बृहदेश्वर मंदिर

बृहदेश्वर मंदिर (तमिळ - पेरुवुदैयार कोविल பெருவுடையார் கோயில்) तथा तंजई पेरिया कोविल हे तंजावर, तमिळनाडू मध्ये कावेरी नदीच्या दक्षिण तीरावर स्थित भगवान शिवाला समर्पित द्रविड शैलीतील हिंदू मंदिर आहे. मंदिरास राजराजेश्वरम देखील म्हणले जाते. हे मंदिर जगातील सर्वात मोठ्या हिंदू मंदिरांपैकी एक आहे. विकसित तमिळ वास्तुकलेचे हे अनुकरणीय उदाहरण आहे, मंदिरास दक्षिणेचा मेरू असेही म्हणतात. हे मंदिर चोळ राजा राजराजा पहिला याने इ.स. १००३ ते १०१० या दरम्यान बांधले. या मंदिरासोबतच चोळ वंशाच्या काळातील गंगाईकोंडा चोलापुरम मंदिर आणि ऐरावतेश्वर मंदिर हे युनेस्को (UNESCO) च्या जागतिक वारसा स्थळाचा एक भाग आहे ज्याला "चोळ राजांची जिवंत भव्य मंदिरे (ग्रेट लिविंग चोला टेंपल्स)" म्हणून ओळखले जाते.

 नामकरण 
राजराजा चोळने हे मंदिर बांधले व त्याला राजराजेश्वरम असे नाव दिले. मंदिरातील नंतरच्या शिलालेखात मंदिराच्या देवतेला पेरिया उदैया नायनार असे संबोधले आहे, जे बृहदेश्वर आणि पेरुवुदैयार कोविल या आधुनिक नावांचे उगमस्थान असल्याचे मानले जाते. बृहदेश्वर हा शब्द बृहत (अर्थ "मोठा, महान, उदात्त, विशाल"Brihat, Monier Monier Williams, Sanskrit English Dictionary, Oxford University Press, page 735) आणि ईश्वर या दोन संस्कृत शब्दांनी बनलेला आहे.

 स्थान 
बृहदेश्वर मंदिर हे चेन्नईच्या नैऋत्येस सुमारे ३५० किलोमीटर अंतरावर तंजावर शहरात आहे. तंजावर हे शहर भारतीय रेल्वे, तामिळनाडू बस सेवा आणि राष्ट्रीय महामार्ग ६७, २४, १३४ द्वारे मोठ्या शहरांशी जोडलेले आहे. नियमित सेवा असलेला सर्वात जवळचा विमानतळ तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (IATA: TRZ), सुमारे ५५ किलोमीटर अंतरावर आहे.

 इतिहास 
इवलेसे|160x160px|राजराजा पहिला आणि त्याचे गुरू यांचे भित्तिचित्र
बृहदेश्वर मंदिर चोळ राजा राजराजा पहिला याने इ.स. १००३ ते १०१० या दरम्यान बांधले. चोळ घराणे हे महादेवाचे भक्त होते. त्यामुळे त्यांनी अनेक शिवमंदिरे बांधली होती. सध्याचे मुख्य मंदिर व गोपुरम हे ११व्या शतकाच्या सुरुवातीचेच आहे, मंदिरामध्ये मागील १००० वर्षांमध्ये अनेकवेळा नूतनीकरण आणि दुरुस्ती देखील झाली व नवीन मंदिरे देखील जोडली गेली. मुस्लिम व हिंदु राज्यकर्त्यांमधील युद्धे व मंदिरावरील छाप्यांमुळे विशेषतः मदुराईचे मुस्लिम सुलतान यांच्यामुळे मंदिराचे नुकसान ही झाले व वेळोवेळी हिंदू राजघराण्यांनी मंदिराची दुरुस्ती देखील केली. मंदिरातील कार्तिकेय (मुरुगन), पार्वती (अम्मान) आणि नंदीची महत्त्वाची तीर्थे १६व्या आणि १७व्या शतकातील नायकांच्या काळातील आहेत. त्याचप्रमाणे दक्षिणामूर्ती मंदिर नंतर बांधण्यात आले.George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21 तंजावरच्या मराठा राज्यांनीही मंदिराची डागडुज केलेली व काही नवी बांधकामे देखील केलेली असा शिलालेख मंदिर परिसरात आढळतो. १९८७ साली या मंदिरासोबतच चोळ वंशाच्या काळातील गंगाईकोंडा चोलापुरम मंदिर आणि ऐरावतेश्वर मंदिर हे युनेस्को जागतिक वारसा यादीत सामाविष्ट करण्यात आली. कोणत्याही पायाशिवाय उभे असलेले हे मंदिर २००४ च्या त्सुनामीमध्येही सुरक्षित राहिले. २०१० साली या मंदिराला १ हजार वर्षे पूर्ण झाली. कोणत्याही पायाशिवाय उभे असलेले हे मंदिर २००४ च्या त्सुनामीमध्येही सुरक्षित राहिले. २०१० साली या मंदिराला १ हजार वर्षे पूर्ण झाली.

