मधु-कैटभ

मधु ( Sanskrit: मधु , IAST: Madhu) आणि कैटभ ( Sanskrit: कैटभ , IAST: Kaiṭabha ), ज्याला मधु-कैटभास देखील अनुवादित केले आहे, ही हिंदू धर्मग्रंथातील दोन असुरांची नावे आहेत आणि हिंदू विश्वशास्त्राशी संबंधित आहेत. 

 दंतकथा 
मधु आणि कैतभ हे दोघेही योगनिद्रा ध्यानस्थ अवस्थेत असताना देवता विष्णूच्या कानातील मेणापासून उत्पन्न झाले. त्याच्या नाभीतून एक कमळ उगवले, ज्यावर ब्रह्म, निर्माता, विश्वाच्या निर्मितीचा विचार करत बसला. कमळावर पाण्याचे दोन दव थेंब विष्णूने निर्माण केले. एक थेंब मधासारखा गोड होता आणि त्या थेंबातून तामस (अंधार) या गुणधर्माने ओतप्रोत मधु उत्पन्न झाली. दुसरा थेंब कठीण होता, आणि त्यातून राजस (क्रियाकलाप) या गुणधर्माने ओतप्रोत कैटभाचा जन्म झाला. 

देवी भागवत पुराणानुसार, मधु आणि कैतभ यांची उत्पत्ती विष्णूच्या कानातल्या मेणापासून झाली आणि त्यांनी वाग्बीज मंत्राचा उपयोग करून देवी महादेवीला समर्पित तपांचा दीर्घकाळ केला. देवीने त्यांना मृत्यूचे वरदान त्यांच्या संमतीनेच दिले, जे मंजूर झाले. मग गर्विष्ठ असुरांनी ब्रह्मदेवावर हल्ला करण्यास सुरुवात केली आणि वेद चोरले, स्वतःला पातालमध्ये लपवले. ब्रह्मदेवाने विष्णूची मदत मागितली आणि त्याला जागृत करण्यासाठी देवतेची स्तुती केली. त्यानंतर दोन असुरांनी विष्णूशी युद्ध केले आणि ते अपराजित राहिले. महादेवीच्या सल्ल्यानुसार, विष्णूने दोन असुरांचा नाश करण्यासाठी कपटाचा वापर केला.  विष्णूने दोन असुरांच्या शक्तींची प्रशंसा केली आणि सांगितले की त्यांना वरदान दिल्यास तो प्रसन्न होईल. हसत, गर्विष्ठ असुरांना, विष्णूविरुद्धच्या त्यांच्या विजयाचा अभिमान होता, ते म्हणाले की ते त्याला वरदान देण्यास तयार आहेत. विष्णूने चतुराईने मधु आणि कैतभ यांना मारण्याचे वरदान मागितले. 

पराभूत होऊन, असुरांनी विष्णूला पाण्याशिवाय कोणत्याही ठिकाणी वध करण्याची विनंती केली, विश्वास ठेवला की ते अजूनही जमिनीवर अजिंक्य असतील. त्यांचा नंतर विष्णूने त्याच्या सुदर्शन चक्राने पराभव केला: 

भागवत पुराणात असे म्हणले आहे की सृष्टीदरम्यान, मधु आणि कैटभ या असुरांनी ब्रह्मदेवाकडून वेद चोरले आणि ते प्राचीन महासागराच्या पाण्यात खोलवर जमा केले. विष्णूने हयग्रीव म्हणून प्रकट होऊन त्यांचा वध केला आणि वेद परत मिळवले. मधु आणि कैतभ यांचे शरीर २ गुणिले ६ मध्ये विखुरले — म्हणजे बारा तुकडे (दोन डोकी, दोन धड, चार हात आणि चार पाय). हे पृथ्वीच्या बारा भूकंपीय प्लेट्सचे प्रतिनिधित्व करतात.

दुसऱ्या दंतकथेनुसार, मधु आणि कैतभ हे दोन असुर होते जे ब्रह्मदेवाचा नायनाट करण्यासाठी पुरेसे सामर्थ्यवान बनले होते. तथापि, ब्रह्मदेवाने त्यांना पाहिले आणि देवी महामायाकडे मदतीची याचना केली. त्यानंतर विष्णू जागे झाला आणि कट रचणारे दोन असुर मारले गेले.  यामुळे विष्णूला मधुसूदन - मधुचा मारेकरी आणि कैटभजित- कैटभाचा विजेता ही उपाधी देण्यात आली. 

असुरांच्या पोटी धुंधु नावाचा मुलगा झाला असे महाभारतात म्हणले आहे. आपल्या पितरांना मारल्याबद्दल विष्णूविरुद्ध सूड घेण्याच्या इच्छेमुळे, इक्ष्वाकु वंशाचा राजा कुवलश्व आणि त्याच्या मुलांनी त्याचा वध केला. 

 हे सुद्धा पहा 

 हिंदू लोअर अँड लिजेंडचा शब्दकोश ( ) अण्णा धल्लापिकोला द्वारे

 संदर्भ यादि 

वर्ग:पुराणे
वर्ग:हिंदू पौराणिक कथा
वर्ग:असुर