ठेलारी

ठेलारी ही जात असून या जातीचा मेंढी पालन हा मुख्य व्यवसाय आहे. महाराष्ट्रात ठेलारी जातीला एनटी-बी प्रवर्गात २७व्या क्रमांकाचे स्थान होते, परंतु २०२४मध्ये यांना धनगर तत्सम घोषित करून भज-क मध्ये समाविष्ट केले गेले.

स्थिती 

आज ठेलारी समाजाला खानदेशात (धुळे, नंदुरबार, नाशिक, जळगाव) मेंढपाळ समाज व ठेलारी समाज म्हणून ओळखतात. ठेलारी समाज पूर्णत जंगलात भटकणारा समाज आहे. ते शेतकऱ्यांच्या संपर्कात जास्त प्रमाणात येत असता कारण शेळ्या मेंढ्या शेतात बसाऊन खताच्या बदल्यात अन्नधान्य मिळवतात. १९५२ साली भारत सरकारने भटक्या जमातींना गुन्हेगार मुक्त केले आणि त्यांनतर १९५५ - १९५८ दरम्यान ठेलारी समाज सध्याच्या अधिवासात स्थायिक झाले आणि लहान शेतजमिनींची खरेदी केली. त्या शेतजमिनीं अजूनही आहेत, शेळया आणि मेंढ्यांची संख्या वाढवून डोंगराळ भागातील चांगल्या गवताळ प्रदेशांमध्ये जातात. ते एका विशिष्ट हंगामात मेंढ्यांचे कळपा बरोबर प्रवास करतात आणि हंगामाच्या समाप्तीनंतर परत येतात. सरकारने त्यांना काही लागवडदार जमीनदेखील दिली आहे ज्यायोगे त्यांना त्यांच्या शेळ्या/मेंढ्या साठी काही शेती उत्पादन व चारा मिळू शकेल. ते जवळील डोंगराळ भागात आपल्या मेंढरांसह फिरत असतात, त्यामुळे मेंढी साठी योग्य चारा मिळवू शकतात आणि ते मेंढ्याच्या  खतांच्या बदल्यात काही प्रमाणात अन्नधान्य मिळवतात. महाराष्ट्रातील खानदेशात मुख्यतः धुळे, जळगाव, नाशिक व नंदुरबार जिल्ह्यांमध्ये ठेलारी समाज आढळतो. या समाजातील लोक मेंढी चराईसाठी दक्षिणेकडील डोंगराळ भागात, सातपुडा रांगांमध्ये स्थलांतरित होतात. खानदेशात ते अजूनही जंगलात एक भटक्या जीवनशैलीत जगत आहेत, तसेच ठेलारी समाजाकडे थोड्या प्रमाणात शेतजमीन आहे. या प्रदेशाचे हवामान उन्हाळ्यात गरम आणि कोरडे आहे जूनच्या अखेरीपर्यंत ते ऑक्टोबर महिन्यामध्ये पाऊस पडतो. हिवाळी हवामान थंड आणि कोरडी आहे कमाल तपमान ४३ डिग्री सेल्सिअसपर्यंत पोहोचतो आणि वार्षिक पाऊस ७५ ते १२५ सें.मी. इतका होतो. मेंढी पाळण्यासाठी हे डोंगराळ पठार आणि खेडूत जमीन सर्वोत्तम अनुकूल मानतात. ठेलारी समाजाची भटक्या समाज म्हणून ओळख आहे आणि मेंढी पालन हा त्यांचा पारंपरिक उद्योग आहे. ठेलारी समाजाचीची मुख्य भाषा चांदशी अहिराणी असून मराठी, हिंदी आणि गुजराती मिश्रित आहेत. त्यांची मुले मराठी मध्यम मध्ये शिक्षण घेतात. ते मराठीत बोलतात. त्यांपैकी काही हिंदी आणि गुजराती समजू शकतात. खान्देशांत ठेलारी समाजाची लोकसंख्या ५ ते ६ लाख असून ८० टक्के लोक मेंढपाळ व्यवसाय करता आणि पूर्णत जंगलात राहून आपल्या पोटापाण्याचा प्रश्न सोडवतात.

ठेलारी समाजात अजूनही जातपंचाईतचे अस्तिव टिकून आहे. त्यांच्यात मुलामुलींची लग्न लहानपणी होत असल्यामुळे आंतरजातीय प्रेमविवाह कधीच होत नाही. ठेलारी समाजात शिक्षणाचे प्रमाण अत्यल्प आहे. भारतातील ह्या मुख्य मेंढपाळांची अवस्था सामाजिक दृष्टया, संसारिक दृष्टया आदिवासी पेक्षा ही बिकट आहे. आदिवासींना तरी झोपडी असते यांना राहायला झोपडीही नशिबी नाही.

 सामाजिक 

ठेलारी समाजात दोन सामाजिक विभाग आहेत ज्याला ढवळ्या मेंढीवाले आणि काळ्या मेंढीवाले म्हणले जाते. ढवळ्या मेंढीवाले आणि काळ्या मेंढीवाले दोघांच्या चालीरीती एकच आहेत परंतु ते एकमेकांत लग्न जुळवत नाहीत. दोघांना इतर समाजात समान दर्जा आहे. दोघे समान प्रमाणात प्रगत आहेत. ढवळ्या मेंढीवाले आणि काळ्या मेंढीवाले भेद हे स्वातंत्र्यानंतर म्हणजे १९५२ नंतर निर्माण झाले आहेत कारण १९५२ पूर्वी हे भेद नव्हते. ई.स. १८०० मध्ये ठेलारी समाजाला गुन्हेगार जात किंवा भटक्या जाती म्हणून ओळखले जात असे त्या वेळेस सुद्धा दोघे एकत्र वावरत होते आणि दोघांना समान दर्जाहोता. ढवळे आणि काळे हे दोघ एक असल्याचा पुरावा म्हणजे खिल्लारी शब्द, ज्या वेळेस दोघे खिल्लारी म्हणून वावरत होते आणि एक होते त्यावेळेस ढवळे आणि काळे भेद नव्हते आणि जसे काळे खिल्लारीचे ठेलारी झाले तसेच ढवळे सुद्धा खिल्लारीचे ठेलारी झाले. 

ठेलारी समाजाची आडनावे 
सरक, हाके, वाघमोडे, श्रीराम, सरगर, देवकाते, गोपणे,  तांबे, सुळ, बुरुंगले,
टेळे, येळे, कुलाळ, कोळेकर, केसकर, कोरडकर, कोपनर,  भिसे,  करणवर, महानोर, खताळ, खटके 
बोरकर, वाघमोडे, कारंडे, थोरात, वाक्से, करे, कोळपे, सोनकर ,सोन्नर, रूपनर, बाचकर, 
आणि अनेक आहेत. 

आधुनिकीकरणाचा भटक्यांच्या आचारविचारांवर अद्याप परिणाम झालेला नाही. अलिप्तपणामुळे त्यांच्यात मागासलेपणा दिसून येतो. म्हणून त्यांना भेडवसाणाऱ्या समस्या आणि त्यावरील उपाय लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.

 ठेलारी समाज: समस्या, संघर्ष आणि युवा परिवर्तन 

१. ठेलारी समाजाची सध्याची शैक्षणिक स्थिती आणि आव्हाने
ठेलारी समुदायाची शैक्षणिक स्थिती महाराष्ट्रातील इतर मागास गटांमध्ये सर्वात चिंताजनक आहे.

निरक्षरतेचा विळखा: समाजात निरक्षरतेचे प्रमाण सरासरी ९० ते ९५% इतके आहे, जे राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूप जास्त आहे.

गंभीर गळती दर: ५० ते ६०% मुले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण करू शकत नाहीत. माध्यमिक शिक्षण (१० वी) पूर्ण करणारे केवळ १० ते १५% असून, उच्च शिक्षण घेणाऱ्यांचे  प्रमाण १ ते २% इतके नगण्य आहे.

२. मुख्य शैक्षणिक अडथळे:

भटकी या जीवनशैली: वर्षातील ६-८ महिने कळपाबरोबरच्या स्थलांतरामुळे शिक्षण खंडित होते.

बालविवाह: लहान वयात लग्न झाल्यामुळे मुले-मुली शिक्षण सोडून कुटुंबाच्या जबाबदारीत अडकतात.

आर्थिक दबाव: फी आणि खर्चापेक्षा मुलांना कामावर पाठवून कुटुंबाच्या उत्पन्नात भर घालण्याला पालक प्राधान्य देतात.

जुनी मानसिकता: 'शिक्षण फालतू आहे' आणि 'मुलींना जास्त शिकवल्यास लग्न करणे कठीण होते' या गैरसमजुतीमुळे शिक्षणाकडे नकारात्मक दृष्टिकोन आहे.

३. आर्थिक आणि सामाजिक शोषण
शैक्षणिक मागासलेपणामुळे ठेलारी समाज आर्थिक आणि सामाजिक शोषणाला बळी पडत आहे.

कर्जाचे दुष्टचक्र: पारंपरिक उत्पन्नात घट झाल्यामुळे कुटुंबांना अत्यावश्यक गरजांसाठी सावकारांकडून मासिक ३% ते ५% (वार्षिक ६०% पर्यंत) व्याजदराने कर्ज घ्यावे लागते. हे उत्पन्न केवळ व्याज फेडण्यात खर्च होते.

अनावश्यक खर्च: देवाची मानता, जावळ किंवा दशक्रिया यांसारख्या अनावश्यक सामाजिक विधींवर मोठा खर्च केला जातो. कर्जापायी मेंढ्या विकून टाकल्या जातात किंवा मुलांना सल्दारीसाठी (मेंढपाळ म्हणून) दुसऱ्याकडे कामाला ठेवले जाते.

राजकीय उपेक्षा: समाजातील अशिक्षित पुढाऱ्यांकडून केवळ मतपेटीसाठी समाजाचा वापर केला जातो, पण त्यांना शिक्षणाच्या संधी किंवा शासकीय योजनांची माहिती दिली जात नाही. यामुळे समाज अधिकच मागे पडत आहे.

मूलभूत सुविधांचा अभाव: अनेक ठेलारी वस्त्यांमध्ये (उदा. कृष्णानगर) स्वातंत्र्यानंतर ७० वर्षे उलटूनही रस्ते, वीज आणि पाणी यांसारख्या मूलभूत सुविधांचा अभाव आहे.

४. युवा ठेलारी संघ (YTS): परिवर्तन चळवळ

ठेलारी समाजातील सुशिक्षित युवा पिढीने समाजाला या चक्रातून बाहेर काढण्यासाठी युवा ठेलारी संघाची (YTS) स्थापना ३१ मे २०२० रोजी केली आहे.

संघटना आणि नेतृत्व: सुरेश सखाराम सरक (संघटन प्रमुख), माजी सैनिक बापूजी खताळ (अध्यक्ष), उत्तम मारणर (उपाध्यक्ष), कै. गोरख सोनू सरक (सचिव) ,चुडामण सरगर (सेक्रेटरी), दिनेश उत्तम सरक , सुरेश गोयकर ,नाना वाकसे , सावळीराम करे ,चुडामण सरगर (सेक्रेटरी), दिनेश उत्तम सरक , सुरेश गोयकर ,नाना वाकसे , सावळीराम करे दिनेश महानोर ,कमलाकर महानोर ,डॉक्टर उत्तम महानोर ,धोंडू कोळपे आदी आणि इतर अनेक सहकाऱ्यांनी ही संघटना उभी केली.

कार्याचे स्वरूप: YTS प्रामुख्याने शिक्षण, बालविवाह निर्मूलन आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनावर लक्ष केंद्रित करते. संघटना गावोगावी भेटी देऊन प्रबोधन करते.

जागरूकता आणि साहित्य: नाना वाकसे यांनी गाणी बनवून तसेच इतर सहकाऱ्यांनी लेखन करून समाजावर प्रबोधन केले आहे. YTS चा मुख्य नारा 'शिक्षण करा' हा आहे.

संदर्भ 

वर्ग:महाराष्ट्रातील मागासवर्गीय जाती
वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती