आरवली (वेंगुर्ला)

आरवली हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यातील एक गाव आहे.
इवलेसे|Dasara sohala
आरवली हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यातील एक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, धार्मिक व साहित्यिक वारसा लाभलेले ग्रामस्थान आहे. वेंगुर्ल्यापासून पश्चिमेला अंदाजे १४ किमी अंतरावर वसलेले हे गाव कोकणातील निसर्ग, परंपरा, देवस्थाने आणि साहित्यिक वारसा यासाठी ओळखले जाते.

 भौगोलिक माहिती 
आरवली हे वेंगुर्ला–शिरोडा–रेडी महामार्गावर वेंगुर्ल्यापासून सुमारे ११–१५ किमी अंतरावर आहे.

 क्षेत्रफळ – १६४.२५ हेक्टर
 उंची – समुद्रसपाटीपासून ३९ मीटर
 गाव कोड – ५६६६९९
 हवामान – ओलसर, समशीतोष्ण; पावसाळ्यात अतिवृष्टी

 इतिहास 
विजयनगर साम्राज्याच्या काळात या गावाला हरवल्ली म्हणत.

 हर = भगवान शिव
 वल्ली = वस्ती

म्हणजे शिवाची वस्ती. कालांतराने हरवल्ली → आरवली असे रूपांतर झाले.

गाव परिसरात पूर्वी अनेक शिवमंदिरे असल्याचा उल्लेख इतिहासात मिळतो.

 श्री देव वेतोबा मंदिर 
आरवलीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे दक्षिण कोकणातील अत्यंत प्राचीन आणि जागृत देवस्थान – श्री देव वेतोबा मंदिर.

 इतिहास 

 मंदिर स्थापना – इ.स. १६६० (शके १५८२)
 १८९२–१९०० – प्रशस्त सभामंडपाचे बांधकाम

मूळ देवता वेताळ; आदरार्थी बा प्रत्ययाने वेतोबा नाव प्रचलित झाले.

 वास्तुकला 

 गाभारा – दुमजली
 नगारखाना – तीन मजली
 गाभाऱ्यातील देवता – श्री देव भूमय्या, देवपूर्वस, श्री देव रामपुरुष, देव बाराचा ब्राह्मण, देव भावकाई

 वेतोबाची मूर्ती 
इवलेसे|Temple

 उंची – ७ फूट
 उजव्या हातात – साडेतीन फूट दुधारी खड्ग
 डाव्या हातात – कणीपात्र
 पायाशी सर्पाकृती रचना

पूर्वी मूर्ती फणशाच्या लाकडाची असल्याने गावात फणसाचे लाकूड बांधकामात वापरत नाहीत.
इवलेसे|Arwali

 परंपरा 

 केळ्याच्या घडाचा नवस – भक्त केळीचा घड अर्पण करतात.
 मोठ्या चामड्याच्या चपला – मान्यता: वेतोबा रात्री गावाचे रक्षण करतात; त्यामुळे भक्त जोडे अर्पण करतात. काही चपला १५० वर्षे जुन्या आहेत.

 जत्रा व उत्सव 
१) कार्तिक वद्य पौर्णिमा (देव दीपावली)  २) वैशाख शुद्ध पंचमी (पट्टाभिषेक दिवस)  ३३ सालई पानांचा प्रसाद विशेष मानला जातो.
इवलेसे|Sateri

 योगीराज बापूमामा केणी महाराज 
त्यांचा वेतोबावर अतूट विश्वास होता. देवस्थानातील विशेष पाडवा ज्येष्ठ शुद्ध प्रतिपदेला साजरा केला जातो. कठीण प्रसंगात त्यांच्या मार्गदर्शनाचा आधार घेतला जातो.

 साहित्यिक महत्त्व 
आरवली हे सुप्रसिद्ध नाटककार व साहित्यिक जयवंत दळवी यांचे मूळ गाव आहे.  त्यांच्या साहित्याला वेतोबाची परंपरा, कोकणातील लोककला, दशावतार आणि शिरोडा–आरवली परिसराचा प्रभाव दिसतो.

ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते लेखक वि.स. खांडेकर शिरोडा हायस्कूलमध्ये कार्यरत असताना आरवली येथे वास्तव्यास होते. ‘‘भिखे डोंगरी’’ येथे ते चिंतनासाठी बसत असत.

वेतोबा मंदिराजवळ सातेरी देवीचे मंदिर आहे. तसेच एक किमी अंतरावर दारुष्टा देवस्थान असून ते एक मोठ्या आंब्याच्या झाडाखाली आहे.

 नैसर्गिक सौंदर्य 
इवलेसे|Lotus
आरवली हे *कमळांचे गाव* म्हणूनही ओळखले जाते.  जीवन तळे येथे पावसाळ्यानंतर गुलाबी, लाल, निळी व पांढरी कमळे मोठ्या प्रमाणावर फुलतात.

तसेच येथे सागरतीर्थ बीच असून, स्वच्छ व शांत असल्याने परदेशी पर्यटक येथे मोठ्या प्रमाणावर येतात.

 हवामान व कृषी 

 पावसाळा – अतिवृष्टी, भातशेती
 मुख्य पिके – भात, आंबा, काजू, नारळ, सुपारी, कोकम
 व्यवसाय – शेती, मासेमारी, बागायती
 सुरंगी फुल – अत्यंत सुवासिक; सुगंधी तेलासाठी वापर. फेब्रुवारी–मार्चमध्ये याचा बहर असून गावाच्या अर्थकारणात मोठा वाटा आहे.

 नजीकची ठिकाणे 

 आजगाव – ३ किमी
 शिरोडा – १ किमी
 रेडी – ७ किमी (स्वयंभू गणपती मंदिर)

 शिक्षण 
गावातील प्रमुख शैक्षणिक संस्था:

 जि.प. पू. प्रा. शाळा बांधवाडा
 टेंबवाडी शाळा
 जीवन शिक्षण शाळा, आरवली नं. १
 आरवली विकास मंडळाचे वैद्यकीय संशोधन केंद्र

 अर्थव्यवस्था 
शेती व मजुरी मुख्य व्यवसाय.  गावातील अनेक नागरिक नोकरीसाठी मुंबई येथे स्थायिक आहेत.

 खाद्यसंस्कृती 
कोकणी खाद्यसंस्कृतीसोबत गोव्याचा प्रभाव दिसून येतो.  मोदक, घावन, नारळ–गुळ रसात भिजवलेल्या शिरवाळ्या, मनगणे, करंद्याची काप घालून केलेले गुळचून, तसेच खतखतले हे मुख्य पारंपरिक पदार्थ आहेत.

 निष्कर्ष 
आरवली हे ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक आणि साहित्यिक असा बहुआयामी वारसा जपणारे कोकणातील अद्वितीय गाव आहे. प्राचीन वेतोबा मंदिर, साहित्यिक परंपरा, नैसर्गिक सौंदर्य आणि स्थानिक संस्कृतीमुळे आरवली हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्यपूर्ण ग्रामस्थान आहे.

हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

प्रेक्षणीय स्थळे
श्रीदेव वेतोबा मंदिर 

वेंगुर्लेपासून १२ कि.मी. अंतरावरील निसर्गरम्य अशा आरवली गावचे ग्रामदैवत श्रीदेव वेतोबा हे दक्षिण कोकणातील अत्यंत जागृत असे पुरातन देवस्थान आहे. श्री देव वेतोबा केवळ आरवली पंचक्रोशीत नव्हे तर उभ्या दक्षिण कोकणचा पालक, रक्षक आणि संकट निवारक म्हणून पिढ्यान पिढ्या भाविक जनतेचे श्रद्धास्थान आहे. संकटसमयी भक्ताच्या हाकेनुसार धावून येऊन संकट निवारण करणारा देव तसेच नवसाला पाहणारा देव अशी या श्रीदेव वेतोबाची ख्याती आहे. वेंगुर्ले-शिरोडा-रेडी रस्त्यावर आरवली येथे श्रीदेव वेतोबाचे पुरातन देवस्थान आहे. रस्त्यावरूनच श्रीदेव वेतोबाचे दर्शन घडते. मंदिराच्या गाभाऱ्यात श्रीदेव भूमय्या, देवपूर्वस, श्री देव रामपुरुष, देव बाराचा ब्राह्मण, देव भावकाई या देवतांच्या पाषाण मूर्ती आहेत. वेतोबाची मूर्ती भव्य मानवाकृती आहे या द्विभुज मूर्तीच्या उजव्या हातात विक्रोश खड्ग असून डाव्या हातात कणीपात्र आहे. वेतोबाचे मंदिर प्रशस्त व दुमजली असून सुमारे दोन हजार लोक सहज बसू शकतील. वेतोबाला केळ्याच्या घडाचा नैवेद्य देतात तर भल्या मोठ्या चामड्याच्या चपलांच्या जोडांचा नवस बोलतात. श्री वेतोबाच्या वर्षातून दोनदा कार्तिक शुद्ध १५ व मार्गशीर्ष पौर्णिमेस जत्रा होतात. श्री वेतोबास सालई झाडाच्या पानाचे ३३ प्रसाद लावण्याची वहिवाट आहे. योगी राज बापूमामा केणी महाराजांचे आरवलीच्या या श्रीदेव वेतोबास श्रीदेव विठ्ठल मानून भजत असत. आरवलीच्या वेतोबा देवस्थानात योगीराज बापूमामा केणी यांचा पाडवा नावाचा समारंभ ज्येष्ठ शुद्ध प्रतिपादेस करतात. जेव्हा वेतोबा देवस्थानात काही अडचण किंवा संकट निर्माण होते तेव्हा बापू मामांना हाक मारून त्यांचा अंधार उभा राहिल्यावर त्यांचा सल्ला घेतला जातो. श्रीदेव वेतोबाचे देवालय इ.स. १६६० मध्ये बांधण्यात आले. या देवालयाचा सभामंडप सुमारे इ.स. १८९२ ते १९०० च्या दरम्यान बांधला गेला. श्रीदेव वेतोबाचे देवालयाचा नगारखाना तीन मजल्यांचा आहे. तर देवालय दुमजली आहे.

संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:वेंगुर्ला तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे