चितळे डेअरी

चितळे डेअरी ही महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातल्या पलूस तालुक्यातील भिलवडी गावात असलेली दुग्धोत्पादक संस्था आहे. हिची स्थापना इ.स. १९३९ मध्ये भास्कर गणेश चितळे ऊर्फ बाबासाहेब चितळे यांनी केली.

इतिहास
भास्कर गणेश चितळे (बी. जी. चितळे) या डेअरी उद्योगाच्या जनकाने चितळे डेअरीची स्थापना १९३९ मध्ये सांगलीजवळील भिलवडी येथे  केली. त्या पूर्वी सुमारे पंधरा ते वीस वर्षे आधी भास्कर चितळे यांनी साताऱ्याजवळी लिंब-गोवे या त्यांच्या मूळ गावात शेती व्यतिरिक्त उत्पन्नासाठी दुधाचा व्यवसाय घरातील जनावरांपासून सुरू केला. त्यात त्यांना यश मिळाल्यावर गावातील व जवळच्या गावांतून त्यांनी चरव्यांतून अन्य लोकांकडून रोख रक्कम देऊन दूध खरेदी करण्यास सुरुवात केली. व्यवसाय वाढण्यास सुरुवात झाल्यावर भास्कर चितळेंनी दुधाळ जाफराबादी म्हशी विकत घेतल्या.
इवलेसे|241x241अंश|Bhaskar Ganesh Chitale, भास्कर गणेश चितळे, संस्थापक-चितळे उद्योग समूह
लोकांव्यतिरिक्त संस्थात्मक विक्री केल्यास व्यवसाय वाढेल या भूमिकेतून सांगली, मिरज येथील खानावळी, मिठाईवाले, तालीम यांना दूध विक्री करण्यास त्यांनी सुरुवात केली. व्यवसाय वाढत असतानाच एक मोठे संकट त्यांच्यावर आले. घटसर्पाच्या साथीने जनावरांना ग्रासले होते आणि अवघ्या तीन ते चार महिन्यांत त्यांच्याकडील सर्व जनावरे दगावली. तसेच, गावातील अन्य जनावरांवरही विपरीत परिणाम झाला होता. या संकटामुळे व्यवसायाची बसलेली घडी पूर्णतः विस्कटली. त्यानंतर त्यांनी पुन्हा नव्याने व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. लिंब-गोवे हे त्यांचे मूळ गाव सोडून नव्या ठिकाणाचा शोध घेण्यास सुरुवात केली. कृष्णा नदीच्या काठचे भिलवडी हे गाव त्यांनी पुन्हा नव्याने व्यवसाय सुरू करण्यासाठी निवडले आणि १९३९ मध्ये देशातील पहिल्या डेअरी ब्रँडची सुरुवात झाली. या ठिकाणीही व्यवसाय सुरू करून जम बसविणे आव्हानात्मक होते. येथेही लोकांकडून अतिरिक्त दूध विकत घेण्यासाठी परिश्रम करावे लागले विक्रीपेक्षा दूध शिल्लक राहू लागल्याने त्यामुळे  यातून लोणी बनविण्यास सुरुवात झाली आणि व्यावसायीक स्वरूपात त्याची विक्री करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. मुंबईत लोण्याला मागणी असल्याचे मुंबईत १९४१ मध्ये नवीन सुरू झालेल्या तांबे आरोग्य भुवनचे मालक तांबे यांची भेट घेतली. रेल्वेने मुंबईला तांबे यांच्याकडे लोणी पाठविण्याची घडी बसविली गेली.

