वाघोली (महाड)

वाघोली महाड हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील महाड तालुक्यातील एक गाव आहे.

भौगोलिक स्थान
वाघोली गाव कोकणात वसलेल तसेच श्रीमान रायगडाच्या पायथ्याशी असल्याने त्याचे इतिहासात महत्व दिसून येते.

हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.

लोकजीवन
-जवळपास ३०० घरांचा उंबराठा असलेलं मराठा लोकवस्तीच गाव आहे. येथील तरुण वर्ग मोठया प्रमाणात रोजगाराकरिता गुजरात तसेच पुण्याला स्थलांतरित झाला आहे. काही तरुण आणि वृद्ध ग्रामस्थ अजूनही पारंपरिक भात शेती करतात. येथे मोरे / मौर्य कुळातील लोकवस्ती जास्त प्रमाणात आहे.

 प्रेक्षणीय स्थळे आणि इतिहास 
दुर्ग दुर्गेश्वर श्रीमान रायगडाच्या दक्षिणेकडील महत्वाचे खेडे म्हणजे वाघोली. परिसरातील वाघोलीगावाला लागून पोटल्याचा डोंगर आहे. मराठयांविरुद्ध चालवलेल्या मोहिमेला इंग्रजाना अपेक्षित यश आलं नव्हत. याच पोटल्याच्या डोंगरावरून  इंग्रज अधिकारी कर्नल प्रॉथर याने १८१८ साली तोफा लावून गोळे डागले, यात रायगडाचे अतोनात नुकसान झाले. हा सर्व भाग मराठ्यांच्या आधीपत्त्याखाली असूनही ही मोक्याची जागा काही फितूरांनी थोड्याशा लाभाकरीता इंग्रजाना दाखवली. रायगड या धक्क्यातून कधीच सावारला नाही आणि इथूनच मराठेशाहीचा दुर्दैवी शेवट झाला. पेशव्यांचे सेनापती अप्पाजी हरी यांनी १७७३ मध्ये जिंकलेल्या रायगड युद्धात छत्रपती शाहू महाराजांचे सरदार यशवंतराव दत्ताजीराव मोरे यांना वाघोलीगाव इनाम दिल्याचा उल्लेख आढळतो. वाघोली गावामध्ये अनेक शिवकालीन मंदिरे आहेत. त्यातील वाघोलीश्वर हे गावाच्या मध्यभागी स्थापित आहे. या मंदिराचा उल्लेख थेट छत्रपती शिवरायांच्या राज्याभिषेका समयीचा आहे. शिवराज्याभिषेक सोहळ्यात काशीहून आलेले गागाभट्ट याच वाघोलीच्या श्री. वाघोलीश्वर मंदिरात उतरले होते. याची बातमी शिवछत्रपतींना मिळताच त्यांनी स्वतः सरकार कारकुनांसह वाघोलीश्वर मंदिरात येऊन गागाभट्ट यांची भेट घेतल्याची नोंद आढळते.

वाघोली गावाचे दुर्गमत्व तेथील जून्या अवशेषावरून समजते. पोटल्याच्या डोंगराच्या पायथ्याशी असलेले पोटलेवाडी हे गाव वाघोली या गावाचा भाग असल्याने येथे असलेले धाकटी बाव आणि थोरली बाव ( सरकार विहीर ) असे शिवकालीन पाणवठे आजही येणाऱ्या जाणाऱ्यांची तहान भागवतात

गावाच्या मध्यभागी मोरे घराण्यातील मुख्य घराच्या जोत्याचे अवशेष अजूनही सुस्थितीत असल्याचे दिसून येतात. जोत्याच्या भव्यतेवरून इमारत किती भव्य असेल याचा अंदाज बाळगता येतो. याच जोत्याच्या शेजारी जुने शस्त्रधारी कालकाई देवीचे शिल्प दिसून येते. गावच्या प्रवेशद्वाराजवळ जननी मातेचे प्रशस्थ मंदिर आहे. मंदिराच्या समोरच दोन भव्य समाधी चौथरे आहेत. त्यातील एक समाधी चौथरा गावातील मोरे घराण्याचे पूर्वज बुगाजी मोरे यांचा असल्याचे सांगण्यात येते. मंदिराच्या पूर्वेकडील भागात दुर्मिळ प्रकारातील ' चतुर्भुज विरगळ ' आणि उध्वस्त समाधी चौथाऱ्यांचे अवशेष पाहायला मिळतात. जननी माता देवस्थानची पूजेची जबाबदारी पूर्वापार जंगम आणि डोंगरकोळी समाजातील शिंदे भगत यांच्याकडे आहे. गावातील अनेक मंदिराचा जीर्णोद्धार स्थानिकांनी काही वर्षांपूर्वीच केला आहे. जननी माता मंदिराच्या परिसरात जून्या काळात सती गेलेल्या विरांच्या पत्नीचा सती शिळा देखील आढळून येतात.

गावात प्रवेश करताना, होळीचा माळ असून त्यावर छत्रपती शिवरायांचा पुतळा दिमाखात उभा दिसतो. तेथेच बाजूला असलेल्या पारावरच्या मारुतीच्या मूर्ती शेजारी शिवकालिन तोफ उभी आहे. राजधानी रायगडाच्या मुख्य चोवीस पाहाऱ्यांपैकी कळकीचा पहारा वाघोली गावातून स्पष्ट दिसून येतो. पावसाळ्यात निसर्ग वाघोली गावावरती विशेष उधळण करतो. नवरा नवरीचा डोंगर गावच्या हद्दीवरून दिसतो. हा परिसर पश्चिम घाटात येत असल्याने जैवविविधता खूप मोठ्या प्रमाणावर दिसते.

नागरी सुविधा
गावाला येण्याकरिता डांबरीरस्ता सुस्थितीत असून, दिवसातून दोन वेळेस तेथे एस. टी. बस ची सेवा उपलब्ध आहे.

जवळपासची गावे 
गावाच्या दक्षिण दिशेला 'दुर्गदुर्गेश्वर रायगड' आहे आणि 'पोटलेवाडि' हे धनगर समाज वस्तीचे गाव आहे. पश्चिमेकडील बाजूला मांडले आणि नवरा नवरीचा डोंगर असलेल्या खर्डी गावाची हद्द येते. गावाच्या पूर्वेकडे जवळपास ३ किलोमीटर अंतर पार केल्यावर काही कातळ शिल्पे तसेच, कातळात कोरलेल्या शिवपिंडी पाहायला मिळतात. अनेक शतकांपासून तालुक्यातील भक्तांचे श्रद्धास्थान श्रीक्षेत्र वरदायीनी माता / 'वाळण कुंड' हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.

संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:महाड तालुक्यातील गावे
वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे