गोंदेगाव (निफाड)

गोंदेगाव( हे भारत देशाच्या महाराष्ट्र  राज्यातील नाशिक जिल्ह्याच्या निफाड तालुक्यातील एक गाव आहे. हे गाव नाशिक पासून सुमारे ७० किलोमीटर आणि मुंबई पासून सुमारे २४० किलोमीटर अंतरावर पूर्वेला स्थित आहे. शेती हा येथील मुख्य व्यवसाय आहे. सन २०११ च्या जनगणने नुसार गोंदेगावची लोकसंख्या सुमारे २८१७ इतकी असून त्यात पुरुषांची संख्या १४८५ व महिलांची संख्या १३३२ इतकी आहे. येथे एकूण ५८३ घरे आहेत. गोंदेगावचे साक्षरता प्रमाण सुमारे ७९.०८% इतके आहे.गावाला स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून एकूण ३ वॉर्ड आणि ९ इतकी सदस्य संख्या आहे.

इतिहास आणि व्युत्पत्ती
गोंदेगाव हे नाव गावातील प्रसिद्ध गोंदेश्वर महादेव तसेच गावाच्या कडेने वाहणाऱ्या गोई नदीवरून पडले आहे. 'गोई' नदी ही गोदावरी नदीची उपनदी असून तिचा उगम नाशिक जिल्ह्यातीलच चांदवड येथे होतो. गोंदेगाव ही इंग्रज काळातील पंचक्रोशीतील एक मुख्य बाजारपेठ होती. देशमाने, वाहेगाव, भरवस, मरळगोई, पाचोरा ह्या पंचक्रोशीतील गावांच्या बाजाराचे मुख्य स्थान गोंदेगाव होते.

