांपैकी एक आहे. हे आठ शाक्त उपनिषदांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत आहे आणि अथर्ववेदाशी संलग्न आहे.

हा उपनिषद देवी आणि तंत्राशी संबंधित एक उल्लेखनीय ग्रंथ आहे. ते असे प्रतिपादन करते की विश्वाची निर्मिती शिव आणि शक्तीच्या मिलनातून झाली आहे, सर्व अस्तित्व स्त्रीलिंगी आणि पुरुषत्वावर परस्परावलंबी आहे. या ग्रंथात त्रिपुरसुंदरीला आदिम शक्ती म्हणून, तीन शहरांची महान देवी म्हणून, तंत्र चक्र (यंत्र) तिच्या पूजेचे साधन म्हणून, कामकालाचे चक्र म्हणून आणि तिचे स्मरण करण्यासाठी मंत्रांचे वर्णन केले आहे.Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 410-413

उपनिषदाचा शेवटचा अध्याय अद्वैत शैलीतील चर्चा आहे ज्यामध्ये देवी ही अंतिम वास्तव ब्रह्म आहे असे म्हटले आहे की एखाद्याचा आत्मा ब्रह्मासारखाच आहे.Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 410-413  त्रिपुरातापिनी उपनिषदातील हे तात्विक आधार शाक्तदवैतवाद परंपरेशी संबंधित आहेत.

 इतिहास 
त्रिपुरातापिनी उपनिषद कोणी आणि कोणत्या शतकात रचला गेला हे अज्ञात आहे. हा मजकूर कदाचित इतर शाक्त उपनिषदांप्रमाणेच १२ व्या आणि १५ व्या शतकाच्या दरम्यान रचला गेला असावा. उपनिषद संग्रहातील हा मजकूर तुलनेने उशिरा लिहिलेला असला तरी, साहित्यिक पुरावे पुष्टी करतात की शाक्त तंत्रवादाची मुळे प्राचीन काळापासून आहेत आणि वैदिक आणि तांत्रिक परंपरांमधील परस्परसंवाद किमान सहाव्या शतकापासून सुरू आहे. जेफ्री सॅम्युअल म्हणतात मध्ययुगीन काळात तंत्र परंपरेच्या विकासातील वाढ, आणि १४ व्या शतकात आणि त्यानंतर भारत आणि तिबेटच्या काही भागांमध्ये इस्लामिक आक्रमणे आणि राजकीय अस्थिरतेचा सामना करण्यासाठी हे एक साधन होते.Geoffrey Samuel (2010), Tantric Revisionings, Motilal Banarsidass, , pages 60-61, 87-88, 351-356

त्रिपुरातापिनी उपनिषद आणि त्रिपुरा उपनिषदावर दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या उत्तरार्धात भास्करराय  आणि रामानंद  सारख्यांकडून विद्वत्तापूर्ण भाष्य झाले आहे.

या मजकुराच्या हस्तलिखितांना त्रिपुरातपिण्योपनिषद असे नाव देखील दिले जाते. परंतु नंतरचे हस्तलिखित रचनेत आणि श्लोकांमध्ये पहिल्यापेक्षा वेगळे आहे, जरी दोन्हीमध्ये संदेश समान आहे. Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 410-413 रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात ते ८० व्या क्रमांकावर आहे.

 मजकुर 
या मजकुरात ५ अध्याय आहेत, ज्या प्रत्येकाला ते उपनिषद म्हणतात.

पहिल्या उपनिषद विभागात त्रिपुराच्या स्वरूपाचे वर्णन केले आहे. तीन शहरांची देवी, असे प्रतिपादन केले आहे की शिव आणि त्रिपुराच्या शक्तीच्या मिलनातून जगाची निर्मिती झाली आहे. या ग्रंथात तीन बीज  असल्याचे प्रतिपादन केले आहे, ते म्हणजे वाग्भव-कुट (सर्जनशील भावनेचे शिखर), काम-कुट (इच्छेचे शिखर) आणि शक्ती-कुट (शक्तीचे शिखर) आणि ग्रंथ त्या सर्वांना सांकेतिक गायत्री मंत्र म्हणून स्पष्ट करतो.

उपनिषदाच्या दुसऱ्या भागात त्रिपुरविद्याचे वर्णन तीन स्वरूपात केले आहे - आत्मसन, शक्ती आणि शिव. या मजकुरात प्रथम नैसर्गिक क्रमाने आणि नंतर उलट क्रमाने श्रीचक्र स्पष्ट केले आहे. नंतर देवीच्या उपासनेच्या पद्धती आणि तिच्या भक्तीच्या पद्धतींचे वर्णन केले आहे. उपनिषदाच्या तिसऱ्या भागात यंत्रांचे वर्णन केले आहे, जे आतील दिव्यतेची संकल्पना करण्यासाठी आणि बाह्य धार्मिक भक्तीसाठी एक साधन आहे. उपनिषदाचा चौथा भाग हा सर्व अध्यायांपैकी सर्वात लहान आहे आणि तो जीवनाचा सिद्धांत, भागवतीचा अर्थ आणि मृत्यूवर विजय मिळवण्याची शक्यता प्रतिपादन करतो. महादेवन म्हणतात की, देवी त्रिपुरा येथे तांत्रिक भाषेत कुंडलिनी शक्ती म्हणून सादर केली आहे.

उपनिषदाचा पाचवा आणि शेवटचा भाग प्रामुख्याने तात्विक आहे, जो अमूर्त निर्गुण ब्रह्म (गुणांशिवाय अंतिम अपरिवर्तनीय वास्तव), एखाद्याचा आत्मा, मन अहंकार, वरवरच्या वासना आणि दुःखाचे स्रोत म्हणून प्रस्तुत करतो. त्यानंतर, मजकूर असा दावा करतो की आध्यात्मिक व्यक्तीने हे मन शांत करावे, ध्यान करावे आणि त्याच्या हृदयातील आत्म्याचे ज्ञान घ्यावे, हे जाणून घ्यावे की सर्व प्राण्यांमध्ये एकच आत्मा अस्तित्वात आहे आणि हे निराकार ब्रह्मासारखेच आहे.

 संदर्भ 

 संदर्भग्रंथ 












वर्ग:उपनिषदे
वर्ग:शाक्त पंथ