अष्ट लोकपाल

हिंदू धर्मग्रंथांनुसार अष्टलोकपाल हे आठ दिशांचे आठ स्वामी आहेत.स्वामी स्वरूपानंद (१९६०). अभंग ज्ञानेश्वरी. पावस, रत्नागिरी: स्वामी स्वरूपानंद सेवा मंडळ.

 दिक्पाल 
१. इंद्र (पूर्व):
इंद्र हे देवांचे राजा आणि पूर्व दिशेचे अधिपती मानले जातात. ते पाऊस आणि हवामानाचे नियंत्रण करतात. ऐरावत हत्ती हे त्यांचे वाहन असून वज्र हे त्यांचे मुख्य शस्त्र आहे.

२. अग्नि (आग्नेय):
अग्निदेव हे दक्षिण-पूर्व (आग्नेय) दिशेचे रक्षक आहेत. ते देव आणि मानव यांच्यातील दुवा मानले जातात, कारण यज्ञातील आहुती त्यांच्याद्वारे देवांपर्यंत पोहोचते. त्यांचे वाहन मेंढा आहे.

३. यम (दक्षिण):
यमराज हे दक्षिण दिशेचे स्वामी आणि मृत्यूचे देवता आहेत. ते मानवाच्या कर्माचा हिशोब ठेवतात आणि न्यायाचे प्रतीक मानले जातात. रेडा हे त्यांचे वाहन असून ते हातात दंड धारण करतात.

४. निर्ऋति (नैऋत्य):
नैर्ऋति हे दक्षिण-पश्चिम (नैऋत्य) दिशेचे अधिपती आहेत. त्यांना अधर्माचे आणि संकटांचे नियंत्रण करणारे मानले जाते. काही ग्रंथांनुसार त्यांचे वाहन मनुष्य किंवा सिंह दर्शविले जाते.

५. वरुण (पश्चिम):
वरुण देव हे पश्चिम दिशेचे रक्षक आणि जलाधिपती आहेत. विश्वातील नियम आणि ऋताचे (नैसर्गिक नियम) ते रक्षण करतात. मकर (मगर) हे त्यांचे वाहन असून त्यांच्या हातात पाश (दोरी) असतो.

६. वायु (वायव्य):
वायुदेव हे उत्तर-पश्चिम (वायव्य) दिशेचे स्वामी असून प्राणाचे प्रतीक आहेत. ते अत्यंत वेगवान मानले जातात आणि निसर्गातील वायूचे नियंत्रण करतात. हरिण हे त्यांचे वाहन आहे.

७. कुबेर (उत्तर):
कुबेर हे उत्तर दिशेचे रक्षक आणि धन-संपत्तीचे देवता मानले जातात. ते यक्षांचे राजा आणि देवांचे खजिनदार आहेत. संपत्तीचे रक्षण करणे हे त्यांचे मुख्य कार्य आहे.

८. ईश/ईशान (ईशान्य):
ईशान हे उत्तर-पूर्व (ईशान्य) दिशेचे स्वामी असून ते भगवान शिवाचेच एक रूप मानले जातात. ही दिशा अत्यंत पवित्र मानली जाते आणि ज्ञानाचे प्रतीक आहे. नंदी हे त्यांचे वाहन असून ते त्रिशूळ धारण करतात.

९. ब्रह्मा (उर्ध्व):
ब्रह्मदेव हे वरच्या (आकाश) दिशेचे अधिपती असून सृष्टीचे निर्माते मानले जातात. ते ज्ञान आणि वेदांचे प्रतीक आहेत. हंस हे त्यांचे वाहन आहे.

१०. अनंत (अधर):
अनंत किंवा शेषनाग हे खालच्या (पाताळ) दिशेचे स्वामी मानले जातात. ते आपल्या फण्यावर पृथ्वीचा भार पेलतात असे मानले जाते. ते स्थिरतेचे आणि विष्णूच्या सेवेचे प्रतीक आहेत.

 ↖️ वायु(वायव्य)वाहन: हरीण 🦌आयुध: ध्वज 🚩 ⬆️ कुबेर / सोम(उत्तर)वाहन: मनुष्य 👤आयुध: गदा 🔱 ↗️ ईश(ईशान्य)वाहन: नंदी 🐂आयुध: त्रिशूळ 🔱 ⬅️ वरुण(पश्चिम)वाहन: मकर 🐊आयुध: पाश ➰ ⚪ आकाश / मध्य(ब्रह्मा / उर्ध्व)वाहन: हंस 🦢आयुध: कमंडलू 🍶 ➡️ इंद्र(पूर्व)वाहन: ऐरावत 🐘आयुध: वज्र ⚡ ↙️ निर्ऋति(नैऋत्य)वाहन: मनुष्य 👤आयुध: तलवार ⚔️ ⬇️ यम(दक्षिण)वाहन: रेडा 🐃आयुध: दंडा 🪵 ↘️ अग्नि(आग्नेय)वाहन: मेंढा 🐏आयुध: शक्ती 🔥 ⬇️ अनंत / शेषनाग (अधर - खालील दिशा)वाहन: कासव 🐢 / सर्प 🐍 | आयुध: चक्र ☸️ / मुसळ 🪵

 संदर्भ 

वर्ग:याद्या