अविनाश बिनीवाले

डॉ. अविनाश बिनीवाले (जन्म १२ मार्च १९४३) हे भाषाभ्यासक आणि बहुभाषाविद् लेखक आहेत. त्यांनी भाषा, भाषाव्यवहार इत्यादी विषयांवर मराठीतून लेखन केले आहे. मराठी-डॉइच् (जर्मन) शब्दकोशनिर्मितीच्या त्यांच्या कामाचा गौरव म्हणून त्यांना मुंबई विद्यापीठाने डी. लिट् पदवीने सन्मानित केले आहे.

शिक्षण
डॉ. अविनाश बिनीवाले यांनी पुणे येथील फर्ग्युसन महाविद्यालय येथून जर्मन व संस्कृत ह्या विषयांत बी.ए. ही पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी मुंबई विद्यापीठाच्या परदेशी-भाषा-विभागातून जर्मन आणि भाषाविज्ञान ह्या विषयांत एम.ए.पदवी प्राप्त केली. याखेरीज त्यांनी हैदराबाद येथील सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ इंग्लिश अँड फॉरेन लॅंग्वेजेस येथून परदेशी भाषा म्हणून जर्मनचे अध्यापन या विषयातली पदविका प्राप्त केली आहे. "मराठी-डॉइच् शब्दकोश" ह्या शब्दकोशाच्या निर्मितीसाठी मार्च २०१९ मध्ये मुंबई विद्यापीठाची डी. लिट् (D. Litt.) ही सर्वोच्च पदवी डॉ. अविनाश बिनीवाले यांनी मिळवली. ह्या पहिल्याच कोशाचे काम सुमारे ४० वर्षे चालू होते.

अध्यापनाचा अनुभव
१९६३ सालापासून जर्मन भाषा आणि साहित्य या विषयाचे अध्यापन केले. डॉ. अविनाश बिनीवाले यांनी मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात जर्मन भाषेचे अध्यापन केले आणि ह्याच महाविद्यालयातून जर्मन-विभागाचे विभागप्रमुख म्हणून ते सेवानिवृत्त झाले.

पदवी स्तरापर्यंतच्या विद्यार्थ्यांना भूगोल या विषयाचे अध्यापन त्यांनी केले. उद्योगक्षेत्रात भाषांतरकार/दुभाषी म्हणून त्यांनी दोन वर्षे काम केले. १९६७ मध्ये महाराष्ट्र शिक्षणसेवेत राजपत्रित अधिकारी म्हणून त्यांची निवड झाली. कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठाच्या रशियन भाषा पदविका अभ्यासक्रमाचे ७ वर्षे त्यांनी अध्यापन केले.

मुंबई विद्यापीठाद्वारे अमराठी भाषिकांना मराठी शिकवण्यासाठी चालवण्यात येणाऱ्या अभ्यासक्रमात त्यांनी मराठीचे अध्यापन केले. परदेशातील विशेषतः फ्रेंच तसेच जर्मन विद्यार्थी/अभ्यासक ह्यांना हिंदी शिकवण्याचे काम ते करतात.

सन १९८० आणि १९८९ मध्ये जर्मनीतील ग्यॉटिङनच्या ग्योटऽ इन्स्टिटूट्मध्ये अभ्यागत प्राध्यापक म्हणून त्यांनी काम केले.

भाषा अभ्यास
मराठीच्या जोडीने संस्कृत, हिन्दी, गुजराती, बंगाली, सिन्धी, असमीया ह्या भारतीय भाषा डॉ. बिनीवाले यांना अवगत आहेत. याजोडीने जर्मन, फ्रेंच, रशियन, इंग्रजी या भाषांचा त्यांचा अभ्यास आहे.

भाषाविषयक पुस्तके
+अ.क्र.ग्रंथनावप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.भाषा - आपली सर्वांचीचराज्य मराठी विकास संस्थामुंबई२०००२.भाषाकारणमुद्रा  प्रकाशनविरार२००२३.बोलु कवतिकेंराजहंस  प्रकाशनपुणे२००५४.माय मरो पण ...राजहंस  प्रकाशनपुणे२००५५.शब्दगन्धगौतमी  प्रकाशननाशिक२००७६.भाषा घडतांनागौतमी  प्रकाशननाशिक२००७७.भाकरीची भाषाडायमण्ड पब्लिकेशनपुणे२००९८.परिसस्पर्शडायमण्ड पब्लिकेशनपुणे२००९९.आवडतं व्याकरणअक्षरदालन  प्रकाशनकोल्हापूर२०१५१०.ओऽडर् ते राइन्अक्षरदालन  प्रकाशनकोल्हापूर२०१५११.भाषा - आपली सर्वांचीचराज्य मराठी विकास संस्थामुंबई२०२०२०.भाषासौष्ठवमहाराष्ट्र भारतीय शिक्षण मंडळ मुंबई२०२४भाषासौष्ठव या पुस्तकातील लेखांचे अभिवाचन यू-ट्यूबवर क्रमशः उपलब्ध होत आहे. ते ऐकण्यासाठी पुढील दुवा वापरा -
https://www.youtube.com/channel/UCGYCnFI83njRAlWEoMdfR3w२१वतन (कथासंग्रह)प्रोफिशन्ट पब्लिशिंग हाऊसपुणे२०२४

भाषा शिक्षणासाठी लिहिलेली पुस्तके
+अ.क्र.ग्रन्थनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.जर्मन भाषा परिचयफडके प्रकाशनकोल्हापूर१९८३२.जर्मन शिकू यास्नेहल प्रकाशनपुणे१९९५३.जर्मन शिकाअनमोल प्रकाशनपुणेप्रथमावृत्ति जुलै २०००,
द्वितीयावृत्ति डिसेंबर २०००,
तृतीयावृत्ति २००१,
सुधारित चतुर्थावृत्ति २००३४.जर्मन शिकानितीन प्रकाशनपुणेपञ्चमावृत्ति २००६,
षष्ठावृत्ति २००९५.झटपट जर्मननितीन प्रकाशनपुणे२००४६.जर्मनचा श्रीगणेशागौतमी प्रकाशननाशिक२००४७.जर्मनचा श्रीगणेशाविराज प्रकाशनमुंबई२००४८.जर्मन शिका (सुधारित)नितीन प्रकाशनपुणे२००९९.जर्मन संभाषणवसुधा प्रकाशननाशिक२०१३१०.Model Handbook to Lernziel Deutsch(Oxford University Press)नवी दिल्ली२०००११.जर्मन सीखिए  (हिन्दी)अनमोल प्रकाशनपुणे२००२१२.जर्मन शीखो (गुजराती)प्रवीण प्रकाशनराजकोट२००३१३.German - Let’s learn it!व्हिजन पब्लिकेशनपुणे२००६१४.ABC of German कारकीर्द पब्लिकेशननाशिक२००७१५.जर्मन भाषा का श्रीगणेश (हिन्दी)नितीन प्रकाशनपुणे२००८१६.जर्मन भाषा (असमीया)असम बुक हाइव्गुवाहाटी२०१४१७.फ्रेंच भाषेचा श्रीगणेशामुद्रा प्रकाशनविरार२००५१८.ABC of French कारकीर्द पब्लिकेशननाशिक२००७१९.फ्रांसिसी भाषा का श्रीगणेश (हिन्दी) नितीन प्रकाशन पुणे२००८२०.फ्रेंच सम्भाषणवसुधा प्रकाशननाशिक२०१४

कोशसाहित्य
+अ.क्र.ग्रन्थनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.मराठी-जर्मन व्यवहारोपयोगी शब्दकोशनितीन प्रकाशन पुणे१९९८२.सुलभ हिन्दी-मराठी कोशके. भि. ढवळे प्रकाशनमुंबई२००१३.डॉइच्-मराठी-इंग्लिश शब्दकोशव्हिजन प्रकाशनपुणे२००६४.मराठी-जर्मन व्यवहारोपयोगी शब्दकोश
(सुधारित व विस्तारित आवृत्ती)नितीन प्रकाशनपुणे२००६५.मराठी-डॉइच् शब्दकोशसाहित्य संस्कृति मण्डळमुंबई२०१२६.जर्मन-मराठी भाषांतर शब्दकोशवसुधा प्रकाशननाशिक२०१४७.जर्मन-मराठी/सिन्धी शब्दकोशसिन्धु प्रकाशनपुणे२०१४

