चित्रफलक (तारकासमूह)

चित्रफलक हा दक्षिण खगोलार्धातील अगस्ती तारा आणि मोठा मॅजेलॅनिक मेघ यांच्यामधील तारकासमूह आहे. त्याचे इंग्रजी नाव Pictor (पिक्टर) असून त्याचा लॅटिन भाषेतील अर्थ 'चित्रकार' आहे. चित्र ठेवण्याची लाकडी चौकट प्रतीक असणाऱ्या या तारकासमूहाला निकोला लुई दे लाकाय याने १८व्या शतकात नाव दिले होते.

 गुणधर्म 
चित्रफलक एक लहान तारकासमूह असून त्याच्या उत्तरेला पारावत, पूर्वेला अरीत्र आणि नौकातल, वायव्येला सीलम, नैऋत्येला असिदंष्ट आणि दक्षिणेला शफरी तारकासमूह आहेत. चित्रफलक हा तारकासमूह १८ भुजांचा बहुभुज असून याच्या सीमा युजिन डेलपोर्टे यांनी १९३० मध्ये निश्चित केल्या. सीमा विषुवांश ०४ता ३२.५मि ते ०६ता ५२.०मि, आणि क्रांति −४२.७९° आणि −६४.१५° यामध्ये आहेत. इंटरनॅशनल ॲस्ट्रॉनॉमिकल युनियनने या तारकासमूहासाठी १९२२ मध्ये "Pic" या तीन अक्षरी लघुरूपाचा अवलंब केला. हा मुख्यत: दक्षिण गोलार्धामध्ये जानेवारी महिन्यात चांगला दिसतो आणि २६° उत्तर अक्षांशाच्या दक्षिणेकडील सर्व निरीक्षकांना वर्षातील काही दिवस पाहता येऊ शकतो.

 वैशिष्ट्ये 

 तारे 
इवलेसे|200px|डावे|नुसत्या डोळ्यांनी दिसणारा चित्रफलक तारकासमूह.
चित्रफलक अंधूक तारकासमूह आहे. त्याचे तीनही तेजस्वी तारे प्रखर अश्या अगस्ती ताऱ्याशेजारी दिसतात. चित्रफलकमद्ये ६.५ आभासी दृश्यप्रतीपेक्षा तेजस्वी ४९ तारे आहेत. पृथ्वीपासून ९७ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील आल्फा पिक्टोरिस हा पांढरा मुख्य अनुक्रम तारा चित्रफलकमधील सर्वात तेजस्वी तारा आहे. त्याची आभासी दृश्यप्रत ३.३ आहे. हा तारा स्वतःभोवती सुमारे २०६ किमी/से वेगाने फिरत आहे. बीटा पिक्टोरिस हा ३.८६ दृश्यप्रतीचा आणखी एक पांढरा मुख्य अनुक्रम तारा आहे. पृथ्वीपासून ६३.४ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील या ताऱ्याभोवती १९८४ साली धुळ आढळली जी ताऱ्याभोवती चपट्या तबकडीच्या आकारामध्ये फिरत आहे. तेव्हापासून या ताऱ्याभोवती गुरूच्या आठ पट वस्तूमानाच्या परग्रहाचा शोध लागला आहे. तो ग्रह ताऱ्याभोवती ८ खगोलीय एकक अंतरावरून परिभ्रमण करत आहे. हे अंतर आपल्या सूर्यापासून शनी ग्रहाएवढे आहे.; .

गॅमा पिक्टोरिस हा नारंगी राक्षसी तारा आहे ज्याचा व्यास तो तारा फुगल्यामुळे सूर्याच्या १.४ पट झाला आहे. ४.५ दृश्यप्रतीचा हा तारा पृथ्वीपासून १७४ प्रकाश-वर्ष अंतरावर आहे. ईटा२ पिक्टोरिस जो एचआर १६४९ या नावानेदेखील ओळखला जातो, एक नारंगी राक्षसी तारा आहे, ज्याची दृश्यप्रत ५.०५ आहे. पृथ्वीपासून ४७४ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील या ताऱ्याचा व्यास सूर्याच्या व्यासापेक्षा ५.६ पट मोठा आहे.
इवलेसे|बीटा पिक्टोरिस तुलना
बीटा शिवाय चित्रफलकमधील पाच इतर ताऱ्यांभोवती परग्रह आढळले आहेत. एचडी ४०३०७ हा नारंगी, ७.१७ दृश्यप्रतीचा मुख्य अनुक्रम तारा आहे. पृथ्वीपासून ४२ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील ताऱ्याभोवती सहा ग्रह फिरत आहेत, ज्यापैकी एक त्या ताऱ्याच्या वास्तव्ययोग्य क्षेत्रामध्ये आहे. कॅप्टेनचा तारा हा १२.७८ प्रकाश-वर्ष अंतरावरील ८.८ दृश्यप्रतीचा लाल बटूतारा आहे. बर्नार्डच्या ताऱ्यानंतर याची योग्य गती सर्वात जास्त आहे. आकाशगंगेमध्ये इतर बऱ्याचश्या ताऱ्यांच्या तुलनेत विरुद्ध दिशेने फिरणारा हा तारा आकाशगंगेमध्ये विलीन झालेल्या बटू दीर्घिकेमधून आला असावा असा अंदाज वर्तवला जातो. २०१४ मध्ये या ताऱ्याभोवती कॅप्टेन-बी आणि कॅप्टेन-सी हे दोन परग्रह आढळले. कॅप्टेन-बी सर्वात जुना संभाव्य वास्तव्ययोग्य ग्रह आहे. सुमारे ११ अब्ज वर्षांपूर्वी त्याची निर्मिती झाली असा अंदाज वर्तवला जातो.

 दूर अंतराळातील वस्तू 
इवलेसे|चंद्रा क्ष-किरण वेधशाळेतून निरीक्षण केलेले क्ष-किरण (निळे) आणि ऑस्ट्रेलिया टेलिस्कोप कॉम्पॅक्ट ॲरेने निरीक्षण केलेल्या रेडिओ लहरी (लाल) यांपासून बनवलेले पिक्टर एचे संयुक्त छायाचित्र. यामध्ये लोब आणि प्लाझ्माचे फवारे दिसत आहेत.
एनजीसी १७०५ ही १.७ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील आकारहीन बटू दीर्घिका आहे. ती आपल्या जवळच्या विश्वातील सर्वात सक्रीयपणे तारे निर्माण करणारी दीर्घिका आहे. पिक्टर ए ही ४८.५ कोटी प्रकाशवर्ष अंतरावरील दोन लोब असणारी रेडिओ दीर्घिका आणि दक्षिण खगोलार्धातील रेडिओ लहरींची सर्वात शक्तिशाली स्रोत आहे. एसपीटी-सीएल जे०५४६-५३४५ एक मोठा दीर्घिकांचा समूह आहे. ७ अब्ज प्रकाशवर्ष अंतरावरील या समूहाचे वस्तुमान ८ लाख कोटी सूर्यांएवढे आहे.

जीआरबी ०६०७२९ हा २९ जुलै २००६ साली पहिल्यांदा निरीक्षण करण्यात आलेला एक गॅमा किरण स्फोट होता. तो शक्यतो १सी प्रकारच्या अतिनवताऱ्याचा सिग्नल होता.

 Notes 

 संदर्भ 
स्रोत

गुणकः दुवा=|20x20अंश|Sky map ०५ता ००मि ००से, −५०° ००′ ००″