रेनबो जलद बस परिवहन प्रणाली

रेनबो जलद बस परिवहन ही भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील  पुणे शहरातील जलद बस वाहतूक व्यवस्था आहे. ही प्रणाली पुणे महानगर परिवहन महामंडळ लिमिटेड द्वारे चालविली जाते. पुणे महानगरपालिका आणि पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका यांनी या प्रणाली करीता पायाभूत सुविधा विकसित केल्या आहेत. या प्रकल्पात सध्या ११३ किमी लांबीचे समर्पित बस मार्ग, बस स्थानके, टर्मिनल आणि इंटेलिजेंट परिवहन व्यवस्थापन प्रणाली आहे.

भारत सरकारच्या जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय नागरी पुनरुत्थान योजनेद्वारे आर्थिक मदतीने रेनबो जलद बस परिवहन प्रकल्प राबविला जात आहे. याव्यतिरिक्त, पीसीएमसी हद्दीतील प्रकल्पाच्या विशिष्ट घटकांना भारत सरकारच्या शहरी विकास मंत्रालयाचा एक उपक्रम आहे आणि जागतिक बँक, यूएनडीपी आणि  जागतिक पर्यावरण व्यवस्था  द्वारे समर्थित 'शाश्वत शहरी वाहतूक प्रकल्प' अंतर्गत निधी दिला जात आहे. 

 इतिहास 
२०१० मध्ये देशातील पहिला जलद बस परिवहन सुरू करणाऱ्या अहमदाबादनंतर, पुणे हे जलद बस परिवहन प्रणालीचा प्रयोग करणारे भारतातील दुसरे शहर झाले.  पुणे म्हणार परिवहन मंडळाने डिसेंबर २००६ मध्ये पथदर्शी मार्गांवर सेवा सुरू केली. हडपसर-कात्रज पथदर्शी प्रकल्पात पुणे सातारा मार्गावर सुरुवातीला कात्रज - स्वारगेट - हडपसर येथे ५०० हून अधिक वातानुकूलित, निमन तळाच्या व्हॉल्व्हो B7RLE बस वापरण्यात आल्या होत्या. यापैकी बहुतेक बस सध्या सेवेत नाहीत. या प्रकल्पासाठी निधी जवाहरलाल नेहरू राष्ट्रीय शहरी पुनरुत्थान योजने अंतर्गत भारत सरकारकडून आला. एकूण  लांबीचे रेनबो जलद बस परिवहन मार्ग प्रस्तावित करण्यात आले होते. आता जलद बस परिवहन व्यवस्थेच्या हडपसर-कात्रज मार्गावर नियमित पीएमपीएमएल बस धावतात.

११२ किमी लांबीच्या पिंपरी-चिंचवड जलद बस परिवहन व्यवस्थेच्या प्रस्थावनेची घोषणा डिसेंबर २००८ मध्ये करण्यात आली.  पहिल्या मार्गाचे बांधकाम १८ महिन्यांत पूर्ण करायचे होते.  जानेवारी २००९ पर्यंत, ११ किमी लांब निगडी ते दापोडी दरम्यानचा पथदर्शक मार्गांवर वर ९०% बांधकाम पूर्ण झाले. पण, पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका (पीसीएमसी), नागरी प्रशासक आणि नगरसेवकांमधील वादांमुळे प्रकल्पाला विलंब झाला, नगरसेवकांनी निधीतील अडचणी आणि दिल्ली जलद बस परिवहन  आणि रेनबो जलद बस परिवहन सारख्या प्रकल्पांमध्ये आलेल्या समस्यांना कारणे म्हणून सांगितले.

सप्टेंबर २००९ मध्ये या प्रणालीवर चालण्यासाठी आवश्यक असलेल्या ६५० बसेस खरेदी करण्यात अडचणी आल्यामुळे प्रकल्प अनिश्चित काळासाठी पुढे ढकलण्यात आला. नवीन बस थांबे रस्त्याच्या चुकीच्या बाजूला असल्यामुळे आणि प्रवासी माहिती प्रणाली न बसविल्यामुळे त्यांच्या बांधकामात विलंब झाला.  एका महिन्यानंतर असे उघडकीस आले की प्रकल्पाचा खर्च २३० कोटींनी (प्रकल्पाची ५०% किंमत) वाढला आहे.  मे २०१० पर्यंत, चार मार्गांच्या पूर्णतेसाठी निधी देण्याची सहमती मिळाली होती, उर्वरित चार मार्गांना राष्ट्रीय सरकारने मंजुरी दिली होती परंतु अद्याप निधी मिळालेला नाही. मार्गांवरील अनेक उंच इमारतींना बांधकामासाठी मंजुरी देखील देण्यात आली होती. 

या दोन्ही प्रणाल्या एकत्र करून रेनबो जलद बस परिवहन प्रणाली तयार करण्यात आली.

