किंजवडे

किंजवडे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील एक गाव आहे.

हे गाव नांदगाव - देवगड या राज्य महामार्गांवर लिंगडाळ तिठ्यापासून ५ किमी अंतरावर आहे. किंजवडे कणकवली ३८ किलोमीटर व मालवण पासून ५५ किलोमीटर अंतरावर स्थित आहे.

गावाच्या चारही बाजूने डोंगर रांगा आणि बारमाही वाहणारी अन्नपूर्णा नदी आहे. या नदी काठावर प्राचीन स्वयंभू श्रीदेव हरभट स्थानेश्वराचे मंदिर आहे. मंदिराच्या बाजूला अन्नपूर्णेचा घाट असून आजूबाजूला नारळी पोफळीच्या बागा आहेत. महाराष्ट्र राज्यातील द. 

 वाड्या 

गावात एकूण १२ वाड्या - वस्त्या आहेत. 

1. देऊळवाडी (जोईलवाडी एकत्र)

2. कोंडामा (धनगरवाडी)

3. भरडवाडी (कोलझर एकत्र)

4. परबवाडी 

5. ठाकुरवाडी 

6. खालचीवाडी (सुर्वेवाडी एकत्र)

7. डोबवाडी 

8. बाईतवाडी 

9. कदमवाडी (बौद्धवाडी)

10. पाडावेवाडी 

11. घाडीवाडी 

12. तेलीवाडी

 वैशिष्ट्यपूर्ण बाबी 
 सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासनामध्ये हे गाव विशेष उल्लेखनीय आहे. कारण किंजवडे गावाला निर्मल ग्राम पुरस्कार , तंटामुक्त गाव पुरस्कार असे मानाचे पुरस्कार प्राप्त झालेले आहेत. सोबतच पर्यावरण संतुलित समृद्ध ग्रामयोजना तर्फे पर्यावरण विकास रत्न पुरस्कार 2011 हा पुरस्कार भारताच्या राष्ट्रपती मा. प्रतिभाताई पाटील यांच्या हस्ते देण्यात आला होता.
मध्यवर्ती|इवलेसे|200x200अंश|पर्यावरण पुरस्कार
मध्यवर्ती|इवलेसे|200x200अंश|PURASKAR
 सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासनातर्फे दिला जाणारा संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियान सन 2019 -20 मधील जिल्हा स्तर प्रथम क्रमांकाचे पारितोषिक विजेता हा गाव आहे.माझी वसुंधरा अभियान ४.०  सन 2025 विभाग स्तरावरील विजेता गाव म्हणून किंजवडे गावाची वैशिष्ट्यपुर्ण ओळख आहे. लोकसंख्या गट:  १.५ ते २.५ हजार कोकण विभाग द्वितीय किंजवडे ग्रामपंचायत, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असा हा मानाचा किताब आहे. सरपंच: श्री संतोष मनोहर किंजवडेकर, ग्रामपंचायत अधिकारी: श्री शिवराज लालूबाई धारू राठोड यांचा यथोचित सत्कार करून हा पुरस्कार महाराष्ट्र शासनाकडून या गावास देण्यात आला होता. अभियान कालावधीत २० हजार पेक्षा अधिक वृक्षांची लागवड करण्यातआली असून, त्यांचे व यापूर्वी लागवड केलेल्या वृक्षांचे संवर्धन करण्यात येतआहे.  गावात ०६ नवीन हरित क्षेत्र तयार करण्यात आले असून नव्याने निर्माण करण्यात आलेल्या व यापूर्वी निर्माण केलेल्या हरित क्षेत्रांचे संवर्धन करण्यात येत आहे.  गावातील ग्रामपंचायत मालकीच्या सर्व इमारतींवर सोलार संयंत्रणे बसविण्यात आली आहेत. सणासुदीच्या वेळेस होणारे जल प्रदूषण रोखण्यासाठी गावात कृत्रिम विसर्जन कुंड तयार करण्यात आले आहेत. विद्युत वाहनांना प्रोत्साहन देण्यासाठी गावात ठीक ठिकाणी विद्युत चार्जिंग स्टेशन उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.पर्यावरण सेवा योजना या योजनेअंतर्गत गावातील आठही शाळा व विद्यार्थ्यांनी सक्रिय सहभाग नोंदविला आहे.गावातील सार्वजनिक ठिकाणी माजी वसुंधरा तत्वे दर्शविणाऱ्या बाबींच्या माध्यमातून प्रचार आणि प्रसिद्धी करण्यात आली आहेत.किंजवडे गावच्या ग्रामपंचायतीने माझी वसुंधरा अभियान ४.० केलेल्या उत्कृष्ट कामगिरी केली असून कित्येक पर्यावरण पूरक उपक्रम हेतूपुरस्सर गावकरी राबवताना दिसतात.
मध्यवर्ती|इवलेसे|200x200अंश|PHOTO

हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

शिक्षण 

 गावातील प्राथमिक शाळा
मध्यवर्ती|इवलेसे|200x200अंश|आदर्श विद्यामंदिर
गावात किंजवडे नवदुर्गा, ठाकुरवाडी, खालचीवाडी, डोंबवाडी, कोलझर, हरिजनवाडी, कोंडामा, देवूळवाडी या आठ प्राथमिक शाळा व आदर्श विद्यांमदिर किंजवडे हे हायस्कूल या शैक्षणिक संस्था आहेत. गावात देवूळवाडी, ठाकूरवाडी, कोंडामा, घाडीपाडावेवाडी, खालचीवाडी, कोलझर या सहा अंगणवाड्या आहेत.या शैक्षणिक संस्थामध्ये दैनंदिन अध्यापना बरोबरच पर्यावरण पूरक उपक्रम, स्पर्धापरीक्षा, क्रीडा मार्गदर्शने, एकत्रित सर्व शाळांचे सांस्कृतिक कार्यक्रम अशा अनेकाविध उपक्रमांचे आयोजन करून मुलांना जीवन शिक्षण कसे प्राप्त होईल या दृष्टीने प्रयत्न केले जातात.

प्रेक्षणीय स्थळे
शिवमंदिर :

येथील  शिवमंदिराला छत्रपती शंभु राजांनी किंजवडे-तोरसोळे गाव इनाम दिले आहे. (देवगड तालुक्यातील किंजवडे-तोरसोळे, साळशी, कोटकामते-खुडी हे गाव इनाम आहेत. तसेच मालवण तालुक्यातील आचरे हे सुद्धा इनाम गाव आहे) या गावांमधून जमा होणाऱ्या महसूलापैकी (वसुल असे म्हटले जाते) 2/3 महसूलामधून वर्षभर देवाच्या दिवाबत्तीची, पुजाविधीची, नैवेद्याची सोय केली जाते. उर्वरित 1/3 महसूल शासन दरबारी भरला जातो. आजही किंजवडे गावातील सर्व जमिनींचे मालक श्रीदेव स्थानेश्वर इनामदार आहेत. जमिनीच्या 7/12 वर देवस्थान इनाम म्हणून शिक्का दिसतो. (त्यामुळे गावातील जमिनी परप्रांतीय लोकांपासून वाचल्या आहेत)
मध्यवर्ती|चौकट|शंभूराजे सनद
अशी सनद राजे शिवशंभू राजांनी शके ५१ मध्ये मौजे किंजवडे गावाला दिली होती. किंजवडे गावाला शंभूराजांकडून मिळालेली सनद

स्थानेश्वर मंदिर :

अशी अख्यायिका सांगितली जाते, आज जे स्थानेश्वर मंदिर आहे... त्या ठिकाणी पूर्वी भातशेती केली जात होती. एकदा जमीन नांगरत असताना नांगराच्या फाळामुळे अचानक रक्तासारखे पाणी वाहू लागले. शेतकरी भयभीत झाला. शोध घेतला तर एका पाषाणातून रक्त वाहत होते. तेथे प्रार्थना करून सांगणे करण्यात आले. जागा स्वच्छ करून छोटीशी झोपडी बांधण्यात आली. त्या स्थानाचा ईश्वर म्हणून 'स्थानेश्वर' नाव पडले. पूजाअर्चा सुरू झाली. 
मध्यवर्ती|इवलेसे|STHANESHWAR TEMPLE

एकदा सायं पूजा आटोपल्यानंतर रात्रीच्यावेळी अचानक त्या झोपडीला आग लागली. त्याठिकाणाच्या त्या पुजाऱ्याने माझा स्थानेश्वर जळेल म्हणून त्या पाषाणाला घट्ट मिठी मारली व तो स्वतः त्यात भस्मसात झाला. त्यावेळेपासून त्या ब्राम्हणाची आठवण म्हणून स्थानेश्वराच्या नावाअगोदर हरभटाचे नाव जोडले जाते. 'श्रीदेव हरभट स्थानेश्वर' असे म्हटले जाते. सध्या रुणकर (पूर्वीचे पराडकर) हे स्थानेश्वराची पूजाअर्चा करतात. तर वातकर (परब) हे दिवाबत्तीची पिढ्यान पिढ्या व्यवस्था पाहतात. त्याशिवाय प्रभुदेसाई, ठाकूर, कुळकर्णी, पाडावे, वातकर (परब), गुरव (परब), घाडी, तेली इ. बारा -पाच मंडळी त्याशिवाय वातकर (परब), कदम, मृदंगी (लाड), साळसकर, ठुकरुल, ठाकूर, बांदिवडेकर इत्यादी सेवेकरी आपापली जबाबदारी इमानेइतबारे पिढ्यानपिढ्या पार पाडत आहेत. दररोज दोन वेळा पूजा अर्चा, आरती, नौबत केली जाते. प्रत्येक महिन्याच्या एकादशीला भजनसेवा होते. चैत्र महिन्यात व कार्तिक महिन्यात दररोज रात्री स्थानेश्वराच्या पालखीचा सोहळा असतो. कार्तिक शुद्ध दशमी ते त्रिपुरारीपौर्णिमा या कालावधीमध्ये मंदिरात वार्षिक उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवात पहिल्या दिवशी रात्री शिवकळा,  दररोज काकडारती, गायन - वादन कार्यक्रम, पुराण वाचन, कीर्तन, भजन सेवा, नाट्यसेवा लळीत होते. त्याशिवाय वर्षभरात चैत्र पौर्णिमा, देसरूड, दहीकाला, गणेशोत्सव, दसरा, होळी, शिमगा इ. उत्सव आणि सण पारंपारिक  पद्धतीने अतिशय आनंदात, उत्साहात साजरे होतात. परगावी नोकरी धंद्याच्या निमित्ताने राहणारे गावकरी आवर्जून गावी येतात. एक आनंदाचं, उत्साहाच वातावरण तयार होतं. श्रीदेव स्थानेश्वर मंदिराच्या अधिपत्त्याखाली गावातील इतर देवदेवतांच्या मंदिरांचे कार्य चालते. भैरी, भावई, पावणाई, नवदुर्गा, योगिनी या मंदिरांमधून वर्षभरात अनेक धार्मिक, पारंपारिक उत्सव होत असतात. यामधून किंजवडेवासियांची नाळ गावाशी घट्ट जोडलेली आहे.किंजवडे गाव जसा धार्मिक, पारंपारिक तसा उत्सवप्रिय आणि कला संपन्न आहे.

अन्नपूर्णा नदी :

अन्नपूर्णा नदीचा उगम शिरगाव चौकेवाडी येथे असून तोरसोळे, किंजवडे, कोटकामते, दहिबाव, नारिंग्रे, मिठबाव या गावामधून वाहतवाहत मिठबाव-तांबळडेग येथे अरबी समुद्राला मिळते. किंजवडे गावात या नदीवर 36 बंधारे होते. नदीचे पाणी अडवून भात, भुईमूग, कुळीथ, नाचणी, भाजीपाला यांसारखी उन्हाळी पिके घेतली जात होती. नारळ, सुपारीच्या बागा दिमाखात डुलत होत्या. मात्र कालौघात वानर, केलडी (लाल तोंडाची माकडे) यांच्या उपद्रवामुळे आणि कामकरणारी माणसे, मजूर कमी झाल्यामुळे (तरुणांचे शहरांकडे झालेले स्थलांतर)  शेती परवडेनाशी झाली. हळूहळू शेतात राबणारा शेतकरी शेती सोडून मिळेल तेथे मजुरी करू लागला. अनेकांनी आपल्या कातळावर, डोंगर उतारावर वर्षानुवर्षे पडीक असलेल्या वरकस जमिनीवर आंबा, काजूच्या बागा तयार केल्या. त्यामुळे आंबा - काजूसारखे नगदी पीक हाती आल्यामुळे थोडीशी आर्थिक चणचण कमी झाली. आता गावात अनेक आंबा बागाईतदार तयार झाले आहेत. आपल्या अनुभवातून संपन्न झालेले होतकरू तरुण तालुक्यातील विविध गावात जाऊन इतरांच्या आंबा - काजूच्या बागा कराराने घेऊन आंबा-काजू पिकवतात. त्यामुळे ज्यांना आवड आहे, स्वतः जिद्दीने मेहनत करायची आहे ते तरुण मुंबई पुण्याचा मार्ग न पकडता 'गड्या माझा गाव बरा' असे म्हणून स्वतःच्या हिमतीवर गावात पाय रोवून उभे आहेत. खरोखरच आजच्या पिढीसाठी आदर्श आहेत.

नवदुर्गा मंदिर :
मध्यवर्ती|इवलेसे|नवदुर्गा मंदिर

योगीनिदेवी मंदिर :
मध्यवर्ती|विनाचौकट|योगीनिदेवी मंदिर

व्यक्तिविशेष :
संयुक्त महाराष्ट्र लढ्यातील हुतात्मा ... घाडीगांवकर समाजातील अमूल्य रत्न :सीताराम दुलाजी घाडीगांवकर.
मध्यवर्ती|इवलेसे|250x250अंश|देशभक्त घाडीगावकर
१९४७ साली भारत स्वतंत्र झाला. १९४९ पासून भारतात संविधान सुरू झालं संविधानानुसार भाषावार प्रांतरचना मान्य करण्यात आली मात्र या प्रांतरचनेनुसार राज्य निर्मिती करताना महाराष्ट्राला वगळण्यात आलं... महाराष्ट्र-गुजरात एकत्र करून मुंबई गुजरातच्या घशात घालण्याचे प्रयत्न तत्कालीन नेहरू सरकार कडून करण्यात आले आणि याच पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्रात आचार्य अत्रे, यांच्यासारख्या नेत्यांकडून संयुक्त महाराष्ट्र लढ्याची हाक देण्यात आली आणि या हाकेला प्रतिसाद देत संपूर्ण महाराष्ट्र मुंबई सहित स्वतंत्र राज्य मिळविण्यासाठी पेटून उठला, स्वतःचाच सरकारशी तब्बल 10 वर्ष लढा देऊन 107 पेक्षा जास्त लोकांची आहुती देऊन शेवटी बेळगाव निपाणी कारवार वगळता मुंबई महाराष्ट्राला मिळाली....त्यातीलच एक हुतात्मा आणि ज्यांच्या आहुतीमुळे आज आपला घाडीगांवकर समाज अभिमानाने मुंबईवर आपला हक्क सांगू शकतो तो हुतात्मा म्हणजे सिंधुदुर्गातील किंजवडे गावचे सुपुत्र सीताराम दुलाजी घाडीगांवकर.

                        राज्य पुनर्रचना आयोगाचा अहवाल १५ ऑगस्ट १९५५ साली प्रसिद्ध होताच मुंबई सहित महाराष्ट्रात मराठी भाषिकांचा लढा सुरू झाला. या लढ्यात मूळ सिंधुदुर्गातील आणि त्यावेळी मुबंई-ताडदेव इथे राहणाऱ्या दुलाजी घाडीगांवकर यांचे सुपुत्र दत्ता घाडीगांवकर आणि सीताराम घाडीगांवकर युवकांनी या लढ्यात सक्रिय पणे सहभाग घेतला. वडील दुलाजी घाडीगांवकर यांच्या प्रेरणेतून त्यांनी अनेक सभा-मोर्चे-निदर्शने यात सहभागी घेतला.  १८ नोव्हेंबर १९५५ ला राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या अहवालावर विधिमंडळात चर्चा होणार होती आणि याचा निषेध करण्यासाठी 'सेनापती बापट' यांच्या नेतृत्वाखाली निघालेल्या मोर्च्यावर सरकार कडून गोळीबार करण्यात आला त्या गोळीबारात दत्ता घाडीगांवकर यांचे वर्गमित्र असलेले सीताराम पवार पहिले हुतात्मा ठरले.  जानेवारी १९५६ च्या अमानुष हत्याकांडा नंतर या लढ्याला विधायक वळण लावण्यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र संघर्ष समितीने' सत्याग्रह सुरू केला.६ एप्रिल आणि ९ एप्रिल रोजी निघालेल्या सत्याग्रहाच्या तुकडीत सहभागी झालेल्या दत्ता घाडीगांवकर यांना दोनवेळा अटक आणि तुरुंगवास घडला.

             महाराष्ट्रात काँग्रेस विरोधी वातावरण तयार झाल्याने आपल्याला अनुकून वातावरण तयार करण्यासाठी ६ जून रोजी यशवंतराव चव्हाण यांच्यासारख्या काँग्रेस भक्त नेत्यांनी नेहरूंची मुंबई चौपाटीवर सभा आयोजित केली. आणि त्याच वेळी संघर्ष समितीने शिवाजी पार्कवर मेळावा आयोजित केला. नेहरूंच्या सभेत निदर्शने करण्यासाठी सीताराम घाडीगांवकर सभेला गेले तर दत्ता घाडीगांवकर मेळाव्याला हजर राहिले. नेहरूंच्या भाषणाला सुरुवात होताच निदर्शकांनी संयुक्त महाराष्ट्राच्या घोषणांनी परिसर दणाणून सोडला, यात सीताराम घाडीगांवकर हे आघाडीवर होते. निदर्शने थांबविण्यासाठी पोलिसांनी अगोदर लाठीमार करत अश्रूधुराच्या नळकांड्या फोडल्या, मात्र तरीही निदर्शक बाजूला होत नसल्याने शेवटी गोळीबार सुरू केला. गोळीबार सुरू होताच निदर्शक बाजूला झाले व पुन्हा चर्णीरोड स्टेशन जवळ एकत्रित झाले.  कारण सभा संपल्या नंतर पंतप्रधानाची गाडी तिथूनच जाणार होती. त्यावेळी नेहरूंची गाडी अडवण्याचा बेत सीताराम घाडीगांवकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी बनवला. सभा संपली आणि पहिलीच मुंबई काँग्रेस उपाध्यक्ष के. टी. शहा यांची मोटार आली. गाडी दिसताच निदर्शकांनी गाडी अडविण्यासाठी गाडीच्या दिशेने धाव घेतली आणि त्याच वेळी गाडीतून गोळीबार सुरू झाला. पहिली गोळी एक उत्तरभारतीय भय्याला लागताच तो बाजूला कोसळला, त्याच वेळी सीताराम घाडीगांवकर यांनी गोळीबाराची पर्वा न करता गोळ्या झाडणाऱ्याच्या हातून पिस्तुल काढून घेण्याकरिता तिच्यावर झडप घातली, आणि त्याचवेळी झाडलेली दुसरी गोळी थेट सीताराम घाडीगांवकर यांच्या छातीत घुसली. गोळी लागल्यानंतरही संयुक्त महाराष्ट्राच्या घोषणा देत सीताराम घाडीगांवकर धाराधिर्थी पडले. सीताराम घाडीगांवकर तसेच अन्य हुतात्म्यांच्या आहुतीची प्रेरणा घेऊन लढा अधिक तीव्र झाला, स्वतःचा सख्खा भाऊ आपन गमावलाय याची पर्वा न करता दत्ता घाडीगांवकर यांनी या लढ्यात अधिक सक्रियपणे सहभाग घेतला, आंदोलकांनी १९६० पर्यन्त काँग्रेस सरकारशी भांडत महाराष्ट्र मिळवला. आज आपण अगोदरचा फ्लोरा फाउंटन आताचा हुतात्मा चौक येथे जी सुवर्णाक्षरांनी कोरलेली १०७ हुतात्म्यांची नाव बघतो ती नाव कोरण्यासाठीसुद्धा दत्ता घाडीगांवकर यांनी १९८६ ते २०१० एवढा प्रदीर्घ  लढा दिला, शेवटी २ फेब्रुवारी २०११ रोजी महाराष्ट्र शासनाने ही सगळी नावे आपल्या राजपत्रात प्रसिद्ध केली. आज हुतात्मा चौकात सुवर्णाक्षरांनी झळकत असणारी हुतात्म्यांची नाव ही केवळ दत्ता घाडीगांवकर आणि पत्रकार वसंत शिंदे यांच्या प्रयत्नांनी. श्री. दिलीप लक्ष्मण सावंत यांच्या संयुक्त महाराष्ट्र लढ्यातील हुतात्मा या लेखातील माहितीवर आधारित ही माहिती संकलित केली आहे.

जवळपासची गावे
किंजवडे गावाच्या पूर्वेला तोरसोळे गाव, पश्चिमेला कोटकामते, उत्तरेला चांदोशी, दक्षिणेला आरे, नैऋत्येला खुडी, वायव्येला लिंगडाळ आणि वरेरी गाव तर ईशान्येला वळिवंडे गाव आहे.अशा आठ गावांची सीमा गावाला लागून आहे.

संदर्भ

१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:देवगड तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे