सरस्वती-रहस्य उपनिषद

सरस्वती-रहस्य उपनिषद, ज्याचा अर्थ "ज्ञानदेवतेचे गुप्त ज्ञान" असा आहे,  हा मध्ययुगीन काळातील संस्कृत ग्रंथ आहे आणि हिंदू धर्मातील लघु उपनिषदांपैकी एक आहे. हा मजकूर आठ शाक्त उपनिषदांपैकी एक म्हणून वर्गीकृत आहे आणि कृष्ण यजुर्वेदात अंतर्भूत आहे.

हे उपनिषद स्त्रीत्वाचे शक्ती (ऊर्जा) आणि आध्यात्मिक ब्रह्म तत्व म्हणून गौरव करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे आणि भक्ती आणि वेदांत शब्दावलीचा मोठ्या प्रमाणात वापर करते. अ‍ॅनेट विल्के आणि ऑलिव्हर मोएबस म्हणतात की या मजकुराचा मूळ तात्विक आधार अद्वैत वेदांताशी जुळतो. हिंदू धर्मातील देवी परंपरेसाठी हा मजकूर महत्त्वाचा आहे.

 इतिहास 
सरस्वती-रहस्य उपनिषद कोणत्या शतकात आणि कोणत्या लेखकाने रचले हे अज्ञात आहे. हे उपनिषद उशिरा लिहिलेले आहे, कदाचित मध्ययुगीन काळातील आहे. हा मजकूर कदाचित इतर शाक्त उपनिषदांप्रमाणेच १२ व्या आणि १५ व्या शतकाच्या दरम्यान रचला गेला असावा. धर्माचे प्राध्यापक आणि हिंदू देवी-देवतांवर पुस्तके लिहिणारे सी. मॅकेन्झी ब्राउन यांच्या मते, इतर शाक्त उपनिषदांसह हा मजकूर १६ व्या शतकातील आहे. जरी हा मजकूर तुलनेने उशिरा लिहीला असला तरी, सरस्वती ही देवी म्हणून दुसऱ्या सहस्राब्दीच्या वैदिक साहित्यात आधीपासूनच आढळते.Miranda Shaw (2006), Buddhist Goddesses of India, Princeton University Press, , page 235David Kinsley (1988), Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in द हिंदू Religious Traditions, University of California Press, , pages 55–64Catherine Ludvík (2007), Sarasvatī, Riverine Goddess of Knowledge, BRILL Academic, , pages 26–43

हिंदू धर्माच्या शक्तीवाद परंपरेत हा मजकूर प्रभावशाली राहिला आहे. त्यातील अनेक श्लोक नंतरच्या शक्ती ग्रंथांमध्ये समाविष्ट केलेले आढळतात जसे की वाक्यसुधा, हिंदू तत्वज्ञानाच्या अद्वैतवादी वेदांतील एक ग्रंथ आहे. ह्या दुव्यामुळे मॉरिस विंटरनिट्झ आणि लुई रेनो यांनी ह्या उपनिषदेचा  काळ  पहिल्या सहस्राब्दीतील आहे असे सांगितले आहे. या मजकुराच्या डेटिंगसाठी एक आधार होता, कारण त्यांनी ८ व्या शतकातील आदि शंकराचार्यांना बालबोधनी रचण्याचे श्रेय दिले होते, ज्याला विंडिशमन सारख्या काही विद्वानांनी वाक्यसुधा आणि दृग्दृश्य विवेक असेही शीर्षक दिले होते. तथापि, २० व्या शतकातील विद्वानांना शंका आहे की आदि शंकर हे त्यांच्याशी संबंधित अनेक ग्रंथांचे खरे लेखक होते का, आणि म्हणूनच वाक्यसुधा किंवा हा उपनिषदिक ग्रंथ ८ व्या शतकाच्या आधी अस्तित्वात होता का हे स्पष्ट झाले नाही.Paul Hacker (1995), Philology and Confrontation: Paul Hacker on Traditional and Modern Vedanta (Editor: Wilhelm Halbfass), State University of New York Press, , pages 30–32, 42–43GC Pande (2011), Life and Thought of Śaṅkarācārya, Motilal Banarsidass, , pages 105–113

या ग्रंथाच्या हस्तलिखिते सरस्वती उपनिषद, सरस्वती रहस्योपनिषद, सरस्वतीयुपनिषद आणि सरस्वतीरहस्योपनिषद ह्या नावांखाली ही आढळतात. Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 570–571, 270 रामाने हनुमानाला सांगितलेल्या मुक्तिक धर्मग्रंथातील १०८ उपनिषदांच्या तेलुगू भाषेतील संकलनात ते १०६ व्या क्रमांकावर आहे.

 मजकूर 
या मजकुरात प्रत्येकी दोन प्रकरणे वेगळ्या स्वरूपात आहेत. पहिला भाग ऋग्वेद मधील देवी सरस्वती यांच्यासाठी असलेल्या स्तोत्रांच्या शैलीत रचलेला आहे, दुसरा भाग श्लोक स्वरूपात आहे.Vedic Literature, Volume 1, , Government of Tamil Nadu, Madras, India, pages 570–571, 270 मजकुराची शब्दरचना अशा प्रकारे स्तरित केली आहे की त्याचा अर्थ दोन प्रकारे लावता येईल, पहिले द्वैतवादी भक्ती (भक्ती उपासना), दुसरे भक्त आणि देवी यांच्यातील प्रवचन जे वेदांत तत्वज्ञानाकडे भक्ताच्या स्थिर प्रवासाचे प्रतिनिधित्व करते. मजकुराचे शेवटचे श्लोक अद्वैतवादाच्या आधारे कळस गाठतात, व ह्या शैलीला विल्के आणि मोएबस "कोड स्विचिंग" असे म्हणतात.

या मजकुराची सुरुवात सरस्वती देवीच्या आशीर्वादाने होते. कृष्ण यजुर्वेदाच्या इतर उपनिषदांमध्येही आढळणारा हा आशीर्वाद "तू आमचे रक्षण कर" या शब्दांनी सुरू होतो. सत्याचे सार, सर्व गोष्टींमध्ये प्रकट होणारी, मन आणि आत्म्याचे पोषण करणारी, वैश्विक सम्राज्ञी म्हणून तिची स्तुती केली जाते. तिला ज्ञानाची देवी, पांढऱ्या रंगात तेजस्वी, अक्षरे, शब्द, वाक्ये, अर्थ आणि समजुतीच्या रूपात प्रकट होते, ज्यामुळे ती मनुष्याच्या आत्म्याला शुद्ध आणि समृद्ध करते. सरस्वती-रहस्य उपनिषदानुसार, ती संगीत, कविता, आवाज, भाषा, कला, कल्पनाशक्ती या सर्व प्रवाहांची देवी आहे. या मजकुराच्या पहिल्या अध्यायात भक्तांच्या गीताचे सादरीकरण "हे देवी, माझी समज वाढवा", "सरस्वती! मला तुमच्यासारखे बनवा" आणि "सरस्वती, आम्ही तुमच्यात मग्न राहू!" अशा अर्थाच्या शब्दांनी केली आहे.

दुसऱ्या अध्यायात सरस्वती आणि भक्त यांच्यातील संभाषण हे मजकुरात सादर करते. येथे, तिला वेदांचे रचेते ब्रह्मासाठी शक्ती, प्रेरणा आणि ज्ञानाचा स्रोत असल्याचे सांगितले आहे. त्यानंतर, मजकूर बदलत्या वास्तवाचा (माया) आणि न बदलणाऱ्या वास्तवाचा (ब्रह्म) सिद्धांत सादर करतो. या प्रकरणातील सोळा श्लोकांचा संदर्भ वाक्यसुधा (शब्दशः "म्हणण्याचे अमृत") मध्ये दिला आहे, जो एक अद्वैत वेदांत ग्रंथ आहे (श्लोक १३, १५-२०, २३-२८ आणि ३०-३२). या श्लोकांचा विषय असा आहे की " ब्रह्म, परम, हे वस्तुनिष्ठ जगाचे अंतिम आधार आहे आणि माणसाच्या व्यक्तिनिष्ठ चेतना रचनेचे सर्वात अंतर्मन आहे". हे सर्व गोष्टींमध्ये आध्यात्मिक एकतेचे वेदांतिक धर्मशास्त्र आहे.

हा मजकूर धारणा-समाधी (एकाग्रता-एकीकरण) च्या सहा पद्धती सादर करतो, आणि ध्यान हे आत्म-ज्ञानाचे आणि स्वतःमधील देवीची स्वयं-प्रकाशित, द्वैतमुक्त आणि "अस्तित्व, चेतना आणि आनंद" ने संपन्न अशी अनुभूती मिळवण्याचे एक साधन आहे असे सांगतो.

द्वैतवाद हा एक खोटा अनुमान आहे, असे या मजकुराच्या शेवटच्या श्लोकांमध्ये म्हटले आहे आणि वैयक्तिक आत्मा आणि देवी सरवती यांच्या एकतेची जाणीव म्हणजे मुक्ती (स्वातंत्र्य) आहे असे हे उपनिषद सांगते.

 संदर्भ 

 स्रोत 











वर्ग:उपनिषदे
वर्ग:शाक्त पंथ
वर्ग:सरस्वती