राजू केंद्रे

राजू केंद्रे (जन्म: ऑक्टोबर १९९३) हे महाराष्ट्रातील तरुण सामाजिक कार्यकर्ते आहेत ते मूळचे पिंप्री खंदारे, लोणार, बुलडाणा जिल्ह्यातील आहेत.

ग्रामीण व आदिवासी भागातील वंचित घटकांतील पहिल्या पिढीतील शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण मिळण्यासाठी ते काम करत आहेत. त्यांनी या कामासाठी 'एकलव्य इंडिया फाउंडेशन' ही राष्ट्रीय स्तरावरील शैक्षणिक सामाजिक संस्था सुरू केली आहे. फोर्ब्स इंडिया व हिंदुस्तान टाइम्सच्या सामाजिक श्रेत्र या विभागामध्ये भारतातील तिशीच्या आतील तीस ‘प्रभावी तरुण व्यक्तिमत्त्वांच्या’ यादीत त्यांचा समावेश केला आहे.

 बालपण आणि शिक्षण 
राजू यांचा जन्म महाराष्ट्राच्या विदर्भातील बुलढाणा जिल्ह्यातील पिंप्री खंदारे या छोट्याश्या खेड्यातील भटक्या समाजातील कुटुंबामध्ये झाला. राजू यांच्या आई-वडिलांनी आपलं प्राथमिक शिक्षणही पूर्ण झालेलं नाही. राजू यांचं शालेय शिक्षण जिल्हा परिषद शाळेत झालं. पुढे उच्च शिक्षणासाठी ते पुण्यात गेले पण आर्थिक आणि सामाजिक अडचणीमुळे अवघ्या काही महिन्यात राजू यांना पुणे सोडावं लागलं.  पुढे त्यांनी आपण महाविद्यालयीन शिक्षण यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठातून पूर्ण केलं. याचं काळात त्यांनी सामाजिक कार्याला सुरुवात केली. पुढे त्यांनी टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेतून ग्रामीण विकास विषयात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले आणि ग्रामविकास चळवळीला सुरुवात केली.

 उच्च शिक्षण 
राजु यांनी SOAS, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन येथे युनायटेड किंग्डम सरकारच्या चेवनिंग स्कॉलरशिप वर एमएससी डेव्हलपमेंट स्टडीज पूर्ण केले. राजू केंद्रे स्वीडिश इन्स्टिट्यूट (स्वीडन) येथील फेलो सुद्धा आहेत. ग्लोबल गव्हर्नन्स मध्ये ग्लोबल अकॅडमी, बॉन (जर्मनी) कडून लीडरशिप फेलोशिप देखील देण्यात आली आहे. याशिवाय त्यांनी सावित्री जोतीराव समाजकार्य महाविद्यालय यवतमाळ येथे त्यांनी दोन वर्ष सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून पण काम केले आहे, समाजकार्य विषयात ते नेट सेट आहे. 

 सामाजिक काम 
 मेळघाट 
यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठात शिकत असताना राजू यांना मेळघाट या आदिवासी भागात जाण्याची संधी मिळाली. मेळघाट मित्रच्या गटासोबत दोन वर्ष पूर्णवेळ काम राजू यांनी केले. आदिवासी भागातील त्यावेळेसचे प्रश्न आणि अडचणी पाहून अस्वस्थ व्हायचे. त्यामुळेच शेवटी आजचे प्रश्न समजून घेऊन आधी त्यावर उत्तर शोधायचं राजू यांनी ठरवले.

 ग्रामीण विकास फेलोशीप 
राजू यांनी महाराष्ट्र शासना च्या मुख्यमंत्री ग्रामीण विकास फेलोशिप मध्येही काम केलेले आहे, त्या काळात त्यांनी पारधी समाजासाठी विकासकामे केली. त्यांच्या कार्याची दखल महाराष्ट्र सरकारने घेतली. ज्ञानाच्या विकेंद्रीकरणाच्या दृष्टीने आणि ग्रामीण भागात पुस्तके उपलब्ध करून देण्यासाठी पुणे, ठाणे, औरंगाबाद, यवतमाळ, अमरावती, मुंबई येथून ३० हजारांहून अधिक पुस्तके गोळा केली आणि ती ग्रामीण भागात ग्रंथालय उभी राहण्यासाठी वितरीत केली.

 एकलव्य इंडिया फाउंडेशन 
एकलव्य इंडिया फाउंडेशन ऐतिहासिकदृष्ट्या दुर्लक्षित वंचित असलेल्या आदिवासी, दलित, भटक्या जाती, विमुक्त जमाती आणि इतर मागासवर्गीय घटकांमधील पहिल्या पिढीतील शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसोबत काम करते  वंचित घटकातील विद्यार्थ्यांना राष्ट्रीय व जागतिक पातळीवर दर्जेदार उच्च शिक्षण मिळावे, त्यांनी पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले गरिबीचे चक्र तोडावे आणि आपल्या समुदायांसाठी प्रेरणादायी रोल मॉडेल म्हणून उभे राहावे, यासाठी संस्था प्रयत्नशील आहे. 

ग्रामीण आदिवासी भागातील पहिल्या पिढीतील शिक्षण घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना उच्च शिक्षण मिळण्यासाठी ते काम करत आहेत. त्यांनी या कामासाठी 'एकलव्य इंडिया फाउंडेशन' ही शैक्षणिक चळवळ सुरू केली आहे. ही संस्था महाराष्ट्रातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कमी प्रतिनिधित्व असलेल्या समुदायांमधील पहिल्या पिढीतील विद्यार्थ्यांसाठी एक आधार प्रणाली म्हणून कार्य करते. संस्था या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन, प्रशिक्षण आणि सहाय्य उपलब्ध करून देते, ज्यामुळे ते प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये (HEIs) शिक्षण घेण्यास सक्षम होतात तसेच शैक्षणिक, धोरण, कायदा, माध्यम आणि विकास या क्षेत्रांत तळागाळातील नेतृत्वाला चालना देतात. एकलव्य विद्यार्थ्यांना पदवीपूर्व आणि पदव्युत्तर शैक्षणिक संधींसाठी प्रशिक्षण देते आणि पदवीधरांसाठी करिअर-विकास प्रशिक्षण कार्यक्रमही आयोजित करते.  

२०१७ पासून, ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील ५,००,००० हून अधिक विद्यार्थ्यांनी फाउंडेशनने आयोजित केलेल्या करिअर-जागरूकता कार्यशाळांमध्ये सहभाग नोंदवला आहे. या उपक्रमांच्या मदतीने २००० पहिल्या पिढीतील विद्यार्थ्यांना केंद्रीय विद्यापीठे, टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था (TISS), भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IITs), भारतीय व्यवस्थापन संस्था (IIMs) यांसह १०० हून अधिक विद्यापीठांमध्ये आणि फेलोशिप कार्यक्रमांमध्ये प्रवेश घेता आला. एकूणच, संस्थेने विद्यार्थ्यांना एक दशलक्ष तासांचे करिअर सल्ला व मार्गदर्शन प्रदान केले आहे. आणि ७ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा जास्त किमतीच्या शिष्यवृत्ती मिळवण्यासाठी वेगवेगळ्या माध्यमातून प्रयत्न केले आहेत.  महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात हजारो विद्यार्थ्यांपर्यंत एकलव्य उच्च शिक्षणाच्या संधी घेऊन गेले आहे. एकलव्यच्या माध्यमातून कारगिल मध्ये सुद्धा  काम पार पाडले आहे.

 ग्लोबल स्कॉलर्स प्रोग्रॅम 
जागतिक दर्जाच्या स्कॉलरशिपमध्ये वंचित घटकातील प्रतिनिधित्व कमी असल्याचं अनुभवल्याने त्यांनी लंडन मध्ये असताना ग्लोबल स्कॉलर्स प्रोग्रॅम सुरू केला आहे, ग्लोबल स्कॉलर्स प्रोग्रॅम माध्यमातून ते शंभर पहिल्या पिढीतील विद्यार्थ्यांना वर्षभराची ट्रेनिंग देण्यात येते. पुढच्या एका दशकात किमान २००० जागतिक ग्लोबल स्कॉलर्स घडवण्याचं त्यांचं ध्येय आहे. 
इवलेसे|एकलव्य इंडिया फाऊंडेशन चे संस्थापक राजू केंद्रे यांनी लंडनमधील आंबेडकर हाऊस येथून ग्लोबल स्कॉलर्स प्रोग्रॅमला सुरुवात केली (१४ एप्रिल २०२२)
एकलव्य ग्लोबल स्कॉलर्स प्रोग्राम (GSP) विद्यार्थ्यांना जगभरातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये मास्टर्स आणि पीएचडी अभ्यासक्रमांसाठी तयारी करण्यास मार्गदर्शन करतो, ज्यामध्ये मानविकी, सामाजिक विज्ञान आणि विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (STEM) क्षेत्रांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले जाते. हा कार्यक्रम जागतिक स्तरावर भारतातील दुर्लक्षित समुदायांमधील विद्यार्थ्यांच्या कमी प्रतिनिधित्वाला संबोधित करतो, पायलट बॅचमध्ये ६० हून अधिक पहिल्या पिढीतील विद्यार्थी होते, त्यापैकी ५० जणांना युरोप आणि युनायटेड स्टेट्स मधील आयव्ही लीग आणि टियर-२ विद्यापीठांकडून ऑफर मिळाल्या होत्या.

एकलव्य फाउंडेशनने त्यांच्या पहिल्या दोन मास्टर्स आणि पीएचडी प्रोग्राम्समध्ये १५० हून अधिक विद्यार्थ्यांसोबत काम केले आणि त्यांना अर्ज प्रक्रियेत संपूर्ण मार्गदर्शन दिले. यातील विद्यार्थ्यांपैकी ७५ स्कॉलर्स ला अमेरिकेतील हार्वर्ड विद्यापीठ, कोलंबिया विद्यापीठ, जॉर्जटाऊन आणि युनायटेड किंग्डम मधील युनिव्हर्सिटी ऑफ ऑक्सफर्ड, युनिव्हर्सिटी ऑफ केंब्रिज, लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स, यूसीएल, एडिनबर्ग, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन विद्यापीठांसह जगभरातील प्रतिष्ठित विद्यापीठांमध्ये प्रवेश मिळाला आहे. 

एकलव्य हे अमेरिकेच्या इकोइंग ग्रीन, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन, भारतीय व्यवस्थापन संस्था (बंगळूर) आणि बंगळुरू येथील द नज इन्स्टिट्यूट येथे प्रशिक्षण घेत आहेत. 

 सन्मान आणि नामांकने 
 फोर्ब्स इंडिया ३० अंडर ३० मध्ये निवड
 चेवेनिंग स्कॉलरशिप, युनायटेड किंग्डम सरकार
 ब्रिटिश कौन्सिल ग्लोबल अवार्ड
 सीएनएन-न्यूझ१८ इंडियन ऑफ द इयर पुरस्कारासाठी नामांकन
 हिंदुस्तान टाइम्स यंग अचिव्हर ३० अंडर ३० यादीत समावेश
 लिंक्डइनच्या टॉप व्हॉइसेस लिस्टमध्ये (सामाजिक प्रभाव) समावेश
 ब्रिटिश कॉन्सिल - ७५ यंग अचिव्हर्स 
 शैक्षणिक कार्य श्रेणीत झी युवा पुरस्कार 
 लोकसत्ता तरुण तेजांकित  

 बाह्य दुवे 
 एकलव्य संस्थेची वेबसाईट 
 डीडी सहयाद्री मुलाखत 
 आजचा एकलव्य - मराठी मुलाखत - Dr. Anand Nadkarni

 संदर्भ 

वर्ग:मराठी समाजसेवक
वर्ग:सामाजिक कार्यकर्ते
वर्ग:भारतीय समाजसेवक
वर्ग:महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्यकर्ते