सीताबर्डीची लढाई

सीताबर्डीची लढाई ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी आणि नागपूरकर भोसले यांच्यात २६ डिसेंबर, १८१७ रोजी झालेली लढाई होती. तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धात झालेल्या या लढाईत ब्रिटिशांचा विजय झाला आणि भोसल्यांचे नागपूरवरील वर्चस्व संपले. भोसल्यांनी बेरारचा मोठा प्रदेश आणि नर्मदेच्या खोऱ्यातील आपला प्रदेश ब्रिटिशांच्या स्वाधीन केला आणि त्यांचे वर्चस्व मान्य केले. राजे दुसरे मुधोजी भोसले यांना अटक करून अलाहाबादला पाठविण्यात आले.

 लढाई 
२६ नोव्हेंबरच्या संध्याकाळी भोसल्यांच्या सैन्यातील अरब सैनिकांनी सीताबर्डी किल्ल्याच्या छोटी टेकरी भागावर गोळीबार सुरू केला. रात्रभर हल्ले करूनही त्यांना किल्ल्यात शिरता आले नाही. ब्रिटिशांनी अनेक अरब ठार केले पण त्यांचा कॅप्टन सॅडल लढाईत ठार झाला. पहाटे ५ पर्यंत ब्रिटिशांचे मोजकेच सैनिक उरले होते. थकलेल्या या सैनिकांनी माघार घेतली आणि त्यांच्या जागी ब्रिटिश रेसिडेंटच्या रक्षकांनी प्रतिकार सुरू ठेवला. सकाळी ९ वाजता अरबांनी छोटी टेकरी काबीज केली व तेथील तोफ बडी टेकरीवर डागली.

अरबांचे हे यश पाहून भोसल्यांच्या मुख्य फौजेतील घोडेस्वार आणि सैनिकांनी ब्रिटिशांवर एल्गार केला आणि त्यांच्या निवासी भागात शिरून जाळपोळ केली. बेंगाल कॅव्हेलरी या ब्रिटिश घोडदळाच्या सरदार कॅप्टन फिट्झजेराल्डने कर्नल स्कॉटकडे प्रतिहल्ला चढवण्याची परवानगी अनेकदा मागितली पण ती नाकारण्यात आली. शेवटी स्कॉटने संदेशवाहकाकरवे त्याला उत्तर पाठवले "त्याच्या जबाबदारीवर आणि मरण्याच्या तयारीवर त्याला प्रतिहल्ला करू दे." हे ऐकून फिट्झजेराल्डने मग असू दे माझ्या जबाबदारीवर असे उत्तर पाठवित मराठ्यांवर कडाडून हल्ला केला. पहिल्या काही मिनिटांतच त्यांनी मराठ्यांची एक फळी कापून काढली आणि दोन तोफा बळकावल्या. हे पाहून किल्ल्यातील ब्रिटिश फौजेलाही चेव चढला. त्यांनी अरबांना आणि मराठ्यांना टेकडीवरून खाली ढकलत नेले आणि अजून दोन तोफा पळवून आणल्या.

याला उत्तर म्हणून चालून आलेल्या अरबांवर आता कर्नल स्कॉटच्या ताज्या दमाच्या घोडदळाने बाजूने हल्ला केला आणि हा हल्ला मोडून काढला. किल्ल्यावरून अजून कुमक घेउन ब्रिटिशांनी आसपासच्या प्रदेशातून मराठ्यांना पळवून लावले. दुपारच्या प्रहराच्या सुमारास ही लढाई संपली. ब्रिटिशांनी यात ३६७ सैनिक आणि २ अधिकारी गमावले.

 पर्यवसान 
यानंतर ब्रिटिशांनी खुद्द नागपूर शहरावर हल्ला केला व अप्पासाहेब भोसल्यांना शरण येण्यास भाग पाडले. त्यांनी भोसल्यांचा मोठा प्रदेश थेट ताब्यात घेतला आणि त्यांना आपले मांडलिक बनवले. खुद्द भोसल्यांना अलाहाबाद येथे पाठवले गेले व नागपूरच्या गादीवर तिसऱ्या रघुजी भोसल्यांना बसवले गेले.

वर्ग:नागपूर
वर्ग:तिसरे आंग्ल-मराठा युद्ध