अजगर आणि गंधर्व

अजगर आणि गंधर्व हे मराठी नाटककार विजय तेंडुलकर यांनी लिहिलेले एक वैशिष्ट्यपूर्ण नाटक आहे. ही एक एकांकिका आहे. हे नाटक मानवी स्वभावातील विविध पदर आणि परस्परविरोधी प्रवृत्तींचे दर्शन घडवते. तेंडुलकरांनी त्यांच्या लेखनात नेहमीच माणसातील हिंसक आणि सुसंस्कृत अशा दोन्ही बाजूंचा शोध घेतला आहे, त्याचेच प्रतिबिंब या नाटकात उमटलेले दिसते ।

 कथानक आणि स्वरूप 
या नाटकाचे शीर्षक अजगर आणि गंधर्व अशा दोन टोकाच्या प्रतिकांवर आधारित आहे. अजगर हा सुस्तपणा, विळखा आणि क्रूरतेचे प्रतीक मानला जातो, तर गंधर्व हा कला, सौंदर्य आणि उच्च अभिरुचीचे प्रतीक आहे. एकाच व्यक्तीमध्ये किंवा समाजात या दोन्ही प्रवृत्ती कशा प्रकारे अस्तित्वात असतात, याचे चित्रण तेंडुलकरांनी अत्यंत सूक्ष्मपणे केले आहे ।

या नाटकाची मांडणी प्रायोगिक स्वरूपाची असून त्यात मानवी मनाच्या गुंतागुंतीचा अभ्यास दिसून येतो. नाटकातील पात्रे ही सरळ रेषेत नसून ती करड्या छटा असलेली (Grey Shades) आहेत. यातील संवादशैली धारदार असून ती मध्यमवर्गीय मानसिकतेवर प्रहार करते. सत्तेचे राजकारण केवळ बाहेरच्या जगात नसून ते घराघरात आणि माणसांच्या मनातही कसे चालते, याचे दर्शन हे नाटक घडवते.

 नाट्यविषय आणि मांडणी 
तेंडुलकरांच्या इतर नाटकांप्रमाणेच याही नाटकात प्रस्थापित समाजव्यवस्थेतील ढोंगीपणावर भाष्य करण्यात आले आहे. व्यक्तीचे स्वातंत्र्य आणि त्याच्यावर असणारे सामाजिक बंधने यातील संघर्षाला तेंडुलकरांनी या नाटकातून वाचा फोडली आहे.।

 प्रयोग 
या नाटकाचे प्रयोग मुख्यत्वे मराठी प्रायोगिक रंगभूमीवर झाले असून अभ्यासकांसाठी हा एक महत्त्वाचा विषय ठरला आहे. तेंडुलकरांच्या घाशीराम कोतवाल किंवा सखाराम बाईंडर इतकी लोकप्रियता जरी या नाटकाला मिळाली नसली तरी साहित्यिक मूल्य आणि विषयाच्या मांडणीमुळे हे नाटक महत्त्वाचे मानले जाते।

 संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:मराठी नाटके
वर्ग:विजय तेंडुलकरांचे साहित्य
वर्ग:इ.स. १९९३ मधील पुस्तके