महाराष्ट्रातील विद्यापीठे

महाराष्ट्रातील विद्यापीठांची परंपरा इ.स. १८५७ पासून अस्तित्वात आहे. मुंबई विद्यापीठाच्या स्थापनेपासून उच्चशिक्षणाची सुरुवात महाराष्ट्रात झाली. त्यानंतर नागपूर विद्यापीठ इ.स. १९२३ मध्ये स्थापन झाले. पुणे विद्यापीठ इ.स. १९४८ आणि मराठवाडा विद्यापीठ इ.स. १९५६ मध्ये स्थापन झाले.

महाराष्ट्र राज्याच्या स्थापनेपूर्वी राज्यात मुंबई, पुणे, नागपूर, एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ आणि औरंगाबाद येथे मराठवाडा विद्यापीठ अशी पाच विद्यापीठे होती. आता (सन २०११)राज्यात कृषी, पशुपालन आणि मत्स्योत्पादन या विषयांसाठीची स्वतंत्र विद्यापीठे आहेत. यांच्या कार्याचे नियमन राज्य कृषि मंत्रालयामार्फत होते. या शिवाय नाशिक येथे महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ असून राज्यातील सर्व वैद्यकीय अ‍ॅलोपॅथी, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, युनानी, दंतवैद्यक, रुग्ण शुश्रूषा विषयांची महाविद्यालये त्याला संलग्न आहेत. रायगड जिल्ह्यात लोणेरे येथे डॉ. आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठ आहे, तसेच नागपूर येथे कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ आहे. ही सर्व विद्यापीठे फक्त एकेका विषयासाठी निर्माण केली गेलेली आहेत. प्रत्यक्ष कॉलेजमधल्या वर्गात न बसता बाहेरून शिकता यावे अशी सोय असलेले यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ नाशिक येथे आहे. या विद्यापीठात  निरनिराळ्या अभ्यासक्रमाची सोय केलेली आहे आणि संपूर्ण राज्यभर त्याचे कार्यक्षेत्र आहे.

या व्यतिरिक्त, मराठी भाषा विकासासाठी वेगळे विद्यापीठ हवे ही आग्रही मागणी अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन येथे या वर्षी करण्यात आलेली आहे. कायद्याच्या शिक्षणासाठी स्वतंत्र विधि विद्यापीठ स्थापन करण्यासाठी प्रयत्न होत आहेत. याबरोबर कोल्हापूरात शिवाजी विद्यापीठ सुविधा आहे.

 अभिमत विद्यापीठे
राज्य विद्यापीठाशी संलग्न असणाऱ्या महविद्यालयास अभिमत विद्यापीठाचा दर्जा प्राप्त झाल्यास त्याची राज्य विद्यापीठाशी असलेली संलग्नता संपुष्टात येते.

महाराष्ट्रात एमबीबीएस-बीडीएसची १० अभिमत विद्यापीठे आहेत, तर एमबीबीएसची खासगी महाविद्यालये १४, तर बीडीएसची २२ आहेत. यापैकी अभिमत विद्यापीठांच्या स्वायत्त दर्जामुळे त्यांना शुल्क व प्रवेशविषयक राज्यांचे नियम लागू होत नाहीत. या सर्व विद्यापीठांना एमबीबीएस-बीडीएसकरिता आपापली प्रवेश परीक्षा घेता येत होती. मात्र ‘neet’ परीक्षेचीच्या सक्तीमुळे तसे करणे बंद झाले.

 खासगी / स्वयंअर्थसहाय्यित विद्यापीठे 
महाराष्ट्रातील खासगी अथवा स्वयंअर्थसहाय्यित विद्यापीठे ही महाराष्ट्र सरकारच्या एका कायद्यान्वये अस्तित्वात आली.

 बनावट (बोगस) विद्यापीठे 
महाराष्ट्रात विद्यापीठ अनुदान आयोगाची (यूजीसी) आणि उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाची कोणत्याच प्रकारची मान्यता नसणारी एकूण १३ बनावट विद्यापीठे कार्यरत आहेत.

 नॅक मानांकने 
 राष्ट्रीय मूल्यांकन आणि प्रमाणन परिषद (नॅक) मूल्यांकन पद्धती 

 विद्यापीठांची यादी 
विद्यापीठाचे अधिकृत नावविद्यापीठाचे जुने (/प्रचलित) नावमुख्यालयाचे ठिकाणविद्यापीठाचा प्रकारसंत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठअमरावती विद्यापीठअमरावतीराज्य विद्यापीठडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठBAMUछ्त्रपती संभाजीनगरराज्य विद्यापीठकविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठरामटेकराज्य विद्यापीठशिवाजी विद्यापीठकोल्हापूर विद्यापीठकोल्हापूरराज्य विद्यापीठगोंडवाना विद्यापीठगडचिरोलीराज्य विद्यापीठकवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठउत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठजळगावराज्य विद्यापीठराष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठनागपूर विद्यापीठ नागपूरराज्य विद्यापीठश्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठSNDTमुंबईराज्य विद्यापीठस्वामी रामानंदतीर्थ मराठवाडा विद्यापीठSRTमराठवाडा विद्यापीठनांदेडराज्य विद्यापीठसावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठपुणे विद्यापीठपुणेराज्य विद्यापीठमुंबई विद्यापीठमुंबईराज्य विद्यापीठपुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर सोलापूर विद्यापीठसोलापूर विद्यापीठसोलापूरराज्य विद्यापीठडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर तंत्रज्ञान विद्यापीठBATUलोणेरेराज्य विद्यापीठडॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठदापोली कृषी विद्यापीठदापोलीकृषी विद्यापीठवसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठमराठवाडा कृषी विद्यापीठ परभणीकृषी विद्यापीठमहात्मा फुले कृषी विद्यापीठराहुरी कृषी विद्यापीठराहुरीकृषी विद्यापीठडॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठअकोला कृषी विद्यापीठअकोलाकृषी विद्यापीठमहाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठMUHSनाशिकराज्य विद्यापीठमहाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठनागपूरराज्य विद्यापीठमहाराष्ट्र राष्ट्रीय विधी विद्यापीठनागपूरराज्य विद्यापीठमहाराष्ट्र राष्ट्रीय विधी विद्यापीठमुंबईराज्य विद्यापीठयशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठMOUनाशिकराज्य मुक्त विद्यापीठमहात्मा गांधी आंतरराष्ट्रीय हिंदी विश्वविद्यालयवर्धाकेंद्रीय विद्यापीठदत्ता मेघे इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सनागपूरअभिमत विद्यापीठअ‍ॅमिटी युनिव्हर्सिटीमुंबईखाजगी विद्यापीठकृष्णा वैद्यकीय विज्ञान संस्थाकराडअभिमत विद्यापीठगोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्थापुणेअभिमत विद्यापीठटाटा सामाजिक विज्ञान संस्थाटी.आय.एस.एस. / टीसमुंबईअभिमत विद्यापीठटाटा मूलभूत संशोधन संस्थाटी.आय.एफ.आर.मुंबईअभिमत विद्यापीठटिळक महाराष्ट्र विद्यापीठटि.म.वि.पुणेअभिमत विद्यापीठप्रगत तंत्रज्ञान संरक्षण संस्थाडी.आय.ए.टी. / डायेटपुणेअभिमत विद्यापीठडॉ. डी.वाय. पाटील विद्यापीठपुणेअभिमत विद्यापीठडेक्कन कॉलेज पदव्युत्तर आणि संशोधन संस्थाडेक्कन कॉलेजपुणेअभिमत विद्यापीठसंदीप युनिव्हर्सिटीनाशिकखाजगी विद्यापीठसिंबायोसिस इंटरनॅशनलपुणेअभिमत विद्यापीठभारती विद्यापीठपुणेअभिमत विद्यापीठहोमी भाभा राष्ट्रीय संस्थामुंबईअभिमत विद्यापीठआंतरराष्ट्रीय लोकसंख्या विज्ञान संस्थाआय.आय.पी.एस.मुंबईअभिमत विद्यापीठप्रवरा वैद्यकीय विज्ञान संस्थालोणी, जि. अहमदनगरअभिमत विद्यापीठछत्रपती शिवाजी महाराज विद्यापीठशेडुंगखाजगी विद्यापीठअजिंक्य डी.वाय. पाटील विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठफ्लेम विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठस्पायसर ॲडव्हेंटिस्ट विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठसिंबायोसिस स्किल्स अँड प्रोफेशनल विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठडॉ. विश्वनाथ कराड एमआयटी विश्वशांती विद्यापीठ पुणेखाजगी विद्यापीठएमआयटी आर्ट डिजाईन व टेक्नॉलॉजी विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठविश्वकर्मा विद्यापीठपुणेखाजगी विद्यापीठसंजय घोडावत विद्यापीठहातकणंगलेखाजगी विद्यापीठकेंद्रीय मत्स्यविज्ञान शिक्षण संस्थामुंबईअभिमत विद्यापीठडी.वाय. पाटील एज्युकेशन सोसायटीकसबा बावडा, जि. कोल्हापूरअभिमत विद्यापीठइंदिरा गांधी विकास संशोधन संस्थामुंबईअभिमत विद्यापीठरासायनिक तंत्रज्ञान संस्थाआय.सी.टी.मुंबईअभिमत विद्यापीठएमजीएम आरोग्य विज्ञान संस्थानवी मुंबईअभिमत विद्यापीठनरसी मोनजी व्यवस्थापन संस्थामुंबईअभिमत विद्यापीठपद्मश्री डॉ. डी.वाय. पाटील विद्यापीठनवी मुंबईअभिमत विद्यापीठपुरंदर विद्यापीठसासवडबनावट विद्यापीठआयनॉक्स इंटरनॅशनल विद्यापीठकोरेगाव (सातारा)बनावट विद्यापीठ

 राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था 
वरील विद्यापीठांव्यतिरिक्त महराष्ट्रात काही 'राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था' आहेत. या कोणत्याही विद्यापीठांशी संलग्न नाहीत. या संस्थांकडूनच पदवी प्रदान केली जाते.
भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान मुंबई
विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, नागपूर
भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था, पुणे
राष्ट्रीय औद्योगिक अभियांत्रिकी संस्था, मुंबई
इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ इन्फॉर्मशन टेक्नॉलॉजी, पुणे

 बंद करण्यात आलेली विद्यापीठे 
 श्रमिक विद्यापीठ, नागपूर
 ज्ञानेश्वर विद्यापीठ

 इतर विद्यापीठे 
श्रमिक विद्यापीठ, समाज शिक्षण मंदिर, आदर्शनगर, वरळी, मुंबई – ४२२४३३.

विनोद विद्यापीठ, पुणे

 हे सुद्धा पहा 
 महाराष्ट्रातील स्वायत्त महाविद्यालये
 यूजीसी
 भारताच्या विद्यापीठांची यादी
 महाराष्ट्रातील शिक्षण व्यवस्था

 बाह्य दुवे 
  महाराष्ट्राचे आरोग्य आणि आरोग्यविज्ञान विद्यापीठ डॉ. शाम अष्टेकर ,शुक्रवार, ८ ऑक्टोबर २०१० लोकसत्ता  
 महाराष्ट्रात क्रीडा विद्यापीठ होणार काय? संजय बाबूराव शेटे, सचिव, मुंबई शारीरिक शिक्षण मंडळ, लोकसत्ता
 राज्यात बोगस विद्यापीठे सुसाट

वर्ग:शिक्षण