गोंधळी

गोंधळी ही हिंदू जात आहे. या समूहाचे लोक तुळजाभवानी देवीस आपले आराध्य दैवत मानतात. हा समाज गोंधळ, पोवाडे, यातून जनजागृती करतात. गोंधळी समाज हा महाराष्ट्रातील एक प्राचीन, धार्मिक व सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा समाज आहे. देवीच्या उपासनेशी संबंधित असलेला हा समाज गोंधळ, जागर, पोवाडे, आणि इतर धार्मिक विधींमधून सामाजिक सेवा करत आला आहे. गोंधळी समाजाची कला, परंपरा आणि इतिहास याला हजारो वर्षांची परंपरा लाभलेली आहे.

 इतिहास

गोंधळी समाजाचा इतिहास किमान 3000 वर्षांहून अधिक जुना आहे. प्राचीन काळात चालुक्य, यादव आणि सातवाहन युगात देखील गोंधळी समाज अस्तित्वात होता, असे ऐतिहासिक पुरावे सांगतात. देवीच्या उपासनेसाठी गोंधळी समाजाला धार्मिक विधींमध्ये विशेष स्थान प्राप्त होते. 'गोंधळ' हा धार्मिक कला प्रकार म्हणजेच गोंधळी समाजाची ओळख ठरली आहे.

 गोंधळी समाजाचे अस्तित्व 
कालखंडवैशिष्ट्यइ.स.पू. 1500 – 500वैदिक काळ – स्तुती, देवी जागरण, मंत्र परंपराइ.स.पू. 500 – इ.स. 300रामायण, महाभारत काळ – देवीच्या पूजांचा गोंधळासारखा उल्लेखइ.स. 600 – 1200चालुक्य, शिलाहार, राष्ट्रकूट काळ – शक्तिपूजेचे संस्थानिकरणइ.स. 1200 – 1600यादव व बहमनी काळ – गोंधळी समाजाची स्पष्ट भूमिका निर्माणइ.स. 1600 – 1800पेशवे काळ – मंदिर, जत्रा, कुलदैवत पूजांमध्ये गोंधळींचे महत्त्वइ.स. 1800 – आजसामाजिक बदल, शिक्षण, नोकरी व सांस्कृतिक जतन करण्याचा काळ

 वैदिक आणि पुराणकालीन संदर्भ 

 रामायण काळ: लोकपरंपरेनुसार, श्रीरामाच्या विवाहप्रसंगी देवीचा गोंधळ घातला गेला होता, असा समज आहे. याचा उल्लेख वाल्मीकी रामायणात नसला तरी अनेक लोककथांमध्ये आढळतो.
 पुराणातील संदर्भ: देवी भागवत, दुर्गासप्तशती यांसारख्या ग्रंथांमध्ये देवी जागरण, स्तोत्रगायन याचा उल्लेख आहे, हेच पुढे गोंधळ स्वरूपात विकसित झाले.

 धार्मिक भूमिका 
गोंधळी समाज हे प्रामुख्याने शक्तिपंथी असून भवानी, यल्लमा, रेणुका, जोगेश्वरी, महालक्ष्मी, मीनाक्षी अशा विविध देवींचे उपासक असतात. गोंधळ, जागरण, पोवाडे, अभंग, वीरगाथा, धार्मिक गीते आणि नृत्य यामधून देवीची स्तुती केली जाते.

 भौगोलिक सीमा व वस्ती 
गोंधळी समाजाची मुख्य वस्ती महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश आणि गोवा या राज्यांमध्ये आहे. महाराष्ट्रात खालील जिल्ह्यांमध्ये प्रमुख वस्ती आहे

या जातीची विशेष वस्ती हैदराबाद संस्थान आणि वऱ्हाड-मध्यप्रांत या भागांतून आहे. मुंबई इलाख्यांत गुजराथखेरीज करून सर्व इलाख्याभर हे लोक पसरलेले आहेत.

