मराठा साम्राज्याच्या टांकसाळी

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वैदिक राज्याभिषेकाने मराठा साम्राज्याची स्थापना झाली आणि हे साम्राज्य १६७४ - १८१८ पर्यंत अस्तित्वात होते. स्थाप्नेच्याच वेळी महाराजांनी रायगडास टांकसाळ स्थापून तेथून सोन्याचे 'होन' व तांब्याची 'शिवराई' पडून मराठा चलनाची सुरुवात केली.

कालांतराने, जसेजसे साम्राज्य वाढत गेले, तसेतसे नव्या टांकसाळी स्थापल्या गेल्या. तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धानंतर यांतील बरीच टांकसाळी स्वतंत्र मराठा संस्थानिकांच्या सत्तेत जाऊन कार्यरत राहिल्या. या कंपनी अथवा ब्रिटिश राज कालीन टांकसाळींचा सदर लेखात उल्लेख केला नाही.

 पश्चिम भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळी 
+
पश्चिम भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळीटांकसाळ / शहराचे नावजिल्हाराज्यअहमदनगरअहमदनगरमहाराष्ट्रअहमदाबादअहमदाबादगुजरातअलिबागरायगडमहाराष्ट्रअथणीबेळगावकर्नाटकबागलकोटबागलकोटकर्नाटकबंकापुरहावेरीकर्नाटकबारामतीपुणेमहाराष्ट्रबावडाकोल्हापूरमहाराष्ट्रबेलापूरठाणेमहाराष्ट्रबेळगाव-शाहपूरबेळगावकर्नाटकभातोडीअहमदनगरमहाराष्ट्रभोरपुणेमहाराष्ट्रभिवंडीठाणेमहाराष्ट्रबिजापूरबिजापूरकर्नाटकबुऱ्हानपूरबुऱ्हानपूरमध्य प्रदेशचाकणपुणेमहाराष्ट्रचांभारगोंदा (श्रीगोंदा)अहमदनगरमहाराष्ट्रचांदोर (चांदवड)नाशिकमहाराष्ट्रचिकोडीबेळगावकर्नाटकचिंचवडपुणेमहाराष्ट्रचोपडा, एरंडोल, आणि पारोळाजळगावमहाराष्ट्रधारवाडधारवाडकर्नाटकघोटवडेपुणेमहाराष्ट्रगोकाकबेळगावकर्नाटकहुक्केरीबेळगावकर्नाटककागलकोल्हापूरमहाराष्ट्रकापशीकोल्हापूरमहाराष्ट्रखानापूरबेळगावकर्नाटककित्तूरबेळगावकर्नाटककोल्हापूरकोल्हापूरमहाराष्ट्रकमळगडसातारामहाराष्ट्रलक्ष्मिश्वरगदगकर्नाटकमैंदर्गीसोलापूरमहाराष्ट्रमलकापूरकोल्हापूरमहाराष्ट्रमनोळीबेळगावकर्नाटकमिरज आणि सांगलीसांगलीमहाराष्ट्रजामखंडीबागलकोटकर्नाटकमुधोळबागलकोटकर्नाटकमुल्हेरनाशिकमहाराष्ट्रमुरगोडबेळगावकर्नाटकनागोठणेरायगडमहाराष्ट्रनरगुंडगदगकर्नाटकनाशिकनाशिकमहाराष्ट्रनवलगुंदधारवाडकर्नाटकनिपाणीबेळगावकर्नाटकपन्हाळाकोल्हापूरमहाराष्ट्रपेडगावअहमदनगरमहाराष्ट्रफलटणसातारामहाराष्ट्रफुलगावपुणेमहाराष्ट्रपुणेपुणेमहाराष्ट्ररहिमतपूरसातारामहाराष्ट्ररायगडरायगडमहाराष्ट्रराजापूररत्‍नागिरीमहाराष्ट्ररामदुर्गबेळगावकर्नाटकराशीनअहमदनगरमहाराष्ट्ररेवदांडारायगडमहाराष्ट्रसाष्टीबृहन्मुंबईमहाराष्ट्रसातारासातारामहाराष्ट्रसोलापूरसोलापूरमहाराष्ट्रतळेगाव दाभाडेपुणेमहाराष्ट्रतळेगाव ढमढेरेपुणेमहाराष्ट्रतळेगाव इंदुरीपुणेमहाराष्ट्रतरळीसातारामहाराष्ट्रतासगावसांगलीमहाराष्ट्रटेंभुर्णीसोलापूरमहाराष्ट्रतोरगलबेळगावकर्नाटकवाफगावपुणेमहाराष्ट्रविशालगडकोल्हापूरमहाराष्ट्रवाडीसिंधुदुर्गमहाराष्ट्रवाईसातारामहाराष्ट्रवाठारसातारामहाराष्ट्रयादवाडबेळगावकर्नाटक

 मध्य भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळी 
+
मध्य भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळीटांकसाळ / शहराचे नावजिल्हाराज्यगढा मंडलामंडलामध्य प्रदेशजालौन, काल्पी, कुनार आणि कोंचजालौनउत्तर प्रदेशझांसीझांसीउत्तर प्रदेशमहोबामहोबाउत्तर प्रदेशसागरसागरमध्य प्रदेशसिरोंजविदिशा मध्य प्रदेशश्रीनगरमहोबाउत्तर प्रदेशअलीपूरबांदाउत्तर प्रदेशबांदाबांदाउत्तर प्रदेशचरखारीमहोबाउत्तर प्रदेशमोंढाफिरोझाबादउत्तर प्रदेशराथहमीरपुरउत्तर प्रदेशतरवाहाबांदाउत्तर प्रदेश

 उत्तर भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळी 
+उत्तर भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळीटांकसाळ / शहराचे नावजिल्हाराज्यदेशआग्राआग्राउत्तर प्रदेशभारतअजमेरअजमेरराजस्थानभारतअलिगडअलिगडउत्तर प्रदेशभारतदिल्लीराष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्लीदिल्ली केंद्राशाशित प्रदेशभारतइटावाइटावाउत्तर प्रदेशभारतगोकुळ, मथुरा आणि वृंदावनमथुराउत्तर प्रदेशभारतगोकुळगडरेवाडीहरियानाभारतहरिद्वारहरिद्वारउत्तरखंडभारतलाहोरलाहोरपंजाबपाकिस्तानमुलतानमुलतानपंजाबपाकिस्तानपानिपतपानिपतहरियानाभारतसहारनपुरसहारनपुरउत्तर प्रदेशभारत

 दक्षिण भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळी 
+दक्षिण भारतातील मराठ्यांच्या टांकसाळीटांकसाळ / शहराचे नावजिल्हाराज्यबालापूरबंगळूर ग्रामीण जिल्हाकर्नाटकगंजीकोट / गंडीकोटाकडप्पाआंध्र प्रदेशजिंजीविलुपुरमतमिळ नाडूगुत्तीअनंतपुरआंध्र प्रदेशगुर्रमकोंडाचित्तूरआंध्र प्रदेशहोसकोटबंगळूर ग्रामीण जिल्हाकर्नाटककोंडीकोंडाअनंतपुरआंध्र प्रदेशकोलारकोलारकर्नाटकनंदीदुर्गचिकबल्लपूरकर्नाटकसीरातुमकूरकर्नाटकतंजावूरतंजावूरतमिळ नाडूवेल्लूरवेल्लूरतमिळ नाडू

 सारांश 
स्वतंत्र भारतातील २९ राज्ये आणि ७ केंद्राशाशित प्रदेशांपैकी मराठ्यांनी १० राज्ये आणि १ केंद्राशाशित प्रदेशात आपली टांकसाळे स्थापित केली. तसेच पाकिस्तानात दोन शहरात, अल्पकाळ का असेना, टाकसाळे चालविली. ही सर्व टांकसाळे एकाच वेळी कार्यरत होती असे नाही. तरी, भारतभर पसरलेल्या या टांकसाळीं मराठ्यांच्या साम्राज्याची ग्वाही देतात. ही राज्ये व त्यांतील ज्ञात टांकसाळी यांचा तक्ता खालीलप्रमाणे.
+मराठ्यांच्या ज्ञात टांकसाळींंचा राज्यप्रमाणे तक्ताराज्य एकूण ज्ञात टांकसाळीआंध्र प्रदेश४उत्तर प्रदेश१५उत्तरखंड१कर्नाटक२७गुजरात१तमिळ नाडू३दिल्ली१पाकिस्तानी पंजाब२मध्य प्रदेश४महाराष्ट्र४८राजस्थान१हरियाना२

 संदर्भ सूची