चौकुळ

चौकुळ हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी तालुक्यातील एक गाव आहे.

 इतिहास 
इवलेसे|आपलो चौकुळ
सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी गावाची स्थापना झाली. निसर्ग रम्य गाव, पर्यटनाचे गाव म्हणून पूर्वीपासूनच ओळख.
 परिचय 
सह्याद्रीच्या कुशीतलं निसर्गरम्य, सैनिकांचं आणि संस्कृतीचं गाव – चौकूळ!  सह्याद्रीच्या हिरव्यागार कुशीत, आंबोलीच्या शेजारी, डोंगर-दऱ्या, धबधबे आणि हिरवाईने नटलेलं हे आगळंवेगळं गाव पर्यटकांना सतत खुणावतं.

चौकूळची निसर्गरम्यता हिरवीगार वनराई, दाट धुकं आणि डोंगररांगा यामुळे अधिक खुलते.  हे आंबोलीसोबत सिंधुदुर्गमधील एक महत्त्वाचे पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखले जाते.

‘सैनिकांचे गाव’ म्हणून लौकिक असलेले हे गाव केवळ पराक्रमासाठीच नव्हे,  तर आपली कबुलायतदार गावकर व्यवस्था, शिस्तबद्ध सामाजिक जीवन, दारूबंदीची परंपरा,  आणि तंटामुक्त संस्कृती यासाठीही संपूर्ण कोकणात विशेष मानले जाते.

गावाच्या स्थापनेपासून ते आजच्या ग्रामपर्यटनाच्या वाटचालीपर्यंत चौकूळने जपलेली परंपरा, संस्कृती, निसर्ग आणि एकता  हेच या गावाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.

गावातील प्रत्येक निर्णय सामूहिकपणे घेतला जातो, तंटे गावकीत मिटवले जातात आणि "एक गाव – एक होळी" या संस्कृतीने लोक आजही घट्ट बांधलेले आहेत.

चौकूळ म्हणजे — गावगाड्याचा आणि माणूसकेंद्री सुबत्तेचा निखळ निर्झर झरा.  हे गाव निसर्ग, संस्कृती, शिस्त आणि लोकशाहीचा सुंदर संगम आहे.

चला पाहूया या गावाची काही वैशिष्ट्ये –

 नैसर्गिक वैशिष्ट्ये 
चौकूळ गाव घाटमाथ्यावर असल्याने येथे दरवर्षी ४०० इंचांहून अधिक पाऊस पडतो. गावातून ताम्रपर्णी नदी वाहते.

 बाबा धबधबा – कुंभवडे परिसरातील प्रसिद्ध धबधबा.
 खमदा पठार – रंगीबेरंगी रानफुलांनी बहरलेला परिसर.
 कुडू पायली, मांजरधार सनसेट पॉइंट, आणि धुक्याची चादर – प्रमुख आकर्षणे.

 ग्रामपंचायत व प्रशासन 
चौकूळ ही समूह ग्रामपंचायत असून त्यामध्ये चौकूळ, नेने, केगद, मासुरे, कुंभवडे आणि खडपडे ही गावे समाविष्ट आहेत. एकूण सदस्य संख्या ११ आहे.

 शिक्षण आणि संस्कार 
इवलेसे|आपलो चौकूळ
चौकूळ हे केवळ निसर्ग सौंदर्यानेच नव्हे, तर ज्ञान आणि संस्कृतीच्या सौंदर्यानेही नटलेलं गाव आहे. या चौकूळच्या मातीत शौर्य आहे, पण त्याचबरोबर शिक्षणाचं बीजही आहे. इथे शिकणारा प्रत्येक विद्यार्थी केवळ नोकरीसाठी नव्हे, तर समाजभान असलेला जबाबदार नागरिक म्हणून घडतो.

आजही या गावात दारूबंदी आहे,
इवलेसे|आपलो चौकुळ
चौकूळच्या कबुलायतदार गावकर व्यवस्थेचं मूळ या शैक्षणिक संस्कारांतच दडलेलं आहे. गावातल्या प्रत्येक वाडीवर शाळा आहे.
इवलेसे|Choukul no. 1
गावातील प्रमुख शाळा:
 चौकूळ क्रमांक १ केंद्रशाळा
 मराठीवाडी शाळा
 मळववाडी शाळा
 केगदवाडी शाळा
 नेनेवाडी शाळा
 गोणसाठववाडी शाळा
 मराठी बेरडकी शाळा
 चिखलवाळ बेरडकी शाळा
 चुरनीची मूस शाळाइवलेसे|Gonsath school

या प्रत्येक शाळेतून ज्ञानाचा दिवा उजळतोय. या शाळा म्हणजे चौकूळच्या संस्कारांचं केंद्र आहेत. इथं शिक्षक फक्त शिकवत नाहीत, ते संस्कार देतात, मूल्य देतात, आणि प्रत्येक मुलात ‘मी गावासाठी काही करीन’ अशी ठिणगी पेटवतात.
इवलेसे|Nenewadi
शिक्षण इथं केवळ वर्गात नाही, ते प्रत्येक अंगणात, प्रत्येक माणसात आहे. शिस्त, स्वच्छता आणि एकता — हीच चौकूळच्या शिक्षणाची खरी ओळख आहे.
इवलेसे|Choukul no. 4
म्हणूनच म्हणतात – "चौकूळ ही केवळ निसर्गाची शाळा नाही, ती संस्कारांची आणि सामाजिक जाणिवेची विद्यापीठं आहे."  इथली मुलं फक्त शिकत नाहीत, ती आपल्या गावाला, आपल्या मातीतल्या संस्कृतीला जपत मोठी होतात.

चौकूळ – जिथं प्रत्येक शाळा म्हणजे संस्काराचं घर आहे.  शिस्त, शिक्षण आणि संस्कृतीचा सुंदर संगम.

 रंगभला 
इवलेसे|Rangbhala
चौकूळ गावातील होळी सणाची एक अनोखी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे रंगभला हा पारंपरिक लोकनाट्य खेळ.  होळीच्या वेळी हा खेळ सलग नऊ दिवस खेळला जातो.

या काळात पारंपरिक वाद्यांच्या साथीने गावकऱ्यांच्या समस्या, सामाजिक विषय, व्यंगचित्रे आणि विनोदी नाट्यरूप सादरीकरण केले जाते. हा खेळ केवळ मनोरंजनासाठी नसून, गावातील सामाजिक एकता आणि सामूहिक जाणीवा दृढ करण्याचं साधन आहे.

‘रंगभला’ या खेळाला लोकमान्यतेने "गावाचे रामायण" असे संबोधले जाते.  टीव्ही आणि मोबाईलच्या प्रभावाच्या युगातही चौकूळ गावाने या पारंपरिक कलांची परंपरा जतन केली आहे.

सोंग घेतलेले गावकरी, पारंपरिक तालावर थिरकणारी पावले, आणि प्रेक्षकांच्या उत्साहाने नटलेले वातावरण – हे सगळं चौकूळच्या सांस्कृतिक वैभवाचं जिवंत दर्शन घडवतं.

"एक गाव – एक होळी" ही परंपरा प्रसिद्ध आहे. होळीच्या वेळी ‘रंगभला’ हा पारंपरिक खेळ नऊ दिवस खेळला जातो.

 धार्मिक स्थळे 

 धार्मिक स्थळे 
इवलेसे|Bhavai temple
चौकूळ गावात दोन प्राचीन आणि ऐतिहासिक मंदिरे आहेत — सातेरी देवीचे आणि भावई देवीचे मंदिर.  दोन्ही मंदिरे हेमाडपंथी शैलीतील असून सुमारे ४०० वर्षांपूर्वीची आहेत.

गावातील सर्व धार्मिक कार्याची सुरुवात पारंपरिकरीत्या सातेरी देवीच्या मंदिरातून केली जाते, परंतु अंतिम मान भावई देवीला दिला जातो.

गावात प्रवेश करताना प्रथम सुंदर, दिमाखदार आणि नयनरम्य भावई देवीचे मंदिर दिसते. थोडे पुढे गेल्यावर अतिशय प्राचीन आणि सुंदर बांधकाम असलेले सातेरी देवीचे मंदिर नजरेस पडते.

