माद्दाली उषा गायत्री

माद्दाली उषा गायत्री (जन्म: २६ एप्रिल १९५५) एक भारतीय कुचिपुडी नृत्यांगना, गुरू आणि नृत्यदिग्दर्शिका आहेत, ज्या आंध्र प्रदेशातून आहेत.त्यांना अनेकदा भारतीय शास्त्रीय नृत्य क्षेत्रातील सर्वोत्कृष्ट आणि यशस्वी नृत्यांगनांपैकी एक मानले जाते. पाच दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या त्यांच्या नृत्य कारकीर्दीत त्यांनी २०० हून अधिक नृत्यनाटिका दिग्दर्शित केल्या आहेत आणि पौराणिक, ऐतिहासिक आणि सामाजिक विषयांवर आधारित सादरीकरणे केली आहेत. त्यांना हंस पुरस्कार (२००१) आणि संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (२०२३) यांसारखे मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत.

 जन्म आणि प्रारंभिक जीवन 
माद्दाली उषा गायत्री यांचा २६ एप्रिल १९५५ रोजी आंध्र राज्यातील (आता आंध्र प्रदेश) कर्नूल येथे मल्लवरापु सुंदरेशम आणि जनकम्मा यांच्या पोटी झाला. त्यांना एक बहीण आहे, उमा गायत्री, जी संगीतकार आहे. त्यांनी १९८८ मध्ये हैदराबाद सेंट्रल युनिव्हर्सिटीमधून कला शास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी पोत्ती श्रीरामुलु तेलुगु विद्यापीठातून सत्यभामा (हिंदू देव कृष्णाची दुसरी राणी) यांच्या तेलुगु साहित्यातील योगदान, विकास आणि नृत्यातील अवतरण यावर संशोधन करून प्रबंध सादर केला.

नृत्याचे शिक्षण
उषा गायत्री यांनी वयाच्या चौथ्या वर्षापासून श्री दयाल सरन यांच्याकडून नृत्याचे शिक्षण सुरू केले. कथक, ओडिसी आणि संगीताचे प्रशिक्षण घेतल्यानंतरही त्यांचे लक्ष कुचिपुडीकडे वळले. त्यांनी आपले गुरू वेदांतम जगन्नाथ शर्मा यांच्याकडून हैदराबाद येथील कुचिपुडी कलाक्षेत्रात कुचिपुडीचे शिक्षण घेतले. याशिवाय त्यांनी यक्षगान (एक नाट्यप्रकार) व्ही. सत्यनारायण शर्मा, वेम्पती चिन्न सत्यम आणि वेदांतम प्रह्लाद शर्मा यांच्याकडून शिकले आणि कमलाराणी यांच्याकडून नट्टुवंगम (दोन झांजांच्या साथीने नृत्याचे संचालन करण्याची कला) शिकले.

कार्य
जून २०१० मध्ये, उषा गायत्री यांनी हिंदू देवी अलमेलु मंगा (वेंकटेश्वराची पत्नी) आणि अलमेलु मंगापुरम यांच्या कथेवर आधारित अलमेलु मंगा चरितम ही नृत्यनाटिका दिग्दर्शित केली. या सादरीकरणाला चांगला प्रतिसाद मिळाला, परंतु तिरुमाला येथील वेंकटेश्वर मंदिराच्या स्थान पुराणापासून विचलन झाल्याबद्दल टीका झाली. जुलै २०१० मध्ये, त्यांनी रुक्मिणी-सत्या ही नृत्यनाटिका सादर केली, ज्यामध्ये त्यांनी रुक्मिणी आणि सत्यभामा या दोन्ही भूमिका स्वतः साकारल्या. रुक्मिणीच्या भागासाठी त्यांनी पोथना भागवतम् आणि श्रीकृष्ण लीला तरंगिणी, तर सत्यभामासाठी सिद्धेंद्र योगी यांच्या भामाकलापमचा वापर केला. या सादरीकरणाला खूप प्रशंसा मिळाली.

मार्च २०११ मध्ये, त्यांनी मातृ देवो भव ही नृत्यनाटिका सादर केली, ज्यामध्ये पार्वती, लीलावती, सीता, यशोदा आणि वकुला देवी यांच्या मातृभूमिका त्यांनी साकारल्या. बीएनआयएम यांनी लिहिलेल्या या नृत्यनाटिकेसाठी त्यांना कौतुक मिळाले. ऑगस्ट २०११ मध्ये, त्यांनी जंध्याला पापय्या शास्त्री यांच्या लेखनावर आधारित कुंती विलापम सादर केली, ज्यामध्ये महाभारतातील कुंतीच्या जीवनाचे चित्रण होते.

जून २०१३ मध्ये, षोडश कृष्णम ही नृत्यनाटिका त्यांनी सादर केली, ज्यामध्ये अन्नमाचार्य यांच्या रचनांसह कृष्णाच्या विविध कथा दाखवल्या गेल्या. जुलै २०१५ मध्ये, त्यांच्या नृत्य अकादमीच्या 30व्या वर्धापनदिनानिमित्त, त्यांनी पुष्कर पुलकित गोदावरी आणि अमरपाली या दोन नृत्यनाटिका दिग्दर्शित केल्या. पहिल्या नृत्यनाटिकेत त्यांनी बृहस्पतीची, तर दुसऱ्यामध्ये बुद्धाची भूमिका साकारली.

मे २०१६ मध्ये, त्यांनी कुचिपुडी आर्ट अँड सत्यभामा हे पुस्तक प्रकाशित केले आणि भामाकलापमवर आधारित नृत्यनाटिका सादर केली, ज्यामध्ये नारायण तीर्थ, नंदी तिम्मना आणि तरिगोंडा वेंगमंबा यांच्या रचनांचा समावेश होता. जून-जुलै २०१६ मध्ये, त्यांनी ४० कुचिपुडी नर्तक आणि लोककलाकारांसह युरोप दौरा केला. फेब्रुवारी 2017 मध्ये, स्वेच्छा भारत ही नृत्यनाटिका सादर केली, ज्यामध्ये वैदिक काळापासून स्वातंत्र्य चळवळीपर्यंतचा भारतीय इतिहास दाखवला गेला. यात त्यांनी भारत मातेची भूमिका साकारली.

त्यांनी ऐतिहासिक आणि सामाजिक मूल्यांवर आधारित नृत्यनाटिकाही सादर केल्या. जानेवारी २०१८ पर्यंत त्यांनी २०० हून अधिक नृत्यनाटिका दिग्दर्शित केल्या, ज्यात आलोकये श्री बालकृष्णम, गोदा कल्याणम, संकर्षण लक्ष्मी, शिव भक्त मार्कंडेय, स्वर्णोत्सव भारती आणि वंदेमातरम यांचा समावेश आहे. नृत्यम् दर्शयामिमध्ये त्यांच्या १२ शिष्यांनी ७२ कुचिपुडी संकल्पना १२ तास सलग सादर केल्या.

इतर कार्य
उषा गायत्री यांनी पंजाब नॅशनल बँकेत २५ वर्षांहून अधिक काळ काम केले आणि स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. त्यांनी १९८३ मध्ये हैदराबाद येथे नृत्य किन्नेरा कुचिपुडी नृत्य अकादमीची स्थापना केली, जिथे त्या कुचिपुडी शिकवतात. जानेवारी २०१८ पर्यंत, त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली ४४ शिष्यांनी रंगमंचावर पदार्पण केले.

वैयक्तिक जीवन
उषा गायत्री यांचा विवाह माद्दाली रघुराम यांच्याशी झाला, जे स्वतः एक कलाकार असून किन्नेरा आर्ट थिएटर चालवतात.त्यांना दोन मुलं असून, त्यापैकी एकाच्या पत्नी, सौंदर्या कौशिक, या कुचिपुडी नृत्यांगना असून ऑगस्ट 2014 मध्ये उषा गायत्री यांच्या मार्गदर्शनाखाली रंगमंचावर पदार्पण केले.

पुरस्कार
उषा गायत्री यांना २००१ मध्ये संयुक्त आंध्र प्रदेश सरकारकडून हंस पुरस्कार (आता कला रत्न) मिळाला. तसेच, २०२३ मध्ये त्यांना संगीत नाटक अकादमी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

संदर्भ

वर्ग:कुचिपुडी नृत्यांगना
वर्ग:आंध्र प्रदेशातील कलाकार
वर्ग:भारतीय शास्त्रीय नृत्य
वर्ग:हंस पुरस्कार विजेते
वर्ग:हैदराबादमधील व्यक्ती
वर्ग:भारतीय नृत्यदिग्दर्शक
वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते
वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख