पाणथळ जमीन

पाणथळ जमीन हे एक भूभाग आहे जेथे परिसंस्थेचा एक मोठा भाग कायमस्वरूपी किंवा वार्षिक पाण्याने भरलेला असतो किंवा काही हंगामासाठी त्यात बुडलेला असतो. अशा भागात जलीय वनस्पतींचे प्राबल्य आहे आणि हे पाणथळ जमीन परिभाषित करते.   जैवविविधतेच्या दृष्टीकोनातून पाणथळ जागा अतिशय संवेदनशील आहेत कारण केवळ विशेष प्रकारची वनस्पती आणि इतर जीव ओलसर जमिनीवर वाढण्यास   अनुकूल आहेत. 

इराणच्या रामसर शहरात १९७१ मध्ये पार पडलेल्या एका अधिवेशनानुसार, एक पाणथळ जमीन अशी जागा आहे जिथे वर्षातील आठ महिने पाणी असते. रामसर कन्व्हेन्शन अंतर्गत सध्या जगभरात १,९२९ पेक्षा जास्त पाणथळ जागा आहेत. 

 भारतातील पाणथळ प्रदेश 
भारत सरकारने रामसर पाणथळ जमिनीखाली कोरडवाहू जमिनीचाही समावेश केला आहे. सध्या भारतात एकूण ३७ रामसर पाणथळ जागा अधिसूचित आहेत. २०१० मध्ये भारताने ३८ नवीन पाणथळ जागा समाविष्ट केल्या आहेत. मॉन्ट्रो रेकॉर्ड्स, रामसर पाणथळ भूभागाच्या नोंदवहीत, धोक्यात असलेल्या किंवा धोक्यात येऊ शकणाऱ्या पाणथळ जमिनींचा समावेश होतो. यानुसार भारतातील केवलादेव (राजस्थान) आणि लोकतक तलाव (मणिपूर) यांना धोका निर्माण झाला आहे. या रेकॉर्डमधून चिलिका सरोवर (ओरिसा) वगळण्यात आले आहे.

 पाणथळ भूसंरक्षण आणि व्यवस्थापन कायदा, २०१० (भारत) 
वर्ष २०११ मध्ये, भारत सरकारने पाणथळ भूसंरक्षण आणि व्यवस्थापन कायदा, २०१० ची अधिसूचना जारी केली आहे. या कायद्यांतर्गत, पाणथळ जमिनीची खालील सहा श्रेणींमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे.

 आंतरराष्ट्रीय महत्त्व असलेल्या पाणथळ प्रदेश.
 पर्यावरणीय आर्द्र प्रदेश. जसे- राष्ट्रीय उद्यान, गरण इ.
 युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत पाणथळ जागा समाविष्ट आहेत.
 समुद्रसपाटीपासून २,५०० मीटरपेक्षा कमी उंचीची ओलसर जमीन जी ५०० हेक्टरपेक्षा जास्त क्षेत्र व्यापते.
 समुद्रसपाटीपासून २,५०० मीटरपेक्षा जास्त उंची परंतु क्षेत्रफळ ५ हेक्टरपेक्षा जास्त आहे.
 प्राधिकरणाने ओळखल्या गेलेल्या अशा पाणथळ जागा.

या कायद्यांतर्गत केंद्रीय पाणथळ नियामक प्राधिकरणाची स्थापना करण्यात आली आहे. या प्राधिकरणामध्ये अध्यक्षांसह एकूण १२ सदस्य असतील. या कायद्यांतर्गत ३८ नवीन पाणथळ जागा शोधण्यात आल्या आहेत.

 संदर्भ