तत्कालीन परिस्थितीत मुंबईच्या तुलनेत पुण्यात दुधाचा व्यवसाय सुरू करण्याचा निर्णय बाबासाहेबांनी घेतला. पुण्याच्या मध्यवर्ती पेठांमध्ये दुधाची विक्री १९५० पासून सुरू झाली. येथील जबाबदारी बाबासाहेब (भास्कर) यांनी भाऊसाहेबांसह (रघुनाथ) बंधू राजाभाऊ (नरसिंह) चितळे यांच्यावर सोपविली होती. तसेच, दुधाचे संकलन व प्रक्रिया भिलवडी येथून करण्याचे महत्त्वाचे काम परशुराम उर्फ नानासाहेब भास्कर चितळे व दत्तात्रय उर्फ काकासाहेब भास्कर चितळे पाहू लागले. बाबासाहेब चितळे यांनी पुढील पिढीस डेअरी उद्योगासाठी आवश्यक शिक्षण दिले. बंगळूर येथून नानासाहेब चितळे यांनी केंद्र सरकारचा दूध व दुग्ध प्रक्रिया उद्योगातील डिप्लोमा पूर्ण केला. तसेच, बंधू काकासाहेबांनी मेकॅनिकल व इलेक्ट्रिकलची पदविका घेतली. त्यामुळे पुरवठा साखळी, उत्पादन व विपणन या व्यवसाय विस्तार व बळकटीसाठी आवश्यक आधुनिक पद्धती स्वीकारल्या गेल्या. येथूनच पारंपरिक दूध व्यवसायातून मॉडर्न डेअरीकडे प्रवास सुरू झाला.

व्यवसायातील योगदान
इवलेसे|दूध काढण्याची प्रक्रिया जलद गतीने व तंत्रशुद्ध होण्यासाठी चितळे डेअरीने स्वयंचलित मशीनचा वापर दूध काढण्यासाठी सुरू केला.
चितळे डेअरीने दूध व दुग्धजन्य पदार्थांच्या उत्पादनाला उद्योगाचे स्वरूप देण्यात मोठे योगदान दिले आहे. १९३९ ते १९६४ या कालावधीत सर्व प्रक्रिया पारंपरिक पद्धतीने सुरू होत्या. बर्फ रेल्वेने पुण्याहून आणावा लागत असे. भिलवडी गावात वीजपुरवठाही उपलब्ध नव्हता. नानासाहेब चितळे यांच्या सततच्या दोन वर्षांच्या पाठपुराव्यानंतर १९६४ मध्ये भिलवडीत वीज आली आणि विद्युतीकरणामुळे मशीनचा वापर सुरू झाला. त्यानंतर डेअरी उद्योगाची प्रक्रिया सुधारण्यासाठी चितळे कुटुंबाने ब्रिटनसह युरोपातील विविध देशांना भेटी देऊन आधुनिक डेअरी उद्योग समजून घेतला. त्यातूनच १९७४ मध्ये भारतात प्रथमच दुधाच्या पॅकिंगसाठी पॉलीथिन पाऊचचा वापर सुरू झाला. त्यासाठी आवश्यक क्रेट्सची निर्मिती व वाहतुकीसाठी इन्स्युलेटेड ट्रक सुरू करण्यात आले. त्यामुळे दुधाची गुणवत्ता अधिक काळ टिकू लागली. पुरवठा साखळीत सुधारणा करताना दूध काढण्यासाठी मशीनचा वापर केल्याने श्रम व वेळेची बचत होऊ लागली. त्यामुळे गाय–म्हशींचे दूध काढण्यासाठी मशीनचा वापर सुरू करण्यात आला. तसेच, शेतकऱ्यांनाही या मशीनचे लाभ व प्रशिक्षण देण्यात आले. बाबासाहेब असेपर्यंत (१९९०) पर्यंत ९० हजार लिटरपर्यंतचा टप्पा गाठला होता. आता दिवसाला साडेसात ते आठ लाख लिटर दूध संकलन व प्रक्रिया केली जाते.

