खुडी

खुडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील एक गाव आहे.


भौगोलिक स्थान
भौगोलिक स्थान-
चारही बाजूंनी डोंगर असलेले खुडी हे गाव देवगड पासून दक्षिण दिशेला साधारणपणे ३५कि.मी. अंतरावर ,कणकवली पासून पूर्वेकडे साधारणपणे ३२ कि.मी.व मालवण पासून उत्तरेला साधारणपणे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे.

हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

ग्रामपंचायत व प्रशासन

खुडी गावात १८मार्च १९७३ रोजी ग्रामपंचायतीची स्थापना झाली. ग्रामपंचायतीमार्फत  गावचे प्रशासन चालवले जाते. एकूण सदस्य संख्या नऊ एवढी आहे. 

लोकजीवन
हिरव्यागार वनराईच्या कुशीतील खुडी गाव हा कष्टकरी धार्मिक व श्रद्धाळू पण सुशिक्षित लोकांचा आहे .येथील निसर्ग शोभा, आंब्याच्या बागा या पर्यटकांना खुणावत असतात .'एक गाव एक होळी 'अशा एकतेने हे गाव बांधलेले आहे.

अर्थकारण
खुडी गावात भात ,नाचणी ,भुईमूग ही पिके पावसाळी हंगामात घेतली जातात. त्यांच्या जोडीला कुळीथ ,उडीद, तूर, वरी, तीळ,कणगी ही पिके ही घेतली जातात. आंबा ,काजू ही फळपिके ही मोठ्या प्रमाणात घेतली जातात. इथला प्रसिद्ध हापूस आंबा वाशी, सांगली येथील मार्केटला मोठ्या प्रमाणावर पाठवला जातो.

या गावात महाराष्ट्र शासन कृषी विभाग मान्यता प्राप्त अनंत आधार नर्सरी आहे. येथे आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, जांभूळ, कोकम, चिकू ,जाम, पेरू, चाफा यांची कलमे तसेच फुलझाडे ,फळझाडे यांची विक्री होते तसेच तेथे काजू प्रक्रिया ,कोकम सरबत ,आवळा सरबत ,कोकमआगळ असे अनेक उद्योग चालवले जातात. त्यामुळे येथील  बऱ्याच लोकांना रोजगार मिळालेला आहे.

रोहित नर्सरी मध्ये आंबा, काजू यांच्या रोपांची विक्री होते.

 इतिहास 
खुडी ,सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या एका टोकाला असणाऱ्या, समुद्रकिनारा लाभलेल्या देवगड तालुक्यातील एक निसर्ग सौंदर्याने नटलेला रमणीय गाव. कणकवली मालवण देवगड या तिन्ही तालुक्यांपासून साधारणपणे सारखेच अंतर असलेल्या खुडी गाव. पूर्वी कोटकामते -खुडी हा एकच गाव होता .काही वर्षापूर्वी कोटकामते व खुडी स्वतंत्र गाव झाले.

भौगोलिक व नैसर्गिक वैशिष्ट्ये

कणकवलीहून खुडीला येताना बुधवळे गावची हद्द संपल्यावर लांबवर पसरलेला, मध्ये मध्ये कातळ असलेला विस्तीर्ण माळ नजरेस पडायला सुरुवात होते .नजर पोहोचणार नाही अशा या माळावर मध्येच कुठेतरी झुडुपे ,एखादे झाड ,छोटी छोटी डबकी दिसतात. पावसाळ्यात मात्र या माळाचे रूप एकदम पालटून जाते .पांढरी ,जांभळी ,निळ्या फुलांची मध्ये मध्ये नक्षी असलेला हिरवागार शालू कोणीतरी पसरवला आहे असे वाटते ,समोरचे उंच डोंगर हिरवी दुलई लपेटून बसले आहेत असे वाटते .पशुधनाची संख्या जरी आता कमी झाली असली तरी शांतपणे इकडे तिकडे फिरणारी गुरेढोरे व कानात वारे शिरल्याप्रमाणे उंडारणारी वासरे  हे सारे पाहून तिथून जाऊ नये असे वाटते.
खुडी गावात पाऊस बऱ्यापैकी पडतो. गावात बऱ्याच ठिकाणी छोटे छोटे ओहोळ वाहत असतात. पाऊस गेला की त्यातील पाणी मात्र कमी होते.
जानकरवाडीच्या जवळ एक खोडयाळे तलाव आहे.
प्रेक्षणीय स्थळे

धार्मिक स्थळे -

1) मारूती मंदिर - 

कणकवली होऊन खुडी कडे येताना आजूबाजूच्या सड्यावरील निसर्ग सौंदर्य डोळ्यांनी टिपत असतानाच गावात प्रवेश होतो ,त्याचवेळी डाव्या बाजूला एक मारुती मंदिर लागते. जणू काही ते साऱ्या गावाला असे सुचवते की सुदृढ शरीर हीच माणसाची खरी कमाई आहे .या मंदिरात हनुमान जयंतीचा उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो.

2)श्री देवी हेदुबाई मंदिर - 

आचऱ्याहून खुडी गावात प्रवेश करताना प्रथम खुडीपाटवाडी लागते नंतर पुढे येताना दोन्ही बाजूला गर्द वनराई, मध्येच येणारा ओहोळाचा खळखळ आवाज ,वातावरणातील धीरगंभीर शांतता मनाचा थरकाप उडवते ,कोणत्यातरी हिंस्त्र प्राण्याचे दर्शन होईल की काय असे वाटत असतानाच श्रीदेवी हेदुबाई मंदिराचा परिसर सुरू होतो अन् नकळत मन शांत होते. कार्तिक महिन्यात उत्पत्ती एकादशीला सुरू होणारा हरिनाम सप्ताह सात दिवस चालतो .जिल्हाभरातील हरिनाम दिंड्यांचे अनोखे नृत्याविष्कार पाहून अक्षरशः डोळ्याची पारणे फिटते .सर्व गावकरी व मोठ्या संख्येने गावात दाखल झालेले शहरस्थित गावकरी या उत्सवाचा मनमुराद आनंद लुटतात.


3)श्री देव भूतेश्वर-

जिथे दिवसा सुद्धा सूर्यकिरणांना जमिनीवर प्रवेश मिळत नव्हता अशा गर्द वनराईत श्री देव भुतेश्वर मंदिर वसलेले आहे जुनेजाणते लोक सांगतात की दिवसा सुद्धा येथे जायला लोक घाबरत असत त्याला कारण इथली गर्द झाडी व निरव शांतता. परंतु आता या वनराई मधील बरीचशी झाडी कमी केल्याने   लोक दर्शनाला येतात .श्रावण सोमवारी, नागपंचमी व महाशिवरात्रीला येथे लोकांची गर्दी असते .ही वनराई सुमारे आठ एकर जागेत राखलेली आहे.



4)श्री गणेश मंदिर--

कोटकामतेहून खुडीला येताना जेथे खुडीची हद्द सुरू होते तेथे जवळच श्री गणेशाचे छोटेसे टुमदार मंदिर आहे. खुडीत प्रवेश करताना व खुडीतून बाहेर पडताना श्री गणेशासमोर पांथस्थ नतमस्तक होतात.


5)श्री वाघदेश्वर मंदिर-
 खुडी गावातील वाघदेश्वर मंदिर हे वाडीच्या एका बाजूला गर्द जंगलात वसलेले असून जुने लोक सांगतात की हे मंदिर पांडवकालीन आहे. एका अखंड जांभ्या दगडात हे मंदिर कोरलेले असून आतील मूर्ती ही जांभ्या दगडाची आहे आतील मूर्ती वाघाची आहे .या मूर्तीचे शीर तुटलेले आहे .या 'वाघदेश्वर' मंदिराच्या नावावरून या वाडीला वाघदेवाडी हे नाव पडले आहे .येथील लोकांचा या देवावर प्रचंड विश्वास असून हा देव आमचे व आमच्या गुरावासरांचे रक्षण करतो असा त्यांचा दृढ विश्वास आहे .पावसाळ्यात तर येथील निसर्ग सौंदर्य पाहण्यासारखे असते.



ग्रामपर्यटन-

खोड्याळे तलाव-  


कातळ शिल्प-


कलाकारांचे गाव 
खुडी गावातील कै. आपा कावले व कै. बाबी कावले या सुप्रसिद्ध भजनी बुवांनी खुडी गावाचे नाव प्रकाशात आणले.. तसेच कै. बाळ गुळेकर व कै. कृष्णा जोईल हे उत्कृष्ट नाट्यकर्मी होऊन गेले.
सध्या सुप्रसिद्ध बुवा श्री. संतोष जोईल व श्री. किरण शिद्रुक हे महाराष्ट्रात आपली भजन सेवा सादर करत आहेत. येथील श्री भुतेश्वर दशावतार नाट्य मंडळ व श्रीदेवी हेदुबाई दशावतार नाट्यमंडळातील कलाकार आपली सेवा रसिकांना देत आहेत. अलीकडील दोन वर्षात श्री समर्थ समईनृत्य पथकाचे बरेच प्रयोग जिल्ह्यात व जिल्हयाबाहेर सादर होत आहेत. येथील दिंडी पथके हरिनाम सप्ताहाला आपली कला सादर करतात.

नागरी सुविधा
शिक्षण-

गावात एक पूर्ण प्राथमिक शाळा व दोन प्राथमिक शाळा  आहेत. तसेच एक अंगणवाडी व दोन मिनी अंगणवाड्या आहेत.

आरोग्य - 

गावात एक प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र आहे.तसेच कोटकामते येथील डाॅ.सुशांत माणगांवकर आठवड्यातून तीन दिवस व जेंव्हा गरज भासेल तेंव्हा खुडीत अत्यावश्यक सेवा देतात.

पोस्ट ऑफिस

 पोस्ट ऑफिस -गावात एक ब्रॅंच पोस्ट ऑफिस आहे.

रास्त दराचे धान्य दुकान -

गावात रेशन दुकान असून त्याद्वारे लाभार्थ्यांना धान्य पुरवठा केला जातो.
शिवाय गावात इतर तीन किराणा मालाची खाजगी दुकाने  ग्राहक सेवेसाठी उपलब्ध आहेत.

रस्ते व वाहतूक -

गावातून कणकवली मालवण व देवगड हे तालुके जोडणारे पक्के रस्ते आहेत.गावात पाच रिक्षा, चारचाकी वाहने वाहतुकीसाठी उपलब्ध आहेत. एसटी महामंडळाची बस गावातून धावते.

विद्युत वितरण-

महावितरण द्वारे गावातील प्रत्येक वाडी वस्तीवर वीज पुरवठा केला आहे.

वन्यजीव व जैवविविधता 
वन्यजीव व जैवविविधता-येथील जंगलात डुक्कर, वाघ ,कोल्हे, तरस ,भेकर ,माकडे ,साळींदर, मुंगूस हे प्राणी आढळतात तसेच साप ,घोणस ,फुरसे ,अजगर हे सरपटणारे प्राणी येथे दिसतात. कावळा, चिमणी, मोर, कोकीळ, लांडोर, पोपट, बगळे, गिधाड घार ,कबूतर ,ससाणा ,टिटवी हे पक्षी या परिसरात आढळतात.
येथे आंबा, फणस ,काजू, चिंच,वड, रतांबा ,सुपारी,  पिंपळ शिसव, खैर, ऐन, किंजळ, आवळा, साग, शिवण ,अशोक,आकेशिया सुरंग, सावर ,पेरू, चिकू इत्यादी वनस्पती आढळून येतात.

जवळपासची गावे
1) कोटकामते 

2) पोयरे 

3) कुडोपी 

4) बुधवळे 

5) किंजवडे 

6) आरे 

7) नांरिंग्रे

संदर्भ

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे