फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार

फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार दरवर्षी फिल्मफेअर नियतकालिकातर्फे बॉलिवूडमधील सर्वोत्तम अभिनेत्रीला दिला जातो त्यांच्या मागील वर्षाच्या चित्रपटातील कामगिरीसाठी. हा फिल्मफेअर पुरस्कारांमधील एक मुख्य पुरस्कार आहे.

प्रथम पुरस्कार १९५४ मध्ये प्रदान करण्यात आला आणि पहिला पुरस्कार मीना कुमारी यांना बैजू बावरा चित्रपटातील गौरीच्या भूमिकेसाठी प्रदान करण्यात आला; जिथे त्यांनी मानसिंग तोमरच्या दरबारात १६ व्या - १७ व्या शतकात राहणारे ग्वाल्हेरचे प्रख्यात शास्त्रीय गायक बैजू बावरा यांच्या प्रेमीकेची भूमिका केली होती. पुढे मीना कुमारींना १९५५ मध्ये (परिणिता) आणि १९६३ मध्ये (साहेब, बीवी और गुलाम) या चित्रपटांसाठी पुन्हा पुरस्कार मिळाला.रॉकी और रानी की प्रेम कहानी या चित्रपटातील भूमिकेसाठी २०२४ मध्ये आलिया भट्ट यांना नवीनतम पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. ह्या आधी भट्टयांना चार वेळा ह्या श्रेणीतील पुरस्कार मिळाला आहे. आजवर नूतन, काजोल व आलिया भट्ट ह्यांनी सर्वाधिक वेळा (प्रत्येकी ५ वेळा) हा पुरस्कार जिंकला आहे तर माधुरी दीक्षितने सर्वाधिक वेळा (१४) नामांकन मिळवले आहे.

१९८७ आणि १९८८ मध्ये कोणत्याच फिल्मफेर पुरस्कारांसारखा हा देखील कोणालाच दिला गेला नाही. फक्त १९७४ मध्ये हा पुरस्कार विभागून डिंपल कापडिया व जया बच्चन यांना देण्यात आला होता त्यांच्या प्रत्येकीच्या बॉबी आणि अभिमान चित्रपटातील कामगिरीसाठी. ह्या पुरस्काराचे विजेते अनेक वेळा सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री, सर्वोत्तम पदार्पण अभिनेत्री आणि सर्वोत्तम अभिनेत्री (समीक्षक) साठी पण नामांकीत / विजेते झाले आहे.

विजेते व नामांकन


 वर्ष  विजेत्यांचे चित्र विजेता  चित्रपट १९५४  94px मीना कुमारी  बैजू बावरा अन्य नामांकन नाही १९५५ मीना कुमारी  परिणीता अन्य नामांकन नाही १९५६  94px कामिनी कौशल  बिरज बहू गीता बाली  वचन मीना कुमारी  आझाद १९५७  95px नूतन  सीमा अन्य नामांकन नाही १९५८  95px नर्गिस  मदर इंडिया अन्य नामांकन नाही १९५९  95px वैजयंतीमाला  साधना मीना कुमारी  सहारा वैजयंतीमाला  मधूमती १९६०  95px नूतन  सुजाता माला सिन्हा  धूल का फूल मीना कुमारी  चिराग कहा रोशनी कहा १९६१ 94px बीना राय  घूंघट मधुबाला  मुघल-ए-आझम नूतन  छलीया १९६२  95px वैजयंतीमाला  गंगा जमना पद्मीनी  जिस देश में गंगा बहती हैं सायरा बानू  जंगली १९६३  94px मीना कुमारी  साहिब बीबी और गुलाम मीना कुमारी  आरती मीना कुमारी  मैं चूप रहुंगी १९६४  95px नूतन  बंदिनी माला सिन्हा  बहुरानी मीना कुमारी  दिल एक मंदीर १९६५  95px वैजयंतीमाला  संगम माला सिन्हा  जहांआरा साधना  वो कौन थी? १९६६  94px मीना कुमारी  काजल माला सिन्हा  हिमालय की गोद में साधना  वक्त १९६७  95px वहीदा रेहमान  गाईड मीना कुमारी  फूल और पत्थर सुचित्रा सेन  ममता १९६८  95px नूतन  मिलन सायरा बानू  शागिर्द  वहिदा रेहमान  राम और शाम १९६९  95px वहीदा रेहमान  नील कमल नर्गीस दत्त  रात और दिन सायरा बानू  दिवाना १९७०  95px शर्मिला टागोर  आराधना आशा पारेख  चिरग नंदा  इत्तेफाक १९७१  95px मुमताज  खिलौना शर्मिला टागोर  सफर वहिदा रेहमान  खामोशी १९७२  95px आशा पारेख  कटी पतंग जया बच्चन  गुड्डी जया बच्चन  उपहार १९७३  95px हेमा मालिनी  सीता और गीता मीना कुमारी  पाखिजा राखी गुलजार  आंखो आंखो में १९७४  95px डिंपल कापडिया  बॉबी जया बच्चन  अभिमान जया बच्चन  कोशीश मौसमी चॅटर्जी  अनुराग नूतन  सौदागर १९७५  95px जया बच्चन  कोरा कागझ हेमा मालिनी  अमीर गरीब हेमा मालिनी  प्रेम नगर सायरा बानू  सगीना शबाना आझमी  अंकुर १९७६  95px लक्ष्मी  जुली हेमा मालिनी  खुशबू हेमा मालिनी  संन्यासी जया बच्चन  मिली सुचित्रा सेन  आंधी १९७७  95px राखी गुलजार  तपस्या हेमा मालिनी  मेहबूबा राखी गुलजार  कभी कभी रीना रॉय  नागीन शर्मिला टागोर  मौसम १९७८  95px शबाना आझमी  स्वामी हेमा मालिनी  किनारा राखी गुलजार  आदमी स्मिता पाटील  भूमिका (चित्रपट) जरीना वहाब  घरोंडा १९७९  95px नूतन  मैं तुलसी तेरे आंगन की राखी गुलजार  तृष्णा रंजिता कौर  आंखियों के झरोखों से रेखा  घर झीनत अमान  सत्यम शिवम सुंदरम १९८०  95px जया बच्चन  नौकर हेमा मालिनी  मीरा जया प्रदा  सरगम पूनम ढिल्लन  नूरी राखी  जुर्माना १९८१  95px  रेखा  खूबसुरत रीना रॉय  आशा रेखा  जुदाई शबाना आझमी  थोडीसी बेवफाई झीनत अमान  इंसाफ का तराजू १९८२  95px स्मिता पाटील  चक्र हेमा मालिनी  नसीब जया बच्चन  सिलसिला राखी गुलजार  बसेरा रती अग्निहोत्री  एक दुजे के लिए रेखा  उमराव जान १९८३  95px पद्मिनी कोल्हापुरे  प्रेम रोग राखी गुलजार  शक्ती रेखा  जीवन धारा सलमा आगा  निकाह स्मिता पाटील  बाजार १९८४  95px  शबाना आझमी  अर्थ शबाना आझमी  अवतार शबाना आझमी  मंडी शबाना आझमी  मासूम श्रीदेवी  सदमा १९८५  शबाना आझमी  भावना जया प्रदा  शराबी रोहिणी हट्टंगडी  सारांश शबाना आझमी  स्पर्श स्मिता पाटील  आज की आवाज १९८६  95px डिंपल कापडिया  सागर जया प्रदा  संजोग मंदाकिनी  राम तेरी गंगा मैली पद्मिनी कोल्हापुरे  प्यार झुकता नाही रती अग्निहोत्री  तवायफ १९८७   पुरस्कार नाही  १९८८   पुरस्कार नाही  १९८९  95px रेखा  खून भरी मांग जुही चावला  कयामत से कयामत तक माधुरी दीक्षित  तेजाब १९९०  95px श्रीदेवी  चालबाझ भाग्यश्री पटवर्धन  मैने प्यार किया माधुरी दीक्षित  प्रेम प्रतिज्ञा श्रीदेवी  चांदनी विजयशांती  ईश्वर १९९१  95px माधुरी दीक्षित  दिल हेमा मालिनी  रिहाई जुही चावला  प्रतिबंध मीनाक्षी शेषाद्री  जुर्म १९९२  95px श्रीदेवी  लम्हे डिंपल कपाडिया  लेकीन... माधुरी दीक्षित  साजन रेखा  फुल बने अंगारे झेबा बख्तियार  हिना १९९३  95px माधुरी दीक्षित  बेटा जुही चावला  बोल राधा बोल श्रीदेवी  खुदा गवाह १९९४  95px  जुही चावला  हम हैं राही प्यार के जुही चावला  डर डिंपल कपाडिया  रुदाली माधुरी दीक्षित  खलनायक मीनाक्षी शेषाद्री  दामिनी श्रीदेवी  गुमराह १९९५  95px माधुरी दीक्षित  हम आपके हैं कौन..! काजोल  ये दिल्लगी माधुरी दीक्षित  अंजाम मनीषा कोईराला  १९४२: अ लव्ह स्टोरी श्रीदेवी  लाडला १९९६  95px काजोल  दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे माधुरी दीक्षित   राजा माधुरी दीक्षित  याराना मनीषा कोईराला  अकेले हम अकेले तुम उर्मिला मातोंडकर  रंगीला १९९७  95px करिश्मा कपूर  राजा हिंदुस्तानी जुही चावला  दरार मनीषा कोईराला  खामोशी: द म्युझिकल सीमा बिस्वास  बँडिट क्वीन तब्बू  माचिस १९९८  95px माधुरी दीक्षित  दिल तो पागल है जुही चावला  येस बॉस महिमा चौधरी  परदेस श्रीदेवी  जुदाई तब्बू  विरासत १९९९  95px काजोल  कुछ कुछ होता है काजोल  दुश्मन काजोल  प्यार तो होना ही था मनीषा कोईराला  दिल से.. उर्मिला मातोंडकर  सत्या २०००  95px ऐश्वर्या राय  हम दिल दे चुके सनम ऐश्वर्या राय  ताल काजोल  हम आपके दिल में रहते हैं करिश्मा कपूर  बिवी नंबर १ तब्बू  हु तू तू २००१  95px करिश्मा कपूर  फिजा ऐश्वर्या राय  हमारा दिल आपके पास है माधुरी दीक्षित  पुकार प्रीती झिंटा  क्या कहना तब्बू  अस्तित्त्व २००२  95px काजोल  कभी खुशी कभी गम अमिषा पटेल  गदर: एक प्रेम कथा करीना कपूर  अशोका करिश्मा कपूर  झुबेदा तब्बू  चांदनी बार २००३  95px ऐश्वर्या राय  देवदास अमिषा पटेल  हमराज बिपाशा बसू  राझ करिश्मा कपूर  शक्ती: द पॉवर राणी मुखर्जी  साथिया २००४  95px प्रीती झिंटा  कल होना हो भूमिका चावला  तेरे नाम हेमा मालिनी  बागबान प्रीती झिंटा  कोई... मिल गया राणी मुखर्जी  चलते चलते उर्मिला मातोंडकर  भूत २००५  95px राणी मुखर्जी  हम तुम ऐश्वर्या राय  रेनकोट प्रीती झिंटा  वीर-झारा शिल्पा शेट्टी  फिर मिलेंगे उर्मिला मातोंडकर  एक हसीना थी २००६  राणी मुखर्जी  ब्लॅक प्रीती झिंटा  सलाम नमस्ते राणी मुखर्जी  बंटी और बबली शर्मिला टागोर  विरुद्ध... फेमीली कम्स फर्सट विद्या बालन  परिणीता २००७  95px काजोल  फना ऐश्वर्या राय  धूम २ बिपाशा बसू  कॉर्पोरेट करीना कपूर  ओंकारा राणी मुखर्जी  कभी अलविदा ना कहना २००८  95px करीना कपूर  जब वी मेट ऐश्वर्या राय  गुरु दीपिका पदुकोण  ओम शांती ओम माधुरी दीक्षित  आजा नचले राणी मुखर्जी  लगा चुनरी में दाग विद्या बालन  भूल भुलैया २००९  95px प्रियांका चोप्रा  फॅशन ऐश्वर्या राय बच्चन  जोधा अकबर अनुष्का शर्मा  रब ने बना दी जोडी असिन तोट्टुंकल  गजनी काजोल  यू मी और हम २०१०  95px विद्या बालन  पा दीपिका पदुकोण  लव्ह आज कल करीना कपूर  ३ इडियट्स करीना कपूर  कुर्बान कतरिना कैफ  न्यू यॉर्क प्रियांका चोप्रा  कमिने २०११  95px काजोल  माय नेम इज खान ऐश्वर्या राय बच्चन  गुजारिश अनुष्का शर्मा  बँड बाजा बारात करीना कपूर  गोलमाल ३ विद्या बालन  इश्किया २०१२  95px विद्या बालन  डर्टी पिक्चर माही गिल  साहेब, बीवी और गँगस्टर कतरिना कैफ  मेरे ब्रदर की दुल्हन प्रियांका चोप्रा  ७ खून माफ विद्या बालन  नो वन किल्ड जेसिका २०१३  विद्या बालन  कहानी दीपिका पदुकोण  कॉकटेल करीना कपूर  हिरोईन परिणीती चोप्रा  इशकजादे प्रियांका चोप्रा  बर्फी! श्रीदेवी  इंग्लिश विंग्लिश २०१४  95px दीपिका पडुकोण  गोलियों की रासलीला राम-लीला दीपिका पदुकोण  चेन्नई एक्सप्रेस परिणीती चोप्रा  शुद्ध देसी रोमान्स श्रद्धा कपूर  आशिकी २ सोनाक्षी सिन्हा  लुटेरा सोनम कपूर  रांझना २०१५  95px कंगना राणावत  क्वीन आलिया भट्ट  हायवे माधुरी दीक्षित  देढ इश्किया प्रियांका चोप्रा  मेरी कोम राणी मुखर्जी  मर्दानी सोनम कपूर  खूबसुरत २०१६  95px दीपिका पडुकोण  पिकू अनुष्का शर्मा  एनएच१० दीपिका पदुकोण  बाजीराव मस्तानी काजोल  दिलवाले कंगना राणावत  तनु वेड्स मनू रिटर्न्स सोनम कपूर  डॉली की डोली २०१७  95px आलिया भट्ट  उडता पंजाब ऐश्वर्या राय बच्चन  सरबजीत आलिया भट्ट  डिअर जिंदगी अनुष्का शर्मा  ए दिल है मुश्किल सोनम कपूर  नीरजा विद्या बालन  कहानी २ २०१८  95px विद्या बालन  तुम्हारी सुलू आलिया भट्ट  बद्रीनाथ की दुल्हनिया भूमी पेडणेकर  शुभ मंगल सावधान सबा कमर  हिंदी माध्यम श्रीदेवी  मॉम झायरा वसीम  सिक्रेट सुपरस्टार २०१९  95px आलिया भट्ट  राझी दीपिका पदुकोण  पद्मावत नीना गुप्ता  बधाई हो राणी मुखर्जी  हिचकी तब्बू  अंधाधुन २०२०  आलिया भट्ट  गल्ली बॉय कंगना राणावत  मणिकर्णिका: द क्वीन ऑफ झाशी करीना कपूर  गुड न्यूज प्रियांका चोप्रा  द स्काय इज पिंक राणी मुखर्जी  मर्दानी २ विद्या बालन  मिशन मंगल २०२१  95px तापसी पन्नू  थप्पड दीपिका पदुकोण  छपाक जान्हवी कपूर  गुंजन सक्सेना: कारगिल गर्ल कंगना राणावत  पंगा विद्या बालन  शकुंतला देवी २०२२  95px कृती सेनॉन  मिमी कियारा अडवाणी  शेरशाह परिणीती चोप्रा  संदीप आणि पिंकी फरार तापसी पन्नू  रश्मी रॉकेट विद्या बालन  शेरनी २०२३  95px आलिया भट्ट  गंगूबाई काठियावाडी भूमी पेडणेकर  बधाई दो जान्हवी कपूर  मिली करीना कपूर  लाल सिंग चड्ढा तब्बू  भूल भुलैया २ २०२४ आलिया भट्ट  रॉकी और रानी की प्रेम कहानी भूमी पेडणेकर  थॅन्क यू फॉर कमिंग दीपिका पदुकोण  पठाण कियारा अडवाणी  सत्यप्रेम की कथा राणी मुखर्जी  मिसेस चॅटर्जी व्हर्सेस नॉर्वे तापसी पन्नू  डंकी

 अनेक पुरस्कार आणि नामांकन 
तीन अभिनेत्रींना हा पुरस्कार सर्वाधिक असा पाच वेळा मिळाला आहे: नूतन (१९५७, १९६०, १९६४, १९६८ व १९७९), काजोल (१९९६, १९९९, २००२, १००७ व २०११) आणि आलिया भट्ट (२०१७, २०१९, २०२०, २०२३ व २०२४). त्यांच्या खालोखाल तीन अभिनेत्रींना हा पुरस्कार चार वेळा मिळाला आहे: मीना कुमारी (१९५४, १९५५, १९६३ व १९६६), माधुरी दिक्षीत (१९९१, १९९३, १९९५ व १९९८) आणि विद्या बालन (२०१०, २०१२, २०१३ व २०१८). लागोपाठ अशे दोन वेळा पुरस्कार मिळवण्यास सहा अभिनेत्रींना यश मिळाले आहे: मीना कुमारी (१९५४-५५), जया बच्चन (१९७४-७५), शबाना आझमी (१९८४-८५), राणी मुखर्जी (२००५-०६), विद्या बालन (२०१२-१३) आणि आलिया भट्ट (२०१९-२० व २०२३-२४). २०२४ मध्ये विजेताहोऊन भट्ट अश्या एकमेव अभिनेत्री झाल्या ज्यानी लागोपाठ दोन वेळा पुरस्कार मिळवला आहे.

