तेरवणमेढे

तेरवणमेढे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दोडामार्ग तालुक्यातील एक गाव आहे.  
मध्यवर्ती|इवलेसे|आपलो सिंधुदुर्ग

 इतिहास 
मध्यवर्ती|इवलेसे|तेरवणमेढे प्रवेशद्वार

सुमारे चौदाव्या शतकाच्या उत्तार्धात गाव वसले असावे असा  जाणकरांचा या गावाच्या निर्मिती बाबत अंदाज  आहे.  निसर्गरम्य गाव, पर्यटनाचे गाव म्हणून आणि तीर्थक्षेत्राचे गाव म्हणून या गावाला ओळख आहे. 

 परीचय 
सह्याद्रीच्या पायथ्याशी निसर्गरम्य चोहोबाजूनी डोंगररांगात वसलेले, संस्कृतीचा आणि पर्यटनाचा वारसा असलेलं गाव म्हणजे तेरवणमेढे गाव.  सह्याद्रीच्या हिरव्यागार कुशीत डोंगरदऱ्यात,  धबधबे आणि हिरवाईने नटलेलं  हे आगळ वेगळं गाव पर्यटकांना सतत खुणावत असते.  तेरवणमेढे गावची निसर्ग रम्यता चोहोबाजूंनी नटलेली हिरवीगार वनराई आणि डोंगररांगा यामुळे गावचे सौंदर्य अधिक खुलते.  हे दोडामार्ग  तालुक्यातील महत्त्वाचे पर्यटन स्थळ म्हणून ओळखले जाते. पांडवकालीन स्वयंभू मंदिर श्री नागनाथ तीर्थक्षेत्र या गावाची प्रमुख ओळख आहे . येथील सामाजिक परंपरा ही ऐक्याची असून सुसंस्कृत आणि सर्व कुटुंबे सुखा समाधानात आपले जीवन व्यतीत करणारी असं हे समृद्ध  गाव म्हणजे तेरवणमेढे गाव. गावाची स्थापना गोवा राज्य मुक्तीच्या आधीपासूनची असल्याचे येथील जाणकारांच्या प्रथम दर्शी माहितीतून प्रत्ययास येते.  परंतु पुरातन स्वयंभू मंदिर तेरवणमेढे या गावाच्या आधीपासून स्तिथ असल्याचे जाणवते. गावच्या निर्मितीपासून ते आजच्या ग्राम पर्यटनाच्या वाटचालीपर्यंत या गावाने जपलेली परंपरा, संस्कृती, निसर्ग व एकता हेच  या गावाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.  गावामध्ये सर्व लोक एकजुटीने राहतात, निर्णय सामूहिकपणे घेतले जातात, "एक गाव एक होळी" अशी संस्कृती या गावांमध्ये आढळते.  आपापसात हेवेदावे न करता गावातील एखादा कार्यक्रम एकजुटीने आणि परंपरेने साजरा करणे  असे प्रकर्षाने जाणवते.  संपूर्ण सिंधुदुर्ग जिल्ह्यामध्ये तीर्थक्षेत्र कुणकेश्वर देवस्थान, (देवगड) नंतर स्वयंभू देवस्थान, तीर्थक्षेत्र श्री नागनाथ मंदिर तेरवणमेढे हे दुसऱ्या स्थानावरील  महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र म्हणून या गावाची ओळख आहे.  जवळच तिलारी प्रकल्प असल्याने तेरवणमेढे उन्नेयी  बंधारा व तेथील बाग बगीचा आणि मुबलक प्रमाणात असलेले पाणी, दाट वनराई व वनराईतील विविध प्राणी, मुबलक पाण्यामुळे काजू , नारळ, सुपारीच्या बागा आणि या बागेवर उपजविका करणारे सधन लोक अशी या गावाची ओळख आहे.

