ब्रिटिश राजवटीत भारतातील मोठ्या उपासमारांची काळरेखा

ब्रिटिश राजवटीत भारतातील मोठ्या दुष्काळाची काळरेखा ही १७६५ ते १९४७ पर्यंत भारतीय उपखंडातील प्रमुख दुष्काळाचा समावेश करते. येथे समाविष्ट असलेले दुष्काळ संस्थान (भारतीय राज्यकर्त्यांद्वारे प्रशासित प्रदेश), ब्रिटिश भारत (१७६५ ते १८५७ पर्यंत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीद्वारे प्रशासित प्रदेश; किंवा ब्रिटिश राजवटीत, १८५८ ते १९४७ या काळात ब्रिटिश राजवटीत ) या दोन्ही ठिकाणी आले. ) आणि मराठा साम्राज्यासारखे ब्रिटिश राजवटीपासून स्वतंत्र असलेले भारतीय प्रदेश या सर्व भूभागात घडलेले आहेत.

१७६५ हे वर्ष सुरुवातीचे वर्ष म्हणून निवडले आहे कारण त्या वर्षी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला, बक्सरच्या लढाईत विजय मिळाल्यानंतर, बंगालच्या प्रदेशात दिवाणी (जमीन महसूलाचे अधिकार) बहाल करण्यात आले. यावेळेस ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी जरी ती  बंगालच्या प्रशासनाचे थेट अधिकार नव्हते. १७८४ पर्यंत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी निजामत किंवा कायदा आणि सुव्यवस्थेचे नियंत्रण देण्यात आले. १९४७ हे वर्ष आहे ज्यामध्ये स्थानिक लोकांसाठी जुलुमी ब्रिटिश राजवट विसर्जित झाली होती. त्यापासून भारताचे वर्चस्व आणि पाकिस्तानचे अधिराज्य या नवीन उत्तराधिकारी राज्यांची स्थापना झाली. पाकिस्तानच्या वर्चस्वाचा पूर्व अर्धा भाग १९७१ मध्ये पीपल्स रिपब्लिक ऑफ बांगलादेश बनला.

एखादा दुष्काळ किती मोठा आहे हे स्केलनुसार ठरविले जाते. जो एकूण अतिरिक्त मृत्यूवर आधारित एक एंड-टू-एंड मूल्यांकन आहे. त्यानुसार: 

(अ) किरकोळ दुष्काळात ९९९ पेक्षा कमी मृत्यू होतात)

(ब) १००० आणि ९९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास मध्यम दुष्काळ

(क) १०,००० आणि ९९,९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास मोठा दुष्काळ

(ड) १,००,००० आणि ९,९९,९९९ च्या दरम्यान मृत्यू झाल्यास जास्त मोठा दुष्काळ 

(ई) १० लक्षाहून अधिक मृत्यू झाल्यास भयंकर दुष्काळ.

ब्रिटिशांचा काळ महत्त्वाचा आहे कारण या काळात भारतात मोठ्या प्रमाणात दुष्काळ पडला. यातील बरेच दुष्काळ हे ब्रिटिशांच्या वसाहतवादी आणि मानवता-विरोधी धोरणांमुळे घडले होते. वसाहतवादी ब्रिटिश भारतातील दुष्काळावर विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. या दुष्काळात मृत्यूचे प्रमाण खूप जास्त होते आणि काहींमध्ये ब्रिटिशांच्या धोरणांमुळे अधिकच वाढले होते. १७७० च्या ग्रेट बंगाल दुष्काळात मृत्यूचे प्रमाण १० लाख ते १ करोडच्या दरम्यान होते. १७८३ – १७८४ चा चालिसा दुष्काळात  १.१ करोड लोक मृत्युमुखी पडले. १७९१ – १७९२ च्या दोजी बारा दुष्काळ १.१ करोड लोक मृत्युमुखी पडले. आग्रा दुष्काळ १८३७-१८३८ मध्ये ८ लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मोठ्या प्रमाणातील अतिरीक्त मृत्यू या कारणांमुळे झाले. १८६०-१८६१ चा अप्पर दोआब दुष्काळात २० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १८७६-१८७८ च्या मोठ्या दुष्काळात ५५ लाख लोक मृत्युमुखी पडले. १८९६-१८९७ च्या भारतीय दुष्काळात ५० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. आणि १८९९-१९०० च्या भारतीय दुष्काळात १० लाख लोक मृत्युमुखी पडले. २० व्या शतकातील पहिला मोठा दुष्काळ १९४३ चा बंगालचा दुष्काळ होता. ज्याचा युद्धकाळात बंगाल प्रदेशावर परिणाम झाला. हा दक्षिण आशियातील प्रमुख दुष्काळांपैकी एक मानला जातो. यासाठी विन्स्टन चर्चिलची धोरणे जबाबदार होती. यामध्ये १५ लाख ते ३० लाख लोक मरण पावले होते.

