पंच द्रविड महाराष्ट्रीय ब्राह्मण

पंच द्रविड मराठी ब्राह्मण (महाराष्ट्रीय ब्राह्मण म्हणूनही ओळखले जातात) हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील स्थानिक ब्राह्मण समुदाय आहेत. त्यांच्या ऐतिहासिक उगमस्थानांनुसार त्यांचे प्रामुख्याने तीन उपविभाग मानले जातात—देश, कराड आणि कोकण. महाराष्ट्रातील ब्राह्मण समूहांत प्रामुख्याने देशस्थ, चित्पावन (कोकणस्थ), कऱ्हाडे आणि देवरुखे यांचा समावेश होतो.

 भौगोलिक वितरण 


महाराष्ट्रीय ब्राह्मण हे मूळचे महाराष्ट्र राज्यातील आहेत. मात्र पुरोहित-कार्यासाठीचे प्रशिक्षण, हिंदू धर्मशास्त्रे व विधिनियमांतील प्रावीण्य आणि प्रशासकीय कौशल्य यांमुळे ऐतिहासिक काळात त्यांना भारतभर विविध ठिकाणी रोजगार मिळत गेला. उदाहरणार्थ, १७०० च्या दशकात जयपूरच्या दरबारात बनारस येथून काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांची भरती झाल्याचे उल्लेख आढळतात. ही मंडळी पुढे दक्षिण भारतातील विजयनगर साम्राज्य पतनानंतर बनारसला स्थलांतरित झाली होती.

समुदायाचे सर्वाधिक मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर मराठा साम्राज्य भारतभर विस्तारले त्या काळात घडून आले. पेशवे, होळकर, सिंधिया आणि गायकवाड या घराण्यांच्या सत्ताकेंद्रांसोबत पुरोहित, कारकून व सैन्यदलातील कर्मचारी यांचीही लक्षणीय लोकसंख्या स्थलांतरित झाली. या स्थलांतरितांमध्ये देशस्थ, सारस्वत तसेच CKP सारख्या साक्षर वर्गातील (ब्राह्मणेतर) समुदायांचाही समावेश होता. नव्या मराठा सत्ताकेंद्रांतील प्रशासनाची पाठराखण अनेक ठिकाणी—उदा. बडोदा, इंदौर, ग्वालियर, बुंदेलखंड आणि तंजावर—या समूहांनी केली. आधुनिक तमिळनाडू राज्यातील तंजावर येथे देशस्थांची उपस्थिती १७०० च्या सुरुवातीच्या काळापर्यंत मागे जाते. आधुनिक काळात इंदौरमधील महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP समुदायांनी RSS आणि भारतीय जनसंघ (BJPचा पूर्वसूरी) यांतील संघटनात्मक प्रभावात वर्चस्व राखल्याचेही काही अभ्यासक नमूद करतात.

महाराष्ट्राच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८–१०% लोकसंख्या ब्राह्मण समुदायाची असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते.# 

महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांमध्ये सुमारे ६०% (तीन-पंचमांश) देशस्थ ब्राह्मण आणि सुमारे २०% (एक-पंचमांश) चित्पावन ब्राह्मण असल्याचे काही अभ्यासांत नमूद केले जाते.

 व्यवसाय 
 ऐतिहासिक 

महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचा व्यवसायाधार तुलनेने व्यापक राहिला असून त्यात पुरोहितपद, वैदिक अध्ययन, प्रशासन, योद्धावृत्ती, दरबारी कामकाज, व्यापार तसेच राजकारण अशा अनेक क्षेत्रांचा समावेश होता.

दख्खन सल्तनतीच्या काळात देशस्थ आणि सारस्वत ब्राह्मणांची प्रशासकीय कामांमध्ये आणि करसंकलनातील भूमिकेत लक्षणीय भरती होत होती.