भाषांतरे
+अ.क्र.ग्रन्थनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.माता धीराई (बर्टोल्ट् ब्रेश्ट् ह्यांच्या नाटकाचा मूळ जर्मनमधून मराठीबर्टोल्ट ब्रेख्त यांच्या 'मदर करेज' या जर्मन नाटकाचा अनुवाद अनुवाद)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे१९८३२.प्रोफेसर माम्लोक् (फ्रीडरिश् वोल्फ् ह्यांच्या नाटकाचा मूळ जर्मनमधून मराठी अनुवाद)साहित्य संस्कृति मण्डळमुंबई१९८६३.काकांचे स्वप्न (दस्तयेवस्कि ह्यांच्या कादंबरीचाअंकल्स ड्रीम ह्या कादंबरीची ओपन लायब्ररीतील नोंद मूळ रशियनमधून मराठी अनुवाद)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे१९८७४.विश्वसाहित्यात बेर्टोल्ट् ब्रेश्ट्शब्दवेल प्रकाशनकोल्हापूर१९९९५.मुक्काम पोस्ट देवाचे गोठणे (मराठीतून हिन्दी अनुवाद)राज्य मराठी विकास संस्थामुंबई२००१६.पूर्वांचल - आह्वान तथा आवाहन (मराठीतून हिन्दी अनुवाद)लोकहित प्रकाशनलखनौ२००४७.नर्मदे हर! हर नर्मदे! (मूळ मराठी भाषेत असलेल्या सुहास भास्कर लिमये ह्यांच्या पुस्तकाचा हिन्दी अनुवाद)गोण्डी पब्लिक ट्रस्ट प्रकाशनमण्डला (मध्यप्रदेश)२०११८.यज्ञरहस्य (मराठीतून हिन्दी अनुवाद)यज्ञेश्वर प्रकाशनबदलापूर२०११९.(अ)घोरकष्टोद्धरणस्तोत्र (मराठीतून हिन्दी अनुवाद)यज्ञेश्वर प्रकाशनबदलापूर२०१११०.काकांचे स्वप्न (दस्तयेवस्कि ह्यांच्या कादंबरीचा मूळ रशियनमधून मराठी अनुवाद, सुधारित आवृत्ति)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे२०१३११.मेनोपोज़ (मराठीतून हिन्दी अनुवाद)ज्ञाननयन प्रकाशन पुणे२०१३१२.माता धीराई (बर्टोल्ट् ब्रेश्ट् ह्यांच्या नाटकाचा मूळ जर्मनमधून मराठी अनुवाद, सुधारित आवृत्ति)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे२०१५१३.अनेक जीबन (प्रा. देवीप्रसन्न पटनायक यांच्या उडिया भाषेतील आत्मचरित्रपर लेखनाचा मराठी अनुवाद)साधना साप्ताहिकपुणे२०१३१४.कारारबाईंची शस्त्रं (फ्रीडरिश् वोल्फ् ह्यांच्या नाटकाचा मूळ जर्मनमधून मराठी अनुवाद)पण्डित पब्लिकेशनकणकवली२०२०

ललित साहित्य (कादंबरी)
+अ.क्र.ग्रन्थनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.जय कैलास! जय मानस!वेद प्रकाशनपुणे१९८६२.कैलास मानसकॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे२०१२३.जय कैलाश (हिन्दी उपन्यास)जागृति साहित्य प्रकाशनपटना२०१२४.कैलास मानस (सुधारित आवृत्ति)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे२०१६५.Jai Kailas (Translated into English by Shailesh Kakan)हेड्विग मीडिया हाऊसमुंबई२०२४६.बोमदिला (मराठी कादम्बरी, सङ्क्षिप्त)कॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे१९९५७.बोमदिला (हिन्दी उपन्यास, सङ्क्षिप्त)श्रीविद्या प्रकाशनदिल्ली१९९६८.बोमदिला (सङ्क्षिप्त, मराठीतून कन्नड अनुवाद, अनुवादक -रश्मी शिरहट्टी)अवनि प्रकाशनधारवाड२००७९.बोमदिला (सम्पूर्ण, हिन्दीतून असमीया अनुवाद, अनुवादक - पुष्पधर शर्मा) प्रोक्रिएट प्रकाशनउदालगुरि (असम)२०१०१०.बोमदिला (हिन्दीतून संस्कृत अनुवाद, अनुवादक - दत्तभूषण पोलकम)संस्कृतभारती प्रकाशननवी दिल्ली२०११११.बोमदिला (हिन्दी उपन्यास)जागृति साहित्य प्रकाशन पटना२०१११२.बोमदिला १९६२ (हिन्दीतून गुजराती अनुवाद, अनुवादक - प्रतिभा दवे)अरुणोदय प्रकाशनअहमदाबाद२०१३१३.बोमदिला (हिन्दीतून बोडो अनुवाद, अनुवादक - दिनेश सिंग ब्रह्म)थुनलाइ प्रकाशनबरमा (असम)२०२२१४.Bomdila (इंग्रजी)सिन्धु प्रकाशनपुणे२०२३१५.बोमदिला १९६२ (हिन्दी उपन्यास, सम्पूर्ण)पुस्तकनामागाज़ियाबाद२०२४१६.बोमदिला (मराठी कादम्बरी, सम्पूर्ण)हेड्विग मीडिया हाऊसमुंबई२०२४१७.Bomdila. A novel on the Indo-China war of 1962 (इंग्रजी, दुसरी सुधारित आवृत्ति)हेड्विग मीडिया हाऊसमुंबई२०२४१८.बोमदिला १९६२ (हिन्दीतून सिन्धी अनुवाद, अनुवादक - जीवत घनश्यामदास केसवाणी)जीवत घनश्यामदास केसवाणीपुणे२०२४

बोमदिला

१९६२ च्या भारत-चीन युद्धाच्या काळात नेफा भागातल्या सेला-बोमदिला खिण्डीत आपल्या सेनेचा दारुण पराभव झाला होता. त्या वेळच्या प्रत्यक्ष युद्धावरची जागतिक साहित्यातली ही एकमेव कादम्बरी आहे. बुमला-सेला-बोमदिला ते थेट तेज़पुरपर्यन्तचे युद्ध, त्यात भारतीय सैन्याची वाताहात, स्थानिकांचे दुहेरी वर्तन, चिनी नि भारतीय गुप्तहेर अशा अनेक घटनांनी भरलेल्या युद्धाचे प्रत्ययकारी वर्णन म्हणजे "बोमदिला" कादम्बरी. शेकडो सेनाधिकाऱ्यांनी वाखाणलेली, डॉ. इन्दिरा गोस्वामी, डॉ. भैरप्पा, डॉ. शान्तिनाथ देसाई इत्यादी साहित्यिकांनी गौरवलेली ही कादम्बरी कोणत्याही सरकारी/निमसरकारी/बिनसरकारी संस्थेच्या कसल्याही मदतीशिवाय आत्तापर्यन्त हिन्दी, मराठी, कन्नड, असमीया, संस्कृत, गुजराती, बोडो एवढ्या भाषांमध्ये प्रकाशित झाली आहे. डॉ. बिनीवाल्यांनी ही कादम्बरी मुळात हिन्दीत लिहिली आहे.

प्रवासवर्णन/संस्कृति
+अ.क्र.ग्रंथनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.गरुडांच्या देशातमाधुरी प्रकाशनपुणे१९८८२.संस्कृति - जर्मन भाषिकांचीडायमण्ड पब्लिकेशनपुणे२००६३.पूर्वांचलकॉन्टिनेन्टल प्रकाशनपुणे२००८४.जर्मन भाषेतील साहित्यगायत्री प्रकाशनपुणे२००९५.न्याहारीअक्षरदालन प्रकाशनकोल्हापुर२०१२६.गरुडगळ नाडिनल्लि (गरुडांच्या देशात ह्या पुस्तकाचा कन्नड अनुवाद, अनुवादक - विरूपाक्ष कुलकर्णी) ऱ्यॉन्टगन प्रकाशनपुणे२०२३७.ईरान पारश्यांचे तीर्थक्षेत्रसिन्धु प्रकाशनपुणेप्रथमावृत्ति जानेवरी २०२३,
द्वितीयावृत्ति एप्रिल २०२३८.ईरान पारसियों का तीर्थक्षेत्र (मराठीतून हिन्दी अनुवाद, अनुवादिक - ज्योति झा)पुस्तकनामागाज़ियाबाद२०२४

वैचारिक पुस्तके
+अ.क्र.ग्रन्थनामप्रकाशकस्थळप्रकाशनवर्ष१.आतंकवाद में झुलसता पूर्वांचल सुनिल प्रकाशन मुंबई१९९९२.जननायक (अटलजींचे चित्रमय हिन्दी चरित्र)वेद प्रकाशनपुणे२००२३.आजचा अरुणाचल प्रदेशहिमानी चौकर या लेखिका आहेत. अविनाश बिनीवाले साहाय्यक आहेतअक्षरदालन प्रकाशनकोल्हापुर२०१६

पुरस्कार
१. 'भाषा - आपली सर्वांचीच' ह्या पुस्तकासाठी कोकण मराठी साहित्य परिषदेचा पुरस्कार (२००१)

२. 'जय कैलाश' ह्या कादम्बरीसाठी हिन्दी साहित्य अकादमीचा पुरस्कार (२०१४)

३. महाराष्ट्र राज्य सरकारतर्फे 'डॉ. अशोक केळकर भाषा अभ्यासक पुरस्कार' (२७.२.२०१८)मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन

संदर्भ

संदर्भसूची






वर्ग:मराठी लेखक
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्ग:इ.स. १९४३ मधील जन्म