लष्करी औद्योगिक संकुल

लष्करी औद्योगिक संकुल ही देशाचे लष्कर आणि त्याला पुरवठा करणाऱ्या संरक्षण उद्योगांची अनौपचारिक युती आहे, ज्या कडे सार्वजनिक धोरणावर प्रभाव टाकणारे एकमेकांमधे गुंतलेले हितसंबंध या दृष्टीने पाहिले जाते. ह्या सर्व नातेसंबंधांना जोडणारा कळीचा मुद्दा म्हणजे सरकार आणि संरक्षण-विचार श्रेणी असणाऱ्या कंपन्या यांना होणारे फायदे - एका बाजूला युद्धासाठी आवश्यक सामग्री मिळवण्यात होणारा फायदा आणि दुसऱ्या बाजूला ती सामग्री पुरवून कमावलेला फायदा. अमेरिकेच्या लष्करा मागील प्रणालीच्या संदर्भात बहुतेक वेळा हा शब्द वापरला जातो, जेथे ही व्यवस्था प्रचलित आहे आणि "SIPRI Year Book 2008; Armaments, Disarmaments and International Security" ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस 2008  pp. 255–56 view on google books आणि १७ जानेवारी १९६१ रोजी राष्ट्राध्यक्ष ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर यांच्या निरोपाच्या भाषणातील त्याच्या वापरा नंतर त्याला लोकप्रियता मिळाली."The Military–Industrial Complex; The Farewell Address of Presidente Eisenhower" Basements publications 2006  २०११ मध्ये अमेरिकेने त्याच्या पुढील १३ राष्ट्रे एकत्रित केल्यास, त्यापेक्षा अधिक खर्च लष्करावर केला (पूर्ण अंकात).

अमेरिके संदर्भात, याला दिलेली संज्ञा कधीकधी लष्करी-औद्योगिक-काँग्रेसी संकुल इथपर्यंत वाढविली जातो, ज्यामध्ये यु.एस. काँग्रेसला यामध्ये जोडून जे तीन पक्षीय संबंध तयार होतात त्याला 'लोह त्रिकोण' म्हणतात. यातील संबंधांमध्ये राजकीय योगदान, लष्करी खर्चासाठी राजकीय मान्यता, नोकरशाहीस समर्थन देण्यासाठी दबाव आणि उद्योगाची देखरेख याचा समावेश होतो; किंवा अधिक विस्ताराने यामध्ये कंत्राटांचे जाळे आणि व्यक्ती तसेच संरक्षण कंत्राटदारांचे उद्योगसमूह आणि संस्था, खाजगी लष्करी कंत्राटदार, पेंटागॉन, काँग्रेस आणि कार्यकारी विभाग यांच्यातील पैसा व साधनसंपत्तीचा प्रवाह याचा समावेश होतो.

यासारखे एक तत्त्व मूलतः डॅनियल गेरिन यांनी आपल्या १९३६ च्या 'फॅसिझम ॲण्ड बिग बिझनेस' मध्ये  तत्कालिक अवजड उद्योगांना फॅसिस्ट सरकारने दिलेल्या पाठिंब्या संदर्भात व्यक्त केले आहे. याची व्याख्या "उच्चस्तरीय शस्त्रास्त्रांचा विकास आणि ती बाळगण्यात, वसाहती बाजारपेठांचे संरक्षण करण्यात तसेच अंतर्गत घडामोडींच्या लष्करी-सामरिक संकल्पना निर्मितीत; मानसिक, नैतिक आणि भौतिक हितसंबंध गुंतलेल्या गटांची, अनौपचारिक आणि कायम बदलत जाणारी आघाडी" अशी करता येईल.Pursell, C. (1972). The military–industrial complex. Harper & Row Publishers, New York, New York. फ्रांज लिओपोल्ड न्यूमन यांच्या 'बेहेमोथ: द स्ट्रक्चर अँड प्रॅक्टिस ऑफ नॅशनल सोशलिझम''' या पुस्तकात, १९४२ मध्ये नाझीवाद लोकशाही राज्यात कसा सत्तास्थानी आला याचा अभ्यास प्रदर्शित झाला आहे.''

अशा प्रकारचे संकुल, अमेरिकेला पहिल्या महायुद्धात 'शत्रूशी व्यापाराचा कायदा, १९१७' कडे घेऊन गेले.

 व्याख्या 
उजवे|इवलेसे|17 फ़ेब्रुवारी 1961 रोजी आपल्या निरोपसमारंभाच्या भाषणामध्ये अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आयसेनहोवर यांनी 15:30 मिनिटांच्या पैंकी 8:16 व्या मिनिटावर इतिहासात पहिल्यांदा ह्या संकल्पनेचा वापर केला.

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष आणि दुसऱ्या महायुद्धातील पंच तारांकित सेनापती असलेले ड्वाईट डी. आयझेनहोवर यांनी आपल्या निरोप समारंभाच्या भाषणात १७ फ़ेब्रुवारी १९६१ रोजी ह्या संकल्पनेचा प्रथम वापर केला: 

ही संकल्पना सुरुवातीला "युद्धावर आधारित उद्योग" अशी संकल्पना आहे असे उल्लेखले जात होते परंतु नंतरच्या आयझेनहावर यांच्या भाषणाच्या मसुद्यांमध्ये बदल होत गेले आणि शेवटाला प्रत्यक्ष भाषणात ती "लष्करी" म्हणून वापरण्यात आली असे त्याकाळच्या मौखिक इतिहासातून स्पष्ट होते. गिओफ़्रे पेरेट यांनी आयझेनहावर यांच्या चरित्रामध्ये असा उल्लेख केला आहे की, त्यांच्या भाषणाच्या एका मसुद्यामध्ये ही संकल्पना "लष्करी-औद्योगिक- काँग्रेशनल संकुल" असा आहे, ज्यातून अमेरिकेच्या संसदेचा त्यातील मोठा सहभाग नोंदवला जात होता, परंतु प्रत्यक्ष भाषणाच्या वेळी, त्या वेळच्या नवनिर्वाचित सत्ताधारी लोकांना दुखाविले जाऊ नये म्हणून हे शब्द बदलण्यात आले. जेम्स लेडबिटर यांचे असे म्हणणे आहे की, ह्या सर्व गैरसमजुती आहेत आणि ही संकल्पना आधीच्या मसुद्यांमध्ये नक्की वेगळी होती की नाही याचे काहीही पुरावे उपलब्ध नाहीत; याच धर्तीवर डग्लस ब्रिंकले यांच्यामते ही संकल्पना आधी "लष्करी-औद्योगिक-वैज्ञानिक संकुल" अशी होती. शिवाय हेन्री गिरोक्स यांच्या मते मुळात ही संकल्पना "लष्करी-औद्यागिक-विद्यापीठीय संकुल" अशी होती. आधुनिक "लष्करी-औद्यिकिग संकुलाची" संकल्पना मांडण्याचे प्रयत्न आयझेनहावर यांच्या आधीही झाले होते. विनफ़िल्ड डब्लू. रेईफ़्लेयर यांच्या "परराष्ट्र धोरणे" ह्या १९४७ साली लिहिलेल्या लेखनातही ही संकल्पना वापरलेली लेडबिटार यांना आढळली. १९५६ मध्ये सी. व्राईट मिल्स या समाजशास्त्रज्ञांनी आपल्या "द पावर इलिट" या त्यांच्या पुस्तका मध्ये असे प्रतिपादन केले आहे की, लष्करातील अधिकारी, त्याला जोडलेले व्यवसाय आणि राजकीय नेते, यांचे एकमेकांशी जोडून, एकमेकांचे हितसंबंध सांभाळत चाललेले उद्योग-धंदे हेच खरे आपल्या राज्याचे नेते होते आणि त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवणे हे लोकशाही पद्धतीला तरी शक्य नाही.