मराठा साम्राज्याच्या (१७वे–१८वे शतक) काळातही ते प्रशासकीय भूमिकांमध्ये होते; काही चित्पावन ब्राह्मण पेशवा म्हणून उदयास आले आणि प्रत्यक्ष सत्ताधारी ठरले. पेशवाई काळात पुणे हे साम्राज्याची प्रमुख आर्थिक केंद्रे म्हणून विकसित झाले; त्या काळातील सावकार/बँकरांमध्ये महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांचे प्रमाण लक्षणीय होते, असे काही अभ्यासक नमूद करतात.

१६व्या–१७व्या शतकांत अनेक मराठी ब्राह्मणांनी बनारस येथे स्थलांतर केले. त्या काळात बनारस हे अध्ययनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनले होते. साता मराठी ब्राह्मण कुळे/घराणी (उदा. शेष, भट, धर्माधिकारी, भारद्वाज, पायगुंडे, पुन्ताम्बेकर्, चौधुरी) या शहरातील संस्कृत शास्त्र व धर्मविधी-अभ्यासातील बौद्धिक परंपरेत दीर्घकाळ प्रभावी राहिल्याचे उल्लेख आढळतात. या कुळांना एकत्रितपणे “दाक्षिणात्य ब्राह्मण” असे संबोधले जाई.Benke, T., 2010. THE ŚŪDRĀCĀRAŚIROMAN I OF KR S N A ŚES A: A 16th Century Manual of Dharma for Śūdras. Publicly accessible Penn Dissertations, p.159.[https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1133&context=edissertations
]

काही महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आजच्या उत्तराखंड राज्यातील कुमाऊँ व गढ़वाल विभागात (उदा. अलमोडा) स्थायिक झाल्याचेही उल्लेख आहेत.

जॉन रॉबर्ट्स यांच्या मते, मराठा साम्राज्याच्या काळापासून ते ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सी निर्मितीपर्यंत, अन्य काही लेखनिक (ब्राह्मणेतर) जातींसह हे समूह प्रामुख्याने शहरी जीवनाकडे झुकलेले होते आणि व्यापाराकडे तुलनेने कमी वळलेले होते. मात्र एडमंड लीच आणि एस. एन. मुखर्जी यांनी कोकणातील चित्पावनांचे व्यापार व शेतीतील सहभागही नोंदविला आहे.

 आधुनिक काळ 
१९व्या शतकातील सुरुवातीच्या वसाहतकालीन राजवटीत महाराष्ट्र प्रदेशातील ब्रिटिश प्रशासनाने लिपिकीय व कनिष्ठ प्रशासकीय कामांसाठी ब्राह्मण आणि सी.के.पी. सारख्या परंपरेने अध्ययन, अध्यापन व नोंद-ठेवणीशी संबंधित समुदायांमधून भरती केली. पेशवाई काळात प्रशासनातील अनुभव असल्यानेही या समुदायांना त्या कामांमध्ये लाभ झाला, असे काही अभ्यास सूचित करतात. याच काळात पश्चिमी शिक्षण स्वीकारणाऱ्या पहिल्या समुदायांमध्येही ब्राह्मण व CKP यांचा समावेश होता, आणि त्यातून अध्यापन, कायदा, वैद्यक, अभियांत्रिकी इ. क्षेत्रांत त्यांचे स्थान बळकट झाले.Patterson, M.L., 1954. Caste and political leadership in Maharashtra. The Economic Weekly, pp.1066-7.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1954_6/39/caste_and_political_leadership_in_maharashtraa_review_and_current_appraisal.pdf
] १९व्या शतकात सरकारी नोकऱ्यांमध्ये ब्राह्मणांचे प्राबल्य असल्याबद्दल समाजसुधारक ज्योतिराव फुले यांनी टीका केली होती. २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस मात्र बॉम्बे प्रेसिडेन्सी किंवा कोल्हापूर संस्थान यांसारख्या सरकारांनी कनिष्ठ स्तरावरील सरकारी नोकऱ्यांत आरक्षणविषयक धोरणे लागू केली, ज्यामुळे ब्राह्मणांवर प्रतिकूल परिणाम झाला, असे काही अभ्यास नमूद करतात.

पश्चिमी शिक्षण स्वीकारलेल्या महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांपैकी न्यायमूर्ती रानडे आणि गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) यांसारखे काहीजण सामाजिक सुधारणा, स्त्रीशिक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील राजकीय सहभाग यांत अग्रभागी होते; तर सुधारक भूमिकेचे विरोधक म्हणून त्यांच्या समुदायातीलच काही सनातनी प्रवृत्ती (उदा. लोकमान्य टिळक) पुढे आल्या, असेही काही स्रोत नमूद करतात. विसाव्या शतकात सावरकर यांनी हिंदुत्व संकल्पना मांडल्याचे, तसेच हेडगेवार व त्यांचे उत्तराधिकारी माधव गोळवलकर यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ या हिंदू राष्ट्रवादी संघटनेची स्थापना/नेतृत्व केल्याचे उल्लेख आढळतात.

गेल्या सुमारे शंभर वर्षांत किर्लोस्कर, गारवारे, ओगलेDamodaran, H., 2008. Brahmins, Khatris, and Babus. In India’s New Capitalists (pp. 48-91). Palgrave Macmillan, London. आणि म्हैस्कर यांसारख्या काही ब्राह्मण कुटुंबांनी उत्पादन व बांधकाम उद्योगांत मोठे व्यवसाय उभारल्याचे नमूद केले जाते.

 समाज आणि संस्कृती 
 धार्मिक प्रथा 

समाजशास्त्रज्ञ एस. डी. पिल्लई यांनी जी. एस. घुर्ये यांच्या अभ्यासांच्या आधारे असा युक्तिवाद मांडल्याचे नमूद केले जाते की पश्चिम भारतातील कोकणपट्ट्यातील काही सारस्वत उपजातींमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या वेदज्ञान, पुरोहितवृत्ती इ. अभाव असूनही दंतकथा व उगमकथांच्या आधारे “ब्राह्मण” असा दावा मांडला गेला. मात्र दक्षिण कोकणातील/दक्षिण-पश्चिम भारतातील सारस्वतांमध्ये अ-मांसाहारी परंपरा लागू होत नाही, असेही ते नमूद करतात.

कोकणातील चित्पावन ब्राह्मण धार्मिक विधींसाठी पुरोहित म्हणून कार्य करत असत; तसेच शेतीतही त्यांचा सहभाग होता.

कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये स्मार्त आणि वैष्णव असे दोन्ही पंथीय गट आढळतात. स्मार्त हे आदि शंकराचार्य यांचे अनुयायी, तर वैष्णव (माध्व/भागवत) हे मध्वाचार्य यांचे अनुयायी मानले जातात.

देशस्थ आणि कऱ्हाडे समुदायांत ऐतिहासिक काळात “क्रॉस-कझिन विवाह” (चुलत भावंडांतील काही प्रकारचे विवाह) आढळत असले, तरी चित्पावनांत अशी प्रथा नव्हती, असे काही लेखनात नमूद केले जाते.Karve, I., 1958. What is caste. Economic Weekly, 10(4), p.153.[https://www.epw.in/system/files/pdf/1959_11/4-5-6/what_is_casteiv_castesociety_and_vedantic_thought.pdf
]  तसेच महाराष्ट्रातील कर्मकांडाने उच्च समजल्या जाणाऱ्या जातींमध्ये (मराठी ब्राह्मण, CKP, सारस्वत इ.) विधवा पुनर्विवाह ऐतिहासिकदृष्ट्या तुलनेने दुर्मिळ होता, असेही काही अभ्यास नमूद करतात.