ही दोन्ही मंदिरे हेमाडपंथी शैलीतील शिल्पकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. त्यांच्या दगडी वास्तू, कोरीव दरवाजे आणि शिल्पकलेमुळे पर्यटक येथे थांबून या मंदिरांचे दर्शन घेतात. ही मंदिरे चौकूळ गावाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्रस्थान आहेत.

 ग्राम पर्यटन 
त रोजगाराच्या संधींची मोठी वानवा होती. स्थलांतराचा वेग प्रचंड होता आणि बारा वाड्यांच्या या गावातील अनेक घरे दीर्घकाळ बंद असायची. अशा परिस्थितीत या गावात पर्यटन वाढू शकते, ही कल्पनाच मुळात स्वप्नवत वाटत होती.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ग्रामविकास क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या लुपिन फाउंडेशन या संस्थेने कोकणभूमी प्रतिष्ठान यांच्या सहकार्याने चौकूळ येथे ग्राम पर्यटन सुरू करण्याचा निर्णय घेतला.

विशाल आराखडे किंवा योजनांचा भडिमार करण्याऐवजी, सर्वप्रथम गावकऱ्यांना विश्वासात घेण्यात आले. ज्या भौगोलिक प्रतिकूलतेमुळे गाव मागासले होते, त्याच नैसर्गिक परिस्थितीचा वापर करून विकास कसा साधता येईल हे दाखवून दिले गेले. यातूनच गावकरी एकत्र आले आणि १ जुलै २०१२ रोजी चौकूळमध्ये ग्राम पर्यटनाची मुहूर्तमेढ रोवण्यात आली.

सुरुवातीला काही पर्यटकांना येथे आणून त्यांना स्थानिक लोकजीवन, गावरान जेवण, निसर्गाची सुंदरता आणि पाहुणचाराचा अनुभव देण्यात आला. हळूहळू ही संकल्पना आकार घेऊ लागली.

गावकऱ्यांनी पर्यटकांसाठी आपली घरे खुली केली, काहींनी खोल्या बांधल्या, तर काहींनी अस्सल गावरान जेवणाची सोय उपलब्ध करून दिली. मुंबईकर चाकरमान्यांनी आपली बंद घरे पर्यटकांसाठी खुली केली.

या सगळ्या सुविधांसाठी गावकऱ्यांनी केलेली वैयक्तिक गुंतवणूक जवळपास दीड कोटी रुपयांपर्यंत पोहोचली. यातून प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्षपणे सुमारे ४० कुटुंबांना रोजगार मिळू लागला.

मुंबई, पुणे, कोल्हापूर आणि सांगलीसारख्या शहरांमधून येणाऱ्या पर्यटकांशी चौकूळवासीयांचे घट्ट नाते निर्माण झाले. पर्यटकांच्या गरजा समजून घेऊन स्थानिकांनी आपल्या सेवांमध्ये सुधारणा केल्या. आज चौकूळ ग्रामपर्यटनामुळे आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होत असून, येथील लोकांना स्थिर रोजगार आणि सामाजिक विकासाच्या नवीन संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.

संदर्भ: तांबड फुटलंय, सकाळ पुरवणी.

 अर्थकारण 
पूर्वी भात आणि नाचणी शेती प्रचलित होती. सध्या गावात पर्यटन आणि मजुरी हे प्रमुख उत्पन्नाचे साधन आहे.

 सैनिकांचे गाव 
इवलेसे|आपलो चौकूळ
ब्रिगेडियर कै. शंकर डेमाजी परब हे गावाचे अभिमानस्थान आहेत. त्यांनी भारतीय सैन्यात उच्च पदावर कार्य करून चौकूळ गावाचे नाव देशभर गाजवले.

कॅप्टन बळीराम परब यांनी १९६२ च्या भारत–पाक युद्धात सहभाग घेतला होता. त्यांच्या योगदानाने गावात देशसेवा आणि शौर्याची परंपरा अधिक दृढ झाली.