चला पाहूया या गावाची काही ठळक वैशिष्ट्ये - 

 नैसर्गिक वैशिष्ट्ये 
तेरवणमेढे गाव हे सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असून चारही बाजूंनी डोंगररांगा व घनदाट जंगल असल्या कारणाने येथे पावसाळ्याचे प्रमाण जास्त आहे.  पाऊस दरवर्षी 400 इंचाहून अधिक पडतो. डोंगरदऱ्यातून वाहत येणाऱ्या छोट्या मोठ्या नद्यांची मिळून एक मोठी नदी तेरवणमेढे मुख्य नदीला जाऊन मिळते. याच मुख्य नदीवर तेरवणमेढे लघु पाटबंधारा उभारण्यात आला आहे.   हे वीज निर्मितीचे केंद्रही आहे.  येथे विकसित झालेला बगीचा अनेक पर्यटकांना विसावा म्हणून उत्तम स्थळ आहे.

हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.

 ग्रामपंचायत व प्रशासन 
तेरवण मेढे ही समूह ग्रामपंचायत असून त्यामध्ये गाव तेरवण, गाव तेरवण मेढे, गाव पाळये व गाव सोनावल अशा चार गावांचा समावेश होतो.  अशा चार गावांची मिळून ग्रुप ग्रामपंचायत बनते.  येथील सदस्य संख्या 11 असून गावाचा कारभार ग्रामपंचायत अतिशय सुव्यवस्थित पाहत आहे. 

 शिक्षण आणि संस्कार 
तेरवणमेढे  गाव हे केवळ निसर्ग सौंदर्यानेच नव्हे तर ज्ञान आणि संस्कृतीच्या सौंदर्याने ही नटलेलं गाव आहे.  या गावातील  मुले  गावातीलच प्राथमिक शाळेतून शिकून पुढे जात आहेत .  शिक्षणाचा उपयोग फक्त नोकरीसाठी न करता लगतच्याच गोवा राज्यामध्ये नोकरी करून स्वतःच्या जमिनीमध्ये शेतीची अनेक पिके घेऊन आपला उदरनिर्वाह व्यवस्थित करतआहेत .  आणि शेतीविषयक जबाबदार नागरिक म्हणून जाण निर्माण करून शेतीस प्रोत्साहन देत आहेत.

गावातील प्रमुख शाळा

*  जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा तेरवण नं २ मेढे 
मध्यवर्ती|इवलेसे|जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा तेरवण नं २ मेढे

*  जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा तेरवण नं ३ मेढे हरिजनवाडी
मध्यवर्ती|इवलेसे|जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा तेरवण नं ३ मेढे हरिजनवाडी

*  खाजगी पसंत प्राथमिक शाळा तेरवण मूळस
मध्यवर्ती|इवलेसे|खाजगी पसंत प्राथमिक शाळा तेरवण मूळस

 अर्थकारण 
येथील लोक पूर्वी डोंगरदऱ्यामध्ये भात व नाचणीची शेती करून आपला उदरनिर्वाह करत होते.  परंतु मुबलक पाणी आणि जमीन असल्याने आता येथे प्रत्येक घराघरात काजूच्या बागायती,  नारळी, सुपारीच्या बागा, केळी लागवड आणि बांबू लागवड मोठ्या प्रमाणात करून प्रत्येक घरामध्ये सुख आणि समृद्धी नांदत आहे.  मुबलक प्रमाणात उदरनिर्वाहाचे साधन उपलब्ध असल्याने येथील सर्व कुटुंबे सधन आहेत.  शिवाय येथील मुले शिकून जवळच असलेल्या गोवा राज्यामध्ये व इतरत्र कामाला आहेत.  आपले काम सांभाळून ती बागायती शेती करत असल्याने व छोटे मोठे उद्योग करत असल्याने प्रत्येक घरात सुख समाधान आहे.