यांचे जास्त लोकसंख्या महाराष्ट्रात
 मराठवाडा:औरंगाबाद, जालना (खासगाव), नांदेड, उस्मानाबाद, लातूर, बीड, 
 कोकण: मुंबई,ठाणे (कल्याण), नाशिक,सोलापूर, पुणे 
 विर्दभ: बुलढाणा (नांदुरा) (देऊलघाट), व इतर ठिकाणी अस्तित्त्व आहे. 
जालना जिल्हातल्या जाफ्राबाद तालुका मध्ये खासगाव या गावात मुळचे गोंधळी व वासुदेव समाजातील शेकडो लोक या गावात राहतात. मुंबई इलाख्यांत (१) मराठे, (२) कुंभार, (३) कडमराय, (४) जोशी, (५) रेणुकराय, (६) ब्राह्यण, (७) अकरमाशे अशा सहा पोटजाती यांमध्ये आहेत. यांचे संस्कार व रीतिरिवाज या बाबतींत मराठे कुणब्यांप्रमाणे वागतात व यांची संस्कृती ही मराठी संस्कृती आहे. मध्यप्रांतात यांच्या जाती पुढीलप्रमाणे आढळून येतातः- 
ब्राह्यण, मराठे, माने, कुणबी, खैरेकुणबी, तेली,गंगापरे,जोशी इत्यादी. 
 यांची गोत्रे, डोकेंफोड, सुक्त मुके, जवल, पंचांगे(पाचंगे) इत्यादी होत. 
 गोंधळी समाजातील आडनांवे- दोरकर (पाटील), शिंदे(पाटील), वाघमारे(पाटील), पाचंगे, काळे, गोत्राळे, माने, भिसे.बडवे / बडवई ,गायकवाड,साळुंखे,जाधव,घुले,धोत्रे,चव्हाण,गडदे / गडदेकर,माळी / माळे,पाटोळे,खेडकर,नवले,सोनवणे,गाडेकर,भालेराव,कांबळे,नांदगावकर,टोणपे,भोसले,नाईक,गाडे / गडे,मोरे, गुरव (काही गोंधळी घराण्यांमध्ये),

 समाजाची उपशाखा 
गोंधळी समाजात विविध उपशाखा आहेत:

 श्री गोंधळी
 जोगवा गोंधळी
 भैरव गोंधळी
 ललाटी गोंधळी
 कोकण/मालवण गोंधळी

 गोत्र 
 कश्यप
 अत्री
 भारद्वाज
 वसिष्ठ
 गौतम

(टीप: काही गोंधळी शाखांमध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे गोत्र पद्धत कमी प्रचलित आहे.)

आडनावे (उपनामे) 

 गोंधळी समाजातील प्रमुख आडनावे – 
खाली दिलेला अपडेटेड फॉर्मॅट गोंधळी समाजातील आडनावे, त्यांचे विभाग (types) आणि ती आडनावे महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये विशेषतः आढळतात, हे सुद्धा समाविष्ट करून दिले आहे:

  सर्वाधिक प्रचलित आडनावे  
धुर्वे-,मिरज 

 ऐतिहासिक/कुटुंबप्रमुख परंपरेतील आडनावे 
आडनावजिल्हे / क्षेत्रजाधवबीड, परभणी, उस्मानाबादटोणपेसोलापूर, पुणेपाटोळेअहमदनगर, पुणेभालेरावकोल्हापूर, लातूरबिडवे / बडवईनाशिक, कोकण, पंढरपूरगुरवसर्व महाराष्ट्र (सर्वसामान्य देवपूजक जात)
पाचंगे कोकण

  इतर बहुप्रचलित मराठा/बहुजन आडनावे (गोंधळी परंपरेशी संबंधित काही घराणी) 
आडनावजिल्हे / क्षेत्रकांबळेपुणे, सोलापूर, सातारागायकवाडऔरंगाबाद, परभणी, नांदेडनाईककोकण, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्गचव्हाणकोल्हापूर, सांगली, पुणेगाडे / गाडेकरसोलापूर, बीड, परभणीनांदगावकरनांदेड, हिंगोलीसाळुंखेसांगली, कोल्हापूर

 जिल्हानिहाय स्थानिक आडनावे / उपविभाग: 
आडनावविशेष जिल्हेमोरेकोल्हापूर, सांगलीमाळे / माळीपुणे, साताराघुलेअहमदनगर, नाशिकगडदे / गडदेकरलातूर, सोलापूरपाटवेपुणे, कोल्हापूरधूर्वेमिरज. सांगलीराठोडनांदेड, हिंगोली (राजपूत-संलग्न उपशाखा)हरणेनाशिक, नगरसातपुतेसातारा, कोल्हापूरकदमपुणे, सोलापूरबर्डेमाळशिरस (सोलापूर), सांगोला

 उपशाखा/परंपरेनुसार विशेषतः ओळखली जाणारी आडनावे 
आडनावजिल्हे / प्रकारहरीप / हरिपदक्षिण महाराष्ट्र (नवगोंधळींत)जगतापपुणे, नगर (नवगोंधळी)बनसोडेबीड, लातूरफडतरेपुणे, कोल्हापूर (फडदारी गोंधळी)शिवलकरपरभणी, अकोलाहडकेसोलापूर, लातूर

 सर्वाधिक प्रचलित आडनावे 
 दोरकर (पाटील)
 शिंदे (पाटील)
 वाघमारे (पाटील)
 पाचंगे
 काळे
 धूर्वे
 माने
 भिसे
 नवले
 काळे

 ऐतिहासिक/कुटुंबप्रमुख परंपरेतील आडनावे: 

 जाधव
 टोणपे
 पाटोळे
 भालेराव
 बडवे / बडवई
 गुरव

 इतर बहुप्रचलित मराठा/बहुजनात देखील आढळणारी आडनावे (परंतु काही घराण्यांमध्ये गोंधळी परंपरेशी संबंधित): 

 कांबळे
 गायकवाड
 नाईक
 चव्हाण
 गाडे / गाडेकर
 नांदगावकर
 साळुंखे

 जिल्हानिहाय स्थानिक आडनावे / उपविभाग: 

 मोरे
 माळे / माळी
 घुले
 गडदे / गडदेकर
 पाटवे
 गवळी
 राठोड (राजपूत-संलग्न गोंधळी उपशाखांमध्ये)
 हरणे
 सातपुते
 कदम (काही ठिकाणी)
 कांबळे (काही उपशाखांमध्ये गोंधळीण कुटुंबांशी संलग्न)
 बर्डे (माळशिरस, सोलापूर विभागात)

  उपशाखा/परंपरेनुसार विशेषतः ओळखली जाणारी आडनावे 

 हरीप / हरिप
 जगताप (नवगोंधळींत)
 बनसोडे
 फडतरे (फडदारी गोंधळींत)
 शिवलकर
 हडके

 गोंधळ कला प्रकार
गोंधळ हे पारंपरिक लोकनाट्य प्रकार आहे. यामध्ये पुढील गोष्टी आढळतात:

 वाद्ये: ताळ, मृदंग, झांज
 पोशाख: भगवे वस्त्र, गजरा, गोंधळी झेंडा
 विशेष घटक: सांगते, वाघ्या-मुरळी

 कुलदैवत 
 तुळजाभवानी
 रेणुकामाता
 यल्लमा देवी
 यमाई देवी
 जोगेश्वरी देवी
 महालक्ष्मी (कोल्हापूर)
 भैरवनाथ
 चांदणी देवी
 श्री शिद्दोबा

 उपजीविका 
गोंधळी समाज पारंपरिकरित्या देवीच्या नावाचा गोंधळ घालण्याचा व्यवसाय करतो. नवस फेडणे, घरगुती पूजा, धार्मिक कार्य, जत्रा इ. ठिकाणी गोंधळी मंडळींना बोलावले जाते. आज अनेक गोंधळी समाजातील व्यक्ती शिक्षण, नोकरी, संगीत, लोककला आणि सांस्कृतिक कार्यामध्ये प्रगत झाल्या आहेत. हे लोक देवीच्या नावाचा गोंधळ  करतात व भवानीच्या नावाचा गजर करून  हिंदू धर्माचा प्रसार करतात. घरोघरी देवीचे कार्यक्रम आयोजित करून मनोरंजन करतात घटस्थापना पुजाविधी करतात.

 महिलांची भूमिका 
गोंधळी परंपरेत स्त्रियांना "गोंधळीण" म्हणून ओळखले जाते. त्या पारंपरिक पोशाखात देवीचे स्तुतिगान करतात, ओव्या गातात आणि झांज, ताशा, चिपळ्या यांसारखी वाद्ये वाजवतात. काही ठिकाणी स्त्रिया पुरुष वेश धारण करून गोंधळ सादर करतात. हे सादरीकरण श्रद्धा, नाट्यमयता व भक्तिरस यांचे समन्वय असते.

 गोंधळाचे प्रकार 
गोंधळाचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत:

 जागरण-गोंधळ: देवीला जागृत करण्यासाठी रात्रभर चालणारे धार्मिक सादरीकरण.
 उभा गोंधळ: कलाकार उभे राहून नृत्यसहित सादर करतात.
 बसवा गोंधळ: बसून शांत, भक्तिपूर्ण पद्धतीने सादर होणारा गोंधळ.

जागर हा शब्द देवीच्या जागरणाशी संबंधित असून, त्यामध्ये देवीचे आवाहन, पूजा, अभिषेक आणि धार्मिक गाण्यांचा समावेश असतो.

 इतर लोककला परंपरेशी संबंध 
गोंधळी परंपरेचा संबंध इतर महाराष्ट्रातील लोककलांशी - जसे की तमाशा, पोवाडा, भारूड - दिसून येतो. या सर्व परंपरांमध्ये गायन, अभिनय, कथा व सांस्कृतिक भाष्य यांचा समावेश असतो. "फडदारी" स्वरूपात, गोंधळी कलाकार एकत्र येऊन एकाच ठिकाणी रात्रभर देवीच्या जागरणाचा कार्यक्रम सादर करतात.

 प्रसिद्ध गोंधळी कलाकार 
महाराष्ट्रात काही गोंधळी कलाकारांनी आपल्या कामगिरीतून ओळख निर्माण केली आहे. काही कलाकारांनी चित्रपट संगीत, नाट्यसंगीत व पार्श्वगायन क्षेत्रातही काम केले आहे. त्यांना विविध राज्य व जिल्हास्तरीय पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत.

 आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख 
गोंधळी समाज आज महाराष्ट्राबाहेरही पसरलेला असून, यूके, यूएसए, कॅनडा, व ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांमध्येही या परंपरेचे सादरीकरण होते. स्थानिक महाराष्ट्र मंडळे व सांस्कृतिक संघटनांमार्फत नवरात्र, देवी जगराते अशा प्रसंगी गोंधळ सादर केला जातो.

 आधुनिक आव्हाने 
गोंधळी परंपरेला आज अनेक आव्हाने आहेत. नव्या पिढीकडून या परंपरेत रस कमी होत चालला आहे. शहरीकरणामुळे जागा, वेळ आणि आर्थिक स्रोत यांची कमतरता भासते. धर्मांतरासारख्या सामाजिक घडामोडींचाही काही अंशी परिणाम झाला आहे.

राज्य सरकारतर्फे काही योजनांतर्गत गोंधळी कलाकारांना मानधन, पेन्शन योजना, प्रशिक्षण केंद्रे यांचा लाभ दिला जातो. मात्र या योजनांची अंमलबजावणी अजूनही अपुरी असल्याचे जाणवते.

 संशोधन व साहित्य 
गोंधळी परंपरेवर महाराष्ट्रातील काही विद्यापीठांत एम.ए. व पीएच.डी. स्तरावर संशोधन झाले आहे. मुंबई विद्यापीठ, पुणे विद्यापीठ, आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ येथे या परंपरेवर अभ्यास करण्यात आला आहे.

लेखक व संशोधकांमध्ये डॉ. रमा फडके, प्रा. मंगला शिंदे, व डॉ. वसुधा गवाणकर यांचा समावेश होतो. “गोंधळी परंपरेचे सांस्कृतिक विश्लेषण” आणि “देवी जागरणातील नाट्यमयता” हे काही महत्त्वाचे ग्रंथ मानले जातात.

 विवाह विधी 
गोंधळी समाजात वराच्या गळ्यात कवड्याची माळ घालून, पाच विवाहित पुरुषांद्वारे गोंधळी होण्याचा विधी पार पाडला जातो. ही धार्मिक दीक्षा असून देवीच्या सेवेसाठी घेतली जाते. नवसासाठी देखील काहीजण गोंधळी दीक्षा घेतात.
लग्नांत वराच्या गळ्यांत त्याच्या जातींतील ५ विवाहित लोक कवड्याची माळ घालतात; हाच गोंधळी होण्याचा विधि आहे. उच्च जातीच्या लग्नाकार्यांत किंवा नवसाचा गोंधळ करण्यास यांस बोलावतात. गोंधळास चार माणसेे लागतात. कोणी लोक नवसांकरितांहि गोंधळी होतात. स्वतःची जात न सोडतां त्यांस ही दीक्षा घेतां येते.गोंधळी समाज भारतीय संस्कृती टिकवतो [सेन्सस रिपोर्ट, सन १९११ (मुंबई); रसेल व हिरालाल].

 गोंधळी जाबता (इतिहासातील उल्लेख) 
प्रतापसिंह छत्रपति सातारकर यांच्या काळातील जाबत्याप्रमाणे:

 दरमहा पौर्णिमेस गोंधळ घालणे बंधनकारक
 चंपाषष्ठी, दसरा, दिवाळी यासारख्या सणांमध्ये विशेष सन्मान
 विविध प्रकारच्या वस्त्र, खादी, रुपयांची ओवाळणी मिळत असे
गोंधळी यांनी दरमहा पौर्णिमेस प्रातःकाळी अंघोळ करून, गंध लावून वस्त्रपात्र स्वच्छतेने सरकार वाड्यांत येऊन तख्तापुढे गोंधळ रात्रौ नेमाने करून जात यावे. लिहिल्याप्रमाणे आपले काम हुशारीने करावे. यांत अंतर पडू नये. पौर्णिमेस अगर जेव्हा हुकूम होईल त्या वेळेस जमत जावे. सदरहू लिहिल्याप्रमाणे बंदोबस्त हुशारीने सरकार चाकरी करून दाखवील, त्याजवर सरकारमेहेरबानी होईल. हे समजोन हुशारीने वागावे. सरकारांतून चालावयाचे जाबते:-
 दरमहा पौर्णिमेस व चंपाषष्ठीच्या गोंधळाबद्दल रुपया एक व खण पावतो. त्याप्रमाणे पावेल.
 पोतास खादी व ओवाळणीबद्दल रुपया एकपावतो म्हणोन कलम. त्यास शिरस्त्याप्रमाणे पावेल, व रोजमुरा दोन ताफ्यांस पावतो त्याप्रमाणे पावेल.
 दसऱ्याच्या पूजेस चौंडक्यास पागोटी दोन व दिपवाळीबद्दल तेल व फराळाचें सालाबादीप्रमाणे पावत जाईल.

या जाबत्याप्रमाणे प्रतापसिंह छत्रपति सातारकर यांची व्यवस्था होती.

 सध्याची सामाजिक व शैक्षणिक स्थिती 
आज अनेक गोंधळी कुटुंबे शिक्षण, शासकीय नोकऱ्या, व्यवसाय, कलाक्षेत्र, साहित्य, संगीत, आणि समाजसेवा यामध्ये पुढे आली आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या भटक्या जमातीत (NT) यादीमध्ये गोंधळी समाजाचा समावेश आहे.

 निष्कर्ष 
 गोंधळी समाज ही एक बहुआयामी, प्राचीन, कलात्मक, धार्मिक आणि सामाजिक परंपरांची सजीव परंपरा आहे.
 गोंधळी परंपरेचा उगम किमान 3000 ते 5000 वर्षांपूर्वीचा आहे.
 गोंधळी ही जात/समाज म्हणून सुसंगठित स्वरूपात किमान 1000 ते 1200 वर्षांपूर्वी उदयास आली.
 आजही त्यांच्या परंपरा व कला जीवंत असून, मराठी लोकसंस्कृतीत त्यांचे योगदान मोलाचे आहे.

 संदर्भ 

वर्ग: जाती
वर्ग: हिंदू धर्म
वर्ग:भारतामधील जाती
वर्ग:मराठी लोकसंस्कृतीचे उपासक