 वर्णन 
दुवा=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tamil_Inscriptions_in_Thanjavur_Brahadeeshwara_Temple_written_1000_years_ago.jpg|इवलेसे|160x160px|१००० वर्षांपूर्वी लिहिलेले तमिळ शिलालेख
कावेरी नदीच्या तीरावर बांधलेले भगवान शिवाला समर्पित बृहदेश्वर मंदिर हे कोणत्याही पायाशिवाय उभे आहे. ग्रॅनाइट दगडांचा वापर करून बांधण्यात आलेल्या मंदिरात १३ मजले आहेत, त्याची उंची सुमारे ६६ मीटर आहे. या मंदिराचे बांधकाम अशा प्रकारे केले गेले आहे की या बांधणीतील कोणतेही स्तंभ दगडांनी एकमेकांना चिकटविले गेलेले नाही तर केवळ दगडांना आकार आणि कंगोरे देऊन ते एकमेकांवर स्थिर रचलेले आहेत. त्यामुळे या मंदिरास तरंगणारे मंदिर देखील म्हणले जाते. मंदिराच्या शिखरावर सुमारे ८० टन दगडावर सोन्याचा कलश आहे. एवढ्या वजनाचा दगड त्याकाळी मंदिराच्या शिखरावर कसा नेला हे इतिहासकारांसाठी एक गूढ आहे. या मंदिराच्या घुमटाची सावली जमिनीवर पडत नाही. मंदिराची उर्वरित सावली जमिनीवर पडते. मंदिरामध्ये तमिळ व संस्कृत भाषेतील अनेक शिलालेख आहेत. मंदिरामध्ये १६ फूट लांब, ८.५ फूट रुंद आणि १३ फूट उंच नंदीची मुर्ती आहे, ही भारतातील नंदीची दुसरी सर्वात मोठी मुर्ती आहे. एकाच दगडापासून बनवलेल्या ह्या मुर्तीचे वजन जवळपास २० हजार किलो इतके आहे.

११व्या शतकातील या मंदिराची मूळ स्मारके खंदकाभोवती बांधण्यात आली होती. त्यात गोपुरम्, मुख्य मंदिर, त्याचा भव्य बुरुज, शिलालेख, भित्तिचित्रे आणि शिल्पे प्रामुख्याने शैव पंथाशी संबंधित आहेत, परंतु हिंदू धर्मातील वैष्णव आणि शक्ती परंपरांचा देखील समावेश आहे. मंदिराचे इतिहासात नुकसान झाले होते त्यामुळे काही कलाकृती आता गायब आहेत. त्यानंतरच्या काळात मंदिरामध्ये अतिरिक्त मंडप आणि स्मारके जोडली गेली. हे मंदिर सध्या १६व्या शतकानंतर बांधण्यात आलेल्या तटबंदीच्या मध्यभागी उभे आहे.

या मंदिराचे शिखर (विमान) दक्षिण भारतामध्ये ग्रॅनाइट वापरून बांधलेले मंदिरांमध्ये सर्वात उंच आहे. मंदिरातील १३ फूट उंचीचा शिवलिंग भारतातील सर्वात मोठ्या शिवलिंगांपैकी एक आहे आणि मंदिरामध्ये सुंदर शिल्पकला असलेल्या स्तंभांचे भव्य असे प्रांगण आहे. बृहदेश्वर मंदिर त्याच्या उत्कृष्ट शिल्पकलेसाठी आणि ११व्या शतकातील पितळीृ नटराजाच्या मूर्तीसाठी देखील प्रसिद्ध आहे. मंदिराच्या संकुलात नंदी, पार्वती, कार्तिकेय, गणेश, चंडेश्वर, वाराही, तिरुवरूरचे त्यागराजर व इतर देवांचीही मंदिरे आहेत. हे मंदिर तामिळनाडूमधील सर्वात जास्त भेट दिलेल्या पर्यटक आकर्षणांपैकी एक आहे. मंदिरामध्ये महाशिवरात्रीसह इतर हिंदू सण देखील साजरे केले जातात.

 सहस्र स्मरणोत्सव 
सप्टेंबर २०१० मध्ये मंदिराला १००० वर्षे पूर्ण झाली. हा अवसर साजरा करण्यासाठी राज्य सरकार आणि शहराने अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले होते. यांत प्रख्यात नृत्यांगना पद्मा सुब्रमण्यम यांच्या नेतृत्वाखालील भरतनाट्यम यज्ञ, शास्त्रीय नृत्याचा कार्यक्रमाचा समावेश होता. २६ सप्टेंबर २०१० पासून हे छोटे शहर दोन दिवसांसाठी सांस्कृतिक केंद्र बनले. या काळात संपूर्ण शहरात विविध कलांचे व सांस्कृतिक नृत्ये सादर केली जात होती.
२६ सप्टेंबर २०१० रोजी मंदिराचा सहस्राब्दी उत्सवाच्या पाचव्या दिवशी देशाच्या सांस्कृतिक, स्थापत्य, ऐतिहासिक इतिहासातील बृहदेश्वर मंदिराच्या योगदानाची ओळख म्हणून भारतीय टपालाने मंदिराच्या गोपुरमचे चित्र असलेले ₹५ चे टपाल तिकीट प्रकाशित केले. भारतीय रिझर्व्ह बँकेनेही मंदिराचे नक्षीकाम केलेले ₹ ५ चे नाणे जारी करून या घटनेचे स्मरण केले. भारत सरकारच्या मुंबई टाकसाळीने ५ रुपयांच्या नाण्याप्रमाणेच मंदिराचे चित्र असलेले १००० रुपयांचे रोजवापरात नसलेले स्मरणार्थी नाणे जारी केले. स्वतंत्र भारतामध्ये प्रसिद्ध होणारे हे पहिले १००० रुपयांचे नाणे होते.
१ एप्रिल १९५४ रोजी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने बृहदेश्वर मंदिराचा सांस्कृतिक वारसा आणि महत्त्व दर्शविणारे विहंगम दृश्य असलेली ₹१,००० ची चलनी नोट जारी केली होती. १९७५ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने काळा पैसा रोखण्याच्या प्रयत्नात ₹१,००० च्या सर्व चलनी नोटा चलनातून रद्द केल्या. या नोटा आता संग्राहकांमध्ये लोकप्रिय आहेत.
सहस्राब्दी वर्षानिमित्त तमिळनाडूचे तत्कालीन मुख्यमंत्री, एम करुणानिधी यांनी उच्च उत्पादकता असलेल्या सेम्माई तांदूळाचे राज राजन-१००० असे नामकरण केले.

 प्रशासन 
बृहदेश्वर मंदिर आणि परिसर जागतिक वारसा स्मारक असल्याने याचे प्रशासन भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाद्वारे चालवले जाते. मंदिराची सुरक्षा, जतन आणि डागडुजीचा जबाबदारीही भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाची आहे.

सध्या मंदिराच्या प्रशासनाची व व्यवस्थापनाची जबाबदारी देवस्थानचे वंशपरंपरागत विश्वस्त असलेल्या तंजावर मराठा राजघराण्याचे प्रमुख बाबाजी भोंसले यांच्याकडे आहे. या विश्वस्त मंडळाद्वारे बृहदेश्‍वर मंदिरासह ८८ चोळ मंदिरांचे व्यवस्थापन केले जाते. बाबाजी भोंसले हे चोळ घराण्यातील किंवा तमिळ वंशाचे नसल्यामुळे त्यांचे हे अधिकार रद्द करण्यासाठी तमिळ गटाने तमिळनाडू सरकारकडे याचिका केली आहे. आंदोलकांपैकी काहींच्या मते बाबाजी भोंसले हे तंजावरच्या मराठा राजांचे कायदेशीर वारस देखील नाहीत.

 चित्रदालन 
मंदिरात अनेक शिल्पे, आराम आणि भित्तीचित्रे आहेत:

 हे सुद्धा पहा 
 चोळ राजांची मंदिरे
 भारतातील जागतिक वारसा स्थळे
 युनेस्को जागतिक वारसा स्थान
 चोळ साम्राज्य

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 
 Tanjavur Brihadisvara Temple , Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India
 भारतीय पोस्टने जारी केलेले स्टॅम्प
 art-and-archaeology या वेबसाइटवरील छायाचित्रे
 युनेस्को चोळ राजांची जिवंत भव्य मंदिरे

वर्ग:तंजावूर
वर्ग:भारतातील जागतिक वारसा स्थाने