चेतना

चेतना - (इंग्रजी शब्द - Consciousness)

पृथ्वीवरील सर्व वस्तुमात्रांचे व जीवमात्रांचे प्रामुख्याने दोन प्रकारात वर्गीकरण केले जाते. 

सचेतन आणि अचेतन असे ते दोन प्रकार आहेत. ज्यांच्यामध्ये चेतना आहे ते सचेतन आणि ज्यांच्यात ती नाही ते अचेतन.

 चेतना आणि मन 
सहसा, चेतना आणि मन या गोष्टी अभिन्न आहेत, असे मानले जाते; पण मानसिक चेतना, जाणीव ही अशी एक निव्वळ मानवी कक्षा आहे की, त्या कक्षेपलीकडील चेतनेच्या सर्व संभाव्य श्रेणींना ती कवळून घेऊ शकत नाही. मानवाला जे दिसू शकते किंवा ऐकू येते अशा श्रेणींच्या वर आणि खालीसुद्धा अनेक श्रेणी असतात; त्या श्रेणी मानवाला अदृश्य किंवा अश्राव्य असतात. मानवाची दृष्टी रंगांच्या किंवा त्याची श्रवणशक्ती ध्वनींच्या सर्व श्रेणी कवळू शकत नाही; मानवी चेतनेचेदेखील असेच असते. मानवी कक्षेच्या वर आणि खालीदेखील चेतनेच्या अनेक श्रेणी आहेत; त्यांच्याशी सामान्य मानवाचा संपर्क नसतो आणि त्यामुळे त्या श्रेणी त्याला एकतर अचेतन (unconscious), अधोमानसिक (submental) किंवा अधिमानसिक (overmental), अतिमानसिक (supramental) अशा वाटतात. - श्रीअरविंद 

 चेतनेच्या अवस्था 
चेतनेच्या पुढील चार अवस्था असतात. 

आत्म्याचे हे चार पाद आहेत आणि ते ओमकार साधनेतून साध्य होतात असे उपनिषदात सांगितले आहे. 

०१) जागृत (Waking state) - अकार - वैश्वानर 

०२) स्वप्न (Dream state) - उकार - तैजस

०३) सुषुप्ती - स्वप्नविरहित गाढ निद्रा (Deep-Sleep State) - मकार - प्राज्ञ  

उपरोक्त तिन्ही अवस्थांचा अनुभव सामान्य व्यक्ती घेत असते. परन्तु पुढची तुरिया अवस्था मात्र साधनेनी प्राप्त होते.

०४) तुरिया किंवा तुर्या (Turiya)   - अमात्र

मांडूक्य उपनिषदामध्ये हा सर्व विचार आलेला आहे. त्यामध्ये तुरिया अवस्थेचे वर्णन असे केले आहे.

आत्म्याची चौथी अवस्था, म्हणजे तुरिया अवस्था, हे त्याचे खरे आणि अंतिम स्वरूप आहे, ज्यामध्ये तो अंतर्ज्ञानी आहे, ना पूर्व प्रज्ञा, ना या दोघांचा संयोग,ना सुगम, न समजण्याजोगा, ना अज्ञान. परंतु अदृश्य, अव्यवहार्य, अग्राह्य, अलक्षण, अकल्पनीय, अव्यपदेश, एकात्मप्रत्ययसार, शांत, शिव आणि अद्वैत, जेथे जग, आत्मा आणि ब्रह्म यांच्यातील भेदाचे अस्तित्त्व नाही (मंत्र ७वा) 

या अवस्थेत स्वतःचे मन, इंद्रिये यांच्याकडे साक्षित्वाने पाहता येते. स्वतःच्या स्वरुपाची ओळख झाल्यानंतरच असे साक्षित्व प्राप्त होते. स्वामी स्वरूपानंद (१९६०). श्रीमत अभंग ज्ञानेश्वरी (पूर्वार्ध). पावस: स्वामी स्वरूपानंद सेवा मंडळ, पावस. 

 चेतनेची उत्क्रांती 
श्रीअरविंद यांच्या तत्त्वज्ञानाचा गाभाभूत विचार म्हणजे चेतनेची उत्क्रांती.  

मूळ सच्चिदानंद ब्रह्मापासून चेतना अंतर्लीन होत गेली - तिचे अवरोहण झाले आणि सृष्टीची निर्मिती झाली. पुन्हा तिचे आरोहण होऊन ती आपल्या मूळ स्वरूपाकडे चालली आहे. चेतनेची उत्क्रांती समजावून घेण्यासाठी आरोहण आणि अवरोहण या दोन संज्ञादेखील महत्त्वाच्या आहेत. 

पाहा: चेतनेची उत्क्रांती

 चेतनेच्या स्थिती 
+क्रगोलार्धचेतनेची स्थितीइंग्रजी सप्तलोकअधिक तपशीलआत्म्याची स्थितीकोश१निम्न गोलार्ध / अपरार्धअन्नंgross matterभूलोकविश्व आत्माअन्नकोश२निम्न गोलार्ध / अपरार्धप्राणvital energyभूवरलोकप्राण आत्माप्राणकोश३निम्न गोलार्ध / अपरार्धमनसintelligent mindस्वरलोकउच्च स्वरलोक - चंद्रलोक
कनिष्ठ स्वरलोक - स्वर्गलोकबुद्ध आत्मामन:कोश४दोन्ही गोलार्धांच्या सीमारेषेवर 
पण उच्च गोलार्धात समावेश  शक्यविज्ञानंideal mindमहर्लोकविज्ञान स्थितीस  भूमा, महस्, महत् हे पर्यायी शब्द देखील वापरले जातात.
विज्ञान स्थितीचे वर्णन वेदामध्ये सत्यं, हृतं, बृहत् असे केले जाते.
महर्लोक यास सूर्यलोक असेही म्हणतात.महान आत्माविज्ञानकोश५उच्च गोलार्ध / परार्धआनंदpure or essential
blissजनलोकमहाजन आत्माआनंदकोश६उच्च गोलार्ध / परार्धचित्pure or essential awarenessतपोलोकचैतन्य आत्माचितकोश७उच्च गोलार्ध / परार्धसत्pure or essential
being सत्यलोकसत्य आत्मासतकोश 

 संदर्भ   

वर्ग:मन
वर्ग:मानसशास्त्र
वर्ग:तत्त्वज्ञान
वर्ग:मेंदू
वर्ग:पूर्णयोग

es:Conciencia (psicología)
fa:خودآگاهی (فلسفه ذهن)
it:Coscienza (psicologia)
kn:ಪ್ರಜ್ಞೆ
no:Bevissthet
simple:Consciousness