माधुरी दिक्षीतला सर्वात जास्त वेळा (१४) नामांकन मिळाले आहे पण फक्त चार वेळा पुरस्कार मिळाला आहे. त्यांच्या खालोखाल मीना कुमारी आणि विद्या बालन यांना १२ नामांकन आहे; हेमा मालिनी, काजोल व राणी मुखर्जी यांना ११ नामांकन; ऐश्वर्या राय, श्रीदेवी व दीपिका पडुकोण यांना १० नामांकन मिळाले आहेत. १९९० च्या दशाकापासून अभिनेत्री तब्बूला सातवेळा नामांकन मिळाले असून एकदाही पुरस्कार मिळाला नाही. १९८४ मध्ये शबाना आझमी यांना एकाच वर्षी असे सर्वाधिक ४ नामांकन मिळाले असून अर्थ चित्रपटातील कामगिरीसाठी त्यांनी हा पुरस्कार जिंकला होता. तसेच १९६३ मध्ये मीना कुमारी यांना तीन पैकी तीन नामांकन प्राप्त झाली होती. १९९९ मध्ये काजोलला देखील तीन नामांकन मिळाले व कुछ कुछ होता है साठी पुरस्कार मिळाला होता. १९८९ ते १९९६ या सात वर्षात सलग अशे १० नामांकन मिळवण्याचा विक्रम माधुरी दिक्षीत यांनी केला आहे.

 इतर माहिती 
या श्रेणीसाठी विविध नातेवाईकांना विजय आणि नामांकन प्राप्त झाले आहे. करिश्मा आणि करीना कपूर या दोन बहिणी आहेत ज्यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे. २००२ मध्ये त्या दोघी त्यांच्या झुबेदा आणि अशोका चित्रपाटातीला कामांसाठी नामांकीत होत्या. श्रीदेवी आणि जान्हवी कपूर ही एक माय-लेकीची जोडी आहे ज्यांना या श्रेणीत नामांकन मिळाले आहे.

शरच्चंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या कादंबरी परिणीता वर आधारीत असलेल्या "ललिता" ह्या पात्राच्या अभिनयासाठी मीना कुमार यांना १९५५ चा हा पुरस्कार मिळाला व पुन्हा २००६ मध्ये विद्या बालन यांना नामांकन मिळाले आहे. १९७३ मध्ये पाकीजा चित्रापाटातील भुमीकेसाठी मीना कुमारींना मरणोत्तर नामांकन मिळाले होत. पण मरणोत्तर न देण्याच्या फिल्मफेअरच्या नियमामुळे त्यांना पुरस्कार न देण्याचा निर्णय झाला. या श्रेणीतील पुरस्कार कधीही कोणी नाकारला नाही. तथापि, २०२३ मध्ये, त्यांच्या थलायवी चित्रपटासाठी कंगना राणावतने पक्षपाती मतदानाचा फिल्मफेअर पुरस्कारांवर आरोप केला आणि त्यांचे नामांकन रद्द करण्याची मागणी केली.

  संदर्भ 

अभिनेत्री
वर्ग:अभिनेत्रींसाठी पुरस्कार