 काळरेखा 
    १७६५ ते १९४७ दरम्यान भारतातील दुष्काळाची कालक्रमानुसार यादीYearदुष्काळाचे नाव (असल्यास)ब्रिटिश प्रदेशभारतीय राज्ये/राज्येमृत्यूनकाशा किंवा चित्रण१७६९-१७७०ग्रेट बंगाल दुष्काळबिहार, पश्चिम बंगाल२० लाख ते १ करोडकोणतेचनाही|इवलेसे|बंगालचा प्रदेश नंतरच्या नकाशात दर्शविला गेला (१८८०)१७८३–१७८४चालिसा दुष्काळदिल्ली, अवध, पूर्व पंजाब प्रदेश, राजपुताना, आणि काश्‍मीर१७८२-१७८४ दरम्यान १.१ करोड लोक मरण पावले असावेत. हा एक भीषण दुष्काळ होता. या भागातील लोकवस्ती मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. १७९१ - १७९२दोजी बारा दुष्काळ किंवा कवटीचा दुष्काळमद्रास प्रेसीडेंसीहैदराबाद, दक्षिणी मराठा देश, डेक्कन, गुजरात, आणि मारवाड१७८८-१७९४ या वर्षात १.१ करोड लोकांचा नाश झाला. ज्ञात असलेल्या सर्वात गंभीर दुष्काळांपैकी एक. लोक इतक्या संख्येने मरण पावले की त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार किंवा दफन केले जाऊ शकले नाही. १८३७-१८३८आग्रा दुष्काळ १८३७-१८३८उत्तर-पश्चिम प्रांतातील मध्य दोआब आणि ट्रान्स-जुमना जिल्हे (नंतर आग्रा प्रांत), दिल्ली आणि हिस्सारसह८ लाख.कोणतेचनाही|इवलेसे|उत्तर-पश्चिम प्रांतांचा नकाशा दुष्काळाने गंभीरपणे त्रस्त असलेला प्रदेश दर्शवितो (निळ्या रंगात)१८६०-१८६१वरच्या दोआबचा दुष्काळ १८६०-१८६१आग्राचा वरचा दोआब; पंजाबचे दिल्ली आणि हिस्सार विभागपूर्व राजपुताना२० लाख कोणतेचनाही|इवलेसे|दोआब प्रदेश दर्शविणारा नकाशा१८६५-१८६७१८६६ चा ओरिसा दुष्काळओरिसा (१८६७ देखील) आणि बिहार; मद्रासमधील बेल्लारी आणि गंजम जिल्हे१० लक्ष (ओरिसामध्ये) आणि संपूर्ण प्रदेशात अंदाजे ४०-५०लक्ष लोक मृत्युमुखी पडले कोणतेचनाही|इवलेसे|हा १९०७ चा नकाशा आहे. ग्रेटर बंगालचा नैऋत्य प्रदेश दाखवलेला आहे. यात ओरिसा, आता ओडिशाचा दिसून येतो. १८६६ च्या ओडिशाच्या दुष्काळात तटीय बालासोर जिल्हा हा सर्वात जास्त प्रभावित क्षेत्रांपैकी एक होता.1868–1870Rajputana famine of 1869Ajmer, Western Agra, Eastern Punjabराजपुताना1.5 million (mostly in the princely states of Rajputana) कोणतेचनाही|इवलेसे|Map of Rajputana consisting of the princely states of the Rajputana Agency and the British territory of Ajmer-Merwara, in 1909; the map was little changed since the year of the famine, 1869.1873–1874Bihar famine of 1873–1874BiharBecause of an extensive relief effort organized by the Bengal government, there were little to no significant mortalities during the famine कोणतेचनाही|इवलेसे|A 1907 map of Bihar, British India, shown as the northern region of Greater Bengal. Monghyr district (top middle) was one of the worst-hit areas in the Bihar famine of 1873–74.1876–1878Great Famine of 1876–1878 (also Southern India famine of 1876–1878)Madras and BombayMysore and Hyderabad5.5 million in British territory   Mortality unknown for princely states. Total famine mortality estimates vary from 6.1 to 10.3 million कोणतेचनाही|इवलेसे|Map of the British Indian Empire (1880), showing where the famine struck.  Both years: Madras, Mysore, Hyderabad, and Bombay); during the second year: Central Provinces and the North-Western Provinces, and a small area in the Punjab 1896–1897Indian famine of 1896–1897Madras, Bombay Deccan, Bengal, United Provinces, Central Provinces. Also parts of Punjab specially Bagar tract.Northern and eastern Rajputana, parts of Central India and Hyderabad5 million  (1 million in British territory.) 12 - 16 Million (in British Territories according to contemporary Western journalist accounts)कोणतेचनाही|इवलेसे|Map from Chicago Sunday Tribune, January 31, 1897, showing the areas in India affected by the famine.1899–1900Indian famine of 1899–1900Bombay, Central Provinces, Berar, Ajmer. Also parts of Punjab specially Bagar tract.C.A.H. Townsend, Final repor of thirds revised revenue settlement of Hisar district from 1905-1910, Gazetteer of Department of Revenue and Disaster Management, Haryana, point 22, page 11.Hyderabad, Rajputana, Central India, Baroda, Kathiawar, Cutch,1 to 4.5 million (in British territories).  Mortality unknown for princely states.[lower-alpha 2] Estimated to be 3 to 10 million (in British territories according to contemporary scholars and economists)कोणतेचनाही|इवलेसे|Map of Indian famine of 1899–1900 from Prosperous British India by William Digby1943–1944Bengal famine of 1943Bengal1.5 million from starvation; 2.1 to 3 million including deaths from epidemics.कोणतेचनाही|इवलेसे|A map of the districts of Bengal, 1943, from Famine Enquiry Commission, Report on Bengal, 1945

 गॅलरी 

 हे सुद्धा पहा 

 भारतातील दुष्काळ (ब्रिटिश शासन)
 भारतात कंपनीचे शासन
 भारतात दुष्काळ
 भारतातील दुष्काळ
 दुष्काळांची यादी

 नोंदी 

 संदर्भ 

वर्ग:भारताचा इतिहास
वर्ग:आरोग्य
वर्ग:अन्न