उदाराम देशमुख

राजे उद्धवजी रामजी उर्फ (राजे उदाजी राम) उर्फ राजे उदाराम हे शिवपूर्वकालीन मोगल सरदार/मनसबदार होते.

"ll उदारामश्चाग्रजन्मा ख्यात: क्षात्रेण कर्मणा ll" (अर्थ - क्षात्रकर्मामुळे प्रख्यात असा उदाराम ब्राह्मण)

उदाजीराम यांचे वास्तव्य माहूरच्या किल्ल्यावर होते. त्यांच्याकडे ५२ महालांची जहागिरदारी तसेच फौजदारी होती.

 माहूरचे मनसबदार: उदाराम जी 

 बुलढाणा जिल्ह्यातील मेहकरपासून ते आदिलाबादपर्यंत त्यांची जहागीर होती.
 वऱ्हाड प्रांताचा एक तृतीयांश भाग त्यांचा मुलुख होता.
 महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन इतिहासात सरदार लखुजी जाधवराव आणि राजे उदाराम या दोघांचे नाव सोबतच घेतले जाते. 
त्यांच्यात अत्यंत मैत्रीपूर्ण संबंध असल्याचे आपल्याला दिसते. तंजावरच्या शिलालेखात तर राजे उदाराम यांचा उल्लेख ‘लखुजी जाधवरावांचा मुलगा’ असा केला आहे, अर्थात ही चूक असली, तरी दोघांमधील संबंधावर यावरून प्रकाश पडतो. 
दोघांचाही मृत्यू नियतीने देवगिरी किल्ल्यातच लिहून ठेवला होता. 
ई.स. १६१६ पर्यंत उदाराम आणि लखुजी जाधवराव निजामशाही सरदार होते. 
त्यानंतर मलिक अंबराशी असलेल्या मतभेदांमुळे दोन्ही मराठा सरदार निजामशाही दरबार सोडून मोगल दरबारात हजर झाले. त्याकाळी हे दोनच मुख्य मराठा सरदार निझामाच्या दरबारात असल्याने आणि मराठा सैनिकांची मलिक अंबराला गनिमी कावा युद्धतंत्रसाठी नितांत गरज असल्याने, मलिक अंबरने त्यांना परत आपल्याकडे वळवून घेतले. 
मलिक अंबराने कपटाने त्यांचा खून करण्याचा एक अयशस्वी प्रयत्न केला. मलिक अंबराचा पराभव करून राजे उदाराम आधी विजापूरच्या आदिलशाहाकडे व नंतर मोगलशाहीत आले.  

भातवडीच्या युद्धात लखुजी आणि उदाजीराम दोघेही मोगल सैन्याकडून लढले. शहजहानच्या बंडाच्या वेळी त्याला सहाय्य केल्यामुळे उदाजीराम यांना आपला भाऊ वेळाजी(?) जहांगीर बादशहकडे ओलिस ठेवावा लागला होता. 

बादशहानाम्यातील नोंदीनुसार २८ मार्च १६३३ ते ६ एप्रिल १६३३ दरम्यान राजे उदाराम (पहिले) यांचा देवगिरी किल्ल्याच्या पायथ्याशी किल्ल्याला वेढा घातलेला असताना मृत्यू झाला. 

७ नोव्हेंबर १६२४ च्या एका पत्रात त्यांनी अदिलाबादच्या कारकुनास तळे बांधण्यासाठी जमीन लावून देण्यास आज्ञा केली आहे. 

या पत्रात तसेच १४ डिसेंबर १६३१ च्या एका महजरनाम्यात उदाजीराम यांचा उल्लेख ‘महाराजा उदाजीराम’ असा देखील येतो. यावरून त्यांना ‘महाराजा’ असा खिताब होता, हे स्पष्ट होते.

पेशवे, निझाम आणि नागपूरकर भोसले या तिघांसोबत वाटाघाटी करून तिथे तीअंमली पद्धत बसवण्यात यांचा मोलाचा वाटा होता.
 ई.स. १८०२ मध्ये उदारामाच्या जहागिरीची
मालेगाव (जहागीर), 
वारा (जहागीर) , 
पुसद, 
कळमनुरी,
उमरखेड आणि 
माहूर 
अशा ६ भागात वाटणी झाली. त्यानंतर त्यांनी आपली देशमुखी सांभाळली आणि त्यामुळे ते ‘राजे उदाराम देशमुख’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

मासिर उल उमरचा लेखक लिहितो, "उदाजी राम फसवणूक आणि कट रचण्यासाठी कुप्रसिद्ध असले तरी ते त्यांच्या कर्तृत्वासाठी आणि उदारतेसाठीदेखील प्रसिद्ध होते. मानवजातीकरिता दानधर्मात ते कधीही अपयशी ठरले नाही आणि या संदर्भात ते दख्खनी सरदारांच्या अग्रभागी होते."

 जगजीवनराव वल्द उदाजीराम 

राजे उदाजी राम यांच्या मृत्यूनंतर लगेच त्यांचा अल्पवयीन मुलगा जगजीवनराव याला महाबतखानाच्या मध्यस्थीने तीन हजार जात, दोन हजार स्वार अशी मनसब मिळाली आणि तो राजे उदाजी राम यांचा उत्तराधिकारी झाला. जगजीवनराव आणि भिकुजी मोहिते हंबीरराव यांनी सोबत मोहिमा लढवल्याची माहिती ऐतिहासिक फारसी साहित्यात मिळते. राजे उद्धावजी रामजीपासूनच हे घराणे माहुरच्या किल्ल्यावर वास्तव्यास होते.
जगजीवनरावाकडे माहूरच्या रामगड किल्ल्याची वडिलोपार्जित किल्लेदारी होती तसेच, २७ महालांची जहागिरदारी ही त्याने मिळवली होती, जी कालांतराने वाढत जाऊन त्याच्या अखत्यारीत संपूर्ण मुलुख २ कोटी ८० लक्ष दामांचा झाला. जगजीवनरावाने माहुरचा किल्ला दुरुस्त करून उत्तरेकडे चीनी दरवाजा नावाचा रंगीत दरवाजा बांधला. 
औरंगजेब आणि त्याचा भाऊ दारा शुकोह यांच्यात झालल्या सामुगढच्या निर्णायक लढाईत जगजीवनराव मारला गेला. त्याची पत्नी लक्ष्मीबाई हिच्या नावे औरंगजेबाने देवगिरी येथे जहागिरी लावून दिली. त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा बाबुराव हा गादीवर आला.
 जगजीवनाच्या मृत्यूनंतर हरचंदरायाने उदारामाच्या जहागिरीवर हल्ला चढवला.

 रायबाघिणी सावित्रीबाई  

राजे उदाराम घराण्याच्या जिवावर उठलेल्या हरचंदरायाचा बीमोड सावित्रीबाईने स्वतः लढून केला. निशाणाला चोळी बांधून सैन्याला लढण्यास उत्तेजित केले. त्यामुळे औरंगझेबाने तिच्या अभूतपूर्व शौऱ्यासाठी तिला ‘पंडिता’ आणि राय बागन असे दोन खिताब बहाल केले होते. वाशिम जिल्ह्यातील अनसिंगच्या एका ब्राह्मणाला दिलेल्या सनदेत रायबागिणीचा उल्लेख ‘राजाधिराज महाराज सावित्रीबाईसाहेब रायबागिनी’ असा येतो. उंबरखिंडीच्या युद्धात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी काहार्तलब खान आणि रायबागनच्या सैन्याचा पराभव केला, तेव्हा शिवाजी महाराजांना शरण जाण्याचा सल्ला काहर्तलब खानाला रायबागननेच दिला होता. रायबागनचा मृत्यू १६६० च्या दशकात झाला असल्याची संभावना आहे.  

रायबागिणीनंतर तिचा नातू आणि जगजीवनरवाचा मुलगा राजे उदाजीराम 'बाबूराव'' गादीवर आला. हा आपल्या बापा आणि आजोबाप्रमाणे फार पराक्रमी नसला तरी, जगजीवनरावला नसलेला "राजे" हा खिताब त्याला औरंगजेबाने दिला. हा खिताब पुढे वंशपरंपरागत करण्यात आला.  साल्हेरच्या लढाईत आपण ब्राह्मण असल्याचे सांगून मराठ्यांच्या हातून त्याने आपली सुटका करवून घेतली होती. 

१३ जानेवारी, १६७१ च्या एका पत्रात बाबुराव औरंगजेबाला लिहितो की, "शिवाजी महाराजांनी त्याच्या जहागिरीतील उमरखेड येथून चौथाई जमा केली. त्याचे सैन्य माहुर येथेच आहे. जहागिरीच्या संरक्षणाकरिता त्याला माहुरची फौजदारी आणि किल्लेदारी परत करण्यात यावी." 

१७०२ साली बाबुरावचा मृत्यू झाला. बाबुराव नंतर त्याचा मुलगा 'व्यंकटराव' उत्तराधिकारी झाला. उदाजीरामाच्या घराण्यातील लोक 'उदाजीराम' अशीच दस्तखत करत त्यामुळे, पेशव्यांचे कामविसदार कृष्णाजी अनंत याने मृत व्यक्तीच्या नावे सही करण्यास हरकत घेतली. यासंदर्भात वाद होऊन शंकररावांची जहागिरी देखील जप्त झाली, पण त्यांच्या मुत्सद्दीपणामुळे ती परत मिळाली. नावातील या घोळामुळे या घराण्याच्या इतिहासाबद्दल बरेच गैरसमज आहेत. यानंतर राजे उदाराम घराण्याचा लौकिक कमी झाला. यानंतरचे राजे उदाराम फार तर हजारी मनसबदार राहिले. राजे उदाराम (पहिले) यांच्या मृत्यूनंतर प्रत्येक वंशजाने स्वतःच्या नावापुढे ‘राजे उदाराम’ हे नाव लावल्याने नेमके कागदपत्र कोणाच्या नावाने आहे? हे कळत नाही. जरी या घराण्यातील सदस्यांनी पुढे युद्धात सहभाग घेतला नाही, तरी राजकारणात हे लोक पटाईत होते.

स्वातंत्र्यचळवळीत योगदान

१८५७ च्या उठावाच्या वेळी राजे उदाराम घराण्याने रंगो बापूजी गुप्ते यांना सहाय्य केले. रंगो बापुजी भूमिगत झाल्यानंतर माहुरकर उदरामाकडे नेहमी येत असत. 

वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास