स्मृती रेखा चकमा

स्मृती रेखा चकमा (जन्म: २० सप्टेंबर १९६४) या त्रिपुरा राज्यातील एक प्रख्यात लॉईनलूम विणकाम कलाकार आणि सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. त्या चकमा या स्थानिक जमातीच्या असून, त्यांनी पारंपरिक विणकामाला पर्यावरणपूरक पद्धतीने नवे आयाम दिले आहेत. त्यांनी नैसर्गिक साहित्यापासून रंग तयार करून कापड विणण्याचे कौशल्य विकसित केले आणि "उजिया जाधा" संस्थेच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांना आर्थिक स्वावलंबन मिळवून दिले. 

त्यांच्या या कार्यासाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कार (२०००), संत कबीर पुरस्कार (२०१८) आणि पद्मश्री (२०२४) यांसारखे प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांनी आपल्या कलेला देश-विदेशात प्रदर्शनांसाठी नेले आणि चकमा समाजाच्या सांस्कृतिक वारशाला जागतिक ओळख मिळवून दिली.

 शिक्षण 
स्मृती रेखा चकमा यांचे औपचारिक शिक्षण फारसे झाले नाही. त्यांनी प्राथमिक स्तरापर्यंत शाळेत शिक्षण घेतले, परंतु त्यांचे खरे शिक्षण हे हस्तकलेतून आणि त्यांच्या आजींकडून मिळाले. त्यांनी लॉईनलूम (एक प्राचीन विणकाम यंत्र) वापरून विणकामाची कला आत्मसात केली. याशिवाय, त्यांनी नैसर्गिक रंगांचा वापर करून कापड रंगविण्याचे कौशल्य स्वतःहून विकसित केले. त्यांचे हे शिक्षण पुस्तकांऐवजी प्रत्यक्ष अनुभव आणि परंपरेवर आधारित होते.

 कार्य 
स्मृती रेखा चकमा यांनी आपल्या आयुष्यात लॉईनलूम विणकामाला नवे आयाम दिले. त्यांनी पर्यावरणपूरक पद्धतीने, म्हणजेच भाज्यांपासून आणि नैसर्गिक साहित्यापासून (जसे की मुळे, बिया, पाने, आणि झाडांची साल) रंग तयार करून, पारंपरिक नमुन्यांचे कापड विणले. त्यांनी या कलेला आधुनिक स्वरूप देताना तिचा सांस्कृतिक वारसा जपला. त्यांनी "उजिया जाधा" नावाची एक सामाजिक-सांस्कृतिक संस्था स्थापन केली, ज्याद्वारे त्यांनी ग्रामीण आणि आदिवासी महिलांना विणकामाचे प्रशिक्षण दिले. या कार्याने अनेक महिलांना आर्थिक स्वावलंबन मिळवून दिले आणि चकमा समाजाच्या परंपरेला नवसंजीवनी मिळाली. त्यांनी आपले कापड देश-विदेशात प्रदर्शनांसाठी नेले, ज्यात ढाका (२००९), यांगून (२०१४) येथील कार्यक्रमांचा समावेश आहे. त्यांच्या या कार्यामुळे पारंपरिक हस्तकलेला जागतिक ओळख मिळाली.

 पुरस्कार 
स्मृती रेखा चकमा यांना त्यांच्या उत्कृष्ट कार्यासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत:

राष्ट्रीय पुरस्कार (२०००): नैसर्गिक रंगांनी विणलेल्या शालीसाठी त्यांना हा पुरस्कार मिळाला.
संत कबीर पुरस्कार (२०१८): विणकामातील त्यांच्या योगदानासाठी हा प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
पद्मश्री (२०२४): भारतातील चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेला हा पुरस्कार त्यांना पर्यावरणपूरक लॉईनलूम कलेतील योगदानासाठी आणि ग्रामीण महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी मिळाला. ९ मे २०२४ रोजी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते त्यांना हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
याशिवाय, त्यांना दिल्ली क्राफ्ट्स कौन्सिलचा "सुत्रकार सन्मान" (२०१८) आणि इतर अनेक मानसन्मान मिळाले.

संदर्भ

वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९६४ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख