भारतातील हत्याकांडांची आणि दंगलींची यादी

हत्याकांड म्हणजे एका गटाच्या सदस्यांची दुसऱ्या अधिक शक्तिशाली गटाच्या एक किंवा अधिक सदस्यांनी जाणीवपूर्वक केलेली कत्तल. हत्याकांड हे अविवेकी किंवा अत्यंत पद्धतशीर असू शकते. हत्याकांड ही एकाच वेळी झालेली घटना मानेली जाते. ती विस्तारित लष्करी मोहीम किंवा युद्धादरम्यान घडलेली घटना असू शकते. हत्याकांड हे लढाईपासून वेगळे असते. लढाईमध्ये विरोधी पक्ष एकमेकांशी लढतात. जेव्हा एक बाजू शरणागती पत्करते किंवा लढण्याची क्षमता गमावते तेव्हा लगेचच त्याचे परिणाम दिसून येतात. हत्याकांडामध्ये विजयी गट त्यांच्या विरोधकांना ठार मारणे चालूच ठेवते.

खालील यादी पुर्ण नाही. यात काही नोंदी गहाळ असू शकतात. 

 युरोपियन वसाहतींपूर्वी 
नाव/ठिकाण तारीख स्थान गुन्हेगार मृतांची संख्या नोंदी संदर्भ चित्तोडगडचा वेढा (१३०३) १३०३ चित्तोड, गुहिला राज्य दिल्ली सल्तनत ३०,००० हिंदू अमीर खुसरोच्या म्हणण्यानुसार अलाउद्दीन खल्जीने चितोडला वेढा घालून ३०,००० लोकांची कत्तल करण्याचा आदेश दिला.  गाराचा नरसंहार (१५६०) १५६० हिंदू गारहा-कटंगा राज्य (आताचा नरसिंगपूर जिल्हा )25x25अंश मुघल साम्राज्य ४०,००० हिंदू अकबराने गऱ्हामध्ये हिंदूंचा कत्तल करण्याचा आदेश दिला  चित्तोडगडचा वेढा (१५६८) फेब्रुवारी १५६८ चित्तोड किल्ला25x25अंश मुघल साम्राज्य ३०,००० हिंदू अकबराने चित्तोडमध्ये ३०,००० गैर-लढाऊ लोकांच्या सामान्य हत्याकांडाचे आदेश दिले आणि अनेकांना कैदी म्हणून घेतले.   तैमुरीद सैन्याने गुलामांची फाशी १३९८ लोणी, गाझियाबाद ,
 दिल्ली सल्तनत तैमुरीड साम्राज्य १,००,००० हिंदू कैदी तैमूर द लेम, दिल्लीची लढाई सुरू होण्यापूर्वी, त्याच्या लक्षात आले की त्याची लुटमार आणि पकडले गेलेले गुलाम जे त्याच्या दिल्लीच्या कूच दरम्यान जप्त केले गेले होते ते मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. एवढ्या मोठ्या गटाशी लढणे अवघड आणि धोकादायक दोन्ही होते म्हणून दिल्लीवर हल्ला करण्यापूर्वी बंड टाळण्यासाठी त्यांनी पकडलेल्या १,००,००० कैद्यांना मारण्याचा आदेश त्याच्या सैनिकांना दिला. योग्य जीवितहानीबद्दल कोणतीही अचूक ऐतिहासिक माहिती शिल्लक नाही परंतु असे मानले जाते की गुलाम, नागरिक आणि सैनिकांसह भारतीय बाजूने सुमारे एक दशलक्ष मरण पावले.     अहमदनगरची लढाई १५५९-६० अहमदनगर सल्तनत अहमदनगर सल्तनत अज्ञात फिरिश्ताच्या म्हणण्यानुसार, रामरायाच्या विजयनगरच्या सैन्याने विजापूरशी युती करून अहमदनगरच्या देशाचा इतका नाश केला की परेंडा ते जुन्नर आणि अहमदनगरपासून दौलताबादपर्यंत लोकसंख्येचा एकही अवशेष उरला नाही. त्यांनी अहमदनगरमध्येही मुस्लिमांची कत्तल आणि लुटमार केली. अहमदनगर किल्ल्याला वेढा घालताना, विजापूरचा अली आदिल शाह आणि गोलकोंडाचा इब्राहिम कुली कुतुबशाह यांनीही लगतच्या प्रदेशाचा नाश केला.    खेजर्ली हत्याकांड १७३० खेजर्लीमारवाड राज्य ३६३ बिश्नोई ३६३ बिश्नोई मारले, झाडांची कापणी थांबवली आणि खेजर्लीमध्ये बेकायदेशीर  छोटा घल्लूघरा १७४६ लाहोर मुघल साम्राज्य ३,००० शीख कैदी लाहोरच्या दिवाणाच्या सैन्याशी झालेल्या लढाईत ७,००० शीख मारले गेले. लाहोरमध्ये ३,००० पकडले गेले आणि त्यांना फाशी देण्यात आली.   वड्डा घलूघरा १७६३ पंजाबसीमा|25x25अंशदुर्राणी साम्राज्य २५,००० ते ३०,००० शीख अहमद शाह दुर्राणीच्या अफगाण मुस्लिम सैन्याने केले. 

 युरोपियन वसाहती दरम्यान भारत 
नाव / जागातारीखठिकाणमृत्यू.टिपण्यासंदर्भ (s) लाल किल्ल्यावरील पिंपळाच्या झाडाची कत्तल१६ मे १८५७दिल्ली मुघल साम्राज्य४० - ५२ युरोपियनबहादूर शाह जफर राजवाड्यातील सेवकांनी आणि भारतीय सैनिकांनी आदल्या दिवशीच्या दंगलीत पकडल्या गेलेल्या युरोपीय नागरिकांना ठार मारले.अलाहाबाद बंडखोरी६ जून १८५७भारतातील अलाहाबाद कंपनीची सत्ताभारतातील कंपनी शासनसुमारे ५० युरोपियनबंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीच्या 6 व्या रेजिमेंटने त्यांच्या युरोपियन अधिकाऱ्यांना ठार मारले आणि शहर लुटले.कानपूरचा वेढा५ ते २५ जून १८५७कानपूर - भारतातील कंपनीची सत्ताभारतातील कंपनी शासनसुमारे १,०००युरोपीय सैनिक - व्यापारी - अभियंते त्यांच्या बायका आणि मुले ईस्ट इंडिया कंपनीच्या शिपायांसह जे एकतर ख्रिश्चन होते किंवा बंडात सामील होण्यास किंवा नाना साहेब सैन्यात सामील होण्यास नकार देत होतेजनरल नील कत्तल१७ जून ते जुलै १८५७अलाहाबाद - कानपूर आणि आसपासचे भाग - भारतात कंपनीची सत्ताभारतातील कंपनी शासनहजारो भारतीय बंडखोरांनी बंडखोर आणि नागरिकांचा संशय घेतलाअलाहाबादमधील कत्तल बिबीघर हत्याकांडापूर्वी झाली होती आणि त्यानंतर कानपूरमधील कत्तलसतीचौरा घाट हत्याकांड२७ जून १८५७कानपूर - भारतातील कंपनीची सत्ताभारतातील कंपनी शासनसुमारे २००  ब्रिटिश अधिकारीनाना साहेबांच्या सैन्याने केली कत्तलबीबीघर हत्याकांड१५ जुलै १८५७कानपूर - भारतातील कंपनीची सत्ताभारतातील कंपनी शासन२०० ब्रिटिश महिला आणि मुलेपीडित हे नाना साहेबांच्या सैन्याखालील कैदी होते. ही कत्तल कसाई गटाने केली होती , परंतु ती कोणी केली हे अद्याप अस्पष्ट आहे.मलेरकोटला येथील कूका (नामधारी) हत्याकांड१७ ते १८ जानेवारी १८७२मालेरकोटला पंजाब ब्रिटिश राज~ ६५ कूका (नामधारी) ठारश्री. कोवान (लुधियानाचे उपायुक्त) आणि श्री. फोर्सिथ (अंबालाचे आयुक्त) यांनी अनुक्रमे १७ आणि १८ जानेवारी १८७२ रोजी नामधारी लोकांना कोणत्याही खटल्याशिवाय तोफांनी फाशी देण्याचे आदेश दिले.Rebels Against the British Rule (1995). Bhai Nahar Singh & Bhai Kirpal Singh. Atlantic Publishers & Distributors; Page XXIमानगढ हत्याकांड१७ नोव्हेंबर १९१३मंगध (आताचे गुजरात - राजस्थान) ब्रिटिश राज १,५०० आदिवासीमेजर एस. बेली आणि कॅप्टन ई. स्टॉयली या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली मशीनगन आणि तोफांचा मारा करण्यात आला. आर. ई. हॅमिल्टन या स्थानिक राजकीय प्रतिनिधीने महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. आणखी सुमारे ९०० जणांना पकडण्यात आले.जालियनवाला बाग हत्याकांड१३ एप्रिल १९१९अमृतसर पंजाब ब्रिटिश राज१५०० भारतीयरेजिनाल्ड एडवर्ड हॅरी डायर ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या एका तुकडीला डायरने दिलेल्या आदेशांच्या विरुद्ध आणि त्यानंतर लिंचिंगच्या बलात्कारांच्या मालिकांच्या आणि वसाहतवादविरोधी निदर्शकांकडून स्थानिक व्यावसायिकांना धमकावल्याच्या घटनांच्या विरोधात होणाऱ्या मोठ्या बैठकीवर गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.मलबार बंडऑक्टोबर १९२१मलबार - केरळ - ब्रिटिश राज१०,००० हिंदू आणि मुस्लिम (१,००,००० हिंदूंचे कायमचे स्थलांतर झाले.मुस्लिम समाजाची खिलाफत चळवळ हे मुख्य कारण मानले जाते.पाल - चितारिया हत्याकांड7७ मार्च १९२२पाल - चितारिया विजयनगर (आताचे गुजरात) ब्रिटिश राज१२०० आदिवासीब्रिटिश अधिकारी मेजर एच. जी. सटन यांच्या नेतृत्वाखालील मेवाड भिल सैन्याने आदिवासींच्या जमावावर गोळीबार केला.कोहाट दंगली९ ते ११ सप्टेंबर १९२४कोहाट - वायव्य सरहद्दीचा प्रांत - ब्रिटिश राज१५५ हिंदू आणि शीख मारले गेले (३,२०० हिंदू कायमचे स्थलांतरित झाले.)कलकत्त्यातील दंगली१५ जुलै १९२६कलकत्ता बंगाल ब्रिटिश राज१००+ मृत २००+ जखमीएका मुस्लिम जमावाने हिंदूंच्या वस्त्यांवर हल्ला केला आणि नंतर मुस्लिम दंगलखोरांवर पोलिसांनी जोरदार आरोप करून ते उद्ध्वस्त केले.संयुक्त प्रांतातील दंगली१९२३ ते 1१९२७संयुक्त प्रांत ब्रिटिश राजहजारो मृत्यू आणि जखमी४ सप्टेंबर १९२७ नागपूर दंगली ३ - ७ मे १९२७ लाहोर नोव्हेंबर १९२७ लाहोरसह ८८ स्वतंत्र जातीय दंगली.नागपूर दंगली४ सप्टेंबर १९२७नागपूर - बॉम्बे प्रेसिडेन्सी - ब्रिटिश राज२२ ठार १०० + जखमीकिस्सा ख्वानी हत्याकांड२३ एप्रिल १९३०पेशावर - ब्रिटिश राजसुमारे ३० निदर्शकबाजारामध्ये ब्रिटिश भारतीय लष्कराच्या पाठवणीच्या एका स्वाराला ठार मारण्यात आले आणि जाळण्यात आल्यानंतर दोन बख्तरबंद गाड्यांना आत प्रवेश करण्याचे आणि निदर्शकांवर गोळीबार करण्याचे आदेश देण्यात आले.आमको सिमको हत्याकांड२५ एप्रिल १९३९सिमको गाव सुंदरगड ओडिशा ब्रिटिश राजसुमारे ३०० आदिवासी शेतकरी मृत आणि ५० जखमीस्वातंत्र्यसैनिक निर्मल मुंडाच्या अटकेचा विरोध करणाऱ्या आदिवासींच्या जमावाने ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या सैन्याने त्यांच्यावर गोळीबार केला.कलकत्ता दंगली१५ ऑगस्ट - १७ सप्टेंबर १९४६पश्चिम बंगाल - ब्रिटिश राज७,००० ते १०,००० हिंदू आणि मुस्लिम.अखिल भारतीय मुस्लिम लीग ' थेट कारवाई दिन ' म्हणून संबोधलेल्या आंदोलनादरम्यान हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये हाणामारी झाली.नोआखली दंगलीसप्टेंबर - ऑक्टोबर १९४६पूर्व बंगाल - ब्रिटिश राज५,००० हिंदूइस्लाममध्ये जबरदस्तीने धर्मांतर आणि संपत्ती जप्त करण्यासाठी मुस्लिम समुदायाने हिंदू समुदायावर हल्ला केला. सुमारे १,५०,००० ते ७,५०,००० वाचलेल्यांना तात्पुरत्या मदत छावण्यांमध्ये आश्रय देण्यात आलाबिहार हत्याकांड३० ऑक्टोबर - ७ नोव्हेंबर १९४६बिहार - ब्रिटिश राज२००० मुस्लिमहिंदूंकडून नोआखली दंगलीचे प्रत्युत्तर देण्यात आले Ian Stephens, Pakistan (New York: Frederick A. Praeger, 1963), p. 111.गढमुक्तेश्वर मुस्लिमविरोधी हिंसाचारनोव्हेंबर १९४६संयुक्त प्रांत ब्रिटिश राज२१४ मुस्लिमइंग्रजांनी केलेल्या भारताच्या विभाजनामुळे भडकलेल्या दंगली.

 स्वतंत्र भारत 
नाव / जागातारीखठिकाणमृत्यू.टिपण्यासंदर्भ (s) इंग्रजांनी केलेली भारताची फाळणी१९४७पंजाब, दिल्ली and सिंध, ,  भारताचे वर्चस्व and पाकिस्तानचे वर्चस्वसुमारे २ ते २० लाख लोकपश्चिम पंजाबमध्ये मुस्लिमांकडून शीख आणि हिंदूंची कत्तल झाली. पूर्व पंजाबमध्ये शीख आणि हिंदूंनी मुस्लिमांची कत्तल केली. जातीय हिंसाचारामुळे २० ते २५ हजार मुस्लिम आणि ४५ ते ६० हजार हिंदूंची हत्या झाली. युएनएचसीआर च्या अंदाजानुसार १.४ करोड लोक या हिंसाचारामुळे विस्थापित झाले.१९४७ चे जम्मूमधील हत्याकांडसप्टेंबर ते नोव्हेंबर १९४७जम्मू विभाग जम्मू आणि काश्मीर (प्रामुख्याने राज्य) २० हजार ते १ लाख मुस्लिम
२० हजारांपेक्षा अधिक हिंदू आणि शीखखरसावन हत्याकांड१ जानेवारी १९४८खरसावन राज्य - भारताचे अधिराजत्वभारताचे अधिपत्य१००+ आदिवासीखरसावन बाजार मैदानावर ओरिसा लष्करी पोलिसांनी आदिवासींची कत्तल केली.हैदराबाद हत्याकांड१९४८हैदराबाद राज्य२७ ते ४० हजार हैदराबादी नागरिकभारतीय सशस्त्र दल आणि हिंदू निमलष्करी दलांद्वारे मुस्लिमांची सामूहिक हत्या आणि बलात्कार.मतीखरु हत्याकांड६ सप्टेंबर १९६०माटिखरु (आता फेक जिल्ह्यात नागालँड) ९ नागरिकही घटना ६ सप्टेंबर १९६० रोजी घडली जेव्हा भारतीय लष्कर १६ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या सैन्याने माटिखरु गावात सामूहिक हत्येची कृती केली.१९६६ गोहत्या विरोधी आंदोलन७ नोव्हेंबर १९६६नवी दिल्ली७ जणांचा मृत्यूहिंदू साधू आणि आंदोलकांची सरकारने केली हत्याकिल्वनमनी हत्याकांड२५ डिसेंबर १९६८नागपट्टिनम तामिळनाडू४४ जणांचा मृत्यूसंप करणाऱ्या शेतमजुरांची त्यांच्या घरमालकांनी कथितपणे एका टोळीने हत्या केली.1969 च्या गुजरात दंगली१९६९गुजरातअधिकृतरित्या एकूण ६६०हिंदू - मुस्लिम दंगली. १०७४ जखमी झाले आणि ४८,००० हून अधिक लोकांनी आपली मालमत्ता गमावली. अनधिकृत अहवालात २००० मृत्यू झाल्याचा दावा केला आहे. बहुतांश नुकसान मुस्लिम समाजाचे झाले. पोलिसांच्या तक्रारींमध्ये नोंदवलेल्या ५१२ मृत्यूंपैकी ४३० मुस्लिम होते. दंगलीदरम्यान 4 कोटी 20 लाख रुपयांची मालमत्ता नष्ट झाली.तुर्कमान गेट पाडणे आणि दंगली१९७६दिल्लीअधिकृतपणे ६ तर १५ अनधिकृतपणे पोलिसांकडून मारले गेले (जवळपास सर्व मुस्लिम).राहायला जाण्यास नकार देणाऱ्या दिल्लीतील रहिवाशांची हत्या.India Since Independence: Making Sense of Indian Politics मारीचझापी हत्याकांड३१ जानेवारी १९७९पश्चिम बंगालअधिकृत आकडेवारी 2 हिंदुस्तान टाईम्सने ५० ते १००० हिंदू निर्वासितांचा उल्लेख केला आहे. प्रत्यक्ष संख्या सुमारे ५००० इतकी आहे.पूर्व पाकिस्तानातून आलेल्या निर्वासितांची हत्या.१९८० मधील मुरादाबाद दंगली१९८०उत्तर प्रदेशअधिकृतपणे ४०० तर अनाधिकृत अंदाज २५००मुस्लिम - पोलिस संघर्ष म्हणून सुरू झालेल्या या दंगलीचे नंतर हिंदू - मुस्लिम दंगलीत रूपांतर झाले.मंडई हत्याकांड१९८०त्रिपुरा२५०० बंगाली हिंदू निर्वासितगुआ हत्याकांड८ सप्टेंबर १९८०बिहार११ आदिवासीबिहारच्या लष्करी पोलिसांनी रुग्णालयात आदिवासींची कत्तल केली.खोयराबाडी हत्याकांड७ फेब्रुवारी १९८३आसाम१०० ते ५०० बंगालीनेल्ली हत्याकांड१८ फेब्रुवारी १९८३आसाम२,१९१ बंगालीआसाममध्येChadha, Vivek, Low Intensity Conflicts in India. Sage Publications, 2005.ट्रेन प्रवासी हत्याकांड I (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)23 फेब्रुवारी १९८४पंजाब११ हिंदू१९८४ शीखविरोधी दंगल३१ ऑक्टोबर - ४ नोव्हेंबर १९८४प्रामुख्याने दिल्ली , परंतु भारत इतर भागांतहीसंपूर्ण भारतात ८ ते १७ हजार शीखइंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर दंगली झाल्या.होंड - चिल्लर हत्याकांड (१९८४ च्या शीखविरोधी दंगलीचा भाग)२ नोव्हेंबर १९८४होंड - चिल्लर हरियाणा३२ शीखइंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाच्या सदस्यांनी केलेले दंगली.देसी ग्राउंड हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)२८ मार्च १९८६लुधियाना पंजाब१३ हिंदूमल्लियन हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)२९ मार्च १९८६जालंधर पंजाब२० हिंदू मजूरबस प्रवासी हत्याकांड तिसरा (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)२५ जुलै १९८६मुक्तसर पंजाब१५ हिंदूबस प्रवासी हत्याकांड IV (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)३० नोव्हेंबर १९८६पंजाब खड्डा२४ हिंदूहाशिमपुरा हत्याकांड२२ मे १९८७मेरठ उत्तर प्रदेश४२ मुस्लिमबस प्रवासी हत्याकांड V (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)जुलै १९८७फतेहबाद हरियाणा८० हिंदूजगदेव कलान हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)६ ऑगस्ट १९८७पंजाब१३ हिंदूराजबाह हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग)३१ मार्च १९८८पंजाबएकाच कुटुंबातील १८ हिंदूरेल्वे प्रवासी हत्याकांड II (1991च्या पंजाब हत्याकांडाचा भाग)१५ जून १९८८लुधियाना पंजाब८० (बहुतांश हिंदू)रेल्वे प्रवासी हत्याकांड तिसरा (१९९१ च्या पंजाब हत्याकांडाचा भाग)डिसेंबर १९८८लुधियाना पंजाब४९ (बहुतांश हिंदू)हजारीबाग हत्याकांडसप्टेंबर १९८९हजारीबाग५३ हिंदू आणि २० मुस्लिम१९८९ भागलपूर हिंसाचारऑक्टोबर १९८९भागलपूर बिहारएकूण मृतांची संख्या सुमारे १००० होती.हिंदू विद्यार्थ्यांच्या हत्येबाबत दोन खोट्या अफवा पसरू लागल्याः एका अफवात असे म्हणले गेले की विद्यापीठातील सुमारे २०० हिंदू विद्यार्थ्यांना मुसलमानांनी ठार मारले आहे , तर दुसऱ्या अफवात असे सांगितले गेले की ३१ हिंदू मुलांची हत्या करून त्यांचे मृतदेह संस्कृत महाविद्यालयातील विहिरीत फेकून देण्यात आले.१९९० काश्मिरी हिंदूंच्या हत्या१९९० च्या दशकातकाश्मीर खोरे३०-८० काश्मिरी पंडितलक्ष्यित हत्या आणि अपहरणांपासून वाचण्यासाठी 1989 पासून मोठ्या संख्येने लोक पळून गेले होते. जम्मू आणि काश्मीर सरकारच्या म्हणण्यानुसार 1989 ते 2004 या काळात 219 लोक मारले गेले , तर काश्मीरमधील समुदायाच्या एका संघटनेने एक सर्वेक्षण केले , ज्याच्या आकडेवारीनुसार १९९० पासून ३९९ लोक मारले गेल्याचे आणि एकट्या १९९० मध्ये अंदाजे 75% लोक मारले गेल्याचा अंदाज आहे. या ५ लाख हिंदू पंडीत काश्मिरमधून विस्थापित झाले.गावकडल हत्याकांड२० जानेवारी १९९०श्रीनगर जम्मू आणि काश्मीर५० काश्मिरी आंदोलकपोलिसांवर दगडफेक करणाऱ्या काश्मिरी निदर्शकांच्या गटावर भारतीय सैन्याने जोरदार गोळीबार केलाअयोध्येत कारसेवकांवर पोलिसांचा गोळीबार३० ऑक्टोबर १९९० आणि २ नोव्हेंबर १९९०अयोध्या उत्तर प्रदेश१६ हिंदू (अधिकृत आकडेवारी)उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री मुलायमसिंह यादव यांनी अयोध्येत पोहोचलेल्या कारसेवक गोळीबार करण्याचे आदेश पोलिसांना दिले. मृतदेह सरयू नदीत फेकण्यात आल्याचे सांगण्यात येते.१९९१ - कर्नाटकात तामिळविरोधी हिंसाचार१२ - १३ डिसेंबर १९९१प्रामुख्याने बंगळुरू - म्हैसूर परंतु दक्षिण कर्नाटक इतर भागांमध्येही१८ तामिळकावेरी जल न्यायाधीकरणाच्या आदेशांच्या विरोधात आयोजित निदर्शनांमध्ये हिंसक हल्ले झालेमुंबईतील दंगलीडिसेंबर १९९२ - जानेवारी १९९३मुंबई५७५ मुस्लिम २७५ हिंदू ४५ अज्ञात आणि ५ इतरअयोध्या बाबरी मशीद पाडल्याचा परिणाम म्हणून हिंदू - मुस्लिम जातीय दंगली.सोपोर हत्याकांड६ जानेवारी १९९३सोपोर - जम्मू आणि काश्मीर५५ काश्मिरी विद्यार्थीसुरक्षा दलांनी मिरवणुकीवर गोळीबार केला.१९९३ किश्तवाड हत्याकांड१४ ऑगस्ट १९९३सरथळ किश्तवाड जम्मू आणि काश्मीर१७ हिंदू बस प्रवासीदहशतवाद्यांनी बसमधील प्रवाशांना हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये विभागले आणि हिंदू गटावर गोळीबार केलाबिजबेहरा हत्याकांड२२ ऑक्टोबर १९९३बिजबेहरा जम्मू आणि काश्मीर५५ काश्मिरी आंदोलकभारतीय सशस्त्र दलांनी निःशस्त्र काश्मिरी निदर्शकांवर गोळीबार केला , ज्यात ५५ नागरिक ठार झाले.१९९४ मोकोकचुंग हत्याकांड२७ डिसेंबर १९९४मोकोकचुंग नागालँड१२ नागरिक१० आसाम रायफल्स आणि भारतीय लष्कर १२ मराठा लाइट इन्फंट्री सैन्याने नागालँड मोकोकचुंग नागरी लोकांवर छापा टाकला तेव्हा ही घटना घडली.१९९५ कोहिमा हत्याकांड५ मार्च १९९५कोहिमा नागालँड७ नागरिकलष्कराच्या ताफ्यातील स्वतःच्या वाहनाचे टायर फुटल्याने ही घटना घडली , ज्यामुळे टायर फुटण्याचा आवाज बॉम्ब हल्ला आहे असे समजून सशस्त्र सैन्याने नागरिकांवर गोळीबार केला.१९९७ रमाबाईंची हत्या११ जुलै १९९७रमाबाई कॉलनी मुंबई १० दलित लोकदलित कार्यकर्ते बी. आर. आंबेडकर यांच्या पुतळ्याची अलीकडेच विटंबना केल्याच्या निषेधार्थ राज्य राखीव पोलीस दल सदस्यांच्या पथकाने जमावावर गोळीबार केला.लक्ष्मणपूर बाठे हत्याकांड१ डिसेंबर १९९७अरवल जिल्हा बिहारदलित जातीतील 58 लोक१९९२ मध्ये गया जिल्ह्यातील बारा येथे ३७ उच्च जातीच्या पुरुषांच्या हत्येमागे माओवाद्यांचे समर्थक असलेल्या ५८ दलित हत्या करून उच्च जातीच्या रणवीर सेनेने रात्री गावात प्रवेश केला.१९९८ वांधमा हत्याकांड२५ जानेवारी १९९८जम्मू आणि काश्मीर२३ काश्मिरी पंडितअज्ञात दहशतवादीप्राणकोट हत्याकांड (१९९८)१७ एप्रिल १९९८उधमपूर - जम्मू आणि काश्मीर२६ हिंदू१९९८ चपनारी हत्याकांड१९ जून १९९८जम्मू आणि काश्मीर२५ हिंदूपाकिस्तानी समर्थित बंडखोरांनी हा प्रकार केल्याचा आरोप आहे.