वनिता बोराडे

वनिता जगदेव बोराडे ह्या सोयरे वनचरे मल्टीप्रपोज फाउंडेशन संस्थेच्या संस्थापक अध्यक्ष असून वने, वन्यजीव, निसर्ग व पर्यावरण क्षेत्रात संरक्षण, संवर्धन व संशोधन करणाऱ्या त्या जगातील पहिल्या महिला सर्पमित्र सर्पतज्ञ तथा सर्परक्षक व सरीसृप शास्त्रज्ञ आहेत. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर शांततेच्या नोबेल पुरस्कारासाठी त्यांना सलग तिसऱ्यांदा नामांकन प्राप्त झाले आहे. वन्यजीव समाजसेविका म्हणून त्यांच्या कार्याच्या सन्मानार्थ आंतरराष्ट्रीय अंतराळ संशोधन संस्था नासा ने त्यांना सदस्यत्व देऊन त्यांचा सचित्र कार्य वृत्तांत मिशन २०२६ च्या मंगळ-यानामध्ये रेखांकित केले आहे. सोबतच Moon Mission चंद्रयानातही त्यांच्या या कार्याबद्दल सचित्र कार्य वृत्तांत छापण्यात आला असून बोर्डिंग पास व ॲप्रिसिएशन प्रमाणपत्रही ही नासा तर्फे त्यांना प्रदान करण्यात आले आहे.  

बोराडे यांनी ५१००० पेक्षा जास्त सापांना लोक वस्तीतील संकटग्रस्त भागातून पकडून जंगलात सोडून जीवदान देण्याचा विश्वविक्रम प्रस्थापित केला आहे. भारत सरकार द्वारे त्यांना राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या  हस्ते नारी शक्ती पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. या आधी भारतीय डाक विभागाने त्यांच्या सेवा कार्याच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट जारी केले आहे. महाराष्ट्राचे राज्यपाल भगतसिंह कोश्यारी यांनी राष्ट्रीय सेवा सन्मान पुरस्कार देऊन त्यांचा गौरव केला आहे. महाराष्ट्र शासना तर्फे छत्रपती शिवाजी महाराज वनश्री पुरस्कार त्यांना प्रदान करण्यात आला आहे.

जागतिक तापमान वाढ व प्रदूषण नियंत्रणात आणण्यासाठी त्या जनजागरण मोहीम राबवत आहेत. जीव, जमीन, जल व जंगल यांची जैवविविधता साखळी संतुलित राखण्यासाठी त्या भारतात व भारताबाहेरही सोयरे वनचरे मल्टिपर्पज फाउंडेशन संस्थेमार्फत मोठ्या प्रमाणात जनजागरण कार्य करीत आहेत.

 वन्यजीव व सर्प संरक्षण कार्य 
बोराडे यांचा जन्म जगदेव उदैभान बोराडे ह्या शेतकरी कुटुंबात झाला. आपले आदिवासी बाल मित्र आणि मैत्रिणी नदी मधील खेकडे, मासे तसेच विविध प्राण्यांची शिकार करून खतात, हे त्यांना आवडत नसे. म्हणून त्या लोकांना आपल्या घरातील स्वयंपाक  वाटप करायची. त्यांना वारकरी संप्रदायाची माळ गळ्यात घालून शाकाहारी बनविले. नदीमध्ये जाळे लावून मासे पकडत  असताना त्यात साप देखील अडकत असत. आदिवासी लोक हे साप  पाण्यात सोडून द्यायचे. इथून बोराडे साप पकडण्यास शिकल्या. ५१००० पेक्षा जास्त सापांना वाचवून जीवदान देत विश्वविक्रम प्रस्थापित केला म्हणूनच वनिता आज जगातील पहिली महिला सर्परक्षक म्हणून ओळखली जाते. वर्ल्ड किंग- वर्ल्ड रेकॉर्ड युनियन ने वनिताला प्रमाणपत्र देऊन टोप १०० वर्ल्ड किंग २०२३ म्हणून होशीत केले या कामगिरीचा सन्मानपूर्वक समावेश वर्ल्ड किंग वर्ल्ड रेकॉर्ड बुक मध्ये करणात आला आहे.

इवलेसे
भारतीय संविधानाने सापांना कायदेशीर संरक्षण दिलेले आहे. अंधश्रद्धा व सापांची भीती पसरल्या गेल्यामुळे लोक सापांची नाहक हत्या करतात. सुरक्षित सापांना पकडून नंतर वन विभागात नोंदणी करून सर्वांना जंगलातील नैसर्गिक अधिवासात सोडून दिले 
इवलेसे|341x341अंश

सर्प शास्त्रज्ञ व  अभ्यासकांसोबतच वन्यप्राणी आणि वैद्यकीय काळजी करणाऱ्या अधिकाऱ्यांची मोठी चमुच सोयरे वनचरे फाउंडेशन ने कार्यरत केली असून वन्यप्राणी तथा पशु अनाथालय स्थापन केली आहे. यामध्ये अपघातग्रस्त प्राणी, जखमी आणि बेवारस वन्यजीव या सर्वांची तात्पुरती देखभाल करण्यासाठी पशुवैद्यक आणि वन्यप्राणी रक्षक रुग्णवाहिका सातत्याने फिरतीवर ठेवून जिथे कुठे वन्यप्राण्यांच्या अपघात झाले असतील तेथून त्यांना ताबडतोब या पशुअनाथालयापर्यंत घेऊन जाते.

