दि.वि. जोशी

प्राचार्य दिनकर विष्णुपंत जोशी उर्फ दि. वि. जोशी (२६ ऑगस्ट १९२६ - २० डिसेंबर २००५) हे विदर्भातील एक मराठी साहित्यिक व चित्रकार होते.  बालकथासंग्रह, बालनाटके, ललितबंध, कादंबऱ्या, रूपककथा संग्रह, लघुकथा संग्रह, नाटके, एकांकिका, लेखसंग्रह, हास्यकथा अशी एकूण सुमारे शंभरहून अधिक पुस्तके त्यांनी लिहिली आहेत.

 बालपण व शिक्षण 
दि. वि. जोशी यांचे बालपण हे बुलढाणा जिल्ह्यातील जळगाव (जामोद) येथे गेले. त्यांचे पहिली ते आठवी इयत्तेपर्यंतचे शिक्षण जळगाव (जामोद) येथे झाले व पुढील शिक्षण हे खामगाव येथील शासकीय शाळेमध्ये झाले.

त्यांनी जे जे स्कुल ऑफ आर्टस् चा पदवीपर्यंत चा अभ्यासक्रम पूर्ण केला परंतु वडिलांची प्रकृती अत्यवस्थ झाल्याने परीक्षा देता आली नाही. पुढे वडिलांच्या पश्चात घरची जबाबदारी पेलत त्यांनी अकोला येथील सीताबाई कला महाविद्यालयामध्ये मराठी साहित्यात एम. ए. केले. ते जळगाव (जामोद) येथील श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर महाविद्यालयाचे प्राध्यापक राहिले व पुढे प्राचार्य पद देखील त्यांनी सांभाळले.

 व्यंगचित्रे 
दि. वि. जोशी यांनी व्यंगचित्रांद्वारे अनेक मासिकांमधून समाजात घडलेल्या घटनांना व्यंगचित्रांच्या माध्यमातून समाजदर्शन घडवले. पुण्यात त्यांच्या चित्रांचे प्रदर्शन झाले.  सन १९४७ ते १९६० या कालावधीत उद्यम, किर्लोस्कर, मनोहर, वसंत, हंस या मासिकांतून प्रसिद्ध झालेल्या चित्रांना प्रथम-द्वितीय-तृतीय क्रमांक मिळाले. कमीतकमी वेळात दि.वि. जोशी यांनी काढलेले व्यंगचित्र मार्मिक भाष्य करून जाई. 

व्यंगचित्रे : हास्य फवारे (व्यंगचित्रांचा संग्रह)

 साहित्यिक लिखाण व पुस्तके 

 कादंबरी 
 जागवेला
 सरघा 
 जन्मव्रती 
 येरझार 
 पालखी 
 स्वप्नयात्रा
 डोंगरकूस

 बालकादंबरी 
+ नाटकाचे नाव प्रकाशन प्रकाशन वर्ष (इ.स.) स्वप्नगंधा    उनाड राजा1964 बुमचिकि1969राक्षस परी आणि पियूची गोष्टराजकुमार चकोर आणि राक्षसनागपूर प्रकाशन 1984सोन्याचे मांजर (पारितोषिक प्राप्त)ॠचा प्रकाशन2007चिपकचंडी (बालसाहित्य)ॠचा प्रकाशन2007दिपकळ्या (बालसाहित्य)ॠचा प्रकाशन2005पुराणातील संस्कारकथासाकेत प्रकाशन2013सावली हरवली प्रपंच प्रकाशन 2005
 नाटके
+ नाटकाचे नाव प्रकाशन प्रकाशन वर्ष (इ.स.) कळीचा नारद      ॠचा प्रकाशन   	रंगला डाव आताॠचा प्रकाशनप्रपंच करावा नेटकाॠचा प्रकाशनहसली माझी व्यथाॠचा प्रकाशनचंद्रमे जे अलांछनॠचा प्रकाशन2006 स्वप्नांना पंख नसतातॠचा प्रकाशन2006अतिथीॠचा प्रकाशन2012एक मिनीट फक्तॠचा प्रकाशन2012चोरीचा मामला (विनोदी नाटक)ॠचा प्रकाशन2012नशीबवानॠचा प्रकाशन2012नामानिराळाॠचा प्रकाशन2012तेथे पाहिजे जातीचेॠचा प्रकाशन2012पुनःप्रत्ययॠचा प्रकाशन2012रस्तेॠचा प्रकाशन2012ही गोष्टच वेगळीॠचा प्रकाशन2012

 एकांकिका 
 पैशाला पाय फुटतात 
 प्रपंच करावा नेटका
 ताकापुरते रामायण
 व्हायचं तेच झालं
 भिंतीला कान असतात
 सारी सोंगे येतात
 घोडं पेंड खाते
 कथा एका मुलाची
 राखावी बहुतांची अंतरे
 स्वप्न एका सामान्याचे (याचे उर्दूत भाषांतर झाले आहे.)
 एक होता आदम
 हेचि दान देगा
 वशिल्याचे तट्टू 
 बराय मंडळी
 जुलमाचा रामराम
 आत्याबाईंना मिशा आल्या 
 एकाच माळेचे मणी
 नकटीचे लग्न (दूरदर्शनवर १४-१०-१९९१ रोजी प्रसारित)
 अखेर माणूसच मेला (जातिभेद निर्मूलन : ज्येष्ठ नागरिकांसाठी प्रयोगक्षम एकांकिका)
 दि. वि. जोशी यांच्या प्रयोगक्षम पाच एकांकिका (जेव्हा सरहद्द लढतो, हॅम्लेट वेडा नाही, हा खेळ मांडियेला, प्रतिशोध, वेंधळा)
 रहस्यमय चकवा (दि.वि. जोशी नाट्यसंच)
 चक्रव्यूह (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 घर सापडलंय (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 असंही घडू शकतं (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 आमचं काय चुकलं (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी प्रयोगक्षम एकांकिका)
 द. ह. शतवादी (विनोदी एकांकिका)
 तिसरा अंक (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 परिवर्तन (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 पाण्यावेगळी (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 माळवतीच्या सावल्या (प्रयोगक्षम एकांकिका)

 स्वप्नांना पंख नसतात (एकांकिका)
 सांजपक्षी (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 सेन्ससचा माणूस (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 वरदान यौवनाचे (प्रयोगक्षम एकांकिका)
 मला शिकायचं आहे (प्रयोगक्षम एकांकिका)

 कथासंग्रह 
 कथासंग्रहाचे नावसाहित्यप्रकार प्रकाशन प्रकाशन वर्ष (इ.स.) काटशहरहस्यमय नभोनाट्य ॠचा प्रकाशन2010डांगरवाडीकथासंग्रहॠचा प्रकाशन1964 ऋचारूपक कथाॠचा प्रकाशनरहस्यमय आखरी डावगूढकथा संग्रहॠचा प्रकाशन2012रहस्यमय गफलतगूढकथा संग्रहॠचा प्रकाशन2012श्रेष्ठ भारतीय बालकथा - तमिळभाषांतर साकेत प्रकाशन
 कथा व कविता 
प्रा. दि. वि. जोशी यांच्या १०० च्या वर कथा, २५ च्या वर लघुकथा, ५० च्या वर कविता, ४० च्या वर ललित बंध नियतकालिकांमधून प्रसिद्ध झाले आहेत.

सुप्रसिद्ध साहित्यिक श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांच्या साहित्याचा वसा पुढे दि. वि. जोशी यांनी चालविला. अर्थात श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांनी ज्याप्रमाणे विनोदातून समाजातील व्यंगांवर मार्मिक टीका केली त्याचप्रकरच्या साहित्याचा प्रभाव दि. वि. यांच्या लिखाणावर मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.

आपण सर्वांनी ऐकलेली “सोन्याची कुऱ्हाड” ही दि. वि. जोशींनी लिहिलेली प्रसिद्ध गोष्ट महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे यांनी सन १९८९ ते १९९६ (तिसरी माला) ला इयत्ता २ री च्या मराठी बालभारतीच्या अभ्यासक्रमास होती.

 इतर मानसन्मान 
 Who's who of Indian Writers, 1999 ; साहित्य कला अकादमी 
 विदर्भ साहित्य संघ जिल्हास्तरीय साहित्यसंमेलनाचे अध्यक्ष (१९९०)  
 महाराष्ट्र राज्य साहित्य परीक्षण मंडळ कादंबरी नेमणूक (१९९७) 
 संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठात त्यांच्या साहित्यावर एम. फील व पी.एच.डी चे प्रबंध सादर.  
 पुरुषोत्तम दारव्हेकरांच्या वेळी नभोनाट्य समीक्षक (नागपूर) 
 जळगाव नभोवाणी लोकसंगीत परीक्षक.
 संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ द्वारे दरवर्षी मास्टर ऑफ आर्ट्स (मराठी) मध्ये प्रथम क्रमांक मिळवलेल्या विद्यार्थ्यास "साहित्यिक स्व. श्री दि. वि. जोशी स्मृती सुवर्णपदक" दिले जाते.
 "दिपकळ्या'' रुपककथा संग्रहास कविवर्य स्व. बापूसाहेब ढाकरे वाङमय पुरस्कार प्राप्त. (२००७)
 "डोंगरकुस'' ह्या कादंबरीस स्व. नानासाहेब वरणगावकर स्मृति राज्यस्तरीय साहित्य पुरस्कार प्राप्त (२०१२)
 "चंद्रमे जे अलांछन'' नाटकास दर्जेदार साहित्य निर्मितीसाठी साहित्य साधना गौरव पुरस्कार (२०१२)
 संदर्भ 

वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख