भारतामधील रेल्वे वाहतूक

रेल्वे वाहतूक हा भारत देशामधील दळणवळणाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. प्रवासी तसेच मालवाहतूकीमध्ये देशात अग्रेसर असणारी भारतीय रेल्वे मंत्रालयाच्या अखत्यारीखालील भारतीय रेल्वे देशात रेल्वेसेवा पुरवण्यासाठी जबाबदार आहे. २०२० साली सुमारे ८०९ कोटी प्रवाशांनी भारतात रेल्वे प्रवास केला तसेच ह्याच काळात सुमारे १२१ कोटी टन मालवाहतूक रेल्वेद्वारे करण्यात आली. सद्य स्थितीमध्ये भारतामधील रेल्वे वाहतूक संपूर्णपणे भारत सरकारच्या नियंत्रणाखाली असून २०२० सालापासून काही प्रवासी व मालवाहतूक मार्गांचे खाजगीकरण करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.

२०२० साली भारत देशामध्ये ६७,९५६ किमी लांबीचे लोहमार्गाचे जाळे होते. ह्या बाबतीत भारताचा जगभरात [[अमेरिका], रशिया व चीन खालोखाल चौथा क्रमांक लागतो. भारतामधील रेल्वे वाहतूक प्रामुख्याने ब्रॉड गेजवर केली जाते व एप्रिल २०२१ मध्ये ४५,८८१ किमी लांबीच्या लोहमार्गाचे विद्युतीकरण पूर्ण झाले आहे. भारतीय रेल्वेकडे आजच्या घडीला २,९३,०७७ मालवाहतूक करणाऱ्या वाघिणी, ७६,६०८ प्रवासी डबे तर १२,७२९ इंजिने आहेत.

इतिहास
भारतामधील ब्रिटिश राजवटीदरम्यान रेल्वे वाहतूक स्थपित करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. १८४५ साली मद्रास रेल्वे व ईस्ट इंडिया रेल्वे कंपनी तर १८४९ साली ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे ह्या कंपन्यांची स्थापना करण्यात आली. १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई व ठाणे शहरांदरम्यान भारतामधील पहिलीवाहिली प्रवासी रेल्वेगाडी धावली. १४ डबे असलेल्या ह्या गाडीला ओढायला तीन कोळशाची इंजिने होती. १८५४ साली हा मार्ग कल्याणपर्यंत वाढवला गेला. ह्याच वर्षी हावडा ते हूगळी दरम्यान पूर्व भारतातील पहिली गाडी धावली. त्यानंतर ब्रिटिशांनी देशभर रेल्वेचे जाळे उभे केले व १९२५ साली व्हिक्टोरिया टर्मिनस ते कुर्ला दरम्यान देशातील विजेवर धावणारी पहिली रेल्वे सुरू झाली. १९४७ साली भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारतीय रेल्वे अनेक क्षेत्रांमध्ये विभागण्यात आली. १९६९ साली पहिली राजधानी एक्सप्रेस तर १९८८ साली पहिली शताब्दी एक्सप्रेस चालू झाली. २०१९ साली संपूर्णपणे भारतीय बनावटीची वंदे भारत एक्सप्रेस धावू लागली.

प्रवासी रेल्वे
आजच्या घडीला भारतामध्ये अनेक प्रकारच्या प्रवासी रेल्वे गाड्या चालवल्या जातात.
 रेल्वेचा प्रकार वर्णनवंदे भारत एक्सप्रेसदेशातील पहिली भारतीय बनावटीची अर्ध-द्रुतगती रेल्वे हिचे उद्घाटन १५ फेब्रुवारी २०१९ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांनी केले..तेजस एक्सप्रेसगतिमान एक्सप्रेसदेशातील सर्वात वेगवान रेल्वे शताब्दी एक्सप्रेसकेवळ बसायची सोय असलेली गाडी राजधानी एक्सप्रेसराजधानी दिल्लीला राज्यांच्या राजधानीच्या शहरांसोबत जोडणारी गाडी.दुरंतो एक्सप्रेसदोन शहरांमध्ये विनाथांबा धावणारी गाडी. हमसफर एक्सप्रेस उदय एक्सप्रेस गरीब रथ एक्सप्रेससंपूर्ण वातानुकुलीत असलेली कमी दरातील सेवा युवा एक्सप्रेस जनशताब्दी एक्सप्रेसशताब्दी एक्सप्रेसची किफायती आवृत्ती संपर्क क्रांती एक्सप्रेस कवी गुरू एक्सप्रेसरविंद्रनाथ टागोर ह्यांच्या स्मरणाप्रित्यर्थ सुरू केलेली गाडी विवेक एक्सप्रेसस्वामी विवेकानंदांच्या १५०व्या जन्मवर्षानिमित्त सुरू केलेली गाडी राज्यराणी एक्सप्रेस महामना एक्सप्रेस पंडित मदनमोहन मालवीय ह्यांच्या स्मरणाप्रित्यर्थ सुरू केलेली गाडी अंत्योदय एक्सप्रेसअनारक्षित, जलद रेल्वेगाडी जनसाधारण एक्सप्रेस सुविधा एक्सप्रेस भारतामधील पर्वतीय रेल्वेयुनेस्कोची जागतिक वारसा स्थान असलेली रेल्वे