एप्रिल २०१४ पर्यंत दोन मार्गांचे बांधकाम सुरू होते आणि पहिले स्थानक पूर्णत्वाच्या जवळ होते.  पहिले दोन मार्ग मार्चच्या अखेरीस किंवा एप्रिल २०१५ च्या सुरुवातीला कार्यान्वित होण्याची अपेक्षा होती.  सांगवी-किवले मार्ग (पूर्वीचे औंध-रावेत मार्ग) ५ सप्टेंबर २०१५ रोजी जनतेसाठी खुला करण्यात आला. .

शहरातील विविध ठिकाणांपासून जलद बस मार्गापर्यंत पीएमपीएमएल द्वारे नियमित पूरक बस सेवा चालवल्या जातात.

इवलेसे| रेनबो जलद बस ही भारतातील पहिली बस जलद बस परिवहन सेवा होती.
इवलेसे| काळेवाडी फाटा उड्डाणपूल जलद बस प्रणालीचा भाग म्हणून बांधला गेला होता.
इवलेसे| डांगे चौक उड्डाणपूल बीआरटीएस प्रकल्पाचा भाग म्हणून पिंपरी चिंचवड महानगर पालिकेने बांधला होता.

 मार्ग 
इवलेसे| जलद बस मार्गांचा नकाशा (इंग्रजीत)
इवलेसे| नाशिक फाटा-वाकड मार्ग

 पहिला टप्पा (२००६) 
कात्रज - स्वारगेट - हडपसर मार्गावर एक पथदर्शी प्रणाली तयार करण्यात आली आणि डिसेंबर २००६ मध्ये या मार्गावर सेवा सुरू झाल्या. ज्या काळात जलद बस परिवहनची कल्पना भारतात नवीन होती आणि अशा सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेच्या आवश्यकतांविषयी देशभरात मर्यादित समज होती, त्या काळात पुणे हे खालील प्रमाणे दोन मार्गांवर उच्च क्षमतेची बस व्यवस्था अंमलात आणणारे आणि कार्यान्वित करणारे भारतातील पहिले शहर होते:

 स्वारगेट-हडपसर (पूर्व-पश्चिम कॉरिडॉर) – १०.२ किमी
 स्वारगेट-कात्रज (उत्तर-दक्षिण कॉरिडॉर) – ५.८ किमी

जलद बस परिवहन प्रणालीत अंतर्निहित असलेली अनेक वैशिष्ट्ये नियमित बस सेवेत नसलेल्यामुळे सेवांपेक्षा आणि आधारभूत संरचना आणि कामकाजात सुधारणा झाल्यामुळे येथील प्रवास्यांना मिळणाऱ्या सेव्हन भर झाला. आधारभूत संरचानांमध्ये रस्त्यांचे रुंदीकरण, पदपथ आणि सायकल मार्ग बांधणे, पाणीपुरवठा आणि निचरा सुविधा, युटिलिटी डक्ट, विलगीत जलद बस मार्गाचे बांधकाम, बस थांबे, प्रवासी माहिती प्रणालीची स्थापना इत्यादीसारख्या सेवांचा समावेश होता. भारत सरकारच्या शहरी विकास मंत्रालयाने या प्रकल्पासाठी आर्थिक सहाय्य केले.

परंतु यानंतर, या मार्गावर ३ उड्डाणपुलांच्या बांधकामामुळे, पथदर्शक विलगीत मार्ग आता विविध ठिकाणी खंडित आणि या विलगीत मार्गाचा वापर बंद करण्यात आला आहे.

 दुसरा टप्पा (२०१६) 
रेनबो जलद बस परिवहनच्या झाल्याचे दुसऱ्या टप्प्यात सहा मार्ग विकसित केले गेले. 
मार्ग लांबी (किमी) स्थानकांची संख्या प्रदेश स्थिती येरवडा - वाघोली ८ १३ पुणे एप्रिल २०१६ पासून नियंत्रणात्मक संगमवाडी - विश्रांतवाडी ८ ९ पुणे ऑगस्ट २०१५ पासून कार्यरत निगडी - दापोडी १२ १८ पिंपरी चिंचवड ऑगस्ट २०१८ पासून कार्यरत औंध - रावेत १४ १७ पिंपरी चिंचवड सप्टेंबर २०१५ पासून कार्यरत नाशिक फाटा - वाकड ८ १५ पिंपरी चिंचवड नोव्हेंबर २०१५ पासून कार्यरत काळेवाडी फाटा - देहू आळंदी रोड ११ २० पिंपरी चिंचवड सप्टेंबर २०१९ पासून कार्यरत

 हे देखील बघा 

 पुणे मोनोरेल
 पुणे मेट्रो
 पुणे महानगर प्रदेश
 पुणे रेल्वे स्थानक
 पुणे विमानतळ

 संदर्भ 

वर्ग:पुण्यामधील वाहतूक
वर्ग:भारतामधील जलद बस परिवहन
वर्ग:पिंपरी-चिंचवडमधील वाहतूक