चौकूळ गावातील वीर हवालदार रामचंद्र सोमा गावडे यांनी श्रीलंका मोहिमेदरम्यान शौर्याने प्राणार्पण केले.  तसेच शिपाई दीपक धोंडू गावडे हे लेह–लडाख सीमेवर कार्यरत असताना शहिद झाले.

या परंपरेमुळे चौकूळ गावात देशसेवा, शिस्त आणि राष्ट्राभिमानाची भावना प्रत्येकाच्या मनात खोलवर रुजलेली आहे.  आजही या गावातील युवक भारतीय सैन्य, नौदल आणि हवाई दलात सेवेसाठी प्रेरित होतात.

चौकूळ हे केवळ निसर्गसंपन्न आणि संस्कारित गाव नसून, देशभक्ती आणि शौर्य यांची जिवंत परंपरा जपणारे "सैनिकांचे गाव" आहे.

 सामाजिक वैशिष्ट्ये 
चौकूळ हे तंटामुक्त आदर्श गाव आहे. गेल्या अनेक वर्षांत एकही पोलीस तक्रार नाही. दारूबंदीची परंपरा गावात आजही काटेकोरपणे पाळली जाते.

 कबुलायतदार गावकर व्यवस्था 
 कबुलायतदार गावकर व्यवस्था 
चौकूळ गावगाड्याचा आणि माणूसकेंद्रित दरडोई सुबत्तेचा हा एक निखळ निर्झर झरा आहे.  गावातील प्रत्येक कुटुंबातील एक-दोघांची पावले दर मंगळवारी सातेरी मंदिराकडे आपोआप वळतात. या मंदिरात ‘गावकी’ भरते आणि गावाच्या समृद्ध विकासाचे तरंग उमटतात.

न्यायाचा झंकार, विकासाचा नाद आणि एकतेचे गुंजन ही परंपरा शेकडो वर्षांपासून टिकून राहिली असून आजही ती अधिक समृद्ध झाली आहे.  राजेशाही गेली, संस्थानिक गेले, आता सरकार आले; परंतु चौकूळचा गावगाडा गावकरी स्वतः चालवतात.

पिढ्यानपिढ्या जपलेल्या कबुलायतदार गावकर व्यवस्थेवर गावकऱ्यांची श्रद्धा अबाधित आहे.  गावडे घराण्यातील तिघे भाऊ मूळ भिरवंडे (ता. कणकवली) येथून चौकूळ येथे आले आणि त्यांनी गाव वसवला.  गाव चालवण्यासाठी त्यांनी शेतसारा गोळा करण्याची खोती पद्धत सुरू केली.  या पद्धतीला मान्यता मिळाल्याने त्यांना "कबुलायतदार गावकर" म्हणून ओळख मिळाली.

दरवर्षी आळीपाळीने गाव चालवण्याची जबाबदारी या तिन्ही कुटुंबांच्या वंशजांकडे सोपवली जाते.  यामुळे कोणताही एकाधिकार राहत नाही आणि प्रशासन पारदर्शक राहते.

प्रत्येक मंगळवारी सातेरी मंदिरात गावकी भरते, ज्यात औताचे दर, चराई क्षेत्र, शेती विकास, तंटे सोडवणे, शेतमजुरीचे दर, लग्नाचे खर्च, घरबांधणी, आणि विविध विकासकामे या विषयांवर सामूहिक निर्णय घेतले जातात.  ‘चराईबंदी’ आणि ‘कुऱ्हाडबंदी’ यासारख्या पर्यावरणपूरक नियमांचे काटेकोर पालन केले जाते.

या व्यवस्थेमुळे शेती आणि नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण होते आणि गाव शिस्तबद्ध व एकजुटीत राहते.  गेल्या अनेक दशकांपासून चौकूळ गावाने शिस्त, ऐक्य आणि लोकशाही परंपरा जपल्या आहेत.

नवीन पिढीही या व्यवस्थेवर पूर्ण विश्वास ठेवते, कारण प्रत्येकाच्या मताचा आदर केला जातो आणि सर्वसमावेशक विकास धोरणे ठरवली जातात.

चौकूळ गाव – परंपरा, शिस्त आणि विकासाचा संगम  सह्याद्रीच्या कुशीत, आंबोलीच्या शेजारी वसलेले हे गाव केवळ ‘सैनिकांचे गाव’ म्हणूनच नव्हे तर आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण कबुलायतदार गावकर व्यवस्थेमुळे संपूर्ण जिल्ह्यात आदर्श ठरले आहे.

गाव वसविण्यापासूनच येथे दारूबंदी काटेकोरपणे पाळली जाते. हीच शिस्त आणि स्वच्छतेमुळे आजही गावाचे वातावरण पवित्र व निरामय भासतं.

हिरव्यागार डोंगररांगा, धबधबे आणि शेतीचे नयनरम्य दृश्य यामुळे चौकूळ गाव पर्यटकांना आकर्षित करते, विशेषतः मान्सून काळात येथे पर्यटकांची प्रचंड गर्दी उसळते.

असं हे चौकूळ गाव — निसर्ग, परंपरा, शौर्य आणि लोकशाहीचे आदर्श रूप आहे.  कबुलायतदार गावकर व्यवस्था, सैनिकांची परंपरा, तंटामुक्ती संस्कृती, धार्मिक व सांस्कृतिक परंपरा आणि निसर्गसंपन्न परिसर यामुळे चौकूळचे स्थान सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात आगळेवेगळे महत्त्व राखते.

 वन्यजीव आणि जैवविविधता 
चौकूळ गाव आणि परिसर जैवविविधतेने नटलेला आहे.  सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले हे गाव नैसर्गिक संपत्ती, घनदाट जंगल आणि असंख्य वन्यजीवांनी समृद्ध आहे.
इवलेसे|आपलो चौकूळ
येथे आढळणारे प्रमुख प्राणी आणि पक्षी खालीलप्रमाणे आहेत —

 बिबट्या आणि पट्टेरी वाघ
 गवे, अस्वल, सांबर, भेकर, कोल्हे, रानटी कुत्रे
 घोरपडी आणि पीसई
 ३९ प्रकारचे साप (त्यापैकी ५ विषारी प्रजाती)
 २६ प्रकारचे वन्यप्राणी
 १७ प्रकारचे बेडूक
 २२० प्रकारची फुलपाखरे
 २४० प्रकारचे पक्षी
 इवलेसे|आपलो चौकूळ

पावसाळ्यात चौकूळ परिसरात निसर्गाचा देखावा विशेष खुलतो.  धुक्याने वेढलेले डोंगर, हिरवीगार वनराई आणि पाण्याच्या प्रवाहांमुळे संपूर्ण प्रदेश जीवसृष्टीने गजबजतो.

पावसाळ्यात येथे दरवर्षी अंदाजे ३ ते ४ लाख पर्यटक या निसर्गरम्य वातावरणाचा आनंद घेण्यासाठी भेट देतात.  वन्यजीवप्रेमी आणि छायाचित्रकारांसाठी चौकूळ परिसर हे एक महत्त्वाचे आकर्षणकेंद्र बनले आहे.

 पर्यटन माहिती 

 आंबोलीपासून अंतर: १० किमी
 बाबा धबधबा: आंबोलीहून २० किमी
 येण्याचे मार्ग: एस.टी., कार किंवा दुचाकी
 दक्षता: पावसाळ्यात धुके, जळू आणि वन्यप्राणी यांची काळजी घ्यावी.

 निष्कर्ष 
चौकूळ हे निसर्ग, संस्कृती, शिस्त आणि शिक्षण यांचा संगम आहे. हे गाव सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आदर्श ग्रामव्यवस्थेचे उदाहरण मानले जाते.

भौगोलिक स्थान
हवामान
इवलेसे|आपलो चौकूळ
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

प्रमुख पर्यटन स्थळे

चौकूळ गाव सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर वसलेले असल्यामुळे येथे दरवर्षी सुमारे ४०० इंचांहून अधिक पावसाची नोंद होते.  गावातून ताम्रपर्णी नदी वाहते. गावाभोवती असलेली नैसर्गिक स्थळे, धबधबे आणि पठारे यामुळे चौकूळ हे पर्यटनासाठी प्रसिद्ध झाले आहे.

 बाबा धबधबा 
इवलेसे|Baba waterfall
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चौकूळ गावातील कुंभवडे येथे असलेला हा एक प्रसिद्ध धबधबा आहे.  या धबधब्याचे आगळेवेगळे वैशिष्ट्य म्हणजे तो गुहेत राहून किंवा समोरून अशा दोन्ही बाजूंनी पाहता येतो.  डोळ्यादेखत पांढराशुभ्र फेसाळत कोसळणारे पाणी हा एक अप्रतिम देखावा साकारते.  हा पूर्णतः नैसर्गिक नसून स्थानिक पातळीवर तयार केलेला धबधबा असून,  पर्यटकांसाठी तो विशेष आकर्षणाचा केंद्रबिंदू आहे.

 खमदा पठार 
चौकूळमधील खमदा पठार हे एक अद्वितीय नैसर्गिक खजिना आहे.  पावसाळ्यात धुके, लहान धबधबे, रंगीबेरंगी रानफुले आणि फुलपाखरे यांनी हा सडा नटलेला असतो.  आंबोली जवळील हा भाग इको-हॉटस्पॉट म्हणून प्रसिद्ध आहे.  या पठारावर असलेल्या खमद्या देवावर गावकऱ्यांची अपार श्रद्धा आहे,  आणि त्याच देवाच्या नावावरून या सड्याला “खमद्याचा सडा” असे नाव पडले आहे.

उन्हाळ्यात आग ओकत असणारा हा सडा पावसाळ्यात वेगळेच रूप धारण करतो.  ओसाड दिसणाऱ्या या सड्यावर पावसाळ्यात पिवळी (सोनारडी), लाल-गुलाबी (तेरडे)  आणि पांढरी, निळी, जांभळी अशी अनेक फुले फुलतात.  प्रत्येकाने आयुष्यात किमान एकदा तरी भेट द्यावी असं हे ठिकाण आहे.

 कुडू पायली 
नेनेवाडीच्या मार्गावर असलेले हे ठिकाण निसर्गाच्या सुंदर विहंगम दृश्यासाठी प्रसिद्ध आहे.  पावसाळ्यात येथे असंख्य छोटे-छोटे धबधबे प्रवाहीत होतात,  जे चौकूळच्या निसर्गरम्यतेला अधिक उठाव देतात.

 छोटे धबधबे 
पावसाळ्यात संपूर्ण चौकूळ परिसर लहान लहान धबधब्यांनी नटतो.  गावातील डोंगरदऱ्या आणि उतारांवरून वाहणारे हे प्रवाह दृश्यरम्य निसर्गचित्र निर्माण करतात.

 मांजरधार सनसेट पॉइंट 
हे चौकूळमधील अत्यंत प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे.  या ठिकाणावरून संपूर्ण घाटातील निसर्ग एकाच नजरेत दिसतो.  सूर्यास्ताच्या वेळी येथील दृश्य नयनरम्य भासते,  म्हणून याला ‘मांजरधार सनसेट पॉइंट’ असे नाव मिळाले आहे.

 धुक्याची चादर 
पावसाळ्यात चौकूळ गावावर दाट धुक्याची चादर पसरते.  संपूर्ण परिसर पांढऱ्या धुक्यात गुंतल्याने गावाला एक वेगळेच रमणीय सौंदर्य लाभते.  याच आकर्षणामुळे पावसाळ्यात पर्यटकांची मोठी गर्दी येथे जमते.  चौकूळची ही धुक्याची चादर म्हणजे निसर्गाचा एक अप्रतिम चमत्कारच आहे.

नागरी सुविधा
जवळपासची गावे
आंबोली

गेळे 

पारपोली

संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

 सकाळ पुरवणी – तांबड फुटलंय
 लुपिन फाउंडेशन अहवाल
 सिंधुदुर्ग जिल्हा माहिती पुस्तिका







वर्ग:सावंतवाडी तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे