गिरनार जैन मंदिरे

गिरनार जैन मंदिरे हा जैन धर्माच्या मंदिरांचा समूह गुजरात, भारतातील जुनागड जिल्ह्यातील जुनागढजवळील गिरनार पर्वतावर वसलेला आहे.  ही मंदिरे जैन धर्माच्या दिगंबर आणि श्वेतांबर या दोन्ही पंथांमध्ये पवित्र मानली जातात.

संदर्भ

भगवान नेमिनाथ, ज्यांना अरिष्टनेमी देखील म्हणले जाते, 22 वे तीर्थंकर, त्यांच्या लग्नाच्या मेजवानीसाठी कत्तल करण्यासाठी बांधलेले प्राणी रडत आहेत आणि सोडण्यासाठी ओरडत आहेत हे पाहिल्यानंतर ते तपस्वी झाले. हे पाहून त्याच्या लक्षात आले की आपल्या लग्नामुळे हजारो प्राणी मारले जाणार आहेत. त्यांनी सर्व सांसारिक सुखांचा त्याग केला आणि मोक्षप्राप्तीसाठी गिरनार पर्वतावर गेला. गिरनार पर्वताच्या सर्वोच्च शिखरावरून त्यांनी सर्वज्ञान आणि मोक्ष (निर्वाण) प्राप्त केले. त्याची नववधू राजुलमतीनेही संसाराचा त्याग केला आणि नन बनून पवित्र पर्वतावर त्याच्या मागे गेली.

गिरनारसह अष्टपद, शिखरजी, माऊंट अबूचे दिलवारा मंदिरे आणि शत्रुंजय हे श्वेतंबर पंचतीर्थ (पाच प्रमुख तीर्थक्षेत्रे) म्हणून ओळखले जातात.[1]

 जैन मंदिर 
गिरनारला प्राचीन काळापासून रैवता किंवा उज्जयंता असे संबोधले जात होते, जे जैनांमध्ये 22 वे तीर्थंकर, नेमिनाथ यांच्यासाठी पवित्र होते आणि 250 ईसा पूर्व पासून तीर्थक्षेत्र होते.

गिरनार पर्वताच्या पहिल्या पठारावर सुमारे 3800 पायऱ्यांच्या उंचीवर, जुनागढपासून 2370 फूट उंचीवर, गिरनारच्या पहिल्या शिखराच्या जवळपास 600 फूट खाली, संगमरवरी अप्रतिम नक्षीकाम असलेली जैन मंदिरे आहेत.

सुमारे 16 जैन मंदिरे टेकडीच्या पश्चिमेकडील बाजूने मोठ्या चट्टानच्या माथ्यावर गटात बांधलेली आहेत आणि ती सर्व बंदिस्त आहेत.    

 नेमिनाथ मंदिर 
नेमिनाथ मंदिराची पुनर्बांधणी 1129 CE मध्ये सोलंकी घराण्याच्या जयसिंह सिद्धराजाने नियुक्त केलेल्या सौराष्ट्राचा राज्यपाल सज्जना याने पूर्ण केली.[4][5]

हे मारू-गुर्जरा वास्तुकला (सोलांकी शैली) मध्ये बांधले गेले आहे.[6][7] हे पश्चिमाभिमुख असून काळ्या-राखाडी ग्रॅनाइटपासून बनवलेले आहे. मध्यवर्ती मंदिराचे तीन घटक आहेत; मूलप्रसाद (मध्यम मंदिर) आणि दोन हॉल: गुळमंडप (मुख्य सभागृह) आणि दुसरा मंडप (बाह्य सभागृह).[7]

मूलप्रसाद हा संधार शैलीचा आहे, गर्भगृहाभोवती प्रदक्षिणा (प्रदक्षिणा) आहे. त्यात नेमिनाथची मोठी काळी प्रतिमा आहे.[2][3] मुलप्रसादाचा बाह्य भाग विरळ कोरलेला आहे.[7]

मूलप्रसादासमोरील गुळमंडपाचे (मुख्य सभागृह) छत ग्रॅनाइटच्या २२ चौरस स्तंभांनी समर्थित आहे.[3][8] उत्तर आणि दक्षिण बाजूंना वेस्टिब्युल्स आहेत जे दरवाजाकडे जातात आणि पूर्वेला गर्भगृहाकडे जातात.[8] अनेक थरांमध्ये कोरलेल्या काळ्या दगडाची कमाल मर्यादा सुमारे 15 फूट (4.6 मीटर) व्यासाची आहे. मजला टेसेलेटेड संगमरवरी आहे.[3][8] गुळमंडपाचा बाह्य भागही साधा आणि विरळ कोरलेला आहे.[8]

पूर्वी अस्तित्वात असलेल्या पौ-मंडपाच्या जागी १७ व्या शतकात गुडमंडपाच्या पश्चिमेस एक नवीन दुसरा मंडप (बाह्य सभामंडप) जोडण्यात आला.[9] यात पिवळ्या दगडाच्या स्लॅबसह फरसबंदी केलेले दोन छोटे उंच प्लॅटफॉर्म आहेत, ज्यात पादुका नावाच्या जोड्यांमध्ये पायांचे प्रतिनिधित्व आहे, जे तीर्थंकरांचे पहिले शिष्य 420 गणधरांचे पाय दर्शवतात.[10] मंडपाच्या पश्चिमेला एक बंद पश्चिम प्रवेशद्वार आहे ज्यामध्ये टेकडीच्या लंबकाला ओलांडलेला पोर्च आहे.[3][10]

मध्यवर्ती मंदिर हे चौकोनी मजल्यांच्या कोर्टात उभे असलेले समूहाचे सर्वात मोठे मंदिर आहे.[11][2][3] कोर्ट आतून 67 मंदिर सेलने वेढलेले आहे, प्रत्येक बेंचवर संगमरवरी प्रतिमा ठेवते, त्यांच्या समोर एक झाकलेला रस्ता आहे. मुख्य पूर्वेचे प्रवेशद्वार 19व्या शतकात किंवा नंतर बंद करण्यात आले आणि मूर्ती स्थापित केलेल्या खोलीत रूपांतरित करण्यात आले.[11][3] दक्षिण आणि उत्तर प्रवेशद्वार मंदिराच्या कोशांच्या मालिकेमध्ये स्थित आहेत.
वर्ग:जुनागढ जिल्हा
वर्ग:जैन मंदिरे