अश्वमेध यज्ञ

अश्वमेध यज्ञ (संस्कृत :  ) हा प्राचीन भारतातील एक राजकीय वजा धार्मिक यज्ञ होता. प्राचीन भारतीय राजांनी त्यांचा साम्राज्य सार्वभौमत्व सिद्ध करण्यासाठी याचा उपयोग केला: राजाच्या सैन्यासह एक घोडा एका वर्षासाठी भटकण्यासाठी सोडण्यात येत असे. घोड्याने संचार केलेल्या प्रदेशात, कोणताही प्रतिस्पर्धी त्याच्याबरोबर आलेल्या योद्धांना आव्हान देऊन राजाच्या अधिकारावर विवाद करू शकत असे. एका वर्षानंतर, जर एखाद्या शत्रूने घोड्याला जिवे मारण्यास किंवा पकडण्यात यश आले नाही तर त्या प्राण्याला राजाच्या राजधानीकडे परत नेले जाई. त्यानंतर बळी दिला जाई आणि राजाला निर्विवाद सार्वभौम घोषित केले जाईल.

बलिदानाचे वर्णन करणारा सर्वात प्रसिद्ध मजकूर म्हणजे अश्वमेधिका पर्व  ( संस्कृत:  पर्व ), किंवा  भारतीय महाकाव्यमहाभारतातील अठरा पुस्तकापैकी चौदावे "अश्व पुस्तक" . कृष्ण आणि व्यास राजा युधिष्ठिराला बलिदान देण्यास सल्ला देतात, ज्याचे वर्णन मोठ्या प्रमाणात यात केले जाते. या पुस्तकात परंपरेने 2 विभाग आणि 96 अध्याय आहेत.Ganguli, K.M. (1883-1896) "Aswamedha Parva" in The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa (12 Volumes). CalcuttaDutt, M.N. (1905) The Mahabharata (Volume 14): Ashwamedha Parva. Calcutta: Elysium Press गंभीर आवृत्तीत एक उप-पुस्तक आणि 92 अध्याय आहेत.van Buitenen, J.A.B. (1973) The Mahabharata: Book 1: The Book of the Beginning. Chicago, IL: University of Chicago Press, p 478Debroy, B. (2010) The Mahabharata, Volume 1. Gurgaon: Penguin Books India, pp xxiii - xxvi

हा विधी अनेक पुरातन राज्यकर्त्यांद्वारे केलेला नोंदविला गेला आहे, परंतु गेल्या हजार वर्षांत वरवर पाहता केवळ दोन जणांनी हा विधी केला आहे. सर्वात अलीकडचा विधी १७४१ मध्ये होता, आनि दुसरा विधीजयपूरचा राजा जयसिंग द्वितीय यानी केला होता. मूळ वैदिक धर्मात बहुतेक प्राण्यांच्या बलिदानाचा समावेश होता जसा भारतातील विविध लोकधर्मामध्ये होता. ब्राह्मणवादी हिंदू धर्मामध्ये प्राण्यांच्या बलिदानाला विरोध करणारा विकास झाला होता, जो अनेक शतकांपासून हिंदू धर्माच्या बहुतेक प्रकारांमध्ये सामान्य नाही. अश्वमेधेची मोठी प्रतिष्ठा आणि राजकीय भूमिकेमुळे कदाचित हे जास्त काळ टिकले.

 बलिदान 
इवलेसे|250x250अंश| १९व्या शतकातील चित्रकला, यज्ञाच्या घोडाच्या मागे सैन्याची तयारी दर्शविणारी आहे. बहुधा लक्ष्मीसाच्या जैमिनी भारताचे चित्रण करणाऱ्या चित्रपटाच्या कथेतून
अश्वमेध केवळ एक शक्तिशाली विजयी राजा ( राजा ) करू शकत होता.  सामर्थ्य व वैभव प्राप्त करणे, शेजारील प्रांतांवर सार्वभौमत्व मिळवणे आणि राज्याची संतती आणि सामान्य समृद्धी मिळवणे हे त्याचे उद्देश्य होते. हे अत्यंत महाग होते, त्यासाठी शेकडो व्यक्तींचा सहभाग आवश्यक होता, कित्येकांना विशेष कौशल्या असलेले आणि शेकडो प्राण्यांचा सहभाग आवश्यक होता आणि प्रत्येक टप्प्यावर अनेक तंतोतंत विहित संस्कारांचा समावेश होता.Glucklich, 111-114