नागरी परिवहन
मेट्रो रेल्वे
भारतामधील बहुतांशी मेट्रो गाड्या प्रमाण गेजवर धावतात. आजच्या घडीला १३ शहरांमध्ये मेट्रो सेवा कार्यरत आहेत तर अनेक शहरांमध्ये मेट्रोचे नवे मार्ग उभारले जात आहेत.
नावशहरराज्यमार्गिकास्थानकेलांबीसुरुवातदिल्ली मेट्रो दिल्ली१०२५४२४ डिसेंबर २००२हैद्राबाद मेट्रोहैद्राबाद व सिकंदराबादतेलंगणा३५७२९ नोव्हेंबर २०१७नम्मा मेट्रोबंगळूरकर्नाटक२५२२० ऑक्टोबर २०११चेन्नई मेट्रो चेन्नईतामिळनाडू२४२२९ जून २०१५कोलकाता मेट्रोकोलकातापश्चिम बंगाल२३३२४ ऑक्टोबर १९८४नागपूर मेट्रोनागपूरमहाराष्ट्र२२४८ मार्च २०१९कोची मेट्रो कोचीकेरळ१२२१७ जून २०१७नोएडा मेट्रो नोएडा व ग्रेटर नोएडाउत्तर प्रदेश१२१25 January 2019लखनौ मेट्रोलखनौउत्तर प्रदेश१२१५ सप्टेंबर २०१७जयपूर मेट्रो जयपूरराजस्थान१११३ जून २०१५गुडगाव जलद मेट्रो border|22x22pxगुरुग्रामहरियाणा११११४ नोव्हेंबर २०१३मुंबई मेट्रो मुंबईमहाराष्ट्र११२८ जून २०१४अहमदाबाद मेट्रोअहमदाबादगुजरात१६४ मार्च २०१९

उपनगरी रेल्वे
मुंबई, दिल्ली, चेन्नई, कोलकाता इत्यादी भारताच्या अनेक मोठ्या शहरांमध्ये उपनगरी रेल्वेसेवा मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते. ह्या उपनगरी गाड्या भारतीय रेल्वे चालवत असून बहुतेक सर्व गाड्या इंजिनरहित विद्युत रेल्वे स्वरूपाच्या आहेत.
नावशहरराज्यमार्गिकास्थानकेलांबीसुरुवातमुंबई उपनगरी रेल्वे border|22x22pxमहाराष्ट्र७१५०१६ ॲप्रिल १८५३कोलकाता उपनगरी रेल्वे border|22x22pxकोलकाता महानगर क्षेत्रपश्चिम बंगाल२४४५८१५ ऑगस्ट १८५४चेन्नई उपनगरी रेल्वे border|22x22pxचेन्नई महानगर क्षेत्रतामिळनाडू८३००+१९३१दिल्ली उपनगरी रेल्वे border|22x22pxराष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रदिल्ली, उत्तर प्रदेश, हरियाणा१४६१ ऑक्टोबर १९७५पुणे उपनगरी रेल्वे border|22x22pxमहाराष्ट्र२१७११ मार्च १९७८हैद्राबाद एमएमटीएस border|22x22pxहैद्राबाद महानगरतेलंगणा३२८९ ऑगस्ट २००३चेन्नई जलद परिवहन प्रणाली border|22x22pxचेन्नईतामिळनाडू२१८१ नोव्हेंबर १९५५

 संदर्भ आणि नोंदी