कादंबिनी गांगुली

कादंबिनी बोस गांगुली (१८ जुलै १८६१ ते ३ ऑक्टोबर १९२३) या भारतातील वैद्यकीय डॉक्टर होत्या. आधुनिक वैद्यकशास्त्रात पदवी घेऊन सराव करणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या. १८८४ मध्ये कलकत्ता मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रवेश मिळवणाऱ्या गांगुली ह्या पहिल्या महिला होत्या. त्यानंतर त्यांनी स्कॉटलंडमध्ये प्रशिक्षण घेतले. त्यानंतर भारतात यशस्वी वैद्यकीय सराव सुरू केला. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील त्या पहिल्या महिला वक्त्या होत्या.

 प्रारंभिक जीवन 
कादंबिनी यांचा जन्म बंगाली कायस्थ कुटुंबात झाला. कादंबिनी बसू या ब्रह्मसुधारक ब्रज किशोर बसू यांची कन्या होत्या. त्यांचा जन्म १८ जुलै १८६१ रोजी ब्रिटिश भारतातील भागलपूर, बंगाल प्रेसिडेन्सी (सध्याचे बिहार) येथे झाला. त्या बरिसाल येथे वाढल्या. हे कुटुंब आता बांगलादेशात असलेल्या बरिसालमधील चांदसी येथील होते. त्यांचे वडील भागलपूर शाळेचे मुख्याध्यापक होते. त्यांनी आणि अभय चरण मल्लिक यांनी भागलपूर येथे महिला मुक्तीची चळवळ सुरू केली. १८६३ मध्ये भागलपूर महिला समितीची स्थापना केली होती. ती भारतातील पहिली महिला संघटना होती.

स्त्रियांच्या शिक्षणाला पाठिंबा न देणाऱ्या उच्चवर्णीय बंगाली समुदायात असूनही,  कादंबिनीने सुरुवातीला ब्रह्मो ईडन फिमेल स्कूल, ढाका येथे इंग्रजी शिक्षण घेतले. त्यानंतर हिंदू महिला विद्यालय, बल्लीगंज कलकत्ता येथे १८७६ मध्ये बंगा महिला विद्यालय असे नामकरण करण्यात आले. १८७८ मध्ये ही शाळा बेथून स्कूलमध्ये विलीन झाली (बेथूनने स्थापन केली) आणि कलकत्ता विद्यापीठाची प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण करणारी त्या पहिल्या महिला ठरल्या. त्यांनी १८८० मध्ये एफएची परीक्षा उत्तीर्ण केली. अंशतः त्यांच्या प्रयत्नांना मान्यता म्हणून बेथून कॉलेजने प्रथम एफ. ए. (प्रथम कला) आणि नंतर १८८३ मध्ये पदवी अभ्यासक्रम सुरू केला. त्या आणि चंद्रमुखी बसू बेथून कॉलेजच्या पहिल्या पदवीधर आणि देशातील पहिल्या महिला पदवीधर झाल्या.

 वैयक्तिक जीवन 
इवलेसे| कादंबिनी गांगुली यांचे निवासस्थान
कादंबिनी बोस यांनी कलकत्ता मेडिकल कॉलेजमध्ये रुजू होण्यापूर्वी ११ दिवस आधी म्हणजे १२ जून १८८३ रोजी द्वारकानाथ गांगुलीशी विवाह केला.Star Jalsha, Prothoma Kadambini त्यांना आठ अपत्ये झाली. आठ मुलांची आई म्हणून त्यांना घरातील कामांसाठी बराच वेळ द्यावा लागला. त्या सुईकामात निपुण होत्या. त्यांच्या मुलांमध्ये ज्योतिर्मयी स्वातंत्र्यसैनिक आणि प्रभात चंद्र पत्रकार होते. त्यांच्या सावत्र मुलीचे लग्न चित्रपट निर्माते सत्यजित रे यांचे आजोबा उपेंद्रकिशोर रे चौधरी यांच्याशी झाले होते.

अमेरिकन इतिहासकार डेव्हिड कॉप्फ  नोंदवतात की गांगुली "त्याच्या काळातील सर्वात निपुण आणि मुक्त ब्राह्मो स्त्री होत्या". त्यांचे पती द्वारकानाथ गांगुली यांच्याशी असलेले त्यांचे नाते "परस्पर प्रेम, संवेदनशीलता आणि बुद्धिमत्तेवर आधारित सर्वात असामान्य होते." समकालीन बंगाली समाजातील मुक्तिप्राप्त स्त्रियांमध्येही गांगुली अत्यंत असामान्य होत्या. "परिस्थितीतून वर येण्याची आणि एक माणूस म्हणून त्यांची क्षमता जाणण्यामुळे बंगालच्या स्त्रियांच्या मुक्तीसाठी वैचारिकदृष्ट्या समर्पित असलेल्या साधरण ब्राह्मोसचे बक्षीस आकर्षण बनले, असे कोफचे म्हणणे आहे."

कादंबिनी गांगुली यांचा ३ ऑक्टोबर १९२३ रोजी मृत्यू झाला. त्या दिवशी देखील त्यांनी एक ऑपरेशन केले होते. 

 पुराणमतवादी वर्गाकडून टीका 
कादंबिनी गांगुलीवर त्यांच्या काळातील पुराणमतवादी समाजाने जोरदार टीका केली होती. एडिनबर्गहून भारतात परतल्यानंतर आणि महिलांच्या हक्कांसाठी मोहीम राबवल्यानंतर, बंगाली मासिकात त्यांना अप्रत्यक्षपणे 'वेश्या' म्हणले गेले होते. त्यांचे पती द्वारकानाथ गांगुली यांनी हा खटला न्यायालयात नेला आणि जिंकला, संपादक महेश पाल यांना ६ महिन्यांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा झाली.

 लोकप्रिय संस्कृतीत 
कादंबिनी गांगुलीच्या जीवनचरित्रावर आधारित बंगाली दूरचित्रवाणी मालिका प्रथम कादंबिनी स्टार जलशावर मार्च २०२० पासून प्रसारित झाली. त्यामध्ये सोलंकी रॉय आणि हनी बाफना मुख्य भूमिकेत होते. कादंबिनी नावाची आणखी एक बंगाली मालिका, ज्यामध्ये उषासी रे यांनी गांगुलीची भूमिका साकारली होती. २०२० मध्ये झी बांगला वर ती मालिका प्रसारित झाली होती.

१८ जुलै २०२१ रोजी, गूगल ने कादंबिनी गांगुलीची १६०वी जयंती भारतात त्यांच्या मुख्यपृष्ठावर डूडलसह साजरी केली होती.

 नोंदी 

 संदर्भ 

 पुढील वाचन 


 सेनगुप्ता, सुबोध चंद्र आणि बोस, अंजली (संपादक), (१९७६/ १९९८), संसद बंगाली चरित्राभिधान (चरित्रात्मक शब्दकोश)., pp ७९–८०, 


वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:२०व्या शतकातील महिला चिकित्सक
वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:कोलकाता येथील वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:इ.स. १९२३ मधील मृत्यू
वर्ग:इ.स. १८६१ मधील जन्म
वर्ग:भागलपूरमधील व्यक्ति
वर्ग:ब्राह्मोस
वर्ग:बिहारमधील शास्त्रज्ञ
वर्ग:१९व्या शतकातील भारतीय वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:१९व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:बिहारमधील महिला शास्त्रज्ञ
वर्ग:बेथून कॉलेजचे माजी विद्यार्थी
वर्ग:बिहारमधील वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील शास्त्रज्ञ
वर्ग:बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील व्यक्ति
वर्ग:ब्रिटिश भारतातील वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:१९व्या शतकातील भारतीय महिला वैद्यकीय डॉक्टर
वर्ग:सत्यजित रे