कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (भारत)

कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय (पूर्वीचे नाव कृषी मंत्रालय) ही भारत सरकारची एक शाखा आहे. ही भारतातील शेतीशी संबंधित नियम आणि कायदे तयार करण्यासाठी व प्रशासनासाठी सर्वोच्च संस्था आहे. मंत्रालयाच्या कार्यक्षेत्रातील तीन व्यापक क्षेत्रे म्हणजे कृषी, अन्न प्रक्रिया आणि सहकार. कृषी मंत्रालयाचे अध्यक्ष कृषिमंत्री नरेंद्र सिंग तोमर हे आहेत. अभिषेक सिंग चौहान, कृष्णा राज आणि परसोत्तमभाई रूपाला हे राज्यमंत्री आहेत.

भारतातील अर्ध्याहून अधिक लोकसंख्येसाठी शेती हा जगण्याचा मुख्य स्रोत आहे. शेती हा बिगर-शेती क्षेत्राला आवश्यक असणारा बराच वेतन आणि उद्योग क्षेत्रातील कच्चा माल पुरविते. भारत ही मोठ्या प्रमाणात कृषी अर्थव्यवस्था आहे. २००९-१० मध्ये ५२.१% लोक थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या कृषी व त्यासंबंधित क्षेत्रात काम करतात असे आर्थिक सर्वेक्षण ने प्रकाशीत केले. केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि शेतकरी समुदायाच्या संयुक्त प्रयत्नांना यश आले आहे आणी २०१०-११ मध्ये २४४.७८ दशलक्षसाचा:भारतीय जनता पक्ष/meta/color टन धान्याचे विक्रमी उत्पादन झाले. कृषी व सहकार विभागाच्या मार्गदर्शनाखाली राबविल्या जाणाऱ्या कृषी मिशन मोड प्रकल्प (Agriculture MMP‌) सारख्या विविध पीक विकास योजनांतर्गत नवीन विकसित पीक उत्पादन तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांना प्रभावीपणे हस्तांतरित करून हे विक्रमी उत्पादन साध्य केले गेले आहे. विक्रमी उत्पादन होण्यामागील इतर कारणांमध्ये वाढीव किमान आधारभूत किंमतींच्या माध्यमातून विविध पिकांच्या प्रतिफळ किंमतीचा समावेश आहे.

 इतिहास 
भारतातील सर्व शेतीविषयक बाबी हाताळण्यासाठी जून १८७१ मध्ये महसूल, कृषी व वाणिज्य विभाग स्थापन करण्यात आले. हे मंत्रालय स्थापन होईपर्यंत शेतीशी संबंधित बाबी गृह खात्याच्या कामकाजात येत होत्या. १८८१ मध्ये शिक्षण, आरोग्य, कृषी, महसूल यांना एकत्रितपणे सामोरे जाण्यासाठी महसूल व कृषी विभाग स्थापन करण्यात आला. तथापि, १९४७ मध्ये, कृषी विभाग हे कृषी मंत्रालयाच्या रूपात पुन्हा नामित करण्यात आले. शेती समुदायाच्या गरजा भागविल्या पाहिजेत म्हणून १५ ऑगस्ट २०१५ रोजी कृषी मंत्रालयाचे नाव बदलून कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय असे नामकरण झाले.https://www.thehindu.com/news/national/69th-independence-day-prime-minister-narendra-modis-independence-day-speech/article7544397.ece

 रचना आणि विभाग 
कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालयात खालील दोन विभाग आहेत:
कृषी, सहकार व शेतकरी कल्याण विभाग
या विभागाच्या जबाबदाऱ्या भारत सरकार (व्यवसायाचे वाटप) नियम, १९६१ मध्ये देण्यात आल्या आहेत, ज्या वेळोवेळी सुधारित होतात. या संदर्भातील "सहकार" हे शेतकरी सहकारी चळवळ आहे ज्यास सरकार मोठ्या प्रमाणात प्रोत्साहन देते. कृषी एमएमपी हा एक वेगळा कार्यक्रम आहे जो विविध प्रांतात राष्ट्रीय स्तरावर आणि विविध माध्यमांमार्फत राबविल्या जाणाऱ्या कृषी ई-गव्हर्नन्स प्रकल्प आहे.

कृषी संशोधन व शिक्षण विभाग
या विभागाच्या जबाबदाऱ्या मूलभूत आणि ऑपरेशन संशोधन, तंत्रज्ञान विकास, देशभरातील विविध संस्था आणि राज्य सरकार यांच्यात संबंध सुधारणे आहेत. याव्यतिरिक्त, हा विभाग भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे व्यवस्थापन करतो.

 मंत्री 
+  नावचित्रकार्यकाळराजकीय पक्ष पंतप्रधान संदर्भराजेंद्र प्रसाद75px०२ सप्टेंबर १९४६१४ जानेवारी १९४८भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसजवाहरलाल नेहरूजयरामदास दौलतराम१९ जानेवारी १९४८१३ मे १९५० के.एम. मुन्शी१३ मे १९५०१३ मे १९५२ रफी अहमद किदवई१३ मे १९५२२४ ऑक्टोबर १९५४अजित प्रसाद जैन२५ नोव्हेंबर १९५४२४ ऑगस्ट १९५९सदाशिव कानोजी पाटील२४ ऑगस्ट १९५९१ सप्टेंबर १९६३सरदार स्वरणसिंग१ सप्टेंबर १९६३९ जून १९६४चिदंबरम सुब्रमण्यम९ जून १९६४१२ मार्च १९६७लालबहादूर शास्त्रीजगजीवन राम75px१३ मार्च १९६७२७ जून १९७०भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसइंदिरा गांधीफक्रुद्दीन अली अहमद२७ जून १९७०३ जुलै १९७४जगजीवन राम75px१० ऑक्टोबर १९७४२ फेब्रुवारी १९७७प्रकाशसिंग बादल75px२८ मार्च १९७७१७ जून १९७७शिरोमणी अकाली दलमोरारजी देसाईसुरजीत सिंह बरनाला75px१८ जून १९७७२८ जुलै १९७९ब्रह्म प्रकाश३० जुलै १९७९१४ जानेवारी १९८०भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचरण सिंगराव बिरेंद्र सिंग१४ जानेवारी १९८०३१ डिसेंबर १९८४भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसइंदिरा गांधीबूटासिंग75px३१ डिसेंबर १९८४१२ मे १९८६राजीव गांधीगुरदयाल सिंग धिल्लन१२ मे १९८६१३ फेब्रुवारी १९८८भजन लाल१४ फेब्रुवारी १९८८२ डिसेंबर १९८९चौधरी देवीलाल75px६ डिसेंबर १९८९२ ऑगस्ट १९९०जनता दलव्ही. पी. सिंगचौधरी देवीलाल75px२१ नोव्हेंबर१९८९२० जून १९९१जनता दलचंद्रशेखरबलराम जाखड75px२१ जून १९९११७ जानेवारी १९९६भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसपी. व्ही. नरसिंह रावजगन्नाथ मिश्रा८ फेब्रुवारी १९९६१६ मे १९९६भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसपी. व्ही. नरसिंह रावसूरज भान१६ मे १९९६१ जून १९९६ भारतीय जनता पार्टीअटलबिहारी वाजपेयीएच.डी. देवेगौडा१ जून १९९६ १० जुलै १९९६ जनता दलएच.डी. देवेगौडा चतुरानन मिश्र १० जुलै १९९६  १९ मार्च १९९८ कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडियाएच.डी. देवेगौडाइंदर कुमार गुजरालअटलबिहारी वाजपेयी१९ नोव्हेंबर १९९८२२ नोव्हेंबर १९९९भारतीय जनता पार्टीअटलबिहारी वाजपेयीनितीश कुमार75px२२ नोव्हेंबर १९९९३ मार्च २०००जनता दल (संयुक्त)सुंदरलाल पटवा६ मार्च २०००२६ मे २०००भारतीय जनता पार्टीनितीश कुमार75px२७ मे २०००२२ जुलै २००१जनता दल (संयुक्त)अजीत सिंग२ जुलै २००१२३ मे २००३राष्ट्रीय लोक दलOfficial biographical sketch on Lok Sabha website राजनाथ सिंग75px२४ मे २००३ २१ मे २००४ भारतीय जनता पार्टीशरद पवार75px२२ मे २००४२६ मे २०१४राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षमनमोहन सिंगराधा मोहन सिंगframeless|75px२७ मे २०१४३० मे २०१९ भारतीय जनता पार्टीनरेंद्र मोदीनरेंद्र सिंग तोमर 75px३० मे २०१९पदस्थभारतीय जनता पार्टी

 संदर्भ 

वर्ग:भारत सरकार
वर्ग:भारतीय कृषीमंत्री