शक्तिपीठे

शाक्त पीठ, ज्यांना शक्ती पीठ किंवा सती पीठ (संस्कृत: शक्ति पीठ, शक्तीची जागा ) असेही म्हणतात, हे हिंदू धर्मातील शाक्तपथांतील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहेत. ही तीर्थक्षेत्रे आदिशक्तीच्या विविध रूपांना समर्पित आहेत.  श्रीमद् देवी भागवत सारख्या विविध पुराणांमध्ये ५१, ५२, ६४ आणि १०८ शाक्त पीठांचे अस्तित्व असल्याचे सांगितले आहे. ज्यापैकी १८ पीठांना मध्ययुगीन हिंदू ग्रंथांमध्ये अष्टदश महा (प्रमुख) असे नाव देण्यात आले आहे. 

महादेवाची प्रथम पत्नी सती हीची अनेक मंदिरे शक्तिपीठे म्हणून ओळखली जातात. 

 आख्यायिका 
शाक्त पीठ कसे अस्तित्वात आले याबद्दल अनेक आख्यायिका आहेत. सर्वात लोकप्रिय पीठ हिंदू धर्मातील देवता सतीच्या मृत्युच्या कथेवर आधारित आहे. शिवाने सतीचे शरीर वाहून नेले, त्यांच्या जोडप्याच्या क्षणांची आठवण करून दिली आणि ते घेऊन विश्वाभोवती फिरले. विष्णूने आपल्या सुदर्शन चक्राचा वापर करून तिचे शरीर ५१ शरीराच्या भागांमध्ये कापले, जे पृथ्वीवर पडले आणि सर्व लोक देवीला श्रद्धांजली अर्पण करू शकतील अशी पवित्र स्थळे बनली. हे कार्य पूर्ण करण्यासाठी, शिवाने भैरवाचे रूप धारण केले.

सतीची मंदिरे म्हणजे शक्तीपीठे. त्यासंबंधी विविध कथा प्रचलित आहेत उदा सतिचा प्रजापती दक्ष याने आयोजित केलेल्या यज्ञात दक्षाने सतीचा पती असलेल्या शिवशंकरांचा अपमान  केल्याने शिव पत्नी सतीने यज्ञात उडी मारून आत्मदहन केले. हे समजल्यावर रागावलेल्या शिवाने वीरभद्रास आज्ञा करून यज्ञाचा विध्वंस केला. शोकाकुल अवस्थेत पत्नी सतीचे प्रेत घेऊन शिव सैरावैरा फिरू लागले. या भ्रमंतीत सतीच्या शरीराचे विविध अवयव ज्या ज्या ठिकाणी पडले त्या त्या ठिकाणी शक्तीपीठे निर्माण झाली. या पौराणिक कथेतून भारतभरातील देवीची विविध मंदिरे एकाच आदिशक्तीची पार्वतीची रुपे मानली गेली आहे.शक्तिपीठांच्या या ठिकाणांविषयी व त्यांच्या संख्येविषयी मतभिन्नता आढळते. ही संख्या कोठे १०८ तर काही लिखाणात ५१, ५२, ५५ किंवा ६४ अशी दिली आहे. देवीभागवतामधे पुढील १०८ पीठांमधील देवतांचा उल्लेख आहे. पैकी महाराष्ट्रात कोल्हापूरची महालक्ष्मी ऊर्फ अंबाबाई,  तुळजापूरची भवानी, माहूरची रेणुका ही तीन पूर्ण पीठे आणि वणीची सप्तशृंगी हे अर्धे अशी साडेतीन शक्तिपीठे आहेत.

 याद्या 
 १०८ शक्तिपीठे 
१) विश्वलाक्षी २) लिंगधारिणी ३) ललिता ४) कामाक्षी ५)पद्माक्षी रेणुका ६) गोमती ७) कामचारणी ८) मदोत्कटा ९) जयंती १०) गौरी ११) रंभा १२) कार्तीमती १३) विश्वेश्वरी १४) पुरूहुता १५) सन्मार्गदायिनी १६) नंदा १७) भद्रकर्णिका १८) भवानी १९) बिल्वपत्रिका २०) माधवी २१) भद्रा २२) जया २३) कमला २४) रुद्राणी २५) काली २६) कपिला २७) महादेवी २८) जलप्रिया २९) मुकुटेश्वरी ३०) कुमारी ३१) ललिताअंबिका ३२) मंगला ३३) उत्पलाक्षी ३४) महोत्पला ३५) आमोक्षादी ३६) पाडळा ३७) नारायणी ३८) रुद्रसुंदरी ३९) विपुला ४०) कल्याणी ४१) एकवीरा ४२) चंद्रिका ४३) रमणा ४४) मृगावती ४५) कोटवी ४६) सुगंधा ४७) त्रिसंध्या ४८) रतिप्रिया ४९) शुभानंदा ५०) नंदिनी ५१) रुक्मिणी ५२) राधा ५३) देवकी ५४) परमेश्वरी ५५) सीता ५६) विंध्यवासिनी ५७) महालक्ष्मी ५८) उमा ५९) आरोग्या ६०) माहेश्वरी ६१) अभया ६२) नितंबा ६३) मांडवी ६४) रेणुका ६५) प्रचंडा ६६) चंडिका ६७) वरारोहा ६८) पुष्करावती ६९) देवमाता ७०) परावरा ७१) महाभागा ७२) पिंगळेश्वरी ७३) सिहिका ७४) अतिशांकरी ७५) उत्पला ७६) लोला ७७) लक्ष्मी ७८) अनंगा ७९) विश्वमुखी ८०) तारा ८१) पुष्टी ८२) मेधा ८३) भीमा ८४) तुष्टी ८५) शुद्धिकाया ८६) माता ८७) धरा ८८) धृती ८९) कळा ९०) शिवधारिणी ९१) अमृता ९२) उर्वशी ९३) औषधी ९४) कुशोदका ९५) मन्मंथा ९६) सत्यवादिनी ९७) निधी ९९) गायत्री १००) पार्वती १०१) इंद्राणी १०२) सरस्वती १०३) प्रभा १०४) वैष्णवी १०५) अरुंधती १०६) तिलोतमा १०७) विमला १०८) ब्रह्मकला

 ६४ शक्तिपीठे
देवी/पार्वती/शक्ति यांची ६३ पीठे पुढीलप्रमाणे:

खालील यादीत : 
 शक्ति म्हणजे देवी दाक्षायणी किंवा सती म्हणजे पार्वती किंवा दुर्गा यांचे रूप.
 भैरव म्हणजे शिवाचे एक रूप.
 शरीराचा भाग किंवा दागिना म्हणजे  शरीराचा जो भाग किंवा अंगावरचा जो दागिना  पृथ्वीवर पडला, आणि ज्यावर तेथे मंदिर बांधण्यात आले, तो.
क्र.स्थानभारतातील राज्य/देशशरीराचा भाग किंवा दागिनाशक्तिभैरव१अमरनाथ, श्रीनगरपासून पहलगाममार्गे ९४ किमी बसने, चंदनवारी व तेथून १६ किमी पायीजम्मू आणि काश्मीरगळामहामायात्रिसंध्येश्वर२अंबाजी,  अनर्त गावाजवळ गुजरातहृदयअंबाजीबटुकभैरव३अर्बुद देवी,  माउंट अबूपाशी, राजस्थानअधर (ओठ)अर्बुद देवी किंवा अधर देवीभैरव४अट्टाहास, वर्धमान जिल्ह्यातील दक्षिणदिही गावाजवळ, कटवा रेल्वे स्थानकानजिक.पश्चिम बंगालओठफुलाराविश्वेश५बहुचरामाता, बेचराजी येथेगुजरातडावाहातबहुचरामाताकालभैरव६बहुला, अजय नदीकिनारी केतुग्राम, कटव्याहून ८ किमी बर्दवानपश्चिम बंगालडावाहातबहुला देवीभिरुक७वक्रेश्वर,पापहरा नदीकिनारी, सिउरी शहरापासून २४ किमी वीरभूम जिल्हा, ७ किमी दुब्राजपूर रेल्वे स्थानकापासूनपश्चिम बंगालभुवयांमधील भागमहिषमर्दिनीवक्रनाथ८कावाडे, अलिबाग(श्रीबाग) मधेमहाराष्ट्रवरचे दात भाग पद्माक्षी किंवा नारायणी शक्तीपीठसम्हारा९भैरवपर्वत,  भैरव पर्वतावर क्षिप्रा नदीकिनारी  उज्जैन शहरातमध्य प्रदेशवरचा ओठअवंतीलंबकर्ण१०भाबनीपूर  करतोयातत येथे , २८ किमी अंतरावर आतील भागात, शेरपूर उपजिल्हा, बोग्रा जिल्हाबांगलादेशडावे पैंजण (दागिना)अर्पणावामन११चंडिका स्थान किंवा चंडिस्थान, मुंगेर मंदिर येथे,गंगाकिनारी, गंगादर्शनजवळ.बिहारडावा डोळाचंडिका किंवा चंडीदेवीभोलेशंकर१२चिंतापूर्णी किंवा छिन्नमस्तिका,  उना जिल्हा, हिमाचल प्रदेश, अंब अंदौरा रेल्वे स्थानकापासून  २० किमी, चंदीगडपासून १५० किमी.हिमाचल प्रदेशपावलेछिन्नमस्तिका देवीरुद्र महादेव१३दंतेश्वरी (बस्तर जिल्ह्याची कुलदेवी), दंतेवाडा, जगदलपूर पासून ८० किमी  छत्तीसगडदात दंतेश्वरीकपालभैरव१४गंडकी, पोखराहून गंडकी नदीकिनारी १२५ किमी. येथे मुक्तिनाथ मंदिर आहे.नेपाळ?गंडकी चंडीचक्रपाणी१५देवी सप्तशृंगी (अठरा भुजा असलेली),वणी नाशिक जिल्ह्यातमहाराष्ट्रहनुवटी (२भाग)भ्रामरीविकृताक्ष१६हिंगलाज (किंवा हिंगुळा), दक्षिणबलुचिस्तान, ग्वादार पासून ईशान्येस काही तासाचा प्रवास व कराचीच्या वायव्येस सुमारे १२५ किमी. पाकिस्तानब्रम्हरंध्र (डोक्याचा भाग)कोट्टारेभीमलोचन१७जयंती, नारटियांग गावाजवळ, जयंतिया हिल्स जिल्हा. या शक्तिपीठास नारटियांग दुर्गा मंदिर या स्थानिक नावाने ओळखले जाते.मेघालयडावी मांडीजयंतीक्रमादिश्वर१८जेशोरेश्वरी, ईश्वरीपूर, श्यामनगर, सातखिरा जिल्हा. ईश्वरीपूर राजधानी असलेल्या राजा प्रतापदित्याने या मंदिराचे बांधकाम केले.बांगलादेशहाताचे पंजे व तळपायजेशोरेश्वरीचंड१९ज्वालाजी, कांगरा पठाणकोट येथून ज्वालामुखी रोड स्थानकावरून २० किमी वर.हिमाचल प्रदेशजीभसिद्धिदा (अंबिका)उन्मत्त भैरव२०कालीपीठ, (कालीघाट, कलकत्ता)पश्चिम बंगालउजव्या पायाची बोटेकालिकानकुलेश्वर२१कलमाधव, शोन नदीकिनारी, एका गुहेत अमरकंटकजवळच्या पर्वतावर.मध्य प्रदेशडावा पृष्ठभागकालीअसितांग२१कामगिरी, कामाख्या, नीलांचल पर्वतावर, गोहत्तीजवळआसामगुप्तांगकामाख्याउमानंद२३कांचीपूरम, कामाक्षी मंदिर, कामकोटी पीठ- ललितासहस्रम्‌ यात वर्णन केल्याप्रमाणे. तमिळनाडूकंबरपट्टा (ओटियान)कामाक्षीकालभैरव२४कंकालीतला,कोपै नदीकिनारी, वीरभूम जिल्ह्यातील बोलपूर रेल्वे स्थानकाच्या ईशान्येस १० किमी. स्थानिक नाव कंकालेश्वरी.पश्चिम बंगालहाडदेवगर्भरुरु२५कन्याश्रम बालांबिका - कन्याकुमारीत भगवती मंदिर, भारताचे सर्वात शेवटचे दक्षिण टोक तमिळनाडू. तमिळनाडू (हे स्थान चितगांव, बांगलादेश येथे आहे असेही  एक मत आहे)तमिळनाडूपाठसर्वणीनिमिष२६कर्नात, कांग्राहिमाचल प्रदेशदिन्ही कानजयदुर्गाअभिरु२७किरीटयेथे किरीटकोना गावाजवळ,मुशिराबाद जिल्ह्यातील लालबाग कोर्ट रोड रेल्वे स्थानकापासून ३ किमी.पश्चिम बंगालमुकुटविमलासंवर्त२८स्थानिक नाव - आनंदमयी मंदिर. रत्नावली येथे,रत्नाकर नदीकिनारी, खानकु-कृष्णसागर येथे,हुगळी  जिल्हा.पश्चिम बंगालउजवा खांदाकुमारीशिव२९स्थानिक नाव - भ्रामरी देवी.जलपैगुडीत,  बोडा गावाजवळ तिस्ता नदीकिनारी किंवा त्रिस्त्रोत (पुराणातील नाव) पश्चिम बंगालडावा पायभ्रामरीअंबर३०मानस,तिबेटमधील कैलास पर्वताच्या  पायथ्याशी  मानससरोवरमध्ये असलेला एक दगडाचा तुकडा.तिबेटउजवा हातदक्षायनीअमर३१मणिबंध,गायत्री पर्वतावर  पुष्करजवळ, अजमेरच्या वायव्येस ११ किमी. राजस्थानदोन मणिबंधगायत्रीसर्वानंद३२मिथिला, जनकपूर रेल्वे स्थानकाजवळ, भारत व नेपाळ यांच्या सीमेवर.नेपाळडावा खांदा उमामहोदर३३नैनाटिवु (मनिपल्लवम्), उत्तर प्रांत,श्रीलंका. जाफना राज्याच्य जून्या राजधानीपासून ३६ किमी वर स्थित, नल्लुर.या मूर्तीची पूजा इंद्र करीत होता असे मानल्या जाते.रामायणातील राम व रावण यांनीही या देवतेची पूजा केली असे मानतात.महाभारतातील नाग व गरुड यांचे आपसातील हाडवैर या देवतेच्या पूजनानंतर संपुष्टात आले असा समज आहे.श्री लंकापैंजण इंद्राक्षी (नागपूषणी / भुवनेश्वरी)राक्षसेश्वर (नयनार)३४नलहाती, नलतेश्वरी मंदिर म्हणून, नलहाती स्थानकाजवळ वीरभूम जिल्हापश्चिम बंगालस्वरयंत्र व श्वासनलिकेचा भागकलिका देवीयोगेश३५नेपाळ,  पशुपतीनाथ मंदिराजवळ,  गुह्येश्वरी मंदिरयेथे.नेपाळजांघगुह्येश्वरी देवीकपाली३६चंद्रनाथ पर्वतावर,सीताकुंड स्थानक येथे, चित्तगाँग जिल्हा, बांगलादेश. प्रख्यात चंद्रनाथ मंदिर याच्या पर्वतावर या शक्तिपीठाचे भैरव मंदिर आहे. बांगलादेशउजवा हातभवानीचंद्रशेखर३७पद्मावती देवी (पद्मावतीपुरी धाम), Panns? सतन्याहून ८० किमी  मध्य प्रदेशपद्मपद्मावती देवीकपालभैरव३८पंचसागर नेमके स्थान माहित नाही,बहुदा हरिद्वारजवळ.उत्तराखंडखालचे दातवराहीमहारुद्र३९पाटण देवी, पटणा येथे.बिहारकपड्यासह डावा खांदाबडी पाटण देवी/छोटी पाटण देवीभैरव४०प्रभास, वेरावळ स्थानकापासून ४ किमी.जूनागढ जिल्ह्यात  सोमनाथ मंदिर.गुजरातपोटचंद्रभगवक्रतुंड४१प्रयाग, अलाहाबादच्या संगमाजवळ.उत्तर प्रदेशहाताचे बोटअलोपी देवी मंदिर किंवा माध्वेश्वरीभव४२सद्य कुरुक्षेत्र शहर किंवा थानेसर जुने स्थानेश्वरहरयाणाघोट्याचे हाडसावित्री/भद्रकालीस्तनु४३रामगिरी,चित्रकूट येथे, झांशी माणिकपूर रेल्वेमार्गावरउत्तर प्रदेशउजवा स्तनशिवानीचंद्र४४सैंथिया, स्थानिक नाव - नंदिकेश्वरी मंदिर. परकोटात असलेल्या वडाच्या झाडाखाली, रेल्वे स्थानकापासून फक्त १.५ किमी.वीरभूम जिल्हापश्चिम बंगालगंडमाळा (कंठसूत्र)नंदिनीनंदिकेश्वर४५सर्वशैल किंवा गोदावरीतीर,कोटलिंगेश्वर मंदिर येथे,राजमुंद्रीजवळ, गोदावरी नदीच्या तीरावर.आंध्र प्रदेशगालराखिनी किंवा विश्वेश्वरीवत्सनाभ किंवा दंडपाणी४६शिवहरकारय,कराचीजवळच्या  सुक्कुर स्थानकापासून थोडे दूर.पाकिस्तानडोळेमहिषमर्दिनीक्रोधिष४७शोनदेश, अमरकंटकमधील नर्मदा नदीच्या उगमाजवळ.मध्य प्रदेशउजवा पृष्ठभागनर्मदाभद्रसेन४८श्री पार्वती, लडाखजवळ, जम्मू आणि काश्मीर. दुसरी श्रद्धा:श्रीपर्वत पर्वतावरील श्रीशैलम येथे.कुर्नूलजिल्हा.आंध्र प्रदेशउजव्या पायातील पैंजण(दागिना)श्रीसुंदरीसुंदरानंद४९श्री शैल,जोनीपूर गाव येथे, दक्षिण सुरमा, गोतटीकर जवळ, सिल्हेट शहरापासून ३ किमी ईशान्येस.बांगलादेशगळामहालक्ष्मीसांबरानंद५०शुची,सुचिंद्रमयेथे असलेल्या शिव मंदिरात, कन्याकुमारी त्रिवेंद्रम रस्त्यावर ११ किमी दूर.तमिळनाडूवरचे दातनारायणीसंहार५१सुगंध, शिकारपूर मध्ये, गौरनदी,बरीसाल शहरापासून सुमारे २० किमी. बांगलादेश, सोंडा नदीच्या किनारी.बांगलादेशनाकसुगंधत्र्यंबक५२उदयपूर] शहरापासून थोड्याच अंतरावरत्रिपुराउजवा पायत्रिपुरसुंदरीत्रिपुरेष५३उज्जनी, गुस्कारा स्थानकापासून १६ किमी, बर्दवानी जिल्ह्यात.पश्चिम बंगालउजवे मनगटमंगल चंडिकाकपिलांबर५४वज्रेश्वरी मंदिर, कांग्रा, धर्मशाळा तहसिलीपासून १८ किमी, कांग्राहिमाचल प्रदेशडावा स्तनवज्रेश्वरीकालभैरव५५वाराणसी, मणिकर्णिका घाट येथे, गंगा नदीकिनारी काशीलाउत्तर प्रदेशकर्णकुंडलेविशालाक्षी व मणिकर्णीकालभैरव५६विभास, तामलुक  पूर्व मेदिनीपूर जिल्ह्यात.पश्चिम बंगालडावा घोटाकपालिनी (भिमरूप)सर्वानंद५७विराट,भरतपूर जवळ.राजस्थानडाव्या पायाची बोटेअंबिकाअमृतेश्वर५८वृंदावन,बस स्थानकाजवळ,भूतेश्वर रस्त्यावर, भूतेश्वर मंदिर परिसरात, कात्यायनीपीठ. वृंदावनउत्तर प्रदेशकेसांच्या कड्याउमाभूतेष५९दंतकाली  धरण येथेनेपाळदातदंतकाली देवीभैरव६०चंडि मंदिर, मेमरी रेल्बे स्थानक येथे बर्दवानजिल्ह्यातपश्चिम बंगालछोटे आतडेमा चंडीशिव६१सरकुंडा,मसुरीहून ४४ किमी  व नवीन टेहरीपासून २५ किमी बसने. टेहरी गढवाल जिल्हा.
उत्तराखंडडोक्याचा भाग??६२सुरकंडा मंदिर नवीन टेहरी येथे, टेहरी गढवाल जिल्ह्यातउत्तराखंडडोक्याचा भागमा सुरकंडाकालभैरव६३ तारापीठ बीरभूम जिल्हा  पश्चिम बंगाल  ३रा डोळा 

 ५१ शक्तिपीठे 
+अ.क्रस्थानभारतातील राज्य/देश१श्री महालक्ष्मी अंबाबाई, करवीरकरवीर, कोल्हापूर, महाराष्ट्र,भारत२श्री तुळजाभवानी अंबाबाई, तुळजापूरतुळजापूर, धाराशिव,  महाराष्ट्र,भारत३श्री रेणुका अंबाबाई माता, माहुरगडमाहूर,नादेंड, महाराष्ट्र,भारत४श्री सप्तशृंगी अंबाबाई देवी, वणीवणी, नाशिक ,महाराष्ट्र,भारत

संदर्भ यादि

*