बाल दिन

बाल दिन हा एक खास बालकांसाठी विशेष दिवस म्हणून जगभर वेगवेगळ्या दिवशी साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या शिफारशीवरून २० नोव्हेंबर हा ‘जागतिक बाल दिन’ अनेक देशांत साजरा होतो. भारतात, भारताचे प्रथम पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांचा जन्मदिन (१४ नोव्हेंबर) हा बाल दिन म्हणून साजरा केला जातो.

जागतिक स्तरावर संयुक्त राष्ट्र संघटना जगातील मानवकल्याणासाठी विविध कृतिकार्यक्रम, विशेष दिन राबवून मानवामध्ये जाणीवजागृती करत असते. उदा., जागतिक महिला दिन, एड्स सप्ताह, मानवी हक्क दिन, बालदिन इत्यादी. यांमध्ये एक दिवसापासून ते एक आठवडा, पंधरवडा, पूर्ण वर्ष, दशक इतक्या कालावधीत नियोजित कार्यक्रम साजरे करून समाजपरिवर्तनाचा प्रयत्न केला जातो. या कालावधीत निश्चित कृतिकार्यक्रम करून जाणीवजागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

२० नोव्हेंबर १९५९ रोजी संयुक्त राष्ट्रसंघटनेच्या आमसभेने बालहक्कांची सनद स्वीकारली. त्यामुळे ‘२० नोव्हेंबर’ हा दिवस जागतिक बालदिन म्हणून जगात साजरा केला जातो. २० नोव्हेंबर १९८१ रोजी बालकांच्या हक्कमसुद्यावर सदस्यदेशांनी सह्या केल्या. या सनदेवर आतापर्यंत १९१ राष्ट्रांनी सह्या केल्या आहेत. संयुक्त राष्ट्रांचा बालकनिधी (United Nations International Children’s Emergency Fund – UNICEF) ही संस्था जागतिक स्तरावर बालकांकडे लक्ष वेधून घेण्यासाठी विविध उपक्रमांचे नियोजन करून अंमलबजावणी करत असते. बालदिन जागतिक स्तरावर विविध देशांत वेगवेगळ्या दिवशी साजरा केला जातो.

 देश व बालदिन तक्ता 
देशबालदिवसभारत१४ नोव्हेंबरब्राझील१२ ऑक्टोबरचीन१ जूनमेक्सिको३० एप्रिलन्यू झीलंडमार्चचा पहिला रविवारपोलंड१ जूनश्रीलंका१ ऑक्टोबरजपान५ मेबांगला देश१७ मार्चआझरबैजान१ जूनअल्बेनिया१ जूनअर्जेंटिनाऑगस्ट महिन्यातील तीसरा रविवारआर्मेनिया१ जूनबल्गेरिया१ जूनमध्य आफ्रिका२५ डिसेंबरचिलीऑक्टोबर महिन्यातील पहिला बुधवारकोलंबियाएप्रिल महिन्यातील शेवटचा शनिवारकोस्टा रीका९ सप्टेंबरहाँगकाँग४ एप्रिलक्रोएशिया११ नोव्हेंबरझेक प्रजासत्ताक१ जूनएक्वादोर१ जूनईजिप्त२० नोव्हेंबरएरिट्रिया८ डिसेंबरजर्मनी, पश्चिम२० सप्टेंबरजर्मनी, पूर्व१ जूनफिनलंड२० नोव्हेंबरग्वातेमाला१ ऑक्टोबरहाँडुरस१० सप्टेंबरहंगेरीमे महिन्यातील शेवटचा रवीवारक्यूबाजुलै महिन्यातील तीसरा रविवारहैती१२ जूनआयर्लंड२० नोव्हेंबरइंडोनेशिया२३ जुलैकोरिया, उत्तर१ जूनकोरिया, दक्षिण५ मेजपान५ मेकझाकस्तान१ जूनलाओस१ जूनमालदीव प्रजासत्ताक१० मेमॅनमार१३ फेब्रुवारीमलेशिया२० नोव्हेंबरमंगोलिया१ जूनमोल्दोवा१ जूनमोझँबीक१ जूनव्हिएटनाम१ जूनव्हेनेझुएलाजुलै महिन्यातील तीसरा रविवारवॉन्यव्हॉतू२४ जुलैयूरग्वायऑगस्ट महिन्यातील दुसरा रविवारसंयुक्त अरब अमीर राज्ये (UAE)१५ मार्चयुक्रेन१ जूनटूव्हालूऑगस्ट महिन्यातील पहिला सोमवारतुर्की२३ एप्रिलट्युनिशिया११ जानेवारीत्रिनिदाद व टोबॅगो२० नोव्हेंबरथायलंडजानेवारी महिन्यातील दुसरा शनिवारतैवान४ एप्रिलस्वीडनऑक्टोबर महिन्यातील पहिला सोमवारसुरिनाम५ डिसेंबरन्यू झीलंडमार्च महिन्यातील पहिला रविवारनायजेरिया२७ मेनिकाराग्वा१ जूननॉर्वे१७ मेपॅलेस्टिनीअन टेरिटोरीज५ एप्रिलपॅराग्वाय१६ ऑगस्टपनामाजुलै महिन्यातील तीसरा रविवार (जुना १ नोव्हेंबर)पेरूएप्रिल महिन्यातील दुसरा रविवारसूदान२३ डिसेंबरस्पेनमे महिन्यातील दुसरा रविवारस्लोव्हाकिया१ जूनदक्षिण आफ्रिका प्रजासत्ताकनोव्हेंबर महिन्यातील पहिला शनिवारसिंगापूर१ ऑक्टोबरसर्बीया२० नोव्हेंबररशियन सोव्हिएट फेडरेशन१ जूनरोमेनिया१ जूनपोर्तुगाल१ जूनगिनी बिसाऊ१ जूनमकाऊ१ जूनकेप व्हर्द१ जूनसाऊँ टोमे ई प्रीन्सिपे१ जूनतिमोर१ जूनअंगोला१ जूनफिलिपीन्स२० नोव्हेंबर