तंत्रज्ञानाचा वापर
इवलेसे|269x269अंश|दूध उत्पादनात वाढ होण्यासाठी चितळे डेअरीने म्हैसाणा व मुर्रा म्हशी गुजरात येथून मागवून शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून दिल्या. नानासाहेब चितळे यांच्यासह विविध मान्यवर या प्रसंगी उपस्थित होते.
भविष्यातील वाढती मागणी लक्षात घेऊन दूध उत्पादन वाढविण्यासाठी चितळे डेअरीने १९८० मध्ये गुजरात येथून म्हैसाणा व मुर्रा जातीच्या म्हशी; तसेच बंगळूर येथून जर्सी व होल्स्टन जातीच्या गायी भिलवडी परिसरातील शेतकऱ्यांना उपलब्ध करून दिल्या. त्यांचे संगोपन व औषधोपचार यांची जबाबदारी घेत शेतकऱ्यांना दूध उत्पादन वाढविण्यासाठी मार्गदर्शन केले. दूध उत्पादन वाढत असताना गुणवत्ता, उत्पादन व उत्पन्न वाढविण्यासाठी चितळे डेअरीने १९८४ मध्ये प्रथमच डेअरी उद्योगात संगणकाचा (कॉम्प्युटर) वापर सुरू केला. तसेच, देशात पहिल्यांदाच शेतकऱ्यांना दूध बिले संगणकाद्वारे देण्याची सुरुवातही चितळे डेअरीने केली. त्यामुळे व्यवहारात पारदर्शकता वाढली. २०१० मध्ये श्रीखंड व दही उत्पादनासाठी फॉर्म फिल सील (FFS) पॅकेजिंग तसेच हायड्रॉलिक पद्धतीने चक्का उत्पादन सुरू करणारी चितळे डेअरी भारतातील पहिली डेअरी ब्रँड ठरली. दही, चीज, श्रीखंड, पनीर व तूप उत्पादनासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू झाला. त्यामुळे डिजिटल तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर करणारी चितळे डेअरी देशातील डेअरी उद्योगासाठी मार्गदर्शक ठरली आहे.

जनावरांसाठी आरोग्य सुविधा

दूध उत्पादनातील सातत्य, गुणवत्ता व वाढीसाठी जनावरांचे आरोग्य चांगले असणे अत्यावश्यक असते. त्यामुळे १९९६ मध्ये गुरांचे निदान व कृत्रिम प्रजनन प्रक्रियेत सुधारणा करण्यासाठी चितळे डेअरीने प्रजनन प्रयोगशाळा सुरू केली. त्यामुळे गोठवलेले वीर्य उपलब्ध झाले. रेडिओ फ्रिक्वेन्सी आयडेंटिफिकेशन (RFID) टॅगद्वारे जनावरांचे रेकॉर्ड ठेवणे सुरू करण्यात आले. त्यासाठी कॉल सेंटर सुरू करून “Cow to Cloud” हा उपक्रम राबविण्यात आला. यामुळे प्रत्येक जनावराचा डेटा उपलब्ध होऊन प्रजनन क्षमता, दूध उत्पादनाची पातळी व आरोग्यविषयक माहिती शेतकऱ्यांना मिळू लागली. १९९९ मध्ये निदान प्रयोगशाळेद्वारे गुरांच्या जाती व चयापचयावर संशोधन सुरू झाले. २०११ मध्ये जनुकीय मेटिंग सिस्टीम (GMS) क्लाउडवर आणण्यात आली. परिणामी भारतीय म्हशींच्या दुधाचे सरासरी वार्षिक उत्पादन ८०० लिटरवरून २५०० ते ३००० लिटरपर्यंत वाढण्यास मदत झाली आहे.

ब्रह्मा फॅसिलिटी
इवलेसे|343x343अंश|चितळे जीनस एबीएस (CGABS) यांनी भिलवाडी येथे आशियातील सर्वात मोठ्या सेक्ससेल लॅब असलेल्या ब्रह्मा जेनेटिक्स सुविधेचे उद्घाटन केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी व ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांच्या हस्ते झाले.
केंद्र सरकारच्या दूध उत्पादन वाढीच्या मिशनमध्ये योगदान देण्यासाठी चितळे डेअरीने ABS व GENUS या  जनुकीय कंपन्यांशी सामंजस्य करार करून २०१६ मध्ये भिलवडीत उच्च दर्जाच्या सीमन निर्मितीचे केंद्र उभारले. याचे उद्घाटन केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी व ज्येष्ठ नेते शरद पवार यांच्या हस्ते झाले. ब्रह्मा चितळे जीनस एबीएस इंडिया या प्रकल्पामध्ये भारतासह जगभरातील १०० हून अधिक उच्च वंशाचे वळू व रेडे आहेत. येथून दरवर्षी सुमारे पाच लाख सेक्सेल सीमन स्ट्रॉची निर्मिती होते. २०१८ मध्ये ब्रह्मा फॅसिलिटीतील उत्कृष्ट वंशावळीच्या रेड्याच्या सेक्सेल सीमन स्ट्रॉच्या उपयोगातून मुर्रा जातीच्या म्हशीपासून जगातील पहिली रेडी जन्माला आली, तिचे नाव ‘दुर्गा’ ठेवण्यात आले.

विकास
इवलेसे|जनावरांसाठी मोर घास / सायलेज मेकिंगच्या पिशव्या चितळे डेअरीतर्फे वाटप करण्यात आल्या होत्या. त्या वेळी गिरीश चितळे व अन्य मान्यवर.
चितळे डेअरीशी एक लाखांहून अधिक शेतकरी जोडलेले आहेत. शेतीपूरक व्यवसाय म्हणून दुग्ध उत्पादनाकडे तरुण वर्ग मोठ्या प्रमाणात वळत आहे. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर आर्थिक स्थैर्य निर्माण होत असून सामाजिक–आर्थिक विकासाला चालना मिळत आहे. नाबार्डच्या ‘उदय’, ‘किरण’ व ‘भास्कर’ योजनांतर्गत शेतकऱ्यांना गोठा व्यवस्थापन, सायलेंज मेकिंग, जैविक तंत्रज्ञानाचे प्रशिक्षण दिले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च कमी होऊन दोन–तीन वर्षांत दूध उत्पादन दुपटीने वाढले आहे.

उत्पादन क्षमता व उत्पादने

चितळे डेअरी दररोज सरासरी आठ लाख लिटरपेक्षा अधिक दूध संकलित करते. त्यापैकी ७० टक्के दूध पॅकिंगद्वारे वितरित होते. उर्वरित दुधापासून श्रीखंड, तूप, दही, लोणी, चक्का, लस्सी, चीज, पनीर, ताक व दूध पावडर अशी उत्पादने तयार होतात. जगातील सर्वात मोठे श्रीखंड उत्पादन चितळे डेअरीमध्ये होते. चितळे फूड्सअंतर्गत गुलाबजाम मिक्स, खमण मिक्स, मेदुवडा मिक्स, इडली मिक्स, जिलेबी मिक्स तयार होतात. चितळे ॲग्रोमार्फत मँगो पल्प, टोमॅटो केचअप, फ्लेवर्ड मिल्क, मँगो जॅम व मिक्स फ्रूट जॅम तयार केले जातात. सिंगापूर व पश्चिम आशियात विविध उत्पादनांची निर्यात केली जाते.

सामाजिक बांधिलकी

बी. जी. चितळे समूह सामाजिक उन्नतीसाठी सातत्याने योगदान देत असून भिलवडीसह राज्य व राष्ट्रीय पातळीवरील विविध शासकीय उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेत आहे.

शाश्वत ग्रामीण आर्थिक विकास
इवलेसे|241x241अंश|चितळे डेअरीतर्फे शेतकऱ्यांसाठी पशूपानावर विविध कार्यशाळा व चर्चासत्रांचे आयोजन केले जाते. 
तांत्रिक मार्गदर्शन, अनुदानित पशुधन, रक्त तपासणी व मोबाइल पशुवैद्यकीय सेवेमुळे सांगली जिल्ह्यातील ५०,००० हून अधिक शेतकरी लाभार्थी ठरले. १००% कर्जावर म्हशी देऊन दूधपुरवठ्याद्वारे परतफेडीची योजना राबविण्यात आली. १ लाख शेतकरी चितळे डेअरीशी संलग्न आहेत.

सार्वजनिक  विकास

 महिलांसाठी स्वच्छतागृहे, स्वच्छता अभियान, वृक्षारोपण, सार्वजनिक उद्याने, बस थांबे, पाणी सुविधा व सौर प्रकाशयोजना उभारण्यात आली.

 संशोधन व नवोन्मेष

 स्वीडनच्या उप्साला विद्यापीठासोबत म्हशींचे पचन, पोषण, प्रजनन व सीमन प्रक्रियेवर संयुक्त संशोधन.

 पायाभूत सुविधा

 दूध संकलन केंद्रे व जिल्हाभर बल्क कूलिंग यंत्रणा उभारणी.

 ताकारी–म्हैसाळ योजना

 प्रलंबित वीजदेयके भरून सिंचन योजना पुन्हा कार्यान्वित करण्यात योगदान.

मदतकार्य
इवलेसे|महाराष्ट्रात ओल्या दुष्काळासाराखी परिस्थिती काही भागांत २०२५ मध्ये निर्माण झाली होती. त्यामुळे प्रभावीत झालेल्या नागरिकांसाठी व शेतकऱ्यांच्या मदतीसाठी चितळे डेअरीने मुख्यमंत्री सहायता निधीस एक कोटी रुपयांचा धनादेश दिला होता. त्या वेळी (डावीकडून) विश्वास चितळे, निखील  चितळे, मुख्यमंत्री व श्रीपाद चितळे. 
कोविड २०१९ काळातील २,५०० कर्मचारी व वितरकांना मोफत लसीकरण, स्थलांतरित कामगारांना जीवनावश्यक वस्तूंची किटवाटप व पंतप्रधान व मुख्यमंत्री मदतनिधीस १.५ कोटी रुपयांची मदत. २००५ च्या सुनामी, भूकंप व कृष्णा पूर आपत्तीत स्थलांतर, निवारा, वैद्यकीय मदत व पशुधन पुनर्वसन करण्यात आले. महाराष्ट्रात २०२५ मध्ये अतिवृष्टीमुळे  काही भागांतील शेतकरी व सामान्य नागरिकांना मोठी आर्थिक फटका बसला. त्यामुळे चितळे डेअरी मुख्यमंत्री सहाय्यता निधीस एक कोटी रुपयांचा निधी उभारणीसाठी दिला.

१९७२ साली दुष्काळ काळातील मदतीमध्ये सहभाग चितळे उद्योग समूहाने घेतला आहे. मोफत वैद्यकीय सेवा, गोठवलेले वीर्य; तसेच बुलढाण्यावरून ४० वॅगन चारा आणून जनावरांसाठी वितरित केला गेला. दुष्काळग्रस्त गावांना पाणी टँकरद्वारे पुरवठा करण्यात आला. भिलवडी शिक्षण संस्थेमार्फत शाळा व महाविद्यालयांची स्थापना करण्यात आली. स्थानिक पातळीवर कुशल मनुष्यबळाच्या निर्मितीसाठी व स्वयंरोजगासाठी कौशल्य विकास उपक्रम भिलवडी येथे राबविण्यात येतात. २०२५ मध्ये बजाज ऑटो, टाटा स्ट्राइव्ह यांच्या संयुक्त विद्यमाने दूचाकी देखभाल-दुरूस्ती प्रशिक्षण पाठ्यक्रम सुरू करण्यात आला आहे. तसेच, शालेय विद्यार्थ्यांसाठी नवी कॉम्युटर लॅब, २०० मीटर अॅथलेटि्क्स ट्रॅक सुरू केला आहे.

 संदर्भ 

वर्ग:महाराष्ट्रातील कंपन्या
वर्ग:चितळे उद्योगसमूह
वर्ग:इ.स. १९३९ मधील निर्मिती