बलिदानाचा घोडा पांढरा आणि काळे चट्टे असणारा आवश्यक आहे. तयारीमध्ये विशेष "यज्ञगृह" आणि अग्नीची वेदी तयार करणे समाविष्ट होते. घोडा प्रवास सुरू करण्यापूर्वी ज्योतिषींनी निवडलेल्या क्षणी, घरात एक सोहळा आणि लहानसा यज्ञ असे, त्यानंतर राजाने राणीबरोबर रात्री घालवावी लागली, परंतु लैंगिक संबंध टाळावेत.Glucklich, 111-112

दुसऱ्या दिवशी घोडयाला देव म्हणून संबोधित करून अधिक विधीसह अभिषेक केला जात असे. तो पाण्याने शिंपडला जात असे आणि अध्वर्यू, पुजारी घोडयाच्या कानात  मंत्र कुजबूजत असत. एक काळा कुत्रा ठार केला जाई, घोड्यावरून शिंपडलेल्या नदीकडे खेचला जाई. घोडा पूर्वेकडे सोडला जाई त्यानंतर एका वर्षाच्या कालावधीसाठी कुठेही फिरू शकत असे. घोडा सूर्याशी संबंधित होता.  घोडा बलिदानाच्या विरोधी शेजारच्या प्रांतांमध्ये फिरत असेल तर त्यांना अधीन केले जाईल. भटक्या घोडयाबरोबर शंभर सैनिकाचा कळप आणि एक-चारशे क्षत्रिय पुरुष, राजपुत्र किंवा उच्च न्यायालयातील अधिकारी यांचे पुत्र हजर असत   आणि घोडयाचे सर्व प्रकारचे धोके व गैरसोयीपासून संरक्षण करीत, परंतु कधीही घोडेस्वारी करू शकत नसत.  घोड्याच्या अनुपस्थितीत बलिदान करणाऱ्याच्या घरी समारंभांची अखंड मालिका पार पडत असे.

घोडा परतल्यानंतर मुख्य यज्ञ करण्यापूर्वी महिनाभर समारंभ पार पडत असे. राजा शुद्धीकरन केले जाई, आणि घोडा  इतर तीन  घोडयासह रथाला जुंपून,  ऋग्वेद आणि यजुर्वेदातील पठन केल्या जात.  घोड्याला पाण्यात नेऊन स्नान केले जात. त्या नंतर, मुख्य रानी आणि इतर दोन राजघराण्यांनी तूप घेऊन अभिषेक केला जाई. घोड्याचे डोके, मान आणि शेपटी सोन्याच्या दागिन्यांनी सजवले जाई. यानंतर, घोडा, एक शिंगरहित बकरा, आणि वन्य बैल ( गो-मृगा, बॉस गौरस ) यज्ञाजवळ बळी देण्यास बांधले जात आणि घोड्याबरोबर इतरसतरा प्राणी जोडले जात. एकूण 60० one one असे एका भाष्यकाराने सांगितले की वन्य आणि वन्य दोन्ही प्राणी मोठ्या संख्येने इतर दांडीला बांधलेले होते. बलिदाराने घोड्याला रात्रीच्या धान्याच्या धान्याच्या बाकीचे अर्पण केले. त्यानंतर घोड्याचा श्वास कोंडून बळी दिला जाई .Glucklich, 112

मुख्य राणीने राजाच्या इतर पत्नींसह् विधीपूर्वक दया दाखवली जात असे. राणी मृत घोडे मंत्रोच्चार करीत फिरत राही. मुख्य राणीला मग मृत घोड्यासह रात्री घालवावी लागत असे.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुजारी तेथून राणीला उठवत असे. पुरोहित वेदांच्या श्लोकांचे उच्चारण करून  घोड्याच्या निरोगी आणि पुनर्जीवनाची प्रार्थना करत असे. . 

मनुच्या नियमांमध्ये अश्वमेध (व. 33) यांचा उल्लेख आहे: "जो माणूस शंभर वर्षे दररोज घोड्याचा बळी देईल आणि जो मांस खात नाही तो त्या दोघांनाही चांगल्या कर्मांचे समान फळ मिळेल. " The Laws of Manu, translated by Wendy Doniger with Brian K. Smith, p.104. Penguin Books, London, 1991

 गुप्तकालीन नाण्यांवर 
गुप्त साम्राज्यातील राजे  समुद्रगुप्त (इ.स. ३५०-३७०) आणि कुमारगुप्त (इ.स. ४१५-४५५) यांच्या काळातील सोन्याची नाणी त्यांच्या अश्वमेध यज्ञांचे स्मरण करून देतात. नाण्याची मुखवटा असलेली बाजू सुशोभित घोडा यज्ञाच्या समोर असलेला आहे, आणि लिहिलेले आहे "राजांचा राजा त्याने अश्वमेध यज्ञ केला आहे तो पृथ्वीचे संरक्षण केल्यावर स्वर्ग जिंकेल". नाण्याची दुसरी बाजू पंखा आणि उपरणं घेऊन उभी असलेली महाराणी आहे  ज्यावर लिहिले आहे कि "अश्वमेध यज्ञ करण्यास सामर्थ्यवान" Glucklich, 111 

 इतरत्र असेच यज्ञ 
बऱ्याच इंडो-युरोपियन शाखांमध्ये घोडा बलिदानाचा पुरावा आहे आणि तुलनात्मक पौराणिक कथांवरून असे सूचित होते की ते प्रोटो-इंडो-युरोपियन विधीपासून प्राप्त झाले आहेत . बहुतेक दफनविधीसंबंधित मजेदार प्रथा असल्याचे दिसून येते, परंतु इतर काही संस्कृतींमध्ये राज्याशी संबंधित असलेल्या कर्मकांडासाठी तात्पुरते पुरावे आहेत. अश्वमेध यज्ञाचा स्पष्ट पुरावा जतन केलेला आहे, परंतु लॅटिन आणि सेल्टिक परंपरेतील काही पुरावे काही सामान्य गुणांची पुनर्रचना करण्यास परवानगी देतात.

सेल्टिक परंपरेत असाच एक विधी आढळतो ज्यामध्ये आयर्लंडमधील राजाने बलिदान देणाऱ्या घोड्यासह प्रतीकात्मक विवाह केला जातो. ऑक्टोबर हॉर्स रोमन घोडा यज्ञ हा वार्षिक कार्यक्रम होता आणि पशु आणि लहान प्राण्यांव्यतिरिक्त उघडपणे फक्त एकदाच घोडे अर्पण करण्यात येत असे.

प्राचीन जर्मन, आर्मेनियाई, इराणी,  चीनी, ग्रीक आणि  इतरांमध्ये घोडे बलिदान देण्यात आले.

 अश्वमेध करणाऱ्यांची  यादी 
संस्कृत महाकाव्य आणि पुराणात घोडा बलिदानाच्या असंख्य पौराणिक कामांचा उल्लेख आहे.  उदाहरणार्थ, महाभारतानुसार, सम्राट भरतने यमुनेच्या किनाऱ्यावर शंभर अश्वमेध सरस्वतीच्या काठावर तीनशे आणि गंगाच्या काठावर चारशे यज्ञ केले. त्याने पुन्हा वेगवेगळ्या ठिकाणी आणि शंभर राजसूय आणि एक हजार अश्वमेध केले.  गुप्त व चालुक्य राजवंशांद्वारे प्रचलित असलेल्या विशाल साम्राज्यांनंतर अश्वमेधाची प्रथा उल्लेखनीयपणे कमी झाली.

ऐतिहासिक अश्वमेध करणाऱ्यांची यादी: 
वंशावळराज्यकाळराजवंशस्रोतपुष्यमित्र शुंग१८५ ते १४९ इसवी सन पूर्वशुंग साम्राज्यधनदेवाचे अयोध्या शिलालेख आणि कालिदासाचे मालविकाग्निमित्रSarvatata1st century BCEGajayanaGhosundi and Hathibada inscriptions. Some scholars believe Sarvatata to be a Kanva king, but there is no definitive evidence for this.Devimitra1st century BCEUnknownMusanagar inscriptionSatakarni I1st or 2nd century CESatavahanaNanaghat inscription mentions his second AshvamedhaVasishthiputra Chamtamula3rd century CEAndhra IkshvakuRecords of his son and grandsonShilavarman3rd century CEVarshaganyaJagatpur inscriptions mention his fourth AshvamedhaPravarasena Ic. 270 – c. 330 CEVakatakaInscriptions of his descendants state that he performed four Ashvamedha sacrificesBhavanaga305-320 CENagas of PadmavatiThe inscriptions of Vakataka relatives of the Nagas credit them with 10 horse-sacrifices, although they do not name these kings.Vijaya-devavarman300-350 CEShalankayanaEllore inscriptionShivaskanda Varman4th century CEPallavaHirahadagalli inscriptionKumaravishnu4th century CEPallavaOmgodu inscription of his great-grandsonSamudraguptac. 335/350-375 CEGuptaCoins of the king and records of his descendantsKumaragupta I414 – 455 CEGuptaMadhava Varman440-460 CEVishnukundinaDharasena5th century CETraikutakaKrishnavarman5th century CEKadambaNarayanavarman494–518 CEVarmanLegend of Bhaskaravarman's sealsBhutivarman518–542 CEVarmanBarganga inscriptionPulakeshin I543–566 CEChalukyas of VatapiSthitavarman565–585 CEVarmanPulakeshin II610–642 CEChalukyas of VatapiMadhavaraja II (alias Madhavavarman or Sainyabhita)c. 620-670 CEShailodbhavaInscriptionsSimhavarman (possibly Narasimhavarman I)630-668 CEPallavaThe Sivanvayal pillar inscription states that he performed ten AshvamedhasAdityasena655-680 CELater GuptaVaidyanatha temple (Deoghar) inscriptionMadhyamaraja I (alias Ayashobhita II)c. 670-700 CEShailodbhavaInscriptions; one interpretation of the inscriptions suggests that he merely participated in the Ashvamedha performed by his father Madhavaraja IIDharmaraja (alias Manabhita)c. 726-727 CEShailodbhavaInscriptions; one interpretation of the inscriptions suggests that he merely participated in the Ashvamedha performed by his grandfather Madhavaraja IIRajadhiraja Chola1044–1052 CECholaJai Singh II1734 and 1741 CEKachwahas of JaipurIshvaravilasa Kavya by Krishna-bhatta, a participant in Jai Singh's Ashvamedha ceremony and a court poet of his son Ishvar Singh

इवलेसे| लेक Dudumbhi तीरावर घोडा Shyamakarna, illustrating Jaimini Ashvamedha, 19 व्या शतकात, 's भाष्य महाराष्ट्र 
दयानंद सरस्वतीच्या आर्य समाज सुधारणेच्या चळवळीत, "आतील सूर्य" ( प्राण ) शी जोडलेले अश्वमेध एक रूपक किंवा संस्कार मानले जातात   दयानंदांच्या मते, यजुर्वेदानुसार प्रत्यक्षात घोडा मारण्यात येत नसे. दयानंदानंतर, स्वामी सत्य प्रकाश सरस्वती दावा करतात की आर्य समाज पूर्व-वेदांतिक विधीच्या अस्तित्वाचा विवाद करतो.

त्यांचे म्हणणे आहे की बळी म्हणून बळी पडलेल्या जनावरांची नोंद मानवी बळींच्या यादीप्रमाणेच प्रतिकात्मक आहे.  (जे सामान्यत: ऋग्वेदिक काळात आधीपासून पूर्णपणे प्रतिकात्मक यज्ञ म्हणून स्वीकारले जाते).

१९९१ पासून आल वर्ल्ड गायत्री परिवारी यांनी आयोजित केलेल्या अश्वमेधाची "आधुनिक आवृत्ती" ज्यात हिंदू धर्माच्या म्हणण्यानुसार घोड्याच्या जागी पुतळा वापरला आहे:  १६ ते २० एप्रिल १९९४ रोजी मध्य प्रदेशातील चित्रकूटमध्ये दशलक्ष सहभागी झाले.  अशा आधुनिक कामगिरी म्हणजे सात्त्विक यज्ञ आहेत जिथे प्राण्याला न मारता त्याची पूजा केली जाते,

 स्वीकार 

काही लेखकांच्या मते अश्वमेध कलियुगासाठी, वर्तमान युगासाठी निषिद्ध संस्कार आहे  

हा भाग धार्मिक विधीमुळे दलित सुधारक आणि भारतीय राज्यघटनेचे नेते बी.आर. आंबेडकर नाराज झाले आणि ब्राह्मणवादी संस्कृतीच्या कथित ह्रासाचे उदाहरण म्हणून त्यांच्या लेखनात वारंवार उल्लेख केला जातो.

मनोहर एल. वरदपांडे यांनी या विधीची स्तुती केली आहे."History of Indian Theatre, Volume 1" by Manohar Laxman Varadpande, p.46 रिक एफ. टॅलबॉट लिहितात की " मिर्शिया एलिआडने अश्वमेधांना विश्वाची रचना असलेली संस्कार मानली ज्याने दोघांनी संपूर्ण विश्व निर्माण केले आणि आपल्या कामगिरीच्या वेळी प्रत्येक सामाजिक व्यवस्थेला पुनर्स्थापित केले." "Sacred Sacrifice: Ritual Paradigms in Vedic Religion and Early Christianity" by Rick F. Talbott, p. 133

 हे सुद्धा पहा 
 अश्व, वैदिक संस्कृतीत घोडा 
 रोमन धर्मात ऑक्टोबर हॉर्स 
 प्राण्यांना क्रूरता

 संदर्भ 

वर्ग:भारताचा इतिहास