बार्शी लाइट रेल्वे

इवलेसे| लीड्स फोर्ज कंपनी (1897) द्वारा लो साइडेड ट्रक
इवलेसे| लीड्स फोर्ज कंपनी द्वारा स्टँडर्ड कॅरेज अंडरफ्रेम (1897)
इवलेसे| लीड्स फोर्ज कंपनी (1897) द्वारे स्टँडर्ड कव्हर्ड गुड्स वॅगन
बार्शी लाईट रेल्वे (बीएलआर) ही महाराष्ट्र राज्यातील मिरज आणि लातूर यांना जोडणारी 202 मैल (325 किमी) लांबीची, 2 फूट 6 इंच (762 मिमी) अरुंद गेज रेल्वे होती. या प्रकल्पाची कल्पना ब्रिटिश अभियंता एव्हरर्ड काल्थ्रॉप यांची होती. भारतातील अरुंद गेज रेल्वे बांधकामामध्ये क्रांती घडवणारा प्रकल्प म्हणून या रेल्वेचा गौरव केला जातो.

 वर्गीकरण 
1926 च्या भारतीय रेल्वे वर्गीकरण प्रणालीनुसार हे वर्ग II रेल्वे म्हणून लेबल केले गेले  

 पार्श्वभूमी: बारसी ट्रामवे प्रकल्प 
बार्शी ट्रामवे हा एक प्रकल्प होता, जो 1862 साली प्रस्तावित करण्यात आला होता. या प्रकल्पाचा उद्देश बैलांनी चालवल्या जाणाऱ्या ट्रामवेच्या साहाय्याने बार्शी शहराला बार्शी रेल्वे स्थानकाशी जोडणे हा होता. मात्र, प्रत्यक्षात ट्रामवे बसविण्यात आला नाही. तरीही, ट्रामवेच्या पायाभूत सुविधा, जसे की भूमिगत कामे, कटिंग्ज आणि पूल यांचे बांधकाम 1870 साली पूर्ण करण्यात आले.[3].

1870 च्या दशकापर्यंत "बरसी" हे शहराचे अधिकृत स्पेलिंग झाले होते. बार्सी शहराला जीआयपीआर (ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे) वरील बार्सी रोड स्टेशनशी जोडण्यात आले होते, जे सुमारे 22 मैल (35 किमी) अंतरावर होते. पूर्ण झालेल्या पायाभूत सुविधांचा वापर करून 24 फूट (7.3 मीटर) रुंदीचा रस्ता बांधण्यात आला, ज्यामध्ये 'हार्ड शोल्डर्स' समाविष्ट होते. हा रस्ता लोकोमोटिव्ह वाहून नेण्यासाठी पुरेशा सामर्थ्याचा होता आणि त्याच्या ग्रेडियंटची मर्यादा 1:100 पेक्षा जास्त नव्हती. सीना (सीना) नदीवरील पूल हा दहा कमानी असलेला दगडी बांधकामाचा पूल होता, जो या प्रकल्पाचा एक महत्त्वाचा भाग होता.

 इतिहास 
एव्हरर्ड काल्थ्रॉप ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे (जीआयपीआर) कंपनीसाठी लोकोमोटिव्ह निरीक्षक म्हणून कार्यरत होते. 1886 साली त्यांनी स्वतंत्र शाखा रेल्वे प्रकल्पांचा अभ्यास करण्यासाठी रजा मागितली. यामध्ये त्यांना दोन प्रकल्प विशेष महत्त्वाचे वाटले – हिंदू धार्मिक केंद्र नाशिकला रेल्वेशी जोडणारा 5 मैल (8 किमी) लांबीचा ट्रामवे आणि बार्शी शहराला जोडणारी 21 मैल (34 किमी) लांबीची शाखा रेल्वे. ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वेने दोन्ही योजनांना मंजुरी दिली, आणि काल्थ्रॉप यांनी या मार्गांचे सर्वेक्षण केले.