भारतामध्ये थोर स्वातंत्र्यसेनानी व भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू (Jawaharlal Motilal Nehru) यांच्या १४ नोव्हेंबर या जन्मदिनी बालदिन साजरा केला जातो. स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात तुरुंगवास भोगत असताना त्यांनी त्यांची एकुलती एक लाडकी कन्या भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी (Indira Gandhi) यांना लिहिलेल्या पत्रांतून बालशिक्षणाबाबत आपले विचार मांडले आहेत. मुले काय शिकतात यापेक्षा त्यांच्यावर कोणते संस्कार होतात, हे पालक व शिक्षक यांनी पाहिले पाहिजे. त्यांनी मुलांना ‘देवाघरची फुलेʼ मानली. ती बागेतल्या फुलांच्या कळीप्रमाणे असतात. त्यांना प्रेमाने व काळजीने हाताळली पाहिजेत; कारण बालकांमध्येच देशाचे भवितव्य दडलेले आहे; देशाची खरी शक्ती व समाजउभारणीचा पाया बालकेच असतात, असे ते म्हणत.

 उद्दिष्टे 
१) बालकांच्या गरजा व हक्क यांविषयी जाणीवजागृती करणे. 

२) बालकल्याणकारी योजना वाढीस लावणे. 

३) बालकांमध्ये सांप्रदायिक व सांस्कृतिक देवाणघेवाण करणे. 

४) बालकांमध्ये विविध पंथ वा धर्मांबाबत संहिष्णुता निर्माण करून सामंजस्याची भावना वाढीस लावणे. 

५) जगभरातील मुलामुलींमध्ये बंधुभाव वाढीस लावणे. 

६) बालकांचे बालपण अधिक समृद्ध बनवणे. 

७) बालकांमध्ये ‘विश्वकुटुंबाची’ संकल्पना वाढीस लावणे.

 वैशिष्ट्य 
बालदिनानिमित्त विभूतिपूजा टाळून, बालकांच्या गरजा व हक्क यांबाबत राष्ट्रातील पालकांमध्ये जाणीवजागृती निर्माण केली जाते. पंडित नेहरू यांचा धीरोदात्तपणा, वीरवृत्ती, असामान्य चरित्र व चारित्र्य, अथांग मानवता हे बालकांमध्ये संक्रमित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. कविवर्य रवींद्रनाथ टागोर (Ravindranath Tagore) यांनी म्हटल्याप्रमाणे ‘जवाहरलाल म्हणजे ऋतुराज’. हा ‘ऋतुराज’ मुलामुलींमध्ये खुलवून त्यांचे जीवन आनंदी बनविण्याचा प्रयत्न केला जातो. मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण होण्यासाठी अशा दीपस्तंभाची गरज असते. ती भागविण्याचा येथे अल्पसा प्रयत्न सुरू आहे; परंतु आज शिक्षणपद्धतीकडे नेहरूंच्या दृष्टीने पाहिले जात नाही. त्यामुळे नको त्या वयात नको ते गुन्हे बालकांकडून घडत आहेत. त्यांची मने ‘कोडगी’ बनल्यामुळे भावनिक बुद्धिमत्ता कमी झाली आहे, याची पालकांना जाणीव राहिलेली नाही. बालगुन्हेगारीचे प्रमाण वाढत आहे. याचे कारण आपण संस्काराला कमी पडत आहोत. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांचे वाढते प्रमाण, प्रादेशिक भाषेतील शाळांमधील घटती विद्यार्थिसंख्या; व्यापारी दृष्टिकोनातून शाळा काढून संस्थाचालक संस्थानिक बनले आहेत. शिक्षकप्रशिक्षणाचा कणाच मोडला आहे. पूर्व माध्यमिक शिक्षणाकडे अक्षम्य दुर्लक्ष झाल्यामुळे आज भ्रष्टाचार वाढला आहे. त्यासाठी चांगल्या चारित्र्याचे शिक्षक, पालक, संस्थाचालक, राज्यकर्ते इत्यादींची गरज आहे. त्यांची निर्मिती बालशिक्षणातून केली पाहिजे. केवळ ‘बालआनंद मेळावा’, ‘बालमहोत्सव’, ‘बालदिन’ यांसारख्या दिवशी मनोरंजनात्मक कार्यक्रम साजरे न करता त्यांतून मुलामुलींमध्ये कुटुंब, समाज, देश इत्यादींबद्दल आपुलकीची भावना निर्माण झाली पाहिजे आणि त्यांप्रती उचित कार्य करण्याची प्रेरणात्मक शिकवण दिली पाहिजे.

वर्ग:जागतिक प्रतिवार्षिक दिनपालन