मिरागाची राखण

मिरागाची राखण – कोकणातील पारंपरिक कृषी विधी 

मिरागाची राखण हा महाराष्ट्रातील कोकण भागात जून–जुलै मध्ये, मृग नक्षत्र सुरू होताच अमावस्या जवळचा काळ असलेल्या पारंपरिक कृषीधार्मिक विधीचा भाग आहे. जून महिन्यात मृग नक्षत्र सुरू होताच व अमावस्येच्या पर्यंत, शेतकरी आपल्या शेतात नारळ, हळद, कुंकू वाहून, पूर्वजांची आठवण काढतो. या विधीत कोंबडीचा बळी देण्याची जुनी परंपरा देखील अनेक खडीकोळवण गावात प्रचलित आहे.

 पारंपरिक स्वरूप 
ही विधी प्रथा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली असून, शेतात येणाऱ्या पिकासाठी वरदान मिळावे, कीड रोग टळावा, आणि नैसर्गिक आपत्तींपासून शेताचे संरक्षण व्हावे म्हणून ही 'राखण' केली जाते. या काळात शेतकऱ्यांचे संपूर्ण लक्ष शेतीकडे केंद्रित असते. पुर्वीचे ग्रामीण जीवन शेतावर अवलंबून होते. आता शेती करण्यासाठी माणसे मिळत नसल्यामुळे शेती कमी झाली. पिक देणाऱ्या जमिनी ओसाड.[दैनिक प्रहार]

 धार्मिक विधी 
शेतकरी खालील पद्धतीने विधी पार पाडतो:
 सगळ्यात प्रथम कुलदैवत/ग्रामदैवताची पूजा, नारळी-हळदी-कुंकू'वाहणं.
 शेतकरी आपल्या महापुरुषाची आठवण करतो.
 काही भागात कोंबडीचा बळी (पारंपरिक रीतीप्रमाणे).
 पंगती, फुलं, धूप–दीप व ‘गाऱ्हाणे’ (धान्य, दूध–दही, तांदूळ इ.) शेतीस मंगळमय करण्यासाठी.
 अंती: पिक चांगलं होवो, पाऊस मिळो, कीड–रोग टळोत – अशी प्रार्थना केली जाते.
 पाण्याची गरज पूर्ण व्हावी म्हणून पावसासाठी प्रार्थना करतो

 सध्याची स्थिती 
कोकणातील भातशेती आजकाल घटती झाली आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे:
 रेशनिंगमुळे स्वस्त दरात तांदूळ उपलब्ध होणे.
 तरुण मोठ्याप्रमाणात शहरांकडे स्थलांतर होतात.
 शेतीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ आणि जनावरे यांची कमतरता.
 पारंपरिक वाड्यांच्या जागी नवी घरे तयार होतात.
 वाढते स्थानिक वाद, सामाजिक कलह.

या बदलांमुळे मिरागाची राखण ही परंपरा आता हळूहळू लोप पावत आहे.

 सामाजिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व 
ही फक्त कृषी विधी नसून, कोकणातील शेतकऱ्यांचा निसर्गाशी असलेला संवाद, देवत्वावरचा विश्वास आणि पिढ्यानपिढ्यांचा वारसा जपण्याचा एक प्रयत्न आहे. अनेक लोक अजूनही मुंबई वा इतर शहरांतून राखणसाठी सुट्टी घेऊन गावाकडे येतात आणि ही परंपरा पाळतात. काही एकटे जातात तर काही परीवारसह जातात. ओस पडत असलेल्या खेड्यात राखण परंपरा लुप्त होण्याच्या मार्गावर आहे.

 संदर्भ 

 श्रेणी 
महाराष्ट्र
कोकण

वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती
वर्ग:कोकण
वर्ग:शेती
वर्ग:रूढी