1887 मध्ये त्यांनी लंडनमध्ये "इंडियन रेल्वेज फीडर लाइन्स कंपनी" नोंदणीकृत केली, ज्याचा उद्देश रेल्वेला जोडणाऱ्या फीडर मार्गांच्या बांधकामाला प्रोत्साहन देणे हा होता. त्यांनी बार्शी लाईट रेल्वेच्या बांधकामासाठी भारतीय सरकारशी वाटाघाटी सुरू केल्या. जीआयपीआरने त्यांना पर्याय दिला की त्यांनी लोकोमोटिव्ह निरीक्षक म्हणून काम सुरू ठेवावे किंवा राजीनामा द्यावा, ज्यामध्ये शाखा रेल्वे प्रकल्पांना प्रोत्साहन देण्यासाठी त्यांना पाठिंबा देण्यात येईल.

स्वास्थ्य खालावल्यामुळे, काल्थ्रॉप यांनी 1889 साली जीआयपीआरमधून राजीनामा दिला. त्यानंतर, सल्लागार म्हणून कार्यरत राहून त्यांनी 2 फूट 6 इंच (762 मिमी) अरुंद गेजवरील घोड्यांच्या सहाय्याने चालणाऱ्या नाशिक ट्रामवेच्या बांधकामावर देखरेख केली, ज्यासाठी त्यांनी आधीचे सर्वेक्षण वापरले. Gratton, Robert, 2005,The Leek & Manifold Valley Light Railway, RCL Publications.

1895 मध्ये, 1887 पासून सुरू असलेल्या वाटाघाटी यशस्वी झाल्या, आणि एव्हरर्ड काल्थ्रॉप यांनी बार्शी लाईट रेल्वे बांधण्यासाठी नवीन कंपनी स्थापन केली, ज्यामध्ये त्यांनी सल्लागार अभियंता म्हणून काम पाहिले.  Gratton, Robert, 2005,The Leek & Manifold Valley Light Railway, RCL Publications. काल्थ्रॉप यांनी असा निष्कर्ष काढला की सर्व रोलिंग स्टॉक (लोकोमोटिव्हसह) च्या अक्षांवर समान वजन ठेवता येईल, ज्यामुळे मालवाहतूक वॅगनचे जास्तीत जास्त लोडिंग शक्य होईल. त्यांनी प्रत्येक अक्षावर 5 लांब टन (5.1 टन; 5.6 शॉर्ट टन) वजन निश्चित केले, जे पुरेसे हलके होते, त्यामुळे 30 पाउंड प्रति यार्ड (14.9 किग्रॅ/मीटर) वजनाच्या रेल्वे रुळांवर हा मार्ग तयार करता आला. Calthrop, E. R., 1997,Light Railway Construction, Plateway Press. तसेच, काल्थ्रॉप यांनी असा युक्तिवाद केला की 2 फूट 6 इंच (762 मिमी) गेजचा वापर हा बांधकामाचा खर्च आणि वाहतूक क्षमतेमधील सर्वोत्तम तडजोड आहे. किट्सन अँड कंपनीने काल्थ्रॉप यांच्या विशिष्टतांनुसार पाच 0-8-4T लोकोमोटिव्ह तयार केल्या, ज्यात अक्ष वजनाचे समान वितरण होते. मालवाहतूक रोलिंग स्टॉक 25 x 7 फूट (7.62 x 2.13 मीटर) च्या प्रेस-स्टील अंडरफ्रेमवर तयार करण्यात आले, ज्यामुळे वॅगनचे स्वतःचे वजन कमी झाले आणि लोड क्षमता वाढली.  काल्थ्रॉप यांनी युद्धातील रेल्वेच्या महत्त्वाला ओळखले आणि सैन्य व उपकरणे हलवण्यासाठी योग्य असे रोलिंग स्टॉक डिझाइन केले. या रोलिंग स्टॉकसाठी प्रेस-स्टील फॉक्स बोगी वापरण्यात आल्या, ज्यात डबल कॉइल स्प्रिंगसाठी टिमिस प्रणालीचा वापर करण्यात आला. या मार्गावर रेल इन्क्लिनेशन (त्यावेळची नवीन कल्पना) वापरण्यात आली, ज्यामध्ये रुळ काही अंश झुकवून चाकाच्या कडेसोबत त्याचे पृष्ठ अधिक समांतर केले जात होते. सध्या रेल्वेमध्ये ही पद्धत सार्वत्रिकपणे वापरली जाते.  भारताकडे रोलिंग स्टॉक पाठवण्यापूर्वी, काल्थ्रॉप आणि लीड्स फोर्ज कंपनी (जी रोलिंग स्टॉकची उत्पादक होती) यांनी लीड्सजवळील न्यूले येथे विशेष तयार केलेल्या चाचणी मार्गावर चाचण्या घेतल्या. या मार्गाची रेल्वे अधिकाऱ्यांनी आणि पत्रकारांनी तपासणी केली, तसेच अनेक अहवाल रेल्वे तांत्रिक नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित करण्यात आले.. anon E R Calthrop & the Newlay Exhibition Narrow Gauge & Industrial Railway Modelling Review No. 69 Jan 2007

