शिवाजी महाराजांची सैन्य रचना

छत्रपति शिवाजी महाराजांची सैन्य रचना  साधारणपणे खालील प्रकारची होती.
पायदळ
 ९ शिपायांवर (पावलोक) -१ नाईक
 १० नाईकांवर - १ हवालदार
 ३ हवालदारांवर - १ जुमलेदार
१० जुमलेदारांवर - १  हजारी मनसबदार
७ एक हजारी मनसबदारांवर - सप्त हजारी मनसबदार
वरील सर्वांचा अधिकारी- सरनोबत/सरसेनापती

घोडदळ
यात दोन प्रकार असत. एक 'बारगीर' आणि 'शिलेदार'. बारगीर म्हणजे सरकारी घोडेस्वार.यास सर्व सामान शिवाजी महाराजांतर्फे दिल्या जायचे शिलेदार म्हणजे ज्याच्याकडे स्वतःचा घोडा व आवश्यक सामान आहे तो.
त्यात तैनाती फौज व राखीव फौज असे दोन प्रकार होते.तैनाती फौजेत बारगीर तर राखीव फौजेत शिलेदार असत.घोड्यांची निगा राखणारे-मोतद्दार. दर २ माणसांमागे तीन घोडे ठेवल्या जात होते.
 २५ घोडेस्वारांवर - १ नियंत्रक (हवालदार)
  ५ हवालदारांवर - १ जमादार
 १० जमादारांवर - १ अधिकारी (एक हजारी मनसबदार) 
 ५ एक हजारी मनसबदारांवर -  १ पंच हजारी मनसबदार
 सर्व पंच हजारी मनसबदारांचा अधिकारी - १ सरनोबत(सर्वोच्च अधिकारी)

गुप्तहेर
अंगरक्षक

संदर्भ व नोंदी

वर्ग: शिवाजी महाराज