होलार

होलार (किंवा होळार) हा प्रामुख्याने महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि गुजरातमध्ये आढळणारा एक समाज आहे. ही जात 'वल्हार' किंवा 'व्हलार' नावानेही ओळखली जाते.Census of India 2011: Scheduled Castes and Scheduled Tribes, Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. महाराष्ट्रात या समाजाला अनुसूचित जातीचा दर्जा आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रात होलार समाजाची एकूण लोकसंख्या १,०८,९०८ इतकी होती.

 व्युत्पत्ती आणि ओळख 
"होलार" या शब्दाचा एक संभाव्य अर्थ "भूमिपुत्र" (होळ म्हणजे जमीन) असा लावला जातो. होलार समाजात प्रामुख्याने केंगार, जावीर, होनावर, खांडेकर, देवकाटे, गुळवे, धोणे, कऱ्हे, तळीकुटे, केजगीर, जाधव, नामनोर, ऐवळे, हातेकर, गेजगे, कारडे, भांडगे, गुळीक, भजनावळे, पारसे, नामदास, बिरलिंगे आणि गोर्वे अशी आडनावे आढळून येतात.

 इतिहास आणि उगम 
होलार समाजाच्या उगमाविषयी दोन प्रमुख मते आहेत. काही अभ्यासकांच्या मते, या समाजाचे मूळ कर्नाटक राज्यात असून तेथून ते महाराष्ट्रातील सांगली, सोलापूर, सातारा यांसारख्या जिल्ह्यांमध्ये स्थलांतरित झाले. दुसऱ्या मतानुसार, हा समाज पश्चिम महाराष्ट्रातील स्थानिक असून, येथील एकूण लोकसंख्येपैकी ७८.९८% लोकसंख्या पश्चिम महाराष्ट्रात आढळते, ज्यामुळे त्यांचे मूळ इथलेच असण्याची शक्यता बळावते.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात होलार समाजाची नोंदणी विविध सर्वेक्षणांमध्ये झाली होती. सुरुवातीला त्यांना अनुसूचित जातींच्या यादीतून वगळण्यात आले होते, परंतु काका कालेलकर आयोगाच्या १९५५ मधील शिफारशीनंतर त्यांचा समावेश करण्यात आला.Report of the Backward Classes Commission (Kaka Kalelkar Commission), Government of India, 1955.

 व्यवसाय आणि अर्थव्यवस्था 
पारंपरिकरित्या, होलार समाज चामड्याच्या वस्तूंची दुरुस्ती करणे आणि वाजंत्रीची कामे करण्यामध्ये गुंतलेला होता. लग्नसमारंभ, जत्रा आणि इतर धार्मिक कार्यांमध्ये सनई, सूर, डफ यांसारखी वाद्ये वाजवून ते उदरनिर्वाह करत.Castes and Tribes of Southern India, Volume 3, by Edgar Thurston, Government Press, Madras, 1909 (reprint edition). काही ठिकाणी हा समाज दोरखंड बनवण्याचे कामही करत असे.

आधुनिक काळात, बँड आणि इतर आधुनिक वाद्यांच्या आगमनामुळे त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायावर परिणाम झाला आहे. यामुळे, समाजातील अनेक जण ऊसतोड मजूर, शेतमजुरी आणि इतर रोजगाराच्या संधींकडे वळले आहेत.

समाजाच्या आर्थिक विकासाला चालना देण्यासाठी, महाराष्ट्र शासनाने 'संत रोहिदास चर्मोद्योग व चर्मकार विकास महामंडळा'अंतर्गत "होलार समाज आर्थिक विकास महामंडळ" या उपकंपनीची स्थापना केली आहे.Maharashtra State Scheduled Castes and Scheduled Tribes Development Corporation, Annual Report 2020-21, Government of Maharashtra. हे महामंडळ होलार समाजासाठी विविध कर्ज योजना आणि विकासात्मक कार्यक्रम राबवते.

 सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवन 
होलार समाज हिंदू धर्माचे पालन करतो. त्यांच्या अनेक चालीरीती आणि परंपरा स्थानिक संस्कृतीशी मिळत्याजुळत्या आहेत. पश्चिम महाराष्ट्रातील, विशेषतः सांगली आणि सोलापूर जिल्ह्यातील अनेक होलार समाज सदस्य जत तालुक्यातील आदिशक्ती येल्लमा देवीला आपली कुलदेवता मानतात.

समाजात शिक्षणाचे प्रमाण कमी असले तरी, आता हळूहळू जागृती निर्माण होत असून, विविध सामाजिक कार्यकर्ते आणि संघटना समाजाच्या प्रबोधनासाठी व हक्कांसाठी कार्यरत आहेत.Social Movements in Maharashtra: A Study of Dalit and Backward Classes, by Gail Omvedt, Sage Publications, 1982.

 लोकसंख्या आणि वितरण 
२०११ च्या जनगणनेनुसार, होलार समाजाची सर्वाधिक लोकसंख्या पश्चिम महाराष्ट्रातील सांगली, सोलापूर, पुणे आणि सातारा या जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे. याशिवाय नागपूर आणि औरंगाबाद विभागांतही त्यांची वस्ती आढळते.

 संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती
वर्ग:महाराष्ट्रातील अनुसूचित जाती
वर्ग:भारतामधील जाती