बार्शी लाईट रेल्वे (बीएलआर) चे संचालन 1897 मध्ये सुरू झाले. उद्घाटनानंतर अनेक विस्तार केल्यानंतर, 1927 पर्यंत या रेल्वेची एकूण लांबी 202 मैल (325 किमी) झाली काल्थ्रॉप हे त्यांच्या मृत्यूपूर्वी दोन वर्षांपर्यंत या रेल्वेचे सल्लागार अभियंता राहिले.

Hughes, Hugh 1994 Indian Locomotives Pt. 3, Narrow Gauge 1863-1940. Continental Railway Circle. ही रेल्वे भारतीय उपखंडातील अरुंद गेज रेल्वे प्रणालीत क्रांतिकारी बदल घडवून आणणारी मानली जाते.  .  या प्रकल्पाच्या यशस्वितेमुळे एव्हरर्ड काल्थ्रॉप यांना या क्षेत्रातील एक आघाडीचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून प्रतिष्ठा मिळाली. Turner, Keith 1980, The Leak and Manifold Light Railway, Newton Abbot, David & Charles. त्यांच्या मृत्यूच्या दोन वर्षांपूर्वी, प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे निवृत्त होईपर्यंत कॅल्थ्रॉप सल्लागार अभियंता म्हणून कार्यरत होते. Gratton, Robert, 2005,The Leek & Manifold Valley Light Railway, RCL Publications. 1954 पर्यंत BLR खाजगी मालकीची रेल्वे म्हणून कार्यरत राहिली, जेव्हा ती भारतीय रेल्वेने विकत घेतली.

 रोलिंग स्टॉक 
1936 मध्ये, कंपनीकडे 31 लोकोमोटिव्ह, 6 स्टीम रेलगाड्या, 120 डबे आणि 288 माल वॅगन होत्या. 

 BLR प्रणाली आणि विस्तार 

</br> सामान्यतः "रेल्वे 1918 वरील प्रशासन अहवाल" वर आधारित माहिती [६]

 'मेन लाइन'

'कुर्डूवई ते बरसी टाउन', 22 मैल (35 किमी), 1897 उघडले

 'बारसी टाऊन-लातूर एक्स्टेंशन'

'बारसी टाऊन-कुसलंब', 6 मैल (10 किमी), 1905 उघडले

'कुसलंब-तडवाला', 20 मैल (32 किमी), उघडले 1906

 'कुर्डूवाडी-पंढरपूर विस्तार'

कुर्डुवाडी ते पंढरपूर जवळ, 31 मैल (50 किमी), 1905 उघडले

या मार्गाचा पंढरपूर शहरापर्यंत (2 मैल किंवा 3 किमी) विस्तार  1906 साली उघडण्यात आला.

कुर्डुवाडी (मूळ नाव बारसी रोड) ते पंढरपूर, २०.५६ मैल, २ डिसेंबर १९०६ उघडले, १६ जुलै १९१५ पुढे १.७८ मैल. 20 ऑगस्ट 1895 रोजी पंढरपूरच्या प्रांताधिकाऱ्यांनी स्वाक्षरी केलेल्या तफावत आदेशाला मान्यता देण्यात आली होती की ते 34 मैल (54 किमी) अंतरावर 161 मार्गावर जाण्यासाठी रेल्वेला शहरात नेण्यासाठी भीमा नदीवर पूल बांधत आहेत [११] . पंढरपूर हे एक महत्त्वपूर्ण तीर्थक्षेत्र शहर होते आणि जीआयपीआर मेनलाइनशी जोडलेली कुर्डुवाडी (बार्सी रोड) पासून बीएलआरचा विस्तार होता.

 'तडवळे ते लातूरचा विस्तार'

'तडवळे ते हैदराबाद फ्रंटियर, 1 मैल (1.6 किमी), 1911 उघडले

'हैदराबाद फ्रंटियर ते लातूर, 36 मैल (58 किमी), 1911 उघडले

 'पंढरपूर-मिरज विस्तार'

'पंढरपूर ते मिरज, ८४ मैल (१३५ किमी), १९२७ [१२] उघडले.

पंढरपूर ते लोणंद मार्गे मिरज, 'अंदाजे 77 मैल लांबी, मिरज येथील दक्षिण महाराष्ट्र रेल्वेला (SMR पूना शाखा) जोडण्यासाठी. या रेषेमध्ये पंढरपूर येथील भीमा नदीवरील पूल आणि सांगोलाच्या दक्षिणेकडील माण यांचा समावेश होता आणि प्रथम 1906 मध्ये प्रस्तावित करण्यात आला होता [१३]. पंढरपूर ते लोणंद आणि मिरज या 79 ½ मैल (126 किमी) अंतराच्या विस्तारासाठी ऑगस्ट 1916 मध्ये अंतिम मार्ग मंजूर करण्यात आला होता [१४]

 'पंढरपूर-विजापूर एक्स्टेंशन' (अथणी मार्गे) - प्रस्तावित पण बांधलेले नाही

पंढरपूर ते विजापूर, 'सुमारे 77 मैल लांबी, जी दक्षिण महाराष्ट्र रेल्वेच्या पूना आणि विजापूर शाखांमध्ये एक तार तयार करेल' [१३].

'कामाची आकडेवारी' 1913-14 ते 1936-37 पर्यंतचे वर्ष-दर-वर्ष आर्थिक परिणाम दर्शविते आणि 116 मैल (186 किमी) पासून वाढणारी BLR प्रणाली 1928-29 पासून 203 मैल (326 किमी) पर्यंत पोहोचते [१२. ]

 भारतीय रेल्वेने खरेदी केले 
1954 मध्ये, त्यावर संसदेत चर्चा झाली होती: "म्हणजे, बारसी लाइट रेल्वे कंपनी, लिमिटेडवर लादण्याचे विधेयक, केंद्र सरकारला काही देयके देण्याचे बंधन, विचारात घेतले पाहिजे."

 बरसी लाइट रेल्वे कंपनी ही भारतात कार्यरत असलेल्या स्टर्लिंग कंपन्यांपैकी शेवटची कंपनी होती आणि सरकारने डिसेंबर 1952 मध्ये एक वर्षाची नोटीस देऊन रेल्वे खरेदी करण्याच्या कराराच्या अंतर्गत पर्यायाचा वापर करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार, नोटिस कालावधी संपल्यानंतर १ जानेवारी १९५४ रोजी रेल्वे ताब्यात घेण्यात आली आणि आता ती मध्य रेल्वे प्रणालीचा एक भाग आहे.

 कंपनीने नोव्हेंबर 1953 मध्ये उत्तरदायित्व स्वीकारण्याची आपली तयारी दर्शविली परंतु युनायटेड किंगडममध्ये अंतर्भूत झालेल्या कंपनीला लागू असलेल्या इंग्रजी कायद्यानुसार असे करणे कायदेशीरदृष्ट्या अक्षम आहे अशी विनंती केली. त्या कायद्यानुसार, कंपनी खरेदी किंमतीमधून कोणतेही बिनतोड पेमेंट करण्यास अक्षम होती.