सांस्कृतिक व धार्मिक
गोंदेश्वर महादेव हे गावाचे मुख्य दैवत आहे. गोंदेश्वर महादेव मंदिराची रचना १२व्या -१३व्या शतकात झाली असल्याची मान्यता आहे. हे मंदिर पूर्णतः हेमाडपंथी शैलीत बांधलेले आहे. मंदिराची निर्मिती मुख्यतः बेसाल्ट खडकापासून झाली आहे. हे मंदिर साधारणपणे यादव काळातील असल्याचे मानले जाते. मंदिराला २ मुख्य घुमट असून पहिल्या घुमटामध्ये असलेले दगडातील मूर्तींचे कोरीव काम पाहताक्षणी नजरेत भरते. वाद्ये वाजवणारे व गायन करणारे गंधर्व आणि किन्नर, नाचणाऱ्या अप्सरा, युद्ध करणारे सैनिक, हत्ती, घोडे, रथ, धनुष्यबाणादि आयुधे ह्या सर्वांची दगडात कोरलेली चित्रे वैदिक व पौराणिक कथांची आठवण करून देतात. मुर्त्यांमध्ये असलेले सैनिक हे मुख्यत्वे भगवान शंकरांचे गण आहेत. मंदिराच्या मुख्य द्वाराशी विराजमान असलेल्या दोन गणेश मुर्ती मंदिराची शोभा आणखीनच वाढवत असतात. मुख्य द्वाराशी असलेले नंदी व कासव एखाद्या निष्ठावंत सेवकाप्रमाणे स्वामींच्या सेवेकरिता सदैव तत्पर असल्याचे भासते. मंदिराला भव्य सभामंडप असून त्यात श्री विठ्ठल-रुक्मिणी आणि हनुमान-लक्ष्मणासहित प्रभू श्रीराम व माता सीता विराजमान आहेत.
गोंदेश्वरा सोबतच येथे संकटमोचन हनुमान, रेणुका देवी, भवानी माता, भगवान दत्तात्रेय, खंडोबा महाराज, संत जनार्दन स्वामी मौनगिरी महाराज, शनिदेव, संत गोविंदबाबा, बिरोबा, जैन तीर्थांकार दिगंबर चंद्रप्रभू यांची देखील मंदिरे आहेत. संत भगवान बाबा आणि ज्योतिबा यांची मंदिरे देखील सध्या बांधकामा अंतर्गत आहेत. संपूर्ण महाराष्ट्रभर प्रसिद्ध असलेला कलगीतुरा हा काव्यप्रकार येथील योगी व संत श्री गोविंदबाबा यांचीच रचना आहे. संत गोविंद बाबा हे अंध असूनही त्यांना योगसिद्धी प्राप्त असल्याने त्यांना निळावंती ह्या प्रसिद्ध पशु पक्षांच्या भाषेच्या ग्रंथाचे पूर्ण ज्ञान होते. संत गोविंद बाबा यांनी येथेच संजीवन समाधी घेतली आहे. गावाच्या कडेने वाहणारी गोई नदी पूर्वी गोंदेश्वर मंदिरासमोरून वाहत असल्याचे देखील म्हटले जाते व तसे येथे भौगोलिक पुरावेही मिळतात.
गावात दरवर्षी गोंदेश्वर महादेवाच्या भक्ती प्रीत्यर्थ अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते. आषाढी अमावस्या अर्थात दीप अमावास्येच्या दिवशी येथे देवीचा उत्सव साजरा केला जातो. या दिवशी गावातील लोक गंगा-गोदावरीहून आणलेले जल गावातील गोंदेश्वर आणि ग्रामदेवता यावर वाहतात. येथून दरवर्षी श्रावण महिन्यात पायी त्र्यंबक कावड दिंडी आणि भद्रा मारुती दिंडी निघते. प्रत्येक गुरुपौर्णिमेला संत जनार्दन स्वामींची पालखी निघते. याशिवाय गावातील वारकरी दरवर्षी न चुकता आषाढी वारीला पंढरपूर येथे जातात. यासोबतच खंडोबाची यात्रा, बारा गाड्या ओढण्याचा कार्यक्रम आणि बिरोबाची यात्रा देखील भरते. गोंदेगावकर दरवर्षी दसऱ्याच्या दिवशी भवानी मातेच्या मंदिरात जाऊन दर्शन घेतात व सीमोल्लंघन करतात. गावात शिमगा अर्थात धुलीवंदनाच्या दिवशी कोणत्याही एका व्यक्तीला बीभत्स वेश परिधान करवून सगळ्या गावभर तिला फिरवले जाते. याला डसन डुक्कर असे म्हणतात. गावात छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्यदिव्य असा पुतळा देखील उभा आहे. येथे प्रत्येक एकादशीस तसेच धार्मिक कार्यांचे औचित्य साधून हरिभजन गायले जाते. याशिवाय स्वाध्याय केंद्र आणि धन निरंकार केंद्र देखील गावात चालते. गावाच्या पश्चिमेला स्मशान भूमी असून वायव्येला गोई नदीच्या तीरावर दशक्रियादी कर्मे करण्याची उत्तम व्यवस्था आहे.

भौगोलिक आणि जैवविविधता
गोंदेगावचे भौगोलिक स्थान हे नाशिक निफाडच्या पूर्वेला असून नाशिक-छ.संभाजीनगर महामार्गावरील भरवस फाट्याच्या उत्तरेला २ किलोमीटर अंतरावर ते स्थित आहे. लासलगाव हे सर्वात जवळील रेल्वे स्थानक व ओझर,नाशिक हे सर्वात जवळील विमानतळ आहे. गावाच्या पूर्वेला जऊळके,आग्नेयेला देशमाने,दक्षिणेला वाहेगाव, दहेगाव व भरवस, पश्चिमेला गोळेगाव, वायव्येला व उत्तरेला मरळगोई आणि ईशान्येला शिरसगाव, वळदगाव व पाटोदा ही गावे आहेत. गोंदेगाव हे भौगोलिक दृष्ट्या 20.087435036024814 अक्षांश व 74.2859432264112 रेखांशावर स्थित आहे. हे समुद्र सपाटीपासून साधारण ५६० मीटर उंचीवर असून येथील वातावरण मुख्यत्वे शीत व कोरडे आहे. येथे मध्यम स्वरुपाचा मान्सून वाऱ्यांपासून निर्मित पाऊस पडतो. हे स्थान पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात मोडते. गोंदेगाव शिवारात हरिण, बिबट, कोल्हा, लांडगा, रानमांजर, माकड व मुंगुस हे पशू तसेच चिमणी, कावळा, मोर, कोकीळ, बदक, घार, गरूड, ससाणा, टोळ, साळूंकी, पिंगळ, कबूतर, बगळा आणि पोपट हे पक्षी नैसर्गिकरीत्या आढळतात. गांडूळ, साप, वाळा, विंचू, गोम आणि घोरपड हे सरिसृप वर्गातील जीवही येथे आढळतात. येथील जमिनीतील पाणी काहीसे गोड, खारट व मध्यम क्षारयुक्त आहे. गोंदेगावचे उन्हाळ्यातील कमाल तापमान ४२ अंश सेल्सियस पर्यंत वर जाते तर हिवाळ्यात ते ५ अंश सेल्सिअसच्याही खाली जाते. येथील जमिनीखालील पाण्याची पातळी साधारण ५० फूटांवर आहे. येथील माती (मृदा) काळी व रेग्यूर प्रकारची आहे जी बेसाल्ट खडकापासून बनलेली आहे. टिटॅनिफेरस मॅग्नेटाईट  ह्या रासायनिक घटकामुळे तिला काळा रंग प्राप्त झाला आहे. ही मृदा कापूस, गहू, द्राक्ष आणि ऊस यासाठी  उपयुक्त आहे. गोंदेगाव हे सखल पठारावरील गाव असल्याने येथे जवळ एकही टेकडी अथवा डोंगर आढळत नाही. गावठाण व शेतीच्या परिसरात वड, पिंपळ, औदुंबर, बेल, सीताफळ, रामफळ, पपई, पेरु (फळ), एरंड, पळस, जांभूळ, बाभूळ, आंबा, रामकाठी, सौंदड (शमी), कडूलिंब, बकाण, चिंच, निलगिरी, बदाम, भेंड आणि बोर ही झाडे तसेच किरळ, रानतुळस, कोरफड, वेडी बाभूळ, बिलायत, रुई, घायपात, अडूळसा, धोत्रा, गुलतुरा(रासतुरा), बेशरम, साबरकांडी आणि लिंबू ही झुडपे आढळतात. याशिवाय गुलाब, जास्वंद, मोगरा, सदाफुली, गुलबक्षी, कर्दळ, चाफा, शेवंती, जाई, जुई, प्राजक्त, रातराणी, केवडा, सूर्यफूल, कदंब, निशिगंध आणि झेंडू ही फुलझाडेही नैसर्गिकरीत्या आढळतात. येथे गुलाब व झेंडूची शेती विशेष प्रकारे केली जाते.

हवामान
येथे फेब्रुवारीच्या मध्यापासून ते जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४२ सेल्सियसपर्यंत असते. जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते. वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान १,००० मिमी पर्यंत असते. अलीकडील काळात झालेल्या हवामान बदलांमुळे येथे सध्या गारपीट देखील अनुभवास येत आहे.

व्यवसाय, खानपान आणि वेशभूषा 
शेती हा येथील लोकांचा मुख्य व्यवसाय आहे. येथील शेती ही जिरायती व बागायती अशा मिश्र स्वरुपाची आहे. शेतामध्ये प्रामुख्याने कांदा, टोमॅटो आणि द्राक्ष ही पीके घेतली जातात. याशिवाय येथे लसूण, गहू, ज्वारी, बाजरी, मका, सोयाबीन, हरभरा ही पीके देखील घेतली जातात. भाजीपाला आणि फळे यांची देखील लागवड येथे केली जाते. शेती सोबतच दुग्धव्यवसाय हा जोडधंदा देखील आहे. लासलगाव, विंचूर, पिंपळगाव (ब.), येवला, हिवरगाव (सिन्नर) आणि मानोरी(खु.) ही येथून जवळ असलेली कृषी उत्पन्न बाजार समितीची आवारे आहेत. येथील अनेक  शेतकऱ्यांनी केंद्र सरकारच्या मागेल त्याला सौर कृषी पम्प योजने च्या अंतर्गत सौर कृषी पम्प आपल्या विहिरींवर बसवून घेतले आहेत. येथील वेगवेगळ्या शेतजमिनींना तेथील मृदेच्या गुणांनुसार पासोडी, बोरबन, खारा, गव्हाळी, पिष्टी, गाढवलोळी, काकड, पांढरी, घाणोडी, कुरण, बरड, तक्राद अशी वेगवेगळी नावे आहेत. गावात शेती व्यतिरिक्त कृषी उत्पादने, औषधे व सौंदर्य प्रसाधने, किराणा, वस्त्रे शिवणे आणि विक्री, शेतीसंबंधीचे हार्डवेअर्स, विड्याची पाने, लोकरीच्या गाद्या तयार करणे, पीठगिरण्या, बांगड्या, भांडी आणि अलंकार यांची देखील दुकाने आहेत. यासोबतच दुध संकलन केंद्रे, सामाईक सेवा केंद्रे आणि केशकर्तनालये देखील आहेत. प्रत्येक शुक्रवारी गोंदेगावचा बाजार भरतो. येथील लोक गहू, ज्वारी, बाजरी, डाळ व तांदूळ यांचा मुख्यत्वे आहारात समावेश करतात. पुरुष पारंपरिक मराठी पद्धतीची पांढरी टोपी, पायजमा अथवा धोतर-उपरणे तसेच पॅन्ट शर्ट परिधान करतात. साडी - पातळ हा येथील गृहिणींचा मुख्य पोशाख आहे.

राजकीय, प्रशासकीय तथा सहकारी 
गोंदेगाव गावाला स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून ३ वॉर्ड आणि ९ सदस्य यांचा त्यात समावेश आहे. हे गाव दिंडोरी ह्या लोकसभा मतदार संघात आणि येवला ह्या विधानसभा मतदार संघात मोडते. जिल्हा परिषद आणि पंचायत समितीच्या दृष्टीने गोंदेगाव विंचूर गट व डोंगरगाव गणात मोडते. या सोबतच गावात विविध कार्यकारी सोसायटी आणि बचत गट देखील आहे. गावात पोस्टाचे ब्रांच ऑफिस आहे. गोंदेगावला यापूर्वी सन २०१३-१४ ह्या वर्षाचा तंटामुक्ती पुरस्कार देखील मिळालेला आहे. गोंदेगावचा समावेश लासलगाव पोलीस ठाणे हद्दीत होतो. गावात तलाठी कार्यालय देखील असून ते विंचूर मंडलाच्या अंतर्गत येते. गोंदेगावसाठी विंचूरच्या वीज वितरण केंद्रातून वीज वितरीत केली जाते.
+ग्रामपंचायत, सहकारी सेवा संस्था आणि मतदार संघ तपशीलग्रामपंचायतगोंदेगावग्रामपंचायत कोड183455Village Code551342ब्लॉक पंचायतनिफाडसहकारी सेवा संस्थागोंदेगाव विविध कार्यकारी सहकारी सेवा संस्था मर्यादित गोंदेगाव ता. निफाडसेक्टरPrimary Agricultural Credit Society (PACS) रजिस्ट्रेशन नंबर12288NCD ID/ Cooperative IDC270010862400गोंदेगाव पोस्ट ब्रांच ऑफिस PIN क्रमांक422305लोकसभा मतदार संघदिंडोरीविधानसभा मतदार संघयेवला विधानसभा मतदार संघ क्रमांक119

शैक्षणिक आणि आरोग्य 
गोंदेगावात ज़िल्हा परिषदेची प्राथमिक शाळा, व्ही.एन. नाईक संस्थेची माध्यमिक शाळा  आहे. याशिवाय कुरणवस्ती आणि जगदाळे वस्ती येथेही जिल्हा परिषदेच्या प्राथमिक शाळा आहेत. गावात अंगणवाडी देखील आहे. येथे १ली पासून ते १०वी पर्यंत शिक्षणाची सोय उपलब्ध आहे. येथील अंगणवाडी व शाळांमध्ये १ली ते ८वी पर्यंत जाणाऱ्या सर्व विद्यार्थ्यांना माध्यान्ह भोजन योजना व राष्ट्रीय शालेय भोजन योजने अंतर्गत भोजन दिले जाते. गावात विद्यार्थ्यांना अध्ययनासाठी अभ्यासिका आणि व्यायामासाठी व्यायामशाळा देखील उपलब्ध आहे. गावात उत्कृष्ट असे जिल्हा परिषदेचे उप विभागीय आरोग्य केंद्र आणि पाळीव जनावरांसाठी पशू वैद्यकीय दवाखाना उपलब्ध आहे.
शाळेचे नावस्थापना वर्षजिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा सन १९१३माध्यमिक विद्यालय गोंदेगाव सन १९८३जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा कुरणवस्तीसन १९९२जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा नाईक-जगदाळे वस्तीसन २००१
सामाजिक 
गोंदेगाव मध्ये सर्व जाती व धर्माचे लोक राहतात. साळवे, भोसले, मोरे, नाईक, जगदाळे, कांगणे, सांगळे, आहेर, खामकर, शेख, पठाण, कापडी, रणशूर, वाघ, सोमासे, सानप, दगडे, गवळी, तांबोळी, गोराणे, बस्ते, चिंचोले, साताळे, मांदळे, शिंदे, दिघे, वैद्य, जुगृत, मेथे, फापाळे, काळे, जाधव, गाढे, क्षीरसागर, खैरनार, राऊत, खेलूकर, पिंजारी, घोडेकर, चिखले, शिरापुरे, सुरासे, तिडके, बोरसे, गोसावी, बर्डे, पवार, खंडीजोड, पानसरे, निकम, पाबळे, कड, कदम, केदार, भालेराव, खरे, ताडगे, वैराळ आणि खडांगळे ही गावातील काही आडनावे आहेत. गावातील सर्वजण मुख्य सणवार आणि उत्सव सामूहिक रित्या साजरे करतात. गावातील अनेक लोक नोकरी आणि व्यवसायानिमित्त नाशिक, पुणे आणि मुंबई येथे स्थलांतरित झालेले आहेत. येथील अनेक जण उच्च शिक्षित असून ते डॉक्टर, अभियंता, विधिज्ञ, शिक्षक, लिपिक व कंत्राटदार आहेत.

नोंदी 
Population of Gondegaon.
Postal code of Gondegaon is 422305.
Gondegaon information.
Gondegaon Village information.
Gondegaon BO Pin Code, Nashik, Maharashtra.
Census-2011, Gondegaon, Niphad,Nashik, Maharashtra.
Gondegaon Gram Panchayat Information.
Gondegaon Vividha Karyakari Society Details.
Gondegaon Multipurpose Co-operative Society Details.
Gondegaon village code Details.
Gondegaon Village Code is 551342.thumb|left|Village Code Gondegaon Gondegaon Village Code.

Gondegaon Area Calculation using Google Maps. Gondegaon Area Calculation using Google Maps.

 संदर्भ 

https://villageinfo.in/
https://www.census2011.co.in/
http://tourism.gov.in/
https://www.incredibleindia.org/
https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
https://www.mapsofindia.com/ 
https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics
https://www.weather-atlas.com/en/india-climate

 बाह्य दुवे 


वर्ग:निफाड तालुक्यातील गावे
वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे