चौदा मन्वंतरे

हिंदू विश्वविज्ञानात मन्वंतर हा मानवजातीचा पूर्वज मनुचा कालावधी, राज्य किंवा वय ओळखणारा एक चक्रीय काळ आहे. प्रत्येक मन्वंतरात सात ऋषी, काही देवता, एक इंद्र, एक मनु आणि राजे (मनूचे पुत्र) निर्माण होतात आणि नष्ट होतात. प्रत्येक मन्वंतर मनुद्वारे ओळखला जातो जो त्यावर राज्य करतो, ज्यापैकी आपण सध्या चौदापैकी सातव्या मन्वंतरात आहोत, ज्यावर वैवस्वत मनु राज्य करतो आहे.Pralaya The Secret Doctrine by H. P. Blavatsky, Vol. 2, p. 307 THE SEVEN AND FOURTEEN MANUS.

हिंदू पंचांगाप्रमाणे, ब्रम्हदेवाचे एक अहोरात्र म्हणजे कल्प होय. असे तीस कल्प आहेत. एका कल्पात चौदा मन्वंतरे होतात. सध्या चालु असलेल्या वाराह कल्पातील सातव्या मन्वंतराचे नाव 'वैवस्वत' आहे. प्रत्येक मन्वंतराचा अधिपती हा मनु असतो. असे चौदा मनुही आहेत.

 व्युत्पत्ती
मन्वंतर हे "मनु" आणि "अंतर" यांचे संयुग आहे, ज्याचा शब्दशः अर्थ " मनूचा कालावधी" किंवा त्याचे आयुष्यमान किंवा राज्य असा आहे.

संध्या किंवा संधि किंवा संधिकाल हे " मन्वंतराच्या आधी किंवा नंतरचा काळ" आहे जो सार्वत्रिक प्रलयाचा (पूर) काळ दर्शवण्यासाठी वापरला गेला आहे.

कालावधी आणि रचना
प्रत्येक मन्वंतर ३०,६७,२०,००० वर्षे टिकतो (८,५२,००० दिव्य वर्षे; १ दिव्य वर्ष = ३६० सौर वर्षे) आणि ७१ युग चक्रे (जागतिक युगे) पुनरावृत्ती करतो. ४.३२ अब्ज वर्षे (१.२ कोटी दिव्य वर्षे किंवा १,००० युग चक्रे) चालणाऱ्या कल्पात (ब्रह्माचा दिवस) एकूण चौदा मन्वंतर (१४ x ७१ = ९९४ युग चक्रे) असतात, जिथे प्रत्येकानंतर एक मन्वंतर-संध्या (पंधरा संध्या) असते आणि प्रत्येक संध्या १,७२८,००० वर्षे (४,८०० दिव्य वर्षे; सत्य युगाचा कालावधी) टिकतो. प्रत्येक मन्वंतर-संध्या दरम्यान, पृथ्वी (भू-लोक) पाण्यात बुडलेली असते.

 १४ मन्वंतरे 
+ एका कल्पाची रचना काळ  दिव्य वर्ष  सौर वर्षे  आधी संध्या  ४,८००  १७,२८,००० १  स्वायंभुव मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० २  स्वारोचिष मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ३  उत्तम मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ४  तामस / तपस मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ५  रैवत मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ६  चाक्षुष मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ७  वैवस्वत मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  - चतुर युग १ ते २७  ३,२४,०००  ११,६६,४०,०००  - चतुर युग २८  १२,०००  ४३,२०,०००  --- कृत (सत्य) युग  ४,८००  १७,२८,०००  --- त्रेता युग  ३,६००  १२,९६,०००  --- द्वापर युग  २,४००  ८,६४,०००  --- कलि युग (सध्याचा काळ)  १,२००  ४,३२,०००  - चतुर युग २९ ते ७१   ५,१६,०००  १८,५७,६०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ८  सवर्णि मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ९  दक्ष सवर्णि / धर्म मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० १०  ब्रह्म सवर्णि / सावर्णिक मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० ११  धर्म सवर्णि / पिशंग मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० १२  रुद्र सवर्णि / अपिशंग मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० १३  रौच्य / देव सवर्णि / शबल मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० १४  इंद्र सवर्णि / वर्णक मन्वंतर  ८,५२,०००  ३०,६७,२०,०००  मन्वंतर संध्या  ४,८००  १७,२८,००० एक कल्प  १,२०,००,००० ४,३२,००,००,०००

हे सुद्धा पहा
 हिंदू धर्मातील चौदा महत्त्वाच्या गोष्टी

 संदर्भ 

वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:याद्या
वर्ग:हिंदू धर्म