 सर्प जनजागृती प्रचार प्रसार अभियान 
इवलेसे 

संपूर्ण भारत देशात सापांच्या, विषारी, बिनविषारी, निमविषारी अश्या तीन प्रकारच्या प्रजातींमध्ये विविध प्रकारचे एकूण ३६२ साप आढळतात, याव्यतिरिक्त समुद्री साप ही किनारपट्टी वर आढळून येतात, दरवर्षी भारत देशात लाखो लोक सर्पदंशाने लाखो लोक मृत होतात. सर्पदंशामुळे होणारे मृत्यू टाळण्यासाठी प्रतिबंधक उपाय म्हणून सोयरे वनचरे फौंडेशन संपूर्ण भारतात विविध राज्यांमध्ये सापांविषयी शिक्षण प्रशिक्षण कार्यशाळांचे आयोजन करत असते.

 सर्पदंश प्रतिबंधात्मक उपाय आणि नव-संशोधन 
इवलेसे
इवलेसे

बोराडे यांचे अँटीस्नेक व्हेनमची प्रोव्हॅक्सीन  प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून गरोदर माता व शिशु यांच्या लसीकरणासाठी संशोधित करीत आहे. या सर्पविष प्रतिबंधात्मक लसीमुळे सर्पदंशबाधीत रुग्णांना रोग प्रतिकारशक्ती मातेच्या गर्भातच प्राप्त झाल्याने सर्पदंश उपचारासाठी ९६ तास (चार दिवसाचा) वेळ मिळणार आहे. त्यामुळे सर्पदंशाने कोणाचाही तडकाफडकी (तात्काळ) मुत्यू होणार नाही.

बोराडे यांनी शालेय पाठ्यपुस्तकांच्या अभ्यासक्रमात वन्यजीव व सापांबाबतची शास्त्रीय आणि वैज्ञानिक माहिती समाविष्ट करण्याची मागणी केली आहे.  

बोराडे यांनी एक प्राथमिक संशोधन करून याचे रितसर पेटंट त्यांच्या सोयरे वनचरे संस्थेच्या माध्यमातून स्वतःच्या नावावर नोंदविले आहे. या संशोधनाचे प्राथमिक चाचणी नमुने, भारतीय औषध आणि आयुर्विज्ञान संस्था यांच्याकडे पाठवून जागतिक आरोग्य संघटनेलाही ते परवानगीसाठी प्रस्तावित केले आहे. बोराडे यांच्या या संशोधनाला जागतिक मान्यता मिळाली असल्याने राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू, प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी त्यांचे अभिनंदन केले आहे. 
इवलेसे

 पुरस्कार आणि सन्मान 

 इवलेसे|79 व्या स्वतंत्रदिन महोत्सव निमित्त महामहीम राष्ट्रपती श्रीमती. द्रौपदी मुर्मू यांच्याशी भेट प्रसंगी ७९ व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त सर्पमित्र वनिता बोराडे यांना राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी सन्मानित केले.   
 आंतरराष्ट्रीय स्तरावर शांततेच्या नोबेल पुरस्कारासाठी त्यांना सलग तिसऱ्यांदा नामांकन प्राप्त झाले आहे.
 नारी शक्ती पुरस्कार
 युनायटेड नेशनन्स विश्वशांती परिषदेच्या सदस्य.
 वर्ल्ड कॉस्टुटिशन अँड पारल्मेंट असोशियन यु.नो. अमेरीका यांच्याकडून आजीव सदस्यत्व.
 गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड, आशिया बुक ऑफ रेकॉर्ड, लिमका बुक ऑफ रेकार्ड आणि इंडिया बुक ऑफ रेकॉर्ड कडून यांच्याकडून ५१,००० सापांना जीवदान देण्याच्या विश्वविक्रमाची अधिकृत नोंद.
 भारतीय डाक विभागाकडून सन्मानार्थ टपाल टिकीट जारी.
 सामाजिक वनीकरण,वन विभाग महाराष्ट्र राज्य यांच्याकडून प्रतिष्ठेचा छत्रपती शिवाजी महाराज वनश्री पुरस्कार प्रदान.
 आजीव सदस्य पिपल फॉर ॲनिमल, नवी दिल्ली.
इवलेसे
 राष्ट्रीय सेवा सम्मान २०२१ राज्यपाल भगतसिंग कोश्यारी (महाराष्ट्र राज्य) यांनी जागतिक महिला दिनी राष्ट्रीय सेवा सम्मान पुरस्कार दिला

 संदर्भ 

वर्ग:सर्पमित्र
वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते
वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती