भारतामधील निवडणुका

भारत ही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही आहे.ह्या देशात संसदीय प्रणाली आहे जी भारताच्या संविधानाने परिभाषित केली आहे. ह्यात केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारमध्ये शक्ती वितरीत केली आहे. 

भारताचे राष्ट्रपती हे देशाचे औपचारिक प्रमुख आहेत. तथापि, भारताचे पंतप्रधान, जे लोकसभेच्या राष्ट्रीय निवडणुकीत बहुमत असलेल्या पक्षाचे किंवा राजकीय आघाडीचे नेता आहे. पंतप्रधान हे भारत सरकारच्या कार्यकारी शाखेचे नेते आहेत. पंतप्रधान हे राष्ट्रपतींचे मुख्य सल्लागार आणि केंद्रीय मंत्री परिषदेचे प्रमुख आहेत.

भारत प्रादेशिकरित्या राज्यांमध्ये (आणि केंद्रशासित प्रदेश) विभागलेला आहे आणि प्रत्येक राज्याचे एक राज्यपाल आहे जे राज्याचे प्रमुख आहे. परंतु कार्यकारी अधिकार मुख्यमंत्र्यांकडे आहे जे प्रादेशिक बहुमत मिळविलेल्या पक्षाचे किंवा राजकीय आघाडीचे नेता आहे.

 निवडणूक प्रशासन 
निवडणूक आयोग ही भारताची संघराज्य संस्था आहे जी राज्यघटनेच्या तरतुदींनुसार अंमलात आणली गेली आहे. ही भारतातील सर्व निवडणूक प्रक्रियांवर देखरेख आणि प्रशासन करण्यासाठी जबाबदार आहे. कोणत्याही पक्षपात न करता निवडणूका मुक्त आणि निष्पक्ष आहेत याची खात्री करण्यासाठी ही संस्था जबाबदार आहे.

 निवडणूकांचे प्रकार 
भारतीय प्रजासत्ताकमधील निवडणुकांमध्ये खालील निवडणुकांचा समावेश होतो:

 भारताचे राष्ट्रपती
 भारताचे उपराष्ट्रपती
 राज्यसभा (वरचे सभागृह) आणि लोकसभा (कनिष्ठ सभागृह) मधील संसद सदस्य
 राज्य विधान परिषद सदस्य
 राज्य विधानसभेचे सदस्य (तीन केंद्रशासित प्रदेशांच्या विधानसभांचा समावेश आहे - जम्मू आणि काश्मीर, दिल्ली आणि पुडुचेरी )
 स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे सदस्य (महानगरपालिका आणि पंचायती ),

जेव्हा एखाद्या विशिष्ट घटकातील जागाधारकाचा मृत्यू होतो, किंवा राजीनामा दिला जातो किंवा अपात्र ठरवला जातो तेव्हा पोटनिवडणूक घेतली जाते.

 संसदीय सार्वत्रिक निवडणूका (लोकसभा) 
लोकसभा (हाऊस ऑफ द पीपल) किंवा भारताच्या संसदेच्या कनिष्ठ सभागृहाचे सदस्य भारतातील सर्व प्रौढ (१८+ वय वर्षे) नागरिकांच्या मतदानाद्वारे निवडले जातात. नागरिकांच्या संबंधित मतदारसंघात उभे असलेल्या उमेदवारांच्या गटातून ही निवडणूक होते. प्रत्येक पात्र नागरिक त्यांच्या मतदारसंघातच मतदान करू शकतो. लोकसभा निवडणूकीत जिंकलेल्या उमेदवारांना 'संसद सदस्य' किंवा खासदार म्हणले जाते आणि पाच वर्षे किंवा मंत्रिपरिषदेच्या सल्ल्यानुसार राष्ट्रपतींनी सभा विसर्जित करेपर्यंत त्यांची जागा ठेवली जाते. नवीन कायदे तयार करणे, भारतातील सर्व नागरिकांना प्रभावित करणारे, विद्यमान कायदे काढून टाकणे किंवा सुधारणे या विषयांवर सभागृहाची बैठक नवी दिल्लीतील संसद भवनाच्या लोकसभा चेंबर्समध्ये होते. लोकसभेच्या ५४३ सदस्य निवडण्यासाठी ५ वर्षांतून एकदा निवडणूका होतात.

 लोकसभा निवडणूकीचा इतिहास 
लोकसभा निवडणूकालोकसभाएकूण जागापहिलादुसरातिसरापक्षजागामतांची टक्केवारीपक्षजागामतांची टक्केवारीपक्षजागामतांची टक्केवारी१ ली४८९भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस३६४४४.९९%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष१६३.२९%समाजवादी पक्ष१२१०.५९%२ री४९४भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस३७१४७.७८%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष२७८.९२%प्रजा सोशलिस्ट पार्टी१९१०.४१%३ री४९४भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस३६१४४.७२%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष२९९.९४%स्वतंत्र पक्ष१८७.८९%४ थी५२०भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस२८३४०.७८%स्वतंत्र पक्ष४४८.६७%भारतीय जनसंघ३५९.३१%५ वी५१८भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस३५२४३.६८%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)२५५.१२%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष२३४.७३%६ वी५४२जनता पक्ष२९५४१.३२%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१५४३४.५२%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)२२४.२९%७ वी५२९भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)३५३४२.६९%जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)४१९.३९%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)३७६.२४%८ वी५४१भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस४१४४८.१२%तेलुगू देशम पक्ष३०४.०६%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)२२५.७२%९ वी५२९भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१९७३९.५३%जनता दल१४३१७.७९%भारतीय जनता पक्ष८५११.३६%१० वी५३४भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस२४४३६.४०%भारतीय जनता पक्ष१२०२०.०७%जनता दल५९११.७३%११ वी५४३भारतीय जनता पक्ष१६१२०.२९%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१४०२८.८०%जनता दल४६८.०८%१२ वी५४३भारतीय जनता पक्ष१८२२५.५९%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१४१२५.८२%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)३२५.१६%१३ वी५४३भारतीय जनता पक्ष१८२२३.७५%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस११४२८.३०%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)३३५.४०%१४ वी५४३भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१४५२६.५३%भारतीय जनता पक्ष१३८२२.१६%भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)४३५.६६%१५ वी५४३भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस२०६२८.५५%भारतीय जनता पक्ष११६१८.८०%समाजवादी पक्ष२३३.२३%१६ वी५४३भारतीय जनता पक्ष२८२३१.३४%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस४४१९.५२%अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम३७३.३१%१७ वी५४३भारतीय जनता पक्ष३०३३७.७०%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस५२१९.६७%द्रविड मुन्नेत्र कळघम२४२.३६%१८ वी५४३भारतीय जनता पक्ष२४०३६.५६%भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस९९२१.१९%समाजवादी पक्ष३७४.५८%

 राज्य विधानसभा निवडणूका 
राज्य विधानसभेचे सदस्य, त्यांच्या संबंधित मतदारसंघात उभे असलेल्या उमेदवारांच्या गटातून थेट मतदानाद्वारे निवडले जातात. भारतातील प्रत्येक प्रौढ नागरिक त्यांच्या मतदारसंघातच मतदान करू शकतो. राज्य विधानसभेच्या निवडणुका जिंकणाऱ्या उमेदवारांना 'मेंबर ऑफ लेजिस्लेटिव्ह असेंब्ली' (एमएलए) किंवा आमदार म्हणले जाते.
+राज्यांच्या विधानसभा निवडणूकाराज्य / केंद्रशासित प्रदेश१९५० चे दशक  १९६० चे दशक  १९७० चे दशक  १९८० चे दशक  १९९० चे दशक  २००० चे दशक  २०१० चे दशक  २०२० चे दशकआंध्र प्रदेशमधील निवडणुका१९५५  १९५७१९६२  १९६७१९७२  १९७८१९८३  १९८५  १९८९१९९४  १९९९२००४  २००९२०१४  २०१९२०२४अरुणाचल प्रदेशमधील निवडणुका१९७८१९८०  १९८४१९९०  १९९५  १९९९२००४  २००९२०१४  २०१९२०२४आसाममधील निवडणुका१९५२  १९५७१९६२  १९६७१९७२  १९७८१९८३  १९८५१९९१  १९९६२००१  २००६२०११  २०१६२०२१BR1952  19571962  1967  19691972  19771980  19851990  19952000  2005 (Feb)  2005 (Oct)2010  20152020
2025CGState didn't exist. Was part of MP. (Established in 2000)2003  20082013  20182023DL19521993  19982003  20082013  20152020
2025GA1963  19671972  19771980  1984  19891994  19992002  20072012  20172022GJ1962  19671972  19751980  19851990  1995  19982002  20072012  20172022HR1967  19681972  19771982  19871991  19962000  2005  20092014  20192024HP1952 19671972  19771985 1990  1993  19982003  20072012  20172022JK1951  19571962  19671972  19771983  198719962002  200820142024 (expected)JHState didn't exist. Was part of Bihar. (Established in 2000)2005  20092014  20192024KAMysore 1952  Mysore 1957Mysore 1962  Mysore 1967Mysore 1972  19781983  1985  19891994  19992004  20082013  20182023KL1952 Thiru-Kochi  1954 Thiru-Kochi 19571960  1965  19671970  19771980  1982  19871991  19962001  20062011  20162021मध्य प्रदेशमधील निवडणूकाBhopal 1952  MB 1952  MP 1952  VP 1952  195719671972  19771980  19851990  1993  19982003  2008२०१३  २०१८२०२३महाराष्ट्रामधील निवडणूका१९६२  १९६७१९७२  १९७८१९८०  १९८५१९९०  १९९५  १९९९२००४  २००९२०१४  २०१९२०२४MN19671972  19741980  19841990  19952000  2002  20072012  20172022ML1972  19781983  19881993  19982003  20082013  20182023MZ1972  1978  19791984  1987  19891993  19982003  20082013  20182023NL1964  19691974  19771982  1987  19891993  19982003  20082013  20182023OR1952  19571961  19671971  1974  19771980  19851990  19952000  2004  20092014  20192024PB1952  19571962  1967  19691972  19771980  19851992  19972002  20072012  २०१७२०२२PY1964  19691974  19771980  19851990  1991  19962001  20062011  20162021RJ1952  19571962  19671972  19771980  19851990  1993  19982003 
2008  201320182023SK19791985  19891994  19992004  20092014
20192024TNMS 1952  MS 1957MS 1962  MS 19671971  19771980  1984  19891991  19962001  2006२०११  २०१६२०२१तेलंगणामधील निवडणूका१९५२ (हैद्रबाद)राज्य स्थापना २०१४ साली झाली.२०१४  २०१८२०२३त्रिपुरामधील निवडणूका१९६७१९७२  १९७७१९८३  १९८८१९९३  १९९८२००३  २००८२०१३  २०१८२०२३उत्तर प्रदेशमधील निवडणूका१९५१  १९५२  १९५७१९६२  १९६७  १९६९१९७४  १९७७१९८०  १९८५  १९८९१९९१  १९९३  १९९६२००२  २००७२०१२  २०१७२०२२उत्तराखंडमधील निवडणूकाराज्य स्थापना २००० साली झाली.२००२  २००७२०१२  २०१७२०२२पश्चिम बंगालमधील निवडणूका१९५२  १९५७१९६२  १९६७  १९६९१९७१  १९७२  १९७७१९८२  १९८७१९९१  १९९६२००१  २००६२०११  २०१६२०२१

