केंद्रीय विद्यापीठ (भारत)

भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे ही संसदेच्या कायद्याने स्थापन केलेली सार्वजनिक विद्यापीठे आहेत आणि ती शिक्षण मंत्रालयातील उच्च शिक्षण विभागाच्या अखत्यारीत आहेत. ह्यात अपवाद आहेत नऊ विद्यापीठे जी इतर मंत्रालयांच्या अखत्यारीतील आहे. सर्वसाधारणपणे, भारतातील विद्यापीठांना विद्यापीठ अनुदान आयोग (UGC) द्वारे मान्यता दिली जाते, जे विद्यापीठ अनुदान आयोग कायदा, १९५६ मधून हा अधिकार  प्राप्त करतात.  याव्यतिरिक्त, मान्यता आणि समन्वयाच्या विविध पैलूंवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या १५ व्यावसायिक परिषदांची स्थापना करण्यात आली आहे.  याव्यतिरिक्त, केंद्रीय विद्यापीठे ही केंद्रीय विद्यापीठ कायदा, २००९ अंतर्गत समाविष्ट आहेत, जे त्यांचे उद्देश, अधिकार, प्रशासन इत्यादींचे नियमन करते. ह्या अनुसार १२ नवीन विद्यापीठे स्थापन केली आहेत.

१६ नोव्हेंबर २०२२ रोजी प्रकाशीत यादीत विद्यापीठ अनुदान आयोगाने ५४ केंद्रीय विद्यापीठे दिली आहे.

 राज्यानुसार विद्यापीठे 
भारतातील सर्वाधिक केंद्रीय विद्यापीठे असलेला प्रदेश आहे दिल्ली, ज्यात सात विद्यापीठे आहे. गोवा वगळता भारतातील सर्व राज्यांमध्ये केंद्रीय विद्यापीठे आहेत. केंद्रशासित प्रदेशांपैकी दिल्ली, जम्मू आणि काश्मीर, लडाख आणि पुद्दुचेरी येथे केंद्रीय विद्यापीठे आहेत .
+राज्य आणि केंद्रशासित प्रदेशनुसार केंद्रीय विद्यापीठे राज्य/ केंद्रशासित प्रदेश केंद्रीय विद्यापीठे आंध्र प्रदेश ३ अरुणाचल प्रदेश १ आसाम २ बिहार ४ छत्तीसगढ १ दिल्ली ७ गुजरात १ हरियाणा १ हिमाचल प्रदेश १ जम्मू आणि काश्मीर २ झारखंड १ कर्नाटक १ केरळ १ लडाख १ मध्य प्रदेश २ महाराष्ट्र १ मणिपूर ३ मेघालय १ मिझोरम १ नागालँड १ ओडिशा १ पुडुचेरी १ पंजाब १ राजस्थान १ सिक्कीम १ तमिळनाडू २ तेलंगणा ३ त्रिपुरा १ उत्तर प्रदेश ६ उत्तराखंड १ पश्चिम बंगाल १ एकूण ५५

 भारतातील केंद्रीय विद्यापीठांची यादी 
विद्यापीठराज्ये / प्रदेशशहरकेंद्रीकृतस्थापनाविशेषSources केंद्रीय आदिवासी विद्यापीठ, आंध्र प्रदेश आंध्र प्रदेशविजयनगरम जिल्हा२०१९२०१९आदिवासी सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, आंध्र प्रदेश आंध्र प्रदेशAnantapur२०१९२०१९सामान्य राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठआंध्र प्रदेशतिरुपती२०२०१९५६संस्‍कृत भाषा राजीव गांधी विद्यापीठअरुणाचल प्रदेशइटानगर२००७१९८५सामान्य आसाम विद्यापीठआसामसिलचर१९९४१९९४सामान्य तेजपूर विद्यापीठआसामतेजपूर१९९४१९९४सामान्य दक्षिण बिहार केंद्रीय विद्यापीठबिहारगया२००९२००९सामान्य महात्मा गांधी केंद्रीय विद्यापीठ बिहारमोतीहारी२०१६२०१६सामान्य नालंदा विद्यापीठबिहारराजगीर, नालंदा जिल्हा२०१०२०१०आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ डॉ. राजेंद्र प्रसाद केंद्रीय कृषी विद्यापीठ बिहारसमस्तीपूर जिल्हा२०१६१९०५शेती गुरू घासीदास विश्वविद्यालयछत्तीसगढबिलासपूर२००९१९८३सामान्य केंद्रीय संस्कृत विद्यापीठदिल्लीनवी दिल्ली२०२०१९७०संस्‍कृत भाषा इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठदिल्लीनवी दिल्ली१९८५१९८५दूरस्थ शिक्षण जामिया मिलिया इस्लामियादिल्लीनवी दिल्ली१९९८१९२०सामान्यजवाहरलाल नेहरू विद्यापीठदिल्लीनवी दिल्ली१९६९१९६९सामान्य श्री लाल बहादूर शास्त्री राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठदिल्लीनवी दिल्ली२०२०१९६२संस्‍कृत भाषा दक्षिण आशियाई विद्यापीठ दिल्लीनवी दिल्ली२०१०२०१०आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ दिल्ली विद्यापीठदिल्लीनवी दिल्ली१९२२१९२२सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, गुजरात गुजरातगांधीनगर२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, हरियाणा हरियाणामहेंद्रगड२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, हिमाचल प्रदेश हिमाचल प्रदेशधर्मशाळा२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, जम्मू जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)जम्मू२०११२०११सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, काश्मीर जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)गांदरबल जिल्हा२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, झारखंड ‎झारखंडरांची२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, कर्नाटक कर्नाटकगुलबर्गा२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, केरळ केरळकासारगोड२००९२००९सामान्य डॉ. हरिसिंह गौर विद्यापीठमध्य प्रदेशसागर (मध्य प्रदेश)२००९१९४६सामान्य इंदिरा गांधी राष्ट्रीय आदिवासी विद्यापीठमध्य प्रदेशअमरकंटक२००७२००७सामान्य महात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विद्यापीठमहाराष्ट्रवर्धा१९९७१९९७हिंदी भाषा केंद्रीय कृषी विद्यापीठ मणिपूरइंफाळ१९९३१९९३शेती मणिपूर विद्यापीठमणिपूरइंफाळ२००५१९८०सामान्य राष्ट्रीय क्रीडा विद्यापीठ मणिपूरइंफाळ२०१८२०१८खेळ नॉर्थ-ईस्टर्न हिल विद्यापीठमेघालयशिलाँग१९७३१९७३सामान्य मिझोरम विद्यापीठमिझोरमऐझॉल२०००२०००सामान्य नागालँड विद्यापीठनागालँडलूमामी१९९४१९९४सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, ओडिशा ओडिशाकोरापुट२००९२००९सामान्य पुडुचेरी विद्यापीठपुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)पाँडिचेरी१९८५१९८५सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, पंजाब पंजाबभटिंडा२००९२००९सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, राजस्थान राजस्थानअजमेर२००९२००९सामान्य सिक्कीम विद्यापीठसिक्कीमगंगटोक२००७२००७सामान्य केंद्रीय विद्यापीठ, तमिळनाडू तमिळनाडूतिरुवरुर२००९२००९सामान्य भारतीय सागरी विद्यापीठ तमिळनाडूचेन्नई२००८२००८सागरी विज्ञान इंग्रजी आणि परदेशी भाषा विद्यापीठतेलंगणाहैदराबाद२००७१९५८इंग्रजी आणि परदेशी भाषा मौलाना आझाद राष्ट्रीय उर्दू विद्यापीठतेलंगणाहैदराबाद१९९८१९९८उर्दू भाषा हैदराबाद विद्यापीठतेलंगणाहैदराबाद१९७४१९७४सामान्य त्रिपुरा विद्यापीठत्रिपुराआगरताळा१९८७१९८७सामान्य अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठउत्तर प्रदेशअलीगढ१९२०१९२०सामान्य अलाहाबाद विद्यापीठउत्तर प्रदेशप्रयागराज२००५१८८७सामान्य बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर विद्यापीठउत्तर प्रदेशलखनौ१९९६१९९६सामान्य बनारस हिंदू विद्यापीठउत्तर प्रदेशवाराणसी१९१६१९१६सामान्य राजीव गांधी राष्ट्रीय विमान वाहतूक विद्यापीठ उत्तर प्रदेशरायबरेली२०१३२०१३विमानचालन विज्ञान राणी लक्ष्मीबाई केंद्रीय कृषी विद्यापीठ उत्तर प्रदेशझांसी२०१४२०१४शेती हेमवती नंदन बहुगुणा गढवाल विद्यापीठउत्तराखंडश्रीनगर, उत्तराखंड२००९१९७३सामान्य विश्व-भारती विद्यापीठपश्चिम बंगालशांतिनिकेतन१९२११९२१सामान्य

 आगामी आणि प्रवित केंद्रीय विद्यापीठे 
ऑगस्ट २०२१ मध्ये, भारताचे शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांनी केंद्रीय विद्यापीठ कायदा, २००९ मध्ये सुधारणा करण्यासाठी भारताच्या संसदेत एक विधेयक सादर केले ज्यामुळे लडाख केंद्रशासित प्रदेशात केंद्रीय विद्यापीठ होईल.  जुलैच्या सुरुवातीला केंद्रीय मंत्रिपरिषदेने ₹७५० कोटींमध्ये नवीन विद्यापीठ स्थापन करण्यास मान्यता दिली होती.  नवीन कॅम्पस लेह आणि कारगिलच्या मधोमध असलेल्या खालसी गावात सुरू होईल.

 तळटीप व संदर्भ 
तळटीप

संदर्भ

*