 तांत्रिक नवकल्पना 
बार्सी लाइट रेल्वेने भारतीय उपखंडातील नॅरो-गेज रेल्वे प्रणालीमध्ये क्रांती घडवून आणली असे मानले जाते. अभियंता एव्हरर्ड रिचर्ड कॅल्थ्रॉप यांनी अरुंद गेज डिझाइनसाठी पद्धतशीर आणि तार्किक दृष्टीकोन लागू केला आणि पाच टनांच्या कठोरपणे लागू केलेल्या एक्सल वजन मर्यादेचा आग्रह धरून ट्रॅकचे काम आणि अभियांत्रिकी वैशिष्ट्यांचे हलके बांधकाम करण्यास परवानगी दिली आणि एकाच वेळी शक्य तितक्या मोठ्या आकारात रोलिंग स्टॉक तयार केला. कमाल क्षमता. रेल्वे कलतेचा परिचय (आता सार्वत्रिक परंतु नंतर कोणत्याही गेजच्या रेल्वेवर एक नवीन कल्पना) जी चाकांवर आणि रेल्वेवरील पोशाख कमी करते ज्यामुळे रेल्वेला काही अंशांनी झुकवले जाते ज्यामुळे त्याची पृष्ठभाग टायरच्या पृष्ठभागाशी जवळजवळ समांतर बनते [१५]. किटसन आणि कंपनीने कॅल्थ्रॉपच्या विनिर्देशानुसार पाच 0-8-4T लोकोमोटिव्ह बांधले होते. माल रोलिंग स्टॉक सामान्य 25 बाय 7 फूट (7.62 बाय 2.13 मीटर) दाबलेल्या-स्टीलच्या अंडरफ्रेमवर बांधण्यात आला होता, जास्तीत जास्त वॅगन भार [2].

स्पेसिफिकेशनमध्ये ट्रॅकच्या प्रत्येक बाजूला 2 फूट 6 इंच ओव्हरहॅंग होते आणि एकूण रुंदी 7 फूट 6 इंच होती [16].

 काल्थ्रॉप यांच्या डिझाइनचा वापर करणाऱ्या इतर देशांमधील रेल्वेमार्गां 
आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, इतर नॅरो-गेज रेल्वेने कॅल्थ्रोप कल्पनांची कॉपी केली, जसे की ऑस्ट्रेलियातील व्हिक्टोरियन नॅरो-गेज रेल्वे, जी 610 पासून बदलण्यास प्रवृत्त करण्यात आली. मिमी    गेज 762 पर्यंत मिमी    गेज जेणेकरून या गेजसाठी आधीपासूनच उपलब्ध असलेल्या रोलिंग स्टॉक डिझाइनचा वापर करता येईल. व्हिक्टोरियामधील चार ओळी एकूण १९०.७ होत्या मैल लांबी.

 ब्रॉडगेजमध्ये रूपांतरण 
कुर्डुवाडी–मिरज विभागाचा ब्रॉड गेजमध्ये रूपांतर 2002 साली करण्यात आला. लातूर–उस्मानाबाद विभागाचे ब्रॉड गेजमध्ये रूपांतर सप्टेंबर 2007 मध्ये झाले. (उस्मानाबाद ही पूर्वीच्या अरुंद गेज रेल्वेमार्गावर नव्हती, त्यामुळे नवीन ब्रॉड गेज मार्ग उस्मानाबाद मार्गे जाण्यासाठी मार्ग बदलण्यात आला. या मार्गासाठी उस्मानाबादला प्राधान्य देताना ऐतिहासिक रामलिंग ठिकाणाला दुर्लक्ष करण्यात आले, ज्यामागे राजकीय हेतू असल्याचे मानले जाते.) अखेर, उर्वरित उस्मानाबाद–कुर्डुवाडी विभागातील ब्रॉड गेज मार्ग ऑक्टोबर 2008 मध्ये सुरू झाला, ज्यामध्ये 1,936 मीटर (6,352 फूट) लांबीचा जहागीरदारवाडी नागबोधी बोगदा तयार करण्यात आला. 

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 

 Documents and clippings about Barsi Light Railway in the 20th Century Press Archives of the ZBW

वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक
वर्ग:Pages with unreviewed translations