फ़्रेडरिक हायक यांनी आपल्या १९४४ सालच्या "द रोड टू सर्फ़डोम" ह्या पुस्तकात दुसरा महायुद्ध दरम्यान निर्माण झालेल्या औद्योगिक एकाधिकारशाही मधून प्रभावित झालेल्या राजकीय क्षेत्राबद्दल आपले मत मांडतात;

व्हियेतनाम युद्धाच्या काळातील एक कार्यकर्ता, सेय्मोर मेल्मान यांनी ह्या संकल्पनेचा अनेकदा वापर केला आणि शित युद्धाच्या संपूर्ण काळामध्ये ते ही संकल्पना वापरत राहिले. जोर्ज केनन यांनी नोर्मन कझिन यांच्या 1987 सालच्या "द पॅथोलॉजी ऑफ़ पॉवर" या पुस्तकाला लिहिलेल्या प्रस्तावनेमध्ये ते म्हणतात, जर तो सोव्हिएत संघ समुद्रात बुडाला असता तर अमेरिकेचे लष्करी औद्योगिक संकुलात एवढा विकास झालाच नसता, शिवाय पुढील काळात सोव्हिएतच्या तोडीचे दुसरे काहीतरी जगामध्ये वाईट होणार नसते तर त्याच्या सारखा अमेरिकेच्या अर्थकारणाला मोठा धक्का दुसरा नव्हता." जेम्स कुर्थ यांनी १९९० मध्ये प्रतिपादन केले, "१९८० च्या दशकाच्या मध्यावर ही संकल्पना सार्वजनिक चर्चांमधून बाहेर पडली", त्यांचे पुढे असेही म्हणणे होते की, "शीत युद्धाच्या काळातील लष्करी औद्यिगीक संकुलाचा शस्त्र खरेदीवर निर्माण झालेल्या प्रभावाबद्दल भाष्य करणारी सर्व त्यावेळी ताकदवान ठरलेली विधाने आताच्या परिस्थितीला लागू पडत नाहीत. पी.डब्लू. सिंगर यांचे खाजगी लष्करी आस्थापनां विषयीचे पुस्तक "प्राव्हेट मिलिटरी कंपनीज" हे दाखवून देते की, खाजगी उद्योग, आणि त्यातले ही माहितीच्या क्षेत्रात काम करणारे उद्योग सतत अमेरिकेच्या फ़ेडरल आणि पेंटागॉनच्या संपर्कात असतात.Corporate Warriors: The Rise of the Privatized Military Industry. Ithaca: Cornell University Press, 2003.

भाषातज्ञ आणि अराजकतावादी नोम्न चोम्स्की यांनी असे प्रतिपादन केले आहे की, "लष्करी औद्योगिक संकुल ही संकल्पना वास्तविक पातळीवर एक छद्मनाम आहे कारण, मुळात त्या प्रक्रियेमध्ये उभे राहिलेले प्रश्न फक्त लष्करी आणि तेव्हढेच मर्यादित नाहीत." त्यांचे असे म्हणणे होते की, "असे कसलेही लष्करी-औद्योगिक संकुल अस्तित्वात नाही: ही फक्त औद्योगिक व्यवस्था ह्या नाहीतर त्या नावाखाली कार्यरत असताना आपल्याला दिसते आहे."In On Power, Dissent, and Racism: a Series of Discussions with Noam Chomsky, Baraka Productions, 2003.

शीत युद्धा नंतर
शीतयुद्धा नंतरच्या काळात अमेरिकेतील संरक्षण कंत्राटदार सरकारच्या तथाकथित शस्त्रास्त्रांवरील खर्चातील कपाती बाबत तक्रार करू लागले.Thompson Reuters Streetevents, 8 December 2015, "L-3 Communications Holding Inc. Investors Conference," p. 3, http://www.l-3com.com/sites/default/files/pdf/investor-pdf/2015_investor_conference_transcript.pdf  त्यांना रशिया - युक्रेन सारख्या तणावांमधिल वाढीमध्ये शस्त्रांचा खप वाढवण्याची संधी दिसली, त्यामुळे त्यांनी लष्करी साधनांवर जास्त खर्च करण्यासाठी, राज्यव्यवस्थेवर थेट आणि राष्ट्रीय संरक्षण उद्योग संघटनेसारख्या औद्योगिक दबावगटांमार्फत दबाव आणण्यास सुरुवात केली.The Intercept, 19 August 2016, "U.S. Defense Contractors Tell Investors Russian Threat is Great for Business," https://theintercept.com/2016/08/19/nato-weapons-industry/ लेक्सिंग्टन संस्था आणि अटलांटिक परिषद सारख्या पेंटागॉन कंत्राटदार-अनुदानित अमेरिकी विचार गटांनी रशियाचा ज्ञात धोका पाहता संरक्षण खर्च वाढवण्याची मागणी केली.U.S. House of Representatives Committee on Armed Services, Subcommittee on Oversight and Investigations, 11 May 2016, Testimony of M. Thomas Davis, Senior Fellow, National Defense Industrial Association, "U.S. Industry Perspective on the Department of Defense's Policies, Roles and Responsibilities for Foreign Military Sales," http://docs.house.gov/meetings/AS/AS06/20160511/104900/HHRG-114-AS06-Bio-DavisT-20160511.pdf इंटरनॅशनल पॉलिसी सेंटरच्या आर्म्स ॲण्ड सिक्युरिटी प्रोजेक्टचे संचालक विल्यम हर्टुंग यांसारख्या स्वतंत्र पाश्चात्य निरीक्षकांनी म्हणले आहे की "रशियाच्या आक्रमक लष्करी शक्तीप्रदर्शनाचा शस्त्रनिर्मात्यांना अतिरिक्त लाभ झाला आहे कारण जरी पेंटागॉन कडे अमेरिकेवर आलेल्या कोणत्याही प्रत्यक्ष धोक्याला उत्तर देण्यासाठी गरजेपेक्षा जास्त पैसा असला तरी ही परिस्थिती पेंटागॉनने संरक्षण खर्च वाढवावा या युक्तिवादचा महत्त्वाचा भाग झाली".

वर्तमान उपयोग

सलोन ह्या संकेतस्थळावर आलेल्या बातमीनुसार, "जरी २०१० पासून जागतिक बाजारापेठेत आणि खासकरून शस्त्रांच्या बाजारपेठेत मंदी असतानाही, अमेरिकेने आपला जगाच्या बाजारपेठेतला शस्त्रे विक्री करण्याचा भाग वाढवण्यात यश मिळवले आहे, एवढेच नसून अमेरिका जगाच्या शस्त्रांच्या व्यापारामध्ये एकूण ५३% व्यापार करते. २०११ साली ही विक्री ४६ दशलक्ष अमेरिकन डॉलर एवढी भयंकर मोठी होती.""जगासाठीची शस्त्रांची व्यापारी 'अमेरिका'," Salon, January 24, 2012. संरक्षण उद्योग मोठ्या प्रमाणावर काँग्रेसच्या पदाधिकारी सदस्यांना ही पैसा पुरवत असते.

लष्करी-औद्यिगीक संकुलाची संकल्पना आता करमणूक आणि कला संबंधी उद्योगांना सामावून घेण्यासाठीही विस्तारली गेली आहे. जसे की, मेथ्थ्यू ब्रुम्मर यांनी दाखवून दिले आहे की, जापानच्या मांगा लष्कर आणि संरक्षण मंत्रालय लोकप्रिय संस्कृतीचा वापर करून घरातील वातावरण आणि आंतरराष्ट्रीय दृष्टीकोन घडवण्याचा प्रयत्न करत असते.

 संदर्भ