प्रेक्षणीय स्थळे
धार्मिक स्थळे

तेरवण मेढे गावची मुख्य ओळख म्हणजे येथील पांडवकालीन शिवमंदिर.  श्री नागनाथ तीर्थक्षेत्र तेरवण मेढे संपूर्ण जिल्ह्याभरात दुसऱ्या स्थानावरील हे तीर्थक्षेत्र.  येथे जवळच्याच गोवा राज्य, कर्नाटक राज्य व कोल्हापूर जिल्ह्यातून अनेक भाविक दर्शनासाठी येतात.  श्रीक्षेत्र नागनाथ मंदिर येथे शिवरात्रोत्सव अगदी मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो.  मंदिराची बांधणी, गाभारा पांडवकालीन असून सद्यस्थितीत बाहेरील बांधकामाचा जिर्णोद्धार सुरू आहे.  यासाठी संपूर्ण गाव उत्साहाने सहभागी होत आहे. शासनाचे योगदानही या मंदिराच्या उभारणीत मोठे आहे.  या मंदिरात अनेक भाविक आपली मनोकामना पूर्ण करण्यासाठी व दर्शन घेण्यासाठी येतात.  आणि त्यांच्या नवसाला पावणारा असा हा देव, असे सर्व दूर ख्याती या मंदिराची आहे.  येथे वार्षिक जत्रोत्सवात तीन दिवस अनेक धार्मिक कार्यक्रम सुरू असतात.  तीर्थस्थान व धार्मिक विधी करण्यासाठी दूर दूर वरून लोक येथे येतात.  जवळच असलेल्या तलावाला खूप महत्त्व आहे.  बुडबुड्यांचे तळे असे या तलावाला संबोधले जाते.  त्यात  जमिनी खालून  सतत बुडबुडे येत असतात.  राम नामाचा जप केल्यानंतर हे बुडबुडे अति वेगाने दिसून येतात.  यासाठी प्रत्यक्ष पुरावा म्हणून अनेक उदाहरणे पाहायला मिळतात.  जवळच छोटं कुंड असून यामध्ये नवसाने बोललेले हात, पाय, कान, डोळे, नाक, माणूस अशा प्रतीकात्मक स्वरूपात सोने-चांदी, तांबे या पंचधातूंचे प्रतीक या कुंडात सोडले जातात.  त्यामुळे शरीराची व्याधी बरी होते असा समज आहे.  महाशिवरात्र दिवशी हे नवस फेडले जातात.  या जत्रे दिवशी शासनाकडून चोख बंदोबस्त केला जातो.   पोलीस मुख्यालय दोडामार्ग यांचेकडून, आरोग्य विभागाकडून जत्रेत विशेष सुविधा उपलब्ध  केल्या जातात. 

याच मंदिराला लागून श्री  भावई देवीचे मंदिर तसेच काळभैरव मंदिर अशी मंदिरे असून मंदिराच्या वरच्या उंच भागावर श्री दत्त मंदिर स्थापलेले आहे.  गोव्याहून कर्नाटका व कोल्हापूरला जोडणारा मुख्य मार्ग याच गावातून जात असल्यामुळे या रस्त्याला लागून असलेले हे तीर्थक्षेत्र अनुभवण्यासाठी आणि दर्शन घेण्यासाठी अनेक भाविक दर दिवशी येथे उपस्थित असतात.

मध्यवर्ती|इवलेसे|जीर्णोद्धार झालेले श्री नागनाथ मंदीर
मध्यवर्ती|इवलेसे|पांडवकालीन स्वयंभू मंदिर श्री नागनाथ तीर्थक्षेत्र
मध्यवर्ती|इवलेसे|सातेरी मंदिर
मध्यवर्ती|इवलेसे|श्री क्षेत्र नागनाथ मंदीर परिसरातील भक्त निवास
मध्यवर्ती|इवलेसे|चव्हाटा मंदीर

नागरी सुविधा
जवळपासची गावे

संदर्भ
१.https://villageinfo.in/
२.https://www.census2011.co.in/
३.http://tourism.gov.in/
४.https://www.incredibleindia.org/
५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism
६.https://www.mapsofindia.com/

वर्ग:दोडामार्ग तालुक्यातील गावे
वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे