प्रदीप आगलावे

डॉ प्रदीप आगलावे हे एक ज्येष्ठ साहित्यिक, विचारवंत , संशोधक आणि वक्ते म्हणून  संपूर्ण महाराष्ट्राला आणि देशाला देखील  परिचित आहेत. त्यांचा जन्म २६ जानेवारी १९६० रोजी  सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा. येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव नागोरावजी दमडूजी आगलावे तर,आईचे नाव निम्बोणाबाई नागोराव आगलावे असे आहे. त्यांच्या घरची  आर्थिक  परिस्थिती अत्यंत  हलाखीची होती. त्यांचा आवडता छंद- वाचन व मनन करणे. घरच्या अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीवर मात करीत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. डॉ. आगलावे हे नागपूर विद्यापिठातील डॉ. आंबेडकर पदव्युत्तर विभागाचे एकूण २३ वर्ष प्रमुख होते. तसेच ते डॉ. आंबेडकर अध्यासनाचे देखील प्रोफेसर आणि प्रमुख होते. २०२१ पासून महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्र शिक्षण मंत्रालयाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र- साधने प्रकाशन  समितीचे सदस्य-सचिव आहेत. त्यांच्या कार्यकाळात डॉ. आंबेडकर लेखन आणि भाषणे चा २३ हा नवीन खंड प्रकाशित झाला. ‘जनता’ चे एकूण ९  खंड, इंग्रजी खंड २,४ ,६, ९ आणि १३ या खंडांचा मराठी अनुवाद आणि १६ खंडाच्या नवीन आवृत्त्या इतके प्रचंड साहित्य डॉ. प्रदीप आगलावे यांनी केवळ साडेतीन  वर्षात महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने प्रकाशित केले. त्यांची देशातील तसेच विदेशातील अमेरिका, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया, पाकिस्तान इत्यादी देशातील विद्यापिठात भाषणे दिलीत. 

डॉ. प्रदीप आगलावे
जन्म २६ जानेवारी १९६०,   जन्मस्थळ- सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा.राष्ट्रीयत्वभारतीयकार्यक्षेत्रसाहित्यिक, लेखक, विचारवंतवडिलांचे  नाव:नागोरावजी दमडूजी आगलावेआईचे  नाव:निम्बोणाबाई नागोराव आगलावेविवाह  

पत्नीचे  नाव व

मुलांची नावे११ मे १९८८ रोजी   विवाह.

पत्नीचे नाव सरोज.

मुलांची नांवे  संघर्ष आणि क्रांती.शालेय  शिक्षणसेवाग्राम प्राथमिक शाळा, जिल्हा परिषद, सेवाग्राम.विद्यालय  शिक्षणयशवंत हायस्कूल, सेवाग्राममहाविद्यालय  शिक्षणयशवंत कॉलेज, वर्धा.विद्यापीठांमध्ये  पदार्पण, शिक्षणएम. ए. ( समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, आंबेडकर थॉट),

एल.एल.बी., पीएच. डी. पी.जी.टी.डी.,

समाजशास्त्रात ‘ The Sociological Theory of  Dr.  B.R.

Ambedkar’ या विषयावर पीएच. डी.,

सुवर्ण पदक: ‘पीएच.डी.’ करिता डॉ. टी.व्ही. गेडाम सुवर्ण पदक.

विशेष: विद्यापीठ अनुदान आयोगाचा समाजशास्त्र विषयासाठी

पोस्ट डॉक्टरल अवार्ड,२००९.

 १) लेखक म्हणून कारकिर्दीची  सुरुवात: 
अकराव्या वर्गात शिकत असताना लेखनास प्रारंभ.१९  व्या वर्षी उगवता क्रांतिदूत ही पहिली कादंबरी लिहिली. त्यानंतर काही दिवसाच्या अवधीतच, फुले फुलली श्रमाची आणि रजनी ह्या दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात.  महाविद्यालयात शिकत असताना राज्यपातळीवरील कथास्पर्धेत पुरस्कार 

 १. १] मासिकात,पुस्तकात लिहिलेले लेख 
डॉ प्रदीप आगलावे यांनी प्रा. शुक्राचार्य गायकवाड यांनी संपादन केलेल्या आंबेडकरी बाप या पुस्तकात आपल्या वडिलांविषयी बाबासाहेब व बुद्धांच्या     विचारांची पेरणी करणारा  माझा बाप ! हा लेख लिहिला,त्यातून डॉ. प्रदीप आगलावे  यांच्या वडिलांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,तथागत गौतम बुद्ध या दोन महामानवांच्या कार्य आणि  विचारांच्या प्रेरणेतून डॉ. प्रदीप आगलावे यांची जडणघडण कशी केली ते लिहिले आहे. 

                            बाबासाहेब व बुद्धांच्या विचारांची पेरणी करणारा  माझा बाप !

                                       डॉ. प्रदीप आगलावे (ज्येष्ठ साहित्यिक आणि विचारवंत)  
मुलांच्या मनात बाबासाहेबांच्या आणि बुद्धांच्या  विचारांची पेरणी करणारा एक आंबेडकरी बाप!आंबेडकरी  चळवळीत सहभाग आणि विद्यापीठ नामांतर   आंदोलनाच्या मोर्च्यात पोलिसांनी केलेल्या लाठीहल्यात जखमी पण हार  न मानणारा एक बाप ! सेवाग्रामच्या आश्रममध्ये  राहून दोन मुलं  शिकलीत. परंतु बापाच्या  आंबेडकरवादी संस्कारांमुळे मात्र त्यांना  गांधीवादी बनू दिले  नाही. या बापाने एकोणविसाव्या वर्षी आपल्या  मुलास  पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा  देऊन   त्याच्याकडून अवघ्या ३६ दिवसात एक  कादंबरी  लिहून घेतली. बापाच्या निधनानंतर त्यांनी जपून  ठेवलेल्या लोखंडी पेटीत धन किंवा पैसे मिळाले नाहीत. मुलाने लिहिलेल्या लेखांची  कात्रणे आणि  प्रकाशित झालेली  पुस्तके   मिळालीत. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके हीच बापाच्या  दृष्टीने खरी संपत्ती होती. 

माझ्या वडिलांचे  जन्मगाव पालोती! त्यांचा जन्म वर्धा जिल्ह्यातील ‘पालोती’ या लहानशा खेड्यात २२ फेब्रुवारी १९३० रोजी झाला. वडिलांची आई लहानपणी मरण पावल्यामुळे त्यांच्या वडिलांनी दुसरे लग्न केले होते. पहिल्या पत्नीचा  एक मुलगा आणि एक मुलगी अशी दोन अपत्ये होती. दुसऱ्या पत्नीला  देखील दोन मुले आणि एक मुलगी होती. आमचे आजोबा दमडूजी गोविंदा आगलावे यांचा कपडे विकण्याचा धंदा होता. ते आजूबाजूच्या गावात जाऊन कपडे  विकायचे. वडील देखील त्यांच्या सोबत कपडे विकण्यासाठी जायचे. त्यामुळे वडिलांना सुद्धा धंदा करण्याची आवड निर्माण झाली होती. 

वडिलांचे लग्न झाल्यावर एक-दोन वर्षानंतर ते ‘पालोती’ गाव सोडून  वर्धा जिल्ह्यातील सेवाग्राम या गावी रहायला आलेत. सेवाग्राम येथे वडिलांची मावशी सखुबाई गवई या राहायच्या.  तसेच आईचे मोठे वडील आणि काका यांचे कुटुंबसुद्धा सेवाग्राम येथेच  राहायचे. त्यामुळे सावत्र आईच्या जाचाला कंटाळून वडील हे ‘पालोती’ गाव सोडून सेवाग्राम येथे राहायला आलेत. वडिलांच्या  मावशीची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती. तिच्याकडे शेती, गायी आणि बैलजोडी होती. मावशीने घराच्या बाजूला असलेल्या गाई-बैलांच्या गोठ्यात आई-वडिलांची रहायची व्यवस्था केली. आम्हा तीन भावंडांचा  जन्म याच  गोठावजा घरात झाला. 

वडील हे कपडे, जर्मनची भांडे, मिरची किंवा गुळ-फुटाणे  विकण्याचा धंदा करायचे. सेवाग्राम येथे गांधी आश्रम, नई तालीम आणि दवाखाना असल्यामुळे  गावातील लोक तेथे काम करण्यासाठी जायचे. परंतु वडिलांना आश्रम किंवा दवाखान्यामध्ये काम करणे आवडत नव्हते. ते फार स्वाभिमानी होते. त्यामुळे वडिलांनी  आश्रमात किंवा दवाखान्यात कधीही काम  केले नाही. आईला सुद्धा  आश्रममध्ये किंवा दवखान्यात काम  करण्यासाठी पाठविले नाही. 

आईने मोठ्या वडिलांच्या ओळखीने नवीन वस्तीत ५ रुपयाचा एक प्लॉट खरेदी केला होता. त्या प्लॉटवर वडिलांनी एक झोपडे बांधले. या झोपडीवजा घरात आम्ही रहायला आलो. त्यावेळी मी सहा वर्षाचा होता. याच घरातून माझ्या शालेय शिक्षणाचा आरंभ झाला.  आमचे हे घर गांधी आश्रमजवळील सेवाग्रामच्या नव्या वस्तीत होते. वर्धेवरून  सेवाग्रामला आल्यावर आधी कस्तुरबा दवाखाना नंतर नई तालीम आणि त्यानंतर आश्रम लागतो. आश्रमाला लागून आश्रमचे  एक शेत आहे. त्या  शेतानंतर आमची नवीन वस्ती आणि बाजूला जुने सेवाग्रामची  (शेगांव) जुनी वस्ती  आहे.  

माझ्या वडिलांचा  स्थीर असा कोणताच एक व्यवसाय नव्हता. सुरुवातीला ते कपडे विकायचे. नंतर मिरची, हळद किंवा  जर्मनची भांडी डोक्यावर घेऊन  खेडोपाडी जाऊन विकायचे. त्यानंतर त्यांनी गावात एक लहानसे किराणा दुकान सुरू केले. ते दुकान त्यांनी काही वर्ष चालविले. त्यानंतर पुन्हा  त्यांनी जर्मनची भांडी, गुळ-फुटाणे विकण्याचा धंदा सुरू केला. 

वडिलांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव

आमच्या  वडिलांवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव होता. नागपूरला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बुद्ध धम्माची दीक्षा घेणार असल्याची वार्ता खेडोपाड्यात पसरली होती. लोक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला यायची तयारी करू लागले. माझे वडील  सेवाग्रामवरून नागपूरला दीक्षा घेण्यासाठी  आले होते. आमचे वडील सांगायचे की, “पालोती  वरून त्याचे वडील आणि इतर नातेवाईक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला गेले होते.  ते लोक बुद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन   पालोतीला  परतल्यानंतर त्यांनी असे ठरविले  की, आता आपण बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतलेली आहे. त्यामुळे आपण आता बकऱ्या-कोंबड्या सुद्धा पाळावयाच्या नाही. मासांहार सुद्धा करायचा नाही. त्यानुसार  त्यांनी काही दिवस बकऱ्या-कोंबड्या पाळणे बंद केले होते.”

वडिलांनी  आमच्या सगळ्या भावंडाची नावे सुद्धा आंबेडकर  चळवळ आणि बौद्ध धम्माशी संबंधित असलेली  ठेवली होती. बुद्ध धम्माची दीक्षा घेण्यापूर्वी जन्माला आलेल्या सर्वात मोठ्या मुलाचे  नाव त्यांनी  ‘हरिहर’ असे ठेवले होते. परंतु दीक्षेनंतर जन्माला आलेल्या आंम्हा भावंडांची नावे   विजयभीम, प्रदीप, धम्मपाल, बुद्धपाल आणि सारनाथ  अशी ठेवली होती. दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या कार्यक्रमाला ते न चुकता नागपूरला जायचे.  दीक्षाभूमीवरून ते पुस्तके विकत आणायचे.     

माझे वडील चार वर्ग शिकले होते. पुढे ते घरच्या परिस्थितीमुळे शिकू शकले नव्हते. परंतु त्यांना वाचनाची खूप  आवड होती. ते बाबासाहेब आणि बुद्ध धम्माची पुस्तके वाचायचे. ‘प्रबुद्ध भारत’ या  साप्ताहिकाचे ते वर्गणीदार होते. त्यामुळे ‘प्रबुद्ध भारत’ हे साप्ताहिक आमच्या घरी पोस्टाने यायचे. त्यांना पाली भाषा शिकण्याची आवड होती. म्हणून त्यांनी पाली भाषा शिकण्याची पुस्तके दीक्षाभूमीवरून विकत आणली  होती. नित्यनियमाने ते पाली भाषा शिकण्याचा सराव करायचे. 

आपल्या मुलांनी खूप शिक्षण घेतले पाहिजे असं त्यांना मनापासून वाटायचे. त्यांनी आम्हा सर्व भावंडांना शाळेत टाकले. ते आम्हा भावंडांचा अभ्यास घ्यायचे.  आमच्यासमोर त्यांनी बाबासाहेबांचा आदर्श  ठेवला होता. ते आम्हांला सांगायचे की,  “बाबासाहेब हे खूप शिकलेत, म्हणून ते खूप महान झालेत. बाबासाहेबांनी आपणाला शिक्षण घेण्याचा संदेश दिला आहे. म्हणून तुम्ही शिक्षण घेतले पाहिजे.” वडिलांच्या या उपदेशाचा आमच्यावर प्रभाव पडून आम्हां  भावंडांच्या मनामध्ये  शिक्षणाची ज्योत पेटली.  त्यामुळेच आम्ही उच्च शिक्षणाकडे वळलो आणि उच्च शिक्षण घेऊ शकलो. माझ्या दोन्ही बहिणी मात्र शिकल्या नाहीत. याची मला खंत आहे.  आई शेतमजुरी करायची त्यामुळे लहान भावंडांना पाहण्याचे काम बहिणीकडे असायचे. त्यामुळे त्यांना शिक्षण घेता आले नाही. 

आमच्या घरी रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना व्हायची. रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना घेतली पाहिजे असा वडिलांचा आग्रह असायचा. वंदनेमध्ये आमच्या आम्हा सर्व भावंडांना ते सहभागी करून घ्यायचे. आमच्या शेजारची मुलं आम्हाला  ‘पिप्याची पूजा करतात’ असे म्हणून चिडवीत असत. त्यावेळी मी लहान होतो मला ते कळायचं नाही. थोडं मोठं झाल्यानंतर माझ्या लक्षात आलं की ‘पिप्याची पूजा करतात’ असं ते आम्हाला का चिडवीत होते. पूर्वी सामान ठेवण्यासाठी पिपे  वापरली जात असत. आमच्या घरी बरीच पिपे होते. त्या पिप्यावर एक कापड टाकून त्यावर बुद्ध मूर्ती ठेवण्यात आली होती.  बुद्ध मूर्ती फारच लहान होती. त्यामुळे शेजारच्या लहान मुलांना ती बुद्ध मूर्ती दिसत नव्हती. त्याना फक्त पिपेच दिसायचे. त्यामुळे  त्यांना वाटायचे कि, आम्ही पिप्याची पूजा करतो.

वडिलांच्या आंबेडकरवादी संस्कारामुळे गांधीवादी बनलो नाही

मी दहावीत शिकत  होतो. माझे मोठे बंधू विजय आगलावे हे वर्ध्याच्या कॉलेजमध्ये शिकत असतांना त्यांचा संबंध  गांधीं आश्रममधील   चिमणलालभाई शहा यांच्याशी आला. विजयभाऊ चिमणलालभाई यांना  अधून मधून भेटायचे. त्यांनी विजयभाऊला आश्रममध्ये अभ्यासाकरिता एक खोली  दिली होती.  आश्रममध्ये गांधीजींचे एक सहकारी आर. शंकरन हे राहत होते. ते बापूकुटीच्या बाजूला असलेल्या ‘मश्रुवाला निवास’ मध्ये  राहायचे. गांधीजींनी शेवटचे पत्र आर. शंकरनजी यांना लिहिले होते. त्यांच्या पायाला दुखापत झाल्यामुळे  त्यांच्या पायाचे ऑपरेशन करण्यात आले होते. त्यामुळे त्यांची सेवा करण्यास एखादा मुलगा त्यांना हवा होता म्हणून चिमणलालभाई शहा यांनी विजयभाऊला सांगितले की, “आप शंकरनजी की सेवा करो.”

चिमणलालभाई यांच्या सांगण्यानुसार विजय भाऊ यांनी शंकरनजी यांची सेवा केली आणि काही महिन्यातच त्यांच्या प्रकृतीमध्ये बरीच  सुधारणा झाली. शंकरनजी यांना आश्रमातील सर्व लोक ‘चाचाजी’ म्हणत असत. चाचाजींच्या  कुटुंबात पत्नी मीनाक्षी  आणि  त्यांची विधवा बहीण कमला  या होत्या. मी विजयभाऊ आणि वडिलांसोबत  चाचाजी यांना एक-दोनदा भेटायला गेलो होतो. त्यावेळी मी दहावीत शिकत होतो. घरी अभ्यास करण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती नसल्यामुळे अभ्यास करण्यासाठी एक  खोली देण्याची विनंती चाचाजी यांना  केली. विशेष म्हणजे त्यांनी  आमची विनंती मान्य केली. चाचाजी यांनी त्यांच्या घरातील एक लहानशी खोली मला अभ्यासाकरिता दिली. त्या खोलीला  एक बाहेरचा दरवाजा होता. त्यामुळे ती स्वतंत्र खोली होती. ४ सप्टेंबर १९७४ रोजी मी गांधी आश्रमातील  चाचाजी यांच्या घरी राहायला आलो. तो दिवस माझ्या आयुष्याला वेगळे वळण देणारा दिवस ठरला. 

आश्रमात चाचाजी यांच्या घरातील त्या लहानशा खोलीमध्ये  राहून अभ्यास करू लागलो. सकाळी १० वाजता  आणि रात्री ९ वाजता जेवण करण्यासाठी मी घरी जायचो. आश्रममध्ये होणाऱ्या प्रत्येक कार्यक्रमास मी उपस्थित रहायचो. सूतकताई सुद्धा  करायचो. त्यामुळे आश्रमामधील सर्व लोक ओळखीचे झाले होते. मी गांधी आश्रममध्ये  जवळपास दहा वर्ष राहिलो. परंतु  माझ्यावर गांधींच्या विचारांचा प्रभाव पडला नाही; त्याचे  एकमेव  कारण म्हणजे लहानपणापासून आमच्या वाडिलांनी आम्हा भावंडांच्या मनांमध्ये रुजविलेला आंबेडकरवादाचा संस्कार होय. त्यामुळे  गांधीवाद आमच्यावर हावी ठरू शकला नाही. वडिलांनी बाबासाहेबांचा विचार त्याचप्रमाणे बुद्ध धम्माचा विचार अगदी लहानपणापासूनच आमच्या मनामध्ये पेरला होता. ते आम्हाला गौतम बुद्धाच्या जीवनातील काही घटना गोष्टीरुपात   सांगत असत. त्यामुळे आम्हा भावंडांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा आणि बुद्ध धम्माचा फार खोलवर  प्रभाव पडला होता. मी आणि विजयभाऊ गांधी आश्रम मध्ये राहून देखील आम्ही दोघंही भाऊ गांधीवादी बनलो   नाही याचे श्रेय आमच्या वडिलांकडे जाते.  

नामांतराच्या मोर्च्यात जखमी

१९७६ पासूनच मराठवाडा विद्यापिठास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव द्यावे म्हणून आंदोलन सुरू झाले होते. १९७९ मध्ये नामांतर आंदोलन जोरात सुरू होते. ११ नोव्हेंबर १९७९ पासून नागपूरच्या दीक्षाभूमीवरून नामांतराकरिता लॉंग मार्च सुरू झाला होता. नागपूरवरून लॉंग मार्च येणार होता म्हणून  आश्रम परिसरात सेवाग्राम येथील काही विध्यार्थ्यांची एक मिटिंग मी आयोजित केली. त्यावेळी मी १२ व्या वर्गात शिकत होतो. त्या मिटींगमध्ये आपण वर्गणी गोळा करून लॉंग मार्च ला द्यावी, असा निर्णय घेतला. त्यानुसार दोन-तीन मित्रांना सोबत घेऊन वस्तीतून एक-एक रुपया गोळा केला. त्यावेळी ११३ रुपये गोळा झाले. लॉंग मार्च वर्ध्याला आला, तेव्हा तेथे  नामांतर लॉंगमार्चचे प्रणेते प्रा. जोगेंद्र कवाडे यांचे भाषण झाले. त्यावेळी जमा केलेले पैसे प्रा. कवाडे यांना दिले. औरंगाबाद येथे होणाऱ्या नामांतराच्या मोर्च्यामध्ये सहभागी होण्यासाठी  अशोक गांजरे यांच्यासोबत मी  रेल्वेगाडीने औरंगाबाद येथे गेलो होतो.  

संपूर्ण महाराष्ट्रात ६ डिसेंबर १९७९ रोजी मराठवाडा विद्यापीठ नामांतराचे मोर्चे निघणार होते. वर्धा येथे ६ डिसेंबर १९७९ रोजी निघालेल्या   मोर्च्यात वडील सहभागी झाले  होते. त्यावेळी पोलिसांनी मोर्च्यातील लोकांवर लाठीहल्ला केला होता. त्या लाठीहल्यात वडील जखमी झाले होते. काही दिवस ते सेवाग्राम येथील दवाखान्यात भरती होते. जखमी अवस्थेतही, “औरंगाबादच्या मोर्चाचे काय झाले? नामांतर झाले काय?” असे  प्रश्न ते  वारंवार विचारत होते. जेव्हा १९९४  मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव देण्यात आले तेव्हा त्यांना खूप आनंद झाला होता. 

पुस्तके हेच आपले खरे मित्र !

आपल्या मुलांनी खूप शिकावं अशी त्यांची तीव्र इच्छा होती. तसेच शिक्षण घेऊन मुलांनी समाजसेवा करावी, समाजाच्या उत्थानासाठी झटावे असे त्यांना सतत वाटायचे म्हणून त्यांनी आपल्या सर्व मुलांवर चांगले संस्कार टाकलेत. आपल्या मुलांना लहानपणापासूनच पुस्तके वाचण्यासाठी प्रोत्साहित केले. ते देखील रिकामा वेळ मिळाला की वाचन करीत असत.  वडील आम्हा भावंडांना सांगत असत की,  “पुस्तके हेच आपले खरे मित्र आहेत.  पुस्तकेच आपणाला योग्य दिशा दाखवतात.” वडिलांच्या  संस्कारांमुळे मला सहाव्या वर्गापासून वाचनाची सवय लागली. सेवाग्राम येथे गांधी सेवा संघाचे  एक मोठे ग्रंथालय होते. त्या ग्रंथालयात जाऊन तेथे मी  पुस्तके वाचू लागलो. त्यामुळे ग्रंथालयाचे ग्रंथपाल व. गो. आपटे गुरुजी यांच्याशी माझी ओळख झाली. उन्हाळा आणि दिवाळीच्या  सुट्ट्यांमध्ये  मी सातव्या वर्गापासुनच ग्रंथालयात काम करू लागलो. या ग्रंथालयात मी खूप वाचन केले. लेखन करण्याची प्रेरणा येथूनच मिळाली. त्यामुळे सतराव्या वर्षापासूनच माझ्या लेखनास सुरुवात झाली होती. 

काम करून शिका! पण, शिक्षण सोडू नका!

अनेकदा वडिलांचा  धंदा चालत नसे. त्यामुळे कधी कधी आम्हाला उपाशी राहावे लागत होते. परंतु त्यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणात कधीही खंड पडू दिला नाही. मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी खूप खस्ता खाल्ल्यात.  परंतु कुणासमोर कधी हात पसरविला नाही.  घरची परिस्थिती अतिशय हलाखीची असल्यामुळे वडिलांनी मला ब्रेड विकण्याचा धंदा करायला सांगितले. त्यानुसार मी ब्रेड विकण्याचा धंदा सुरू केला. वडील सायंकाळी वर्धेवरून ब्रेड घेऊन यायचे. दुसऱ्या  दिवशी सकाळी सायकलवरून  सेवाग्राम आश्रम आणि हॉस्पिटलच्या परिसरात   ब्रेड विकायचो. त्याचबरोबर सायंकाळी सेवाग्रामच्या ग्रंथालयात काम कारायचा. काम करून शिका ! पण शिक्षण सोडू नका. असा त्यांचा संदेश होता. वडिलांचे मला स्पष्ट सांगणे होते की, “ प्रदीप तू काम कर! परिश्रम कर! परंतु  कोणत्याही परिस्थितीत शिक्षण थांबवायचं नाही.” 

आंबेडकरी बापाने पहिली कादंबरी मुलाकडून  लिहून घेतली

आपल्या मुलांनी खूप शिकावं! खूप लिहावं! अगदी मोठ-मोठे ग्रंथ लिहावे. असे त्यांना मनोमन वाटायचे. म्हणून त्यांनी मला पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा दिली. इतकेच नव्हे तर त्यांनी एकोणीसाव्या वर्षी माझ्याकडून एक कादंबरी लिहून घेतली.  ही साधी बाब नव्हती. ११ व्या  वर्गात शिकत असताना माझ्या लेखनाचा प्रारंभ झाला होता.  त्यावेळी मी लेख , कथा आणि कविता लिहायचो. वर्ध्याच्या ‘विधाता’ या  दैनिक पेपरात माझे लेखन लेखन नियमित प्रकाशित व्हायचे. माझे लेख आणि कविता प्रकाशित झालेले बघून वडिलांना खूप आनंद व्हायचा. 

वर्ध्याच्या यशवंत महाविद्यालयात बी. ए. प्रथम वर्षाला शिकत असताना वडिलांनी एके दिवशी मला विचारले, “तू लेख, कविता आणि कथा लिहितोस; पुस्तक का लिहित नाहीस?” 

तेव्हा वडिलांना सांगितले, “पुस्तक लिहिणं मला जमणार नाही.”

“का नाही?” असा प्रश्न त्यांनी मला विचारला.

नंतर वडिलांनी लगेच वर्तमानपत्रांमध्ये आलेली बातमी मला दाखविली. महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाकडे नवोदित लेखकाने अनुदानासाठी साहित्य पाठवावे; अशी ती बातमी होती. 

तेव्हा वडिलांना म्हणालो, “मी प्रयत्न करतो!”

तीन-चार दिवसांनी वडिलांनी विचारले, “तू लेखन सुरू केले की नाही?”

“नाही.” मी उत्तर दिले.

         तेव्हा ते माझ्या डोळ्यात बघत म्हणाले, “तू प्रयत्न तर कर!” 

         “ठीक आहे.” मी त्यांच्या समाधानासाठी म्हणालो. 

परंतु पुस्तक लिहिण्याची माझी तयारी नव्हती. तरी देखील वडिलांच्या सांगण्यानुसार १२ डिसेंबर १९७८  पासून  कादंबरी लेखन सुरू केले. त्यावेळी मी गांधी आश्रममध्ये चाचाजींच्या घरातील एका खोलीत रहात होतो. आश्रममधील   माझ्या खोलीत सायंकाळी लेखन करायचो. रात्री जेवण करण्यासाठी  घरी गेल्यानंतर कादंबरीचा लिहिलेला भाग वडिलांना वाचून दाखवायचो.  त्यामुळे माझ्या कादंबरीचा वाचनकर्ता मी आणि श्रोता माझे वडील होते. कादंबरीचे लेखन करून वडिलांना रोज वाचून दाखवावे  लागत असल्यामुळे माझ्या  कादंबरी लेखनात खंड पडला नाही. १६  जानेवारी १९७९ रोजी कादंबरीचे लेखन पूर्ण झाले. अवघ्या ३६ दिवसात माझी पहिली कादंबरी लिहून पूर्ण झाली  होती. माझी कादंबरी लिहून पूर्ण झाल्यानंतर वडिलांना खूप आनंद झाला होता. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद मी आयुष्यात कधी विसरू शकत नाही. त्यांचा तो आनंद आज देखील मला प्रेरणा देतोय! ‘उगवता क्रांतिदूत’ हे त्या माझ्या पहिल्या कादंबरीचे  नाव होते. ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनातर्फे प्रकाशित झाली आहे.

पहिली कादंबरी लिहून झाल्यानंतर माझा लेखनाबद्दलचा स्वविश्वास वाढला. मी पुस्तक लेखन करू शकतो याची जाणीव झाली. म्हणून त्याच वर्षी आनंदराव वासनिक या एका आंबेडकरी कार्यकर्त्याच्या जीवनावर ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी आणि ‘रजनी’ अशा  दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात. ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी मुंबई येथील ग्रंथाली प्रकाशनातर्फे  प्रकाशित झाली तर ‘रजनी’ ही कादंबरी कोल्हापूरच्या अभिनंदन प्रकाशनाने प्रकाशित केली. 

आपल्या सामाजिक सेवेचा वारसा आपल्या मुलांनी चालवावा अशी वडिलांची  इच्छा होती. माझा  मोठा भाऊ विजय हा अनेक वर्षे वर्धा जिल्हा  दलित पॅंथरचा अध्यक्ष, वर्धा जिल्हा रिपब्लिकन पक्षाचे अध्यक्ष होते. वर्धा जिल्ह्यातील गोरगरिबांचा विजयभाऊ ‘भाऊ’ झाला. वर्धा जिल्ह्यात कुठे अन्याय अत्याचार झाला की त्या ठिकाणी विजयभाऊ जाऊन जातात. कोणत्याही जाती धर्माचा माणूस आपली व्यथा - वेदना विजयभाऊ जवळ सांगतो आणि मग विजयभाऊ आपल्या जीवाची परवा न करता त्यांना न्याय  मिळवून  देतो. विजयभाऊ हे वर्धा जिल्ह्यात खूप लोकप्रिय आहेत. ते सेवाग्रामचे लोकप्रिय सरपंच होते. वर्धा जिल्हा परिषदेचे सदस्य म्हणून रिपब्लिकन पक्षातर्फे चार वेळा निवडून आलेत. ते जिल्हा परिषदेत सभापती  देखील होते. दूसरा भाऊ धम्मपाल हा शिक्षक आहे. तिसरा भाऊ बुद्धपाल हा वकील होता. परंतु त्याचे अपघाती निधन झाले. तर सारनाथ हा चवथा लहान भाऊ  बाराव्या वर्गात शिकत असताना निधन झाले होते. 

मृत्युनंतर पेटीत मिळालेत मुलाच्या लेखांची कात्रणे व  पुस्तके

आमच्या वडिलांकाडे एक अतिशय महत्त्वाची लोखंडी पेटी होती. त्या पेटीला ते कोणालाही हात लावू देत नव्हते. ते त्या पेटीला सतत कुलूप लावायचे. त्यांच्या निधनानंतर मोठ्या कुतूहलाने ती पेटी उघडली.  तेव्हा तर सर्व कुटुंबीयांना आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या पेटीत त्यांनी आपली आगळी-वेगळी अशी संपत्ती जपून ठेवली होती. त्या पेटीत धन किंवा पैसे नव्हते  तर  ‘लोकमत’ आणि इतर वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित झालेल्या  माझ्या अनेक लेखांची कात्रणे आणि माझी प्रकाशित झालेली  पुस्तके  पेटीत जपून ठेवली होती. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके ही त्यांच्या दृष्टीने खरी संपत्ती होती. सायकलवर गावोंगावी जाऊन गुळ-फुटाणे, मिरची, कपडे आणि भांडे  विकणाऱ्या माझ्या वडिलांनी बाबासाहेब आणि बुद्धांचा आदर्श समोर ठेवून आम्हांला घडविले. त्याचा आम्हा सर्व भावंडांना सार्थ अभिमान आहे. 

                                                   डॉ.प्रदीप आगलावे 

                                                      जेतवन,प्लॉट ३४८, 

                                                     नगर विकास सोसायटी, 

                                                      नरेंद्र नगर, नागपूर- ४४००१५ 

 २) वृत्तपत्रातील स्तंभलेखन वृत्तपत्राच्या नावासह : 
     ‘लोकमत’ मध्ये ‘युवास्पंदन’ आणि ‘दृष्टीकोन’ या सदरात स्तंभ लेखन.

     ‘सकाळ’, ‘महाराष्ट्र टाईम्स’ आणि   ‘जनवाद’ या वृत्तपत्रांमध्ये स्तंभलेखन.

      आतापर्यंत २०००  पेक्षा अधिक लेख विविध विशेषांक संशोधन पत्रिका आणि  

      वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित.

 ३) प्रसिद्ध झालेल्या कथा, कादंबरी, नाटक, पुस्तके: 
   ३. १ ]    एकूण प्रकाशित पुस्तके – ३७ 

               कादंबरी – ३  

               वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके -१७. 

               संपादित ग्रंथ - १७ 

    ३. २ ]   अनुवाद : 

१)   ‘धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन’  या पुस्तकाचा हिंदी, इंग्रजी आणि तेलगु 

भाषेत अनुवाद.  

२)   समाजशास्त्रज्ञ डॉ. आंबेडकर’ या पुस्तकाचा हिंदी भाषेत अनुवाद.       

   ३. ३ ]   महत्वाची पुस्तके:

   कादंबरी :

          १)उगवता क्रांतिदूत, दिलीपराज प्रकाशन, पुणे, १९२१.

          २) फुले फुलली श्रमाची, ग्रंथाली प्रकाशन, मुंबई, २०२२. 

          ३) रजनी ,  अभिनंदन प्रकाशन, कोल्हापूर,२०२३. 

   ३. ४ ] वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके :

१)   सुलभ समाजशास्त्र, किताब महाल प्रकाशन, अलाहाबाद, १९९४.

२) पाश्चात्य आणि भारतीय समाजशास्त्रज्ञ , साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,१९९५   

३) समाजशास्त्रज्ञ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर , सुगावा प्रकाशन, पुणे, २००१७( तृतीय  आवृत्ती )

४)   धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन, डॉ. आंबेडकर संशोधन केंद्र , औरंगाबाद 

     महानगरपालिका,औरंगाबाद ,२०१०., , कौशल प्रकाशन औरंगाबाद (द्वि. आवृत्ती – २००९ )

५)   समाजशास्त्री डॉ. बाबासाहब आंबेडकर (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २००५ .

६)   धम्मचक्र प्रवर्तन के बाद के परिवर्तन (हिंदी) , सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०११ (द्वितीय आवृत्ती)

७)   बाबासाहेब  डॉ. आंबेडकर धम्मक्रांति (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०१४.

८)   समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २००९ (सुधारित तृ. आ.)

९)   आदिवासी समाजाचे समाजशास्त्र, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०१०(तृतीय आवृत्ती) 

१०)  सामाजशास्त्रीय पद्धत्तीशास्त्र व तंत्रे, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०२३ ( आठवी आवृत्ती )

११)   आधुनिक बुद्धाघोष धम्मानंद कोसंबी, संकेत प्रकाशन, ऑक्टोबर २०१९.

१२)  मुलभूत समाजशस्त्रीय विचारवंत, साईनाथ प्रकाशन, २०२१( सहावी सुधारित आवृत्ती)

१३)  समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,२०२१,(सुधारित तृ. आ.)

१४) अभिजात असमाजशास्त्रीय विचार, साईनाथ प्रकाशन , नागपूर,२००७ 

१५) भारतीय समाज : संरचना आणि समस्या, साईनाथ प्रकाशन,२००३.

१६)  Transformations After Mass Conversion to Buddhism in 1956, Kaushalya  Prakashan, Aurangabad, 2022  

१७) धर्म चक्र प्रवर्थाना  थारवथी परिवर्थना (तेलगु) , जयभीम प्रकाशन, हैदराबाद, २०२२ 

३. ५ ]   संपादित पुस्तके:

1)    Dr. Ambedkar on Nation and Nationalism, Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University Nagpur, 2014.

2)   The Relevance of Dr. Babasaheb Ambedkar : Today and Tomorrow,  Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University, Nagpur, 2017.

3)    Dr. Babasaheb Ambedkar Writings and Speches, Vol. 23, Dr. Ambedkar Source Material Committee, Maharashtra State, Mumbai, 2023.

4)     जनता ३-२ (३१ ऑक्टोबर १९३१ ते ३ डिसेंबर १९३२), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२.  

5)    जनता ३-३ (१० डिसेंबर १९३२ ते डिसेंबर १९३३), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 

6)    जनता ३-३(खास अंक १९३३) डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३ 

7)    जनता ३-४  (१६ डिसेंबर १९३३  ते २० ऑक्टोबर १९३४), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 

8)    जनता ३-५ (८ फेब्रुवारी  १९३६  ते ३० जानेवारी १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 

9)    जनता ३-६ (६ फेब्रुवारी १९३७  ते ४ डिसेंबर १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 

10)       जनता ३-७ (१२ फेब्रुवारी १९३८ ते २८ जानेवारी १९३९), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४.  

11)       जनता ३-८ (४ फेब्रुवारी १९३९ ते २७ जानेवारी १९४०), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 

12)       जनता ३-९  (३ फेब्रुवारी १९४० ते १ फेब्रुवारी १९४१), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 

13)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -६ (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२१. 

14)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -१३  (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२. 

15)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -२   (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३.

16)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -९    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३.

17)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -४    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२४. 

 ४) साहित्य संमेलनात सहभाग अध्यक्ष, उद्घाटन आदी: 
१) अध्यक्षीय भाषण  आंबेडकरी साहित्य मेळावा, आमगाव, जिल्हा – भंडारा, दि. १९ जानेवारी २००३.

२)   अध्यक्षीय भाषण : संघर्षमय  साहित्य संमेलन , बुलढाणा, दि. ६ एप्रिल,२०१३.

३)   अध्यक्षीय भाषण : चौथे बौद्ध साहित्य संमेलन,  परळी (वै.), दि.२ एप्रिल २०१७. 

४)   अध्यक्षीय भाषण : अ. भा. आंबेडकरवादी साहित्य संमेलन, कल्याण, मुंबई, दि. २२,२३, आणि २४ डिसेंबर २०१८.

५)   अध्यक्षीय भाषण : राज्यस्तरीय दुसरे बौद्ध साहित्य संमेलन, ठाणे, दि. १८,१९, आणि २० मे २०१९ 

६)   प्रज्ञाबोधी साहित्य अकादमी व महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, महाराष्ट्र शासन द्वारा आयोजित ४ थे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन , 

कल्याण , जि. ठाणे. दि.१५ व १६ फेब्रुवारी २०२५. 

 ५) वैचारिकतेचे दर्शन, व्याख्यान, जगभरातील गाजलेले व्याख्यान 

 ६) प्रकाशन समितीचे सदस्य सचिव असले जबाबदारी 

 ७) अभ्यासक्रमात आपल्या साहित्याचे ओझरते दर्शन: 
१)   महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ ,पुणे च्या इयत्ता ६ वीच्या मराठी सुलभभारती मध्ये ‘ उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी’ या  कथेचा 

समावेश. 

२)  समाजशास्त्रावरील अनेक ग्रंथाचा महाराष्ट्रातील विविध  विद्यापीठातील बी. ए.,एम . ए . आणि एम . फिल. च्या अभ्यासक्रमात समावेश.       

 ८) पुरस्कार : 
१)   सांगली येथील स्वप्ना दिवाळी अंकाचा राज्यस्तरीय महाविद्यालयीन उत्कृष्ट कथालेखन , पुरस्कार,१९८०.

२)   दै. लोकमत चा  उत्कृष्ट वैचारिक लेखनाचा प्रथम पुस्कार- (दोनदा) १९८९- १९९० आणि    १९९०-१९९१.

३)   मराठी समाजशास्त्र परिषदेचा ‘जय जोशी उत्कृष्ट ग्रंथ लेखन पुरस्कार’,१९९७. 

४)   मराठी साहित्य परिषद, पुणे चा उत्कृष्ट संशोधन ग्रंथलेखन पुस्कार,२००२.

५)   विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००२.

६)   समाज प्रबोधन प्रतिष्ठानचा  ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००४.

७)   औरंगाबाद महानगरपालिकेद्वारे संचालित डॉ. आंबेडकर केंद्राची लेखन वृत्ती, २००६.

८)   राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विध्यापिठाचा उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार,२००८.

९)   साहित्य साधना पुरस्कार, वणी ,२००८. 

१०)    लोकसूर्या साहित्य पुरस्कार, दिल्ली, २०१०.

११)    प्रबुद्धरत्न पुरस्कार, लखनौ, उत्तर प्रदेश, २०१०. 

१२)    देवयानी साहित्य पुरस्कार, मुंबई , २०११.

१३)    सम्यक साहित्यरत्न सन्मान, नवी दिल्ली, २०१३. 

१४)     दुसऱ्यांदा- विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २०१४ .

१५)    डॉ. गिरीश गांधी फौन्डेशनचा आंबेडकरी साहित्य पुरस्कार, २०२२.