नगर रचना व्यवस्थापन

नगर रचना व्यवस्थापन, ज्याला शहर नियोजन, प्रादेशिक नियोजन, किंवा काही संदर्भांमध्ये ग्रामीण नियोजन असेही म्हणतात, ही एक तांत्रिक आणि राजकीय प्रक्रिया आहे. ही प्रक्रिया मुख्यतः जमीन वापराच्या विकास आणि डिझाइनवर केंद्रित असते. यात हवा, पाणी, आणि शहरी भागातील पायाभूत सुविधांचे नियोजन करणे, जसे की वाहतूक, दळणवळण आणि वितरण नेटवर्क, यांचा समावेश होतो. परंपरेने, शहरी नियोजनाने मानवी वसाहतींच्या भौतिक मांडणीसाठी टॉप-डाउन दृष्टिकोन वापरला आहे. मुख्य चिंता सार्वजनिक कल्याणाची होती, ज्यामध्ये कार्यक्षमता, स्वच्छता, संरक्षण आणि पर्यावरणाचा वापर, तसेच सामाजिक आणि आर्थिक क्रियाकलापांवर मास्टर प्लॅनचे परिणाम यांचा समावेश होता. कालांतराने, शहरी नियोजनाने सामाजिक आणि पर्यावरणीय तळ ओळींवर लक्ष केंद्रित केले आहे, ज्यामुळे लोकांचे आरोग्य आणि कल्याण सुधारण्यासाठी आणि शाश्वतता मानके राखण्यासाठी नियोजनाचा वापर केला जातो.

शहरी रचना म्हणजे दिलेल्या क्षेत्रातील लोक कसे राहतील, काम करतील आणि खेळतील याचे नियोजन करणे होय, आणि त्यामुळे शहरी, उपनगरी आणि ग्रामीण भागातील सुव्यवस्थित विकासाला मार्गदर्शन करणे. जरी हे मुख्यतः वस्ती आणि समुदायांच्या नियोजनाशी संबंधित असले तरी, शहरी नियोजक वस्तू, संसाधने, लोक आणि कचरा यांच्या कार्यक्षम वाहतुकीचे नियोजन करण्यासाठी देखील जबाबदार असतात; पाणी आणि वीज यासारख्या मूलभूत गरजांचे वितरण; सर्व प्रकारच्या लोकांसाठी समावेश आणि संधीची भावना निर्माण करणे; आर्थिक वाढ किंवा व्यवसाय विकास; आरोग्य सुधारणा आणि नैसर्गिक पर्यावरणीय महत्त्व असलेल्या क्षेत्रांचे संरक्षण करणे. शहरी नियोजक वारसा संरचना आणि बांधलेल्या वातावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी देखील जबाबदार असतात.

बहुतेक शहरी नियोजन संघांमध्ये उच्च शिक्षित व्यक्ती असतात, ज्या शहर सरकारांसाठी काम करतात. अलीकडील वादविवाद शहरी नियोजन प्रक्रियेत अधिक समुदाय सदस्यांना कसे सामील करावे यावर लक्ष केंद्रित करतात.

नगर रचना व्यवस्थापन हे एक आंतरविद्याशाखीय क्षेत्र आहे ज्यामध्ये सिव्हिल इंजिनीअरिंग, आर्किटेक्चर, मानवी भूगोल, राजकारण, सामाजिक शास्त्र, आणि रचना विज्ञान यांचा समावेश होतो. शहरी नियोजनाचे अभ्यासक संशोधन आणि विश्लेषण, धोरणात्मक विचार, अभियांत्रिकी आर्किटेक्चर, शहरी रचना, सार्वजनिक सल्ला, धोरण शिफारसी, अंमलबजावणी आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित असतात. हे शहरी डिझाइनच्या क्षेत्राशी जवळून संबंधित आहे आणि काही शहरी नियोजक रस्ते, उद्याने, इमारती आणि इतर शहरी भागांसाठी डिझाइन प्रदान करतात.

नागरी नियोजक स्थापत्य अभियांत्रिकी, लँडस्केप आर्किटेक्चर, आर्किटेक्चर, आणि सार्वजनिक प्रशासन या क्षेत्रांसह धोरणात्मक, धोरण आणि टिकाऊपणाची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कार्य करतात. सुरुवातीचे शहरी नियोजक अनेकदा या ज्ञानाच्या क्षेत्रांचे सदस्य होते, तरीही आज, शहरी नियोजन ही एक स्वतंत्र, व्यावसायिक शिस्त आहे. शहरी नियोजनामध्ये भू-वापर नियोजन, झोनिंग, आर्थिक विकास, पर्यावरण नियोजन आणि वाहतूक नियोजन यासारख्या विविध उप-क्षेत्रांचा समावेश आहे. योजना तयार करण्यासाठी दंड संहिता आणि नियोजनाच्या क्षेत्रीय संहिता यांची संपूर्ण माहिती असणे आवश्यक आहे.

 संदर्भ