१९९८ चंबा हत्याकांड३ ऑगस्ट १९९८चंबा जिल्हा हिमाचल प्रदेश३५ हिंदूइस्लामी दहशतवादी संघटनेचा हल्लामंजोलाई मजुरांची कत्तल२३ जुलै १९९९तिरुनेलवेली - तामिळनाडू१७ दलितआंदोलकांना पांगवण्यासाठी पोलिसांची लाठीमारचित्तिसिंहपुरा हत्याकांड२० मार्च २०००चित्तीसिंहपुरा अनंतनाग जिल्हा जम्मू आणि काश्मीर३६ शीखइस्लामी दहशतवादी संघटनेचा हल्लागौरंगा टिल्ला हत्याकांड२०००त्रिपुरा१६ गैर - आदिवासी हिंदूबागबेर हत्याकांड२० मे २०००त्रिपुरा२५ गैर - आदिवासी हिंदूनानूर हत्याकांड२७ जुलै २०००पश्चिम बंगाल११ कामगार२००० ची अमरनाथ यात्रा हत्याकांड१ ऑगस्ट २०००जम्मू आणि काश्मीर३० (हिंदू यात्रेकरू)मुस्लिम दहशतवाद्यांचा हल्लाभोजपूर गावातील हत्याकांड१५ ऑक्टोबर २०००भोजपूर गाव बिहारएका हल्ल्यात खालच्या जातीचे ५ सदस्य (एका माजी गावप्रमुखासह) मारले गेले आणि आणखी तीन जण जखमी झाले.हल्ल्यानंतर अखिलेश सिंग टोळीतील 8 बंदूकधाऱ्यांना अटक करण्यात आली2001 अलुवा हत्याकांड6 जानेवारी 2001केरळएकाच कुटुंबातील 6 सदस्य2001 किश्तवाड हत्याकांड3 ऑगस्ट 2001जम्मू आणि काश्मीर19 हिंदूमुस्लिम दहशतवाद्यांचा हल्लागोध्रा हत्याकांड27 फेब्रुवारी 2002गोधरा गुजरात59 हिंदूहिंदू प्रवासी (मुख्यतः महिला आणि मुले) जिवंत जाळले गेले आणि त्यांच्यावर दगडफेक करण्यात आली. गुजरात सरकारने रेल्वे जाळल्याच्या प्रकरणाचा तपास करण्यासाठी वेगवेगळ्या आयोगांची स्थापना केली होती , ज्यांनी या प्रकरणाचा तपशील तपासण्यासाठी 6 वर्षे घालवली आणि असा निष्कर्ष काढला की आग 1000 - 2000 लोकांच्या जमावाने पेटवून दिली होती. परंतु काही अहवालात असे म्हणले आहे की गोध्रा रेल्वेच्या आगीचे कारण अद्याप अनिश्चित आहे. न्यायालयाने 31 मुस्लिमांना दोषी ठरवले आणि इतर 63 जणांची पुराव्याअभावी निर्दोष मुक्तता केली.Godhra verdict: 31 convicted, 63 acquitted NDTV – 1 March 20112002 गुजरात दंगली28 फेब्रुवारी 2002अहमदाबादसरकारी अहवालांनुसार 790 मुस्लिम आणि 254 हिंदूंचा मृत्यू झाला , 223 बेपत्ता आणि 2,500 जखमी झाले. ह्युमन राईट्स वॉचसारख्या गटांनी केलेल्या अनधिकृत अंदाजानुसार मृतांची संख्या 2,000 हून अधिक आहे.जातीय हिंसाचारगुलबर्ग सोसायटी हत्याकांड (2002 च्या गुजरात दंगलीचा भाग)28 फेब्रुवारी 2002अहमदाबाद69 (बहुतांश मुसलमान)नरोडा पाटिया हत्याकांड (2002 च्या गुजरात दंगलीचा भाग)28 फेब्रुवारी 2002नरोडा अहमदाबाद97 मुस्लिममार्च 2002 रघुनाथ हल्ला (2002 रघुनाथ मंदिर हल्ल्याचा भाग)30 मार्च 2002जम्मू आणि काश्मीर11 हिंदूंचा मृत्यू , 20 जखमी (हिंदू भक्त)मुस्लिम अतिरेकी2002 कासिम नगर हत्याकांड13 जुलै 2002जम्मू आणि काश्मीर29 हिंदूदहशतवादी हल्लाअक्षरधाम मंदिरावर हल्ला24 सप्टेंबर 2002गुजरात29 ठार 79 जखमी (हिंदू)दहशतवादी हल्लानोव्हेंबर 2002 रघुनाथ मंदिर हल्ला (2002 रघुनाथ मंदिर हल्ल्याचा भाग)24 नोव्हेंबर 2002जम्मू आणि काश्मीर14 ठार 45 जखमी (बहुतांश हिंदू भक्त)लष्कर - ए - तोयबा आरोप2003 नदीमार्ग हत्याकांड23 मार्च 2002जम्मू आणि काश्मीर24 हिंदूदहशतवादी हल्ला2002 कालूचक हत्याकांड14 मे 2002जम्मू आणि काश्मीर31पर्यटकांची बस आणि लष्कराच्या कौटुंबिक निवासस्थानावर दहशतवादी हल्ला.मराड हत्याकांडमे 2003केरळ8 ठार 58 जखमी - अ.कमलनगर हत्याकांड14 ऑगस्ट 2003त्रिपुरा14 जणांचा मृत्यू2006 वाराणसी बॉम्बस्फोटमार्च 2006उत्तर प्रदेश28 ठार 101 जखमी - संकट मोचन हनुमान मंदिर भाविकांना लक्ष्यहिंदू मंदिरावर दहशतवादी हल्ला2006 डोडा हत्याकांड30 एप्रिल 2006जम्मू आणि काश्मीर35 हिंदूदहशतवादी हल्ला2007 समझौता एक्स्प्रेस बॉम्बस्फोट18 फेब्रुवारी 2007दिवाना स्थानक68 लोक , बहुतांश पाकिस्तानी नागरिक आणि काही रेल्वे कर्मचाऱ्यांसह काही भारतीय2008 मुंबई दहशतवादी हल्ला26 नोव्हेंबर 2008मुंबई164 जणांचा मृत्यू , 600 हून अधिक जखमीसिद्ध झालेल्या पाकिस्तानी दहशतवाद्यांनी केलेल्या 11 समन्वित हल्ल्यांमध्ये विविध राष्ट्रीयत्वांच्या लोकांचा समावेश आहे आणि इस्रायली पीडितांना ठार मारण्यापूर्वी त्यांचा छळ करण्यात आला होता.एप्रिल 2010 दंतेवाडामध्ये माओवाद्यांचा हल्ला6 एप्रिल 2010छत्तीसगड76माओवाद्यांनी सीआरपीएफवर केला हल्ला2010 दंतेवाडा बस बॉम्बस्फोट17 मे 2010छत्तीसगड44माओवाद्यांनी नागरी बसवर हल्ला केला.2012 आसाम हिंसाचारजुलै 2012आसाम77बहुसंख्य आसामी आणि बोडो समुदायातील स्थानिक बंगाली भाषिक बांगलादेशी मुस्लिम समुदायाच्या जातीय भावनांमुळे अल्पसंख्याक बंगाली मुस्लिमांना बळजबरीने बांगलादेशात पाठवण्याचे अनेक प्रयत्न केले जातात , अशा प्रकारे दुसऱ्या पक्षाच्या बचावासाठी निषेध केला जातो. आसामी बोडो (आदिवासी ख्रिश्चन आणि हिंदू धर्म) आणि बंगाली भाषिक बांगलादी मुस्लिम यांच्यात जातीय हिंसाचार उसळला.2013 मध्ये दर्भा खोऱ्यात झालेला नक्षलवादी हल्ला25 मे 2013दरभा खोरे सुकमा जिल्हा छत्तीसगड28काँग्रेस पक्षाच्या मोटारसायकलस्वारातील 28 जण2013 मुझफ्फरनगर दंगल25 ऑगस्ट 2013 - 17 सप्टेंबर 2013मुझफ्फरनगर जिल्हा उत्तर प्रदेश42 मुस्लिम आणि 20 हिंदूंची हत्या आणि 93 जखमीहिंदू मुलींची छेडछाड , एका मुस्लिम मुलाची हत्या , त्यानंतर खुनी (दोन हिंदू मुले) यांची सार्वजनिक लिंचिंग , यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायामध्ये जातीय दंगली उसळल्या.2017 अमरनाथ यात्रा हल्ला10 जुलै 2017अनंतनाग जिल्हा जम्मू आणि काश्मीर8 हिंदू यात्रेकरूअमरनाथ यात्रेसाठी जाणाऱ्या हिंदू यात्रेकरूंना घेऊन जाणाऱ्या बसवर लष्कर - ए - तोयबा दहशतवाद्यांनी हल्ला केला , ज्यात 8 यात्रेकरूंचा मृत्यू झाला.२०१७ उत्तर भारतातील दंगल२५-२६ ऑगस्ट २०१७पंजाब हरियाणा चंदीगड जिल्हा उत्तर भारत४१+ ठार आणि ३००+ जखमी५४६ जणांना अटक गुरमीत राम रहीम सिंग बलात्कार प्रकरणातील दोषी 1000 जणांना अटक हनीप्रीतवर दंगल आणि जाळपोळीचा आरोप२०२० दिल्ली दंगल२३ फेब्रुवारी २०२० - १ मार्च २०२०ईशान्य दिल्ली५३ ठार आणि २०० पेक्षा जास्त जखमी हिंदू आणि मुस्लिम२,२०० जणांना अटक (अटक केलेल्यांसह)  सीएए समर्थक जमाव आणि सीएए विरोधी जमाव यांच्यातील संघर्षांमुळे हे घडले.२०२१ नागालँड हत्याकांड४ डिसेंबर २०२१ओटिंग मोन जिल्हा नागालँड१३ जणांचा मृत्यूजातीय संघर्ष2023 मणिपूर हिंसाचार३ मे २०२३मणिपूर१८१+ ठार आणि ३१०+ जखमीमेईतेई आणि कुकी - झोमी यांच्यातील वांशिक तणावामुळे२०२३ हरियाणा दंगल३१ जुलै २०२३नूह जिल्हा हरियाणा६ ठार - ५ हिंदू (दोन पोलीस अधिकारी , तीन यात्रेकरू) १ मुस्लिम आणि २००+ जखमी११६ जणांना अटक करण्यात आली. संघटित मुस्लिम जमावाने हिंदू धार्मिक मिरवणुकीवर हल्ला केला. 

 संदर्भ 

भारत
संहार
*
संहार