क्षयमास

पृथ्वी सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरते. या लंबवर्तुळाच्या दोन नाभींपैकी (नाभी=Focus) एका नाभीवर सूर्य असतो.  या नाभींमधून जाणारा लंबवर्तुळाचा मोठा व्यास परीघाला दोन बिंदूंत छेदतो. त्यांपैकी परीघापासून जवळ असलेल्या बिंदूला उपसूर्य बिंदू (Perihelion) व दूरच्या बिंदूला अपसूर्य बिंदू (Aphelion) म्हणतात.  पृथ्वी जेव्हा ५ जानेवारीच्या सुमारास उपसूर्य बिंदूच्या आसपास असते तेव्हा तिचा वेग नेहमीपेक्षा जास्त असतो. त्यामुळे सूर्यासमोरून पुढे सरकताना कधीकधी एखाद्या हिंदू महिन्यात दोन सूर्यसंक्रांती पडतात. (सूर्य एकापाठोपाठ दोन राशींत दिसतो.)  अशा वेळी त्या महिन्याला क्षयमास म्हणतात. 

पृथ्वी उपसूर्य बिंदूच्या आसपास असताना मार्गशीर्ष, पौष किंवा माघ यांच्यापैकी एक हिंदू महिना असतो. त्यामुळे एखाद्या वर्षी क्षयमास आलाच तर तो या तीन महिन्यांपैकीच एका महिन्यात येतो. क्षयमासाच्या काही महिने आधी आणि काही महिने नंतर एकेक अधिकमास असतो.

क्षयमासासंबंधी विशेष माहिती
 एका क्षयमासानंतर पुढचा क्षयमास १४१ वर्षांनी आणि त्यानंतरचा १९ वर्षांनी येतो. क्वचित तो ४६, ६५, ७६ किंवा १२२ वर्षांनी येतो. (४६ + १९ = ६५; ४६ + ७६ = १२२; ६५ + ७६ = १४१; १२२ + १९ = १४१)
 असे म्हणतात की इ.स.पू. १ साली क्षयमास होता. 
 भास्कराचार्यांनी सिद्धान्तशिरोमणीत लिहिले आहे की, 'शके ९७४मध्ये क्षयमास आला होता, आणि त्यानंतर तो शके १११५, १२५६ आणि १३७८मध्ये येईल.'  (पैकी १३७८मध्ये आल्याचे माहित नाही!; १३९८मध्ये क्षयमास होता.)
 अलीकडच्या काळात इ.स.१९६३मधला मार्गशीर्ष महिना व इ.स.१९८३मधला माघ महिना हे क्षयमास होते. 
 या पुढचा क्षयमास हा इ.स.२१२३मध्ये येईल.
 ज्यावर्षी क्षयमास असतो त्यावर्षी बारा ऐवजी ११ महिने नसतात. क्षयमासाच्या आधी एक अधिकमास येऊन महिने पूर्ववत १२ होतात, आणि त्याशिवाय नजीकच्या काळात आणखी एक अधिकमास येऊन त्यावर्षी १३ महिने होतात.

वेगवेगळी नावे
या क्षयमासास अहिस्पती मास असेही एक नाव आहे.

यापूर्वीचे काही क्षयमास

 क्षयमासाच्या आधीचा महिना (इ.स.) क्षयमासाच्या नंतरचा महिना (इ.स.) क्षयमास (हिंदू महिना) आधीचा अधिकमास (इ.स.) नंतरचा अधिकमास (इ.स.) किती वर्षांनी?(इ.स.)मार्गशीर्ष  इ.स. ७७०  माघ  इ.स. ७७१पौष आश्विन  इ.स. ७७० चैत्र  इ.स. ७७१ --कार्तिक  इ.स. ८९२पौष  इ.स. ८९३ मार्गशीर्षकार्तिक  इ.स. ८९२ चैत्र  इ.स. ८९३१२२कार्तिक  इ.स. ९११पौष  इ.स. ९१२मार्गशीर्षआश्विन  इ.स. ९११चैत्र  इ.स. ९१२१९मार्गशीर्ष  इ.स. १०५२ माघ  इ.स. १०५३पौष आश्विन  इ.स. १०५२ चैत्र  इ.स. १०५३ १४१मार्गशीर्ष  इ.स. ११९३ माघ  इ.स. ११९४ पौषआश्विन  इ.स. ११९३चैत्र  इ.स. ११९४ १४१मार्गशीर्ष  इ.स. १२५८ माघ  इ.स. १२५९ पौष कार्तिक  इ.स. १२५८ चैत्र  इ.स. १२५९६५मार्गशीर्ष  इ.स. १२७७ माघ  इ.स. १२७८ पौष कार्तिक  इ.स. १२७७ फाल्गुन  इ.स. १२७८१९मार्गशीर्ष  इ.स. १२९६माघ  इ.स. १२९७ पौषमार्गशीर्ष  इ.स. १२९६फाल्गुन  इ.स. १२९७ १९कार्तिक  इ.स. १३१५पौष  इ.स. १३१६मार्गशीर्षकार्तिक  इ.स. १३१५ फाल्गुन  इ.स. १३१६१९मार्गशीर्ष  इ.स. १३३४माघ  इ.स. १३३५ पौषआश्विन  इ.स. १३३४फाल्गुन  इ.स. १३३५१९कार्तिक  इ.स. १३८०पौष  इ.स. १३८१मार्गशीर्षकार्तिक  इ.स. १३८०वैशाख  इ.स. १३८१४६मार्गशीर्ष  इ.स. १३९९माघ  इ.स. १४००पौषकार्तिक  इ.स. १३९९चैत्र  इ.स. १४००१९पौष  इ.स. १४७५फाल्गुन  इ.स. १४७६माघआश्विन  इ.स. १४७५फाल्गुन  इ.स. १४७६७६कार्तिक  इ.स. १५२१पौष  इ.स. १५२२मार्गशीर्षकार्तिक  इ.स. १५२१वैशाख  इ.स. १५२२४६मार्गशीर्ष  इ.स. १५४० माघ  इ.स. १५४१ पौष आश्विन  इ.स. १५४०चैत्र  इ.स. १५४११९मार्गशीर्ष  इ.स. १६८१ माघ  इ.स. १६८२पौष आश्विन  इ.स. १६८१चैत्र  इ.स. १६८२१४१मार्गशीर्ष  इ.स. १८२३ माघ  इ.स. १८२३पौष आश्विन  इ.स. १८२२ चैत्र  इ.स. १८२३१४१कार्तिक  इ.स. १९६३पौष  इ.स. १९६४मार्गशीर्षकार्तिक  इ.स. १९६३चैत्र  इ.स. १९६४१४१पौष  इ.स. १९८२फाल्गुन  इ.स. १९८३माघआश्विन  इ.स. १९८२फाल्गुन  इ.स. १९८३१९मार्गशीर्ष  इ.स. २१२४ माघ  इ.स. २१२४पौष कार्तिक  इ.स. २१२३चैत्र  इ.स. २१२४१४१

पौराणिक कथा

हे सुद्धा पहा
 अधिक मास

वर्ग:हिंदू पंचांग