कन्यादान (नाटक)

कन्यादान हे मराठी नाटककार विजय तेंडुलकर यांनी लिहिलेले एक अत्यंत प्रभावी आणि वादग्रस्त ठरलेले सामाजिक नाटक आहे. १९८३ मध्ये रंगभूमीवर आलेल्या या नाटकाने भारतीय समाजव्यवस्थेतील जातीयता, वर्गकलह आणि आदर्शवादाचे अपयश यावर परखड भाष्य केले आहे. या नाटकाला १९८४ मध्ये सरस्वती सन्मान देऊन गौरविण्यात आले होते ।

 कथानक 
नाटकाचे कथानक एका आदर्शवादी उच्चवर्णीय कुटुंबाभोवती फिरते. नाटकाचे नायक नाथ देवळालीकर हे एक गांधीवादी नेते आणि आमदार आहेत. त्यांची मुलगी ज्योती एका दलित तरुण अरुण आठवलेशी लग्न करण्याचा निर्णय घेते. अरुण हा एक उदयोन्मुख कवी असून तो आक्रमक विचारांचा आहे.

देवळालीकर आपल्या लोकशाहीवादी आणि समतावादी विचारांमुळे या विवाहास आनंदाने संमती देतात. मात्र लग्नानंतर अरुणचे हिंसक आणि शोषक स्वरूप समोर येते. तो ज्योतीला शारीरिक आणि मानसिक त्रास देऊ लागतो. अशा परिस्थितीत नाथ देवळालीकर यांच्या वैचारिक भूमिकेची आणि त्यांच्या आदर्शवादाची होणारी कसोटी तेंडुलकरांनी या नाटकात मांडली आहे.।

 प्रमुख पात्रे 
 नाथ देवळालीकर: एक आदर्शवादी वडील आणि राजकीय नेते.
 सेवा देवळालीकर: नाथ यांची पत्नी, जी वास्तववादी आहे.
 ज्योती: नाथ यांची मुलगी, जी आपल्या निर्णयावर ठाम राहते.
 अरुण आठवले: एक दलित कवी आणि ज्योतीचा पती.

 नाटकातील संघर्ष 
कन्यादानमध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारचे संघर्ष दिसून येतात. पहिला संघर्ष हा दोन वेगवेगळ्या सामाजिक स्तरांमधील (उच्चवर्णीय विरुद्ध दलित) आहे, तर दुसरा संघर्ष हा आदर्शवाद (नाथ देवळालीकर) विरुद्ध कटू वास्तव (अरुण आठवले) यांच्यातील आहे. अरुणचे पात्र हे केवळ एका व्यक्तीचे नसून ते शतकानुशतके सोसलेल्या अन्यायातून निर्माण झालेल्या रागाचे प्रतीक आहे.।

 टीका आणि प्रतिसाद 
या नाटकावरून समाजात मोठे वादंग निर्माण झाले होते. विशेषतः दलित पँथर आणि इतर सामाजिक संघटनांनी यातील अरुण या पात्राच्या चित्रणावर आक्षेप घेतला होता. तेंडुलकरांनी दलितांचे चित्रण हिंसक केले आहे, अशी टीका झाली. मात्र दुसरीकडे अनेकांनी हे नाटक मानवी स्वभावाचे आणि समाजातील दंभाचे दर्शन घडवणारे असल्याचे सांगून त्याचे स्वागत केले ।

 पुरस्कार 
 १९८४: सरस्वती सन्मान (भारतीय साहित्यातील सन्मान).
 महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार.

 संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:मराठी नाटके
वर्ग:विजय तेंडुलकरांचे साहित्य
वर्ग:सामाजिक नाटके
वर्ग:इ.स. १९८३ मधील पुस्तके
वर्ग:सरस्वती सन्मान प्राप्त साहित्य