अग्रणी नदी

अग्रणी नदी ही भारतातील महाराष्ट्र आणि कर्नाटक राज्यांमधून वाहणारी नदी आहे. ही नदी कृष्णा नदीची एक उपनदी आहे. अग्रणी नदीचा उगम महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील खानापूर तालुक्यातील तामखडी गावापासून होतो. तामखडीची भूमी अगस्ती ऋषींच्या वास्तव्याने पावन झाल्याचे सांगितले जाते. ही नदी सांगली जिल्ह्यातील ६२ किमी प्रवास करून कर्नाटकातील बेळगाव जिल्ह्यातील अथणी तालुक्यातील हुल्लगबल्ली गावात जाऊन कृष्णा नदीस मिळते.

भौगोलिक माहिती
अग्रणी नदीच्या खोऱ्यात महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील चार तालुके (खानापूर, तासगाव, मिरज, कवठेमहांकाळ) आणि कर्नाटक राज्यातील बेळगाव जिल्ह्यातील अथणी तालुका येतात. सांगली जिल्ह्यातील १०७ गावे या खोऱ्यात समाविष्ट आहेत. या नदीच्या खोऱ्यात एकूण सात पाणलोट क्षेत्रे आहेत. अग्रणी नदीला पाणलोटक्षेत्र KR-38 मधून महांकाली नदी नावाची २२.५ किमी लांबीची उपनदी येऊन मिळते.

पुनरुज्जीवन
‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हा मूलमंत्र सांगली जिल्ह्याने राज्याला दिला; परंतु काही काळापूर्वी अग्रणी नदीचे अस्तित्व गाळ, माती आणि झाडाझुडपांमुळे लुप्त झाले होते. ४० वर्षांनंतर अग्रणी नदी पुन्हा वाहू लागली. पूर्वी या ठिकाणी नदी होती असे सांगावे लागत होते, अशी परिस्थिती होती. मात्र, जलयुक्त शिवार अभियानाच्या माध्यमातून शासन आणि लोकांच्या सहभागाने २०१३ मध्ये अग्रणी नदीचे पुनरुज्जीवनाचे काम सुरू झाले. या कामामुळे खानापूर तालुक्यात ८ ऑक्टोबर २०१५ रोजी झालेल्या परतीच्या पावसाने अग्रणी नदी पुन्हा प्रवाहित झाली. २०१९ मध्येही परतीच्या पावसाने अग्रणी नदीच्या पाणलोट क्षेत्रात जोरदार हजेरी लावल्याने नदी दुथडी भरून वाहू लागली, आणि ती पाहण्यासाठी लोकांची गर्दी झाली. या पुनरुज्जीवनाच्या कामाला राष्ट्रीय जल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

सांस्कृतिक महत्त्व
अग्रणी नदीच्या खोऱ्यातील गावे प्रामुख्याने शेतीवर अवलंबून आहेत. या नदीच्या पाण्याचा उपयोग शेतीसाठी होतो, आणि पुनरुज्जीवनानंतर या भागातील शेतकऱ्यांना मोठा फायदा झाला आहे

पहा
महाराष्ट्रातील जिल्हावार नद्या

 संदर्भ 

वर्ग: सांगली जिल्ह्यातील नद्या