कलम २९५अ (भारतीय दंड संहिता)

भारतीय दंड संहितेच्या कलम २९५अ मध्ये कोणत्याही वर्गाच्या धर्माचा किंवा धार्मिक श्रद्धेचा अपमान करून त्यांच्या धार्मिक भावना दुखावण्याच्या उद्देशाने जाणूनबुजून आणि द्वेषपूर्ण कृत्यांसाठी शिक्षा निश्चित केली आहे. हा भारतातील द्वेषयुक्त भाषण विरोधी कायद्यांपैकी एक आहे. या कायद्यानुसार भारतातील सर्व धर्मांविरुद्ध ईशनिंदा करण्यास मनाई आहे.

कलम २९५अ हा दखलपात्र, अ-जामीनपात्र आणि अ-समर्थनीय गुन्हा आहे. नव्या भारतीय न्याय संहितेमध्ये हा गुन्हा कलम २९९ खाली लिहीला आहे.

 इतिहास 
भारतीय दंड संहिताचे कलम २९५अ हे १९२७ मध्ये ब्रिटिश संसदेने लागू केले होते. 

१९२७ मध्ये रंगीला रसूल हे पुस्तक प्रकाशित झाले. हे पुस्तक मुहम्मद व त्यांच्या विवाह आणि लैंगिक जीवनाशी संबंधित होते. तक्रारीच्या आधारे, प्रकाशक महाशे राजपालयांना अटक करण्यात आली परंतु नंतर एप्रिल १९२९ मध्ये त्यांना निर्दोष सोडण्यात आले कारण धर्माच्या अपमानाविरुद्ध कोणताही कायदा नव्हता. धार्मिक कट्टरतावादी इल्मुद्दीनने न्यायालयात प्रकाशकाची हत्या केली. परिणामी, इल्मुद्दीनला 'गाझी' आणि 'शहीद' या सन्मानचिन्हांनी सन्मानित करण्यात आले. या पुस्तकामुळे वेगवेगळ्या धार्मिक समुदायांमध्ये शत्रुत्व किंवा द्वेष निर्माण झाला नाही व त्यामुळे ते कलम १५३(अ) चे उल्लंघन करत नव्हते. भारतीय मुस्लिम समुदायाने धार्मिक भावनांचा अपमान करण्याविरुद्ध कायदा करण्याची मागणी केली. म्हणून, ब्रिटिश सरकारने कलम २९५(अ) लागू केले.

कायदा लागू होण्यापूर्वी निवड समितीने आपल्या अहवालात म्हटले आहे की, इतर धर्मांवर किंवा त्यांच्या धार्मिक व्यक्तींवर बेकायदेशीरपणे बदनामी करणाऱ्या किंवा हल्ले करणाऱ्या व्यक्तींना शिक्षा करणे हा यामागील उद्देश होता. तथापि, त्यात असेही म्हटले आहे की एखादा लेखक सामाजिक सुधारणा करण्यासाठी धर्माचा अपमान करू शकतो. म्हणून, या विभागात "जाणूनबुजून आणि दुर्भावनापूर्ण हेतू" असलेले शब्द घालण्याची शिफारस केली गेली.

 उल्लेखनीय प्रकरणे 

 २०२२ मध्ये, भारतातील सत्ताधारी पक्ष, भारतीय जनता पक्षाच्या प्रवक्त्या नुपूर शर्मा यांनी  ज्ञानवापी मशीद वादावरील टाइम्स नाऊच्या चर्चेत इस्लामिक पैगंबर मुहम्मद यांच्याबद्दल "वादग्रस्त टिप्पणी" केली. यामुळे २०२२ मध्ये वक्तव्याचा वाद निर्माण झाला ज्यानंतर तिच्यावर कलम २९५अ, १५३, १५३अ अंतर्गत गुन्हा दाखल करण्यात आला परंतु तिला अटक करण्यात आली नाही.
 जुलै २०२२ मध्ये, ऑल्ट न्यूज, एका भारतीय तथ्य तपासणी साइटचे सह-संस्थापक मोहम्मद झुबैर यांना दिल्ली पोलिसांनी "धार्मिक भावना दुखावल्या" च्या आरोपाखाली अटक केली.  २०१८ मध्ये त्यांनी केलेल्या एका व्यंग्यात्मक ट्विटसाठी आरोप लावण्यात आले होते, ज्यामध्ये त्यांनी हृषिकेश मुखर्जी यांच्या १९८३ च्या भारतीय विनोदी चित्रपट किसी से ना कहना मधील एक छायाचित्र शेअर केले होते ज्यात "हनीमून होटल" चे नाव बदलून "हनुमान होटल" केल्याचे दिसत होते.

 संदर्भ 

२९५अ