इतर अनेक हिंदू समुदायांप्रमाणे मराठी ब्राह्मण घरांमध्ये विविध देवतांच्या मूर्ती/चिन्हे/चित्रांसह “देवघर” असते.Chavan, C. Y., & Chandar, S. (2022). The Relationships Between Socio-Economic, Political and Cultural Profiles of the People and House-Forms: Sawantwadi, Maharashtra, India.Journal of the International Society for the Study of Vernacular Settlementsal, Vol. 9, no.3,[https://isvshome.com/pdf/ISVS_9-3/ISVS_EJ_9.3.9.pdf
]

 आहार 
देशस्थ, चित्पावन आणि कऱ्हाडे ब्राह्मण ऐतिहासिकदृष्ट्या कडक शाकाहारी असल्याचे काही स्रोतांत नमूद केले जाते. के. एस. सिंग यांच्या मते सारस्वत ब्राह्मण “फक्त मासे” खातात, असे म्हटले जाते. मात्र मुंबईतील “सारस्वत महिला समाज” या संघटनेने १९८८ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या रासचंद्रिका या सारस्वत पाकपुस्तकात अंडी, मासे तसेच मटण इत्यादी पदार्थांच्या कृतींचाही उल्लेख असल्याने, “फक्त मासे” या दाव्याला विरोधाभास असल्याचेही नमूद केले जाते.

पेशवाई काळात पुण्यात मद्याबाबत जातीनिहाय नियम करण्यात आले होते; उदा. ब्राह्मण, शेणवी, प्रभू आणि प्रशासनातील अधिकाऱ्यांना मद्यविक्री निषिद्ध करण्यात आली होती, असे घुर्ये यांनी नमूद केले आहे.

 सामाजिक व राजकीय मुद्दे 
समाजशास्त्रज्ञ शर्मिला रेगे यांच्या मते ब्रिटिश काळात प्रशासकांची मागणी वाढत गेल्यामुळे शिक्षणधोरणाची दिशा ठरली; त्यातून उदयास येणाऱ्या बुद्धिजीवी वर्गाची जातीय रचना पाहता उच्च जातींनी उपलब्ध नोकरशाही पदांवरील भरतीमध्ये वर्चस्व राखून आपली सामाजिक-आर्थिक स्थिती दृढ केली. तसेच काही शाळांमध्ये खालच्या जातींच्या विद्यार्थ्यांना प्रवेश नाकारण्याच्या मागण्या झाल्याचेही त्या दाखवतात. उदाहरणार्थ, १८२७ ते १८४८ या काळात बॉम्बेतील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयत १५२ मॅट्रिक विद्यार्थ्यांपैकी १६ ब्राह्मण, १२ गौड सारस्वत ब्राह्मण (शेणवी), ७१ प्रभू, २८ पारशी आणि २५ खालच्या जातीतून होते. पुण्यातील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये १८८६ मध्ये ९८२ पैकी ९११ विद्यार्थी ब्राह्मण होते. तसेच १८८६ मध्ये “एलिट प्रशासकीय श्रेणी”तील ३८४ पैकी २११ ब्राह्मण, ३७ प्रभू आणि फक्त १ शूद्र होता.

गेल ऑमव्हेट यांच्या निष्कर्षानुसार ब्रिटिश काळात ब्राह्मण आणि CKP यांची साक्षरता इतर काही समुदायांपेक्षा (उदा. कुणबी व मराठे) तुलनेने फार जास्त होती. विशेषतः चित्पावन, CKP आणि देशस्थ हे सर्वाधिक साक्षर समुदाय ठरतात, असे त्या नमूद करतात. स्त्री साक्षरता आणि इंग्रजी साक्षरतेतही समान प्रकारची जातीनिहाय पद्धत दिसते, असेही त्या सांगतात.

बाळ गंगाधर टिळक यांनी देशस्थ, चित्पावन आणि कऱ्हाडे यांनी एकत्र यावे अशी भूमिका घेतल्याचे, तसेच या तीन उपजातींमध्ये आंतरविवाह व सामूहिक भोजन वाढविण्याची गरज त्यांनी लेखनातून मांडल्याचे काही स्रोत नमूद करतात.

 राजकारण 
महाराष्ट्रीय ब्राह्मणांनी हिंदू  राष्ट्रवादी चळवळीत लक्षणीय भूमिका बजावल्याचे काही अभ्यासक नमूद करतात. राजकीय शास्त्रज्ञ क्रिस्तोफ जाफ्रेलो यांच्या मते मध्य प्रदेशातील इंदौर येथे १९५० ते १९६५ दरम्यान नगरपालिकांतील हिंदू राष्ट्रवादी प्रतिनिधित्वात महाराष्ट्रीय ब्राह्मण आणि CKP यांचे मिळून दोन-तृतीयांश ते तीन-चतुर्थांश इतके प्रमाण होते.

जाफ्रेलो यांच्या मते, महाराष्ट्रात ब्राह्मणांचे प्रत्यक्ष राजकीय वर्चस्व कमी झाले असले तरी मराठे व दलित समुदायांत ब्राह्मणांविषयी नाराजी टिकून असल्याचे काही प्रसंगी दिसते.

 ब्राह्मणविरोधी हिंसा 
गांधी यांच्या हत्येनंतर (हत्यारा नथुराम गोडसे हा चित्पावन ब्राह्मण होता), १९४८ मध्ये महाराष्ट्रात काही ठिकाणी ब्राह्मण समुदायावर—विशेषतः मराठा समाजातील काही घटकांकडून—हिंसाचार झाल्याचे विविध स्रोतांत नोंदले जाते. पुणे विद्यापीठातील राजकीय शास्त्रज्ञ व्ही. एम. सिरसिकर यांनी असे म्हटल्याचे उद्धृत केले जाते की: }

राजकीय शास्त्रज्ञ डोनाल्ड बी. रोझेन्थल यांच्या मते, हिंसेमागे मराठा समुदायाने इतिहासकाळात भोगलेल्या भेदभाव/अपमानाच्या भावना कारणीभूत होत्या; तसेच “आजही काही स्थानिक ब्राह्मणांचे म्हणणे आहे की परिस्थितीचा राजकीय लाभ घेण्यासाठी मराठ्यांनी दंगली आयोजित केल्या,” असेही त्यांनी नमूद केल्याचे उद्धरण आढळते.

फक्त साताऱ्यातच सुमारे ३०० गावांमध्ये सुमारे १००० घरे जळाल्याचे, तसेच काही ठिकाणी हत्या/लूटमार/आगजनी आणि छेडछाडीच्या घटनाही घडल्याचे उल्लेख आहेत. मुंबईत पहिल्या दिवशी १५ आणि पुण्यात ५० मृत्यू झाल्याचे, तसेच एकूण आर्थिक नुकसान सुमारे १० कोटी रुपये (किंवा १९४८ मधील सुमारे २ कोटी अमेरिकी डॉलर) असल्याचा अंदाजही काही स्रोत देतात.

 महाराष्ट्रातील आरक्षण मागण्या 
महाराष्ट्रातील ब्राह्मण (८–१०%) समुदायातील “समस्त ब्राह्मण समाज” या गटाने मुंबई, पुणे व संभाजीनगर येथे आंदोलन केल्याचे उल्लेख आढळतात. या गटाने “EWS अंतर्गत अतिरिक्त ४% आरक्षण” यासह काही मागण्या मांडल्याचे सांगितले जाते. तसेच समुदायातील आर्थिक मागासलेपणा व बेरोजगारीचा उल्लेख करत निश्चित निवृत्तिवेतन इत्यादी मागण्याही केल्याचे काही वृत्तांत नमूद करतात.
 महाराष्ट्रातील इतर ब्राह्मण गट
 दैवज्ञ ब्राह्मण 
 गौड सारस्वत ब्राह्मण
 कुडाळदेशकर गौड ब्राह्मण
 राजापूर सारस्वत ब्राह्मण
 पद्ये ब्राह्मण (भट्ट)
 भट्ट प्रभु ब्राह्मण
 शैव ब्राह्मण(गुरव) 

 उल्लेखनीय व्यक्ती 
उल्लेखनीय देशस्थ ब्राह्मण
उल्लेखनीय चित्पावन ब्राह्मण
उल्लेखनीय कऱ्हाडे ब्राह्मण

 संदर्भ 
टीपा

संदर्भसूची


वर्ग:याद्या