गंगा जमना

गंगा जमना  हा १९६१ चा भारतीय गुन्हेगारी नाट्यपट आहे, जो दिलीप कुमार लिखित आणि निर्मीत आहे, आणि नितीन बोस यांनी दिग्दर्शित केला आहे, ज्यात  वजाहत मिर्झा यांनी संवाद लिहिले आहेत. कुमारने नंतर सांगितले की, त्याने चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि संपादनही केले होते. यात दिलीप कुमार यांच्यासोबत वैजयंतीमाला आणि त्यांचा वास्तविक जीवनातील भाऊ नासिर खान प्रमुख भूमिकेत आहेत. उत्तर भारतातील ग्रामीण अवध प्रदेशात आधारित, हा चित्रपट गंगा आणि जमना (कुमार आणि खान) या दोन गरीब भावांची कथा सांगतो आणि कायद्याच्या विरोधी बाजूने त्यांची मार्मिकता आणि भावंडांची शत्रुता, एक डाकू आणि दुसरा पोलीस अधिकारी आहे. हा चित्रपट त्याच्या टेक्निकलर निर्मिती, अवधी बोलीचा वापर आणि डाकू चित्रपट शैलीचे एक निश्चित उदाहरण आहे. २००३ मध्ये आघाडीच्या भारतीय दिग्दर्शकांच्या मताचा विचार करून आउटलुक मासिकाच्या सर्वेक्षणात बॉलीवूडच्या २५ महान चित्रपटांमध्य तो ११ व्या स्थानावर होते.

सहा महिन्यांच्या विलंबानंतर हा चित्रपट अखेर जानेवारी १९६१ मध्ये प्रदर्शित झाला. या चित्रपटाला समीक्षक आणि प्रेक्षकांचा चांगला प्रतिसाद मिळाला. हा १९६० च्या दशकातील सर्वात मोठा हिट चित्रपट होता आणि बॉक्स ऑफिस कलेक्शनच्या दृष्टीने सर्वात यशस्वी भारतीय चित्रपटांपैकी एक होता. भारतात आणि परदेशात अंदाजे ८४ दशलक्ष तिकिटांची विक्री झाली. विविध संदर्भानुसार, तिकीटाची किमत महागाईसाठी समायोजित केलेल्यानंतर, आतापर्यंतच्या १० सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांपैकी हा आहे. २०११ मध्ये, ७३६ कोटींच्या समायोजित निव्वळ कमाईसह, हा चित्रपट बॉक्स ऑफिस इंडिया मासिकाने मुघल-ए-आझम (१९६०) च्या मागे आणि शोले (१९७५) च्या पुढे यादीत दुसऱ्या क्रमांकावर होता.

 पात्र 

 दिलीपकुमार - गंगाराम "गंगा"
 वैजयंतीमाला -  धन्नो
 नासिर खान - जमना
 अरुणा इराणी -  कमला
 कन्हैयालाल - कल्लू
 अन्वर हुसेन - हरिराम
 नजीर हुसेन - पोलीस अधीक्षक
 लीला चिटणीस - गोविंदी
 हेलन - गणिका

 गीत 
चित्रपटाचे गीत नौशाद यांनी संगीतबद्ध केला होता आणि शकील बदायुनी यांनी गीते लिहिली होती ज्यात ८ गाणी आहेत जी मोहम्मद रफी, लता मंगेशकर, आशा भोसले आणि हेमंत कुमार यांनी गायली आहे.

२०११ मध्ये, एम.एस.एनने  गांधी जयंतीनिमित्त बॉलीवूडमधील १० देशभक्तीपर गाण्यांच्या यादीत "इंसाफ की डागर पे" याला पहिल्या क्रमांकावर ठेवले.
गाणे गायक "ढुंढो ढुंढो रे सजना" लता मंगेशकर "दगाबाज, तोरी बातियाँ" लता मंगेशकर "दो हंसों का जोडा" लता मंगेशकर "झनन घुंगर बाजे" लता मंगेशकर "नैन लाड जाये तो" मोहम्मद रफी "ओ छलिया रे, छलिया रे, मन में हमारा" मोहम्मद रफी, आशा भोसले "तोरा मन बडा पापी" आशा भोसले " इन्साफ की डागर पे " हेमंत कुमार "चल चल री गोरिया पी की नगरिया" मोहम्मद रफी, वैजयंतीमाला

 पुरस्कार 
पुरस्कारश्रेणीविजेतानिकालNoteRef.बंगाल फिल्म जर्नालिस्ट असोसिएशन पुरस्कारसर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपटदिलीपकुमारrowspan="11" सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकनितीन बोससर्वोत्कृष्ट अभिनेतादिलीपकुमारसर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीवैजयंतीमालासर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शकनौशादसर्वोत्कृष्ट संवादवजाहत मिर्झासर्वोत्कृष्ट गीतकारशकिल बदायुनीसर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफरव्ही. बाबासाहेबसर्वोत्कृष्ट ऑडिओग्राफीएम. आय. धरमसेबोस्टन आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवपॉल रेव्हर सिल्व्हर बाउलदिलीपकुमारसमकालीन समस्यांच्या सादरीकरणात स्पष्टता आणि अखंडतेसाठी(निर्माता म्हणून)चेकोस्लोव्हाकिया कला अकादमी, प्रागविशेष सन्मान डिप्लोमाअभिनेताफिल्मफेर पुरस्कारसर्वोत्तम चित्रपटrowspan="3" सर्वोत्तम दिग्दर्शकनितीन बोससर्वोत्तम अभिनेतादिलीपकुमारसर्वोत्तम अभिनेत्रीवैजयंतीमालासर्वोत्तम संगीत दिग्दर्शकनौशादसर्वोत्तम संवादवजाहत मिर्झा सर्वोत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफरव्ही. बाबासाहेब१५ वा कार्लोवी व्हॅरी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवक्रिस्टल ग्लोबसाठी भारताचे अधिकृत नामांकनदिलीपकुमारनामांकन मिळाले नाहीविशेष पुरस्कारrowspan="2" निर्माता आणि पटकथा लेखक म्हणूनराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारसर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपटनितीन बोसदिलीपकुमार

 संदर्भ 

वर्ग:इ.स. १९६१ मधील हिंदी चित्रपट