 राज्यसभा निवडणूका 
राज्यसभा, हे भारताच्या संसदेचे वरचे सभागृह आहे. ह्याचे उमेदवार थेट नागरिकांद्वारे निवडले जात नाहीत, परंतु विधानसभेच्या सदस्यांद्वारे निवडले जातात. १२ सदस्य हे भारताचे राष्ट्रपती नामनिर्देशित करू शकतात जे कला, साहित्य, विज्ञान आणि सामाजिक सेवांमधील योगदानासाठी उल्लेखनीय आहे. राज्यसभेतील संसद सदस्यांना सहा वर्षांचा कार्यकाळ मिळतो.  दर दोन वर्षांनी एक तृतीयांश सदस्य निवडले जातात. एखादे विधेयक कायदा होण्यापूर्वी राज्यसभा द्वितीय-स्तरीय पुनरावलोकन संस्था म्हणून काम करते. 

 निवडणूक प्रक्रिया 
इवलेसे|८० वरील ज्येष्ठ नागरिक भोपाळमध्ये घरून मतदान करत आहेत.
उजवे|इवलेसे| भारतीय निवडणुकांमध्ये वापरली जाणारी शाई
उजवे|इवलेसे| मतदान यंत्र
उमेदवारांनी त्यांचे उमेदवारी अर्ज निवडणूक आयोगाकडे दाखल करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर उमेदवारांची यादी प्रसिद्ध केली जाते. कोणत्याही पक्षाला प्रचारासाठी सरकारी संसाधने वापरण्याची परवानगी नाही. सरकार निवडणुकीच्या काळात प्रकल्प सुरू करू शकत नाही. मतदानाच्या दोन दिवस आधी संध्याकाळी ६.०० वाजता प्रचार संपतो.

सकाळी ७.०० ते सायंकाळी ६.०० या वेळेत मतदान असते. (काही प्रदेशांसाठी, ही वेळ वेगळी असू शकते.) प्रत्येक जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी मतदानाची जबाबदारी घेतात. मतदान केंद्रांवर मतदान अधिकारी म्हणून सरकारी कर्मचारी कार्यरत आहेत. निवडणुकीतील फसवणूक रोखण्यासाठी मतपेटीऐवजी इलेक्ट्रॉनिक व्होटिंग मशिन्सचा (ईव्हीएम) वापर केला जात आहे. नागरिकांनी मत दिल्यानंतर त्याच्या डाव्या हाताच्या तर्जनीला शाईने चिन्हांकित केले जाते. ही प्रथा १९६२ मध्ये सुरू करण्यात आली.
इवलेसे| भारतात वापरल्या जाणाऱ्या मतदान केंद्रासाठी गोपनीयता राखण्याची विभाजक.

 घरबसल्या मतदान 
भारताच्या निवडणूक आयोगाने ८० वर्षे आणि त्याहून अधिक वयाच्या व्यक्तींना आणि शारीरिक समस्या असलेल्यांना मतपत्रिका वापरून घरी मतदान करण्याची परवानगी दिली आहे. या सुविधेचा लाभ घेण्यासाठी, पात्र व्यक्तींनी नियुक्त केलेल्या बूथ-स्तरीय अधिकाऱ्याकडे निवडणुकीच्या तारखेच्या किमान १० दिवस अगोदर नोंदणी करणे आवश्यक आहे.

 संदर्भ 

वर्ग:भारतामधील निवडणुका
वर्ग:देशानुसार निवडणुका