सौराष्ट्र

सौराष्ट्र हा भारताच्या गुजरात राज्यातील भाग आहे. सौराष्ट्राचे जुने नाव काठेवाड किंवा सौराष्ट्र, ज्याला सोरथ किंवा काठियावाड म्हणूनही ओळखले जाते. हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित गुजरात, भारतातील द्वीपकल्पीय प्रदेश आहे. यात गुजरात राज्याचा एक तृतीयांश भाग समाविष्ट आहे, विशेषतः राजकोट जिल्ह्यासह गुजरातमधील ११ जिल्हे. बॉम्बे राज्यात विलीन होण्यापूर्वी हे पूर्वी भारताचे एक राज्य होते. १९६१ मध्ये ते मुंबईपासून वेगळे झाले आणि गुजरातमध्ये सामील झाले.

 स्थान 
सौराष्ट्र द्वीपकल्प दक्षिणेला आणि नैऋत्येला अरबी समुद्राने, वायव्येला कच्छच्या आखाताने आणि पूर्वेला खंभातच्या आखाताने बांधलेला आहे. या दोन आखातांच्या शिखरावरून, कच्छ आणि खंभातचे छोटे रण, अर्धे खारट खड्डे अर्धे वालुकामय वाळवंट, एकमेकाच्या दिशेने अंतर्देशीय पसरलेले आणि काठियावाडचे वेगळेपण पूर्ण करते, एक अरुंद मान वगळता, जे त्यास उत्तर-पूर्वेला जोडते. गुजरातची मुख्य भूमी.

काठी दरबारानंतर या द्वीपकल्पाला काठीवाड असे संबोधले जाते, ज्याने एकेकाळी बहुतेक प्रदेशावर राज्य केले. तथापि, सौराष्ट्र हा काठियावाडचा पूर्णपणे समानार्थी नाही, कारण ऐतिहासिक सौराष्ट्र प्रदेशाचा एक छोटासा भाग काठियावाड द्वीपकल्पाच्या पलीकडे पसरलेला आहे. सोरथ द्वीपकल्पाचा दक्षिणेकडील भाग बनवतो.

"सौ" म्हणजे १०० आणि "राष्ट्र" म्हणजे भाषा आणि सौराष्ट्र १०० भाषांनी बनलेली आहे त्यामुळे एकही मूळ शब्द नाही.

काही तज्ञांच्या मते, सौराष्ट्र हे नाव सौर राष्ट्रावरून पडले आहे. संस्कृतमध्ये सौर म्हणजे सूर्य आणि राष्ट्र म्हणजे देश. याचा अर्थ, सूर्याचा देश, आणि या प्रदेशात प्राचीन काळात १२ सूर्य मंदिरे होती. सततच्या इस्लामिक आक्रमणांमुळे, या मंदिरांतील देवतांच्या मूर्ती इतर ठिकाणी हलवण्यात आल्या, त्यापैकी एक महाराष्ट्रातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पावसजवळील कशेळी येथील कनकादित्य मंदिरात आहे. इतर ११ मूर्तींचे स्थान सध्या अज्ञात आहे.

 इतिहास 
या काठेवाडात ‘अ’वर्गीय १४, ‘ब’वर्गीय १७ व अन्य १९१ अशी एकूण २२२ संस्थाने होती. या सर्व संस्थानांना एकत्रित करून त्यांचे एक संयुक्त राज्य बनविण्याची सरदार वल्लभभाई पटेलांची योजना होती. त्यासाठी १८ कलमांचा ‘एकत्रीकरणनामा’ तयार ठेवला होता. १५ जानेवारी १९४८ रोजी पटेलांनी सर्व संस्थानिकांसमोर गुजरातीत भाषण करून एकत्रित येऊन एक संयुक्त राज्य स्थापन करण्याचे कळकळीचे आवाहन केले. त्यानंतर या कामाची जबाबदारी त्यांनी त्यांचे सचिव मेनन यांच्याकडे सोपवून दिली. तिसऱ्या दिवशी मेनन यांनी संस्थानिकांची बैठक बोलावून सांगितले की, ‘आपण आवश्यक त्या संरक्षण, दळणवळण व परराष्ट्र व्यवहार या तीन विषयांपुरते हिंदुस्थान देशात विलीन झाला आहांत. परंतु, ती काही अंतिम उपाययोजना होऊ शकत नाही. ..हिंदुस्थान सरकार जनतेच्या हक्कांचे समर्थक आहे.. त्यांना वाटते की, राजेशाहीविरुद्ध उठाव न होता शांततेच्या मार्गाने जनतेकडे सत्तांतर झाले पाहिजे.. एकत्रीकरणापासून तुमची सुटका नाही.. तुम्हाला स्वतंत्र अस्तित्त्व टिकविणे अशक्य आहे.. तो धोका पत्करायचा आहे का, हे तुम्हीच ठरवा..’ संध्याकाळपर्यंत प्रमुख संस्थानिकांनी एकत्रीकरणास मान्यता देऊन टाकली. सर्वाच्या सह्या घेण्यात चार-पाच दिवस लागले. १५ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सरदार पटेलांच्या हस्ते या ‘काठियावाड संयुक्त राज्या’चे उद्‌घाटन करण्यात आले. 

शंभराधिक संस्थाने ज्या प्रदेशात होती त्या काठेवाडला सौराष्ट्र हे सयुक्तिक नाव ठेवण्यात आले.

 व्युत्पत्ती आणि इतिहास 
काठियावाड म्हणजे काठींची भूमी, एक क्षत्रिय जात ज्याने ८ व्या शतकात या प्रदेशात स्थलांतर केले आणि समकालीन गुजरातच्या नैऋत्य द्वीपकल्पावर नियंत्रण ठेवले. 

 इतिहास 
इवलेसे| पारंपारिक काठियावारी पोशाखात एक तरुण महात्मा गांधी .
काठी संपूर्ण प्रदेशात पसरल्या होत्या आणि काही शतके मध्य सौराष्ट्रावर त्यांचे वर्चस्व होते. जरी काथी लोक १६ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात या भागात स्थलांतरित झाले असे मानले जात असले तरी, त्यांनी या प्रदेशाच्या दस्तऐवजीकरण केलेल्या इतिहासात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. प्रतिहार शासक मिहिर भोजच्या कारकिर्दीत, राजपूत साम्राज्य काठियावाडपासून बंगालच्या उपसागरापर्यंत पसरले होते.  हडोला शिलालेख पुष्टी करतो की महिपाल I च्या कारकिर्दीत प्रतिहारांनी या प्रदेशावर राज्य केले.  द्वीपकल्प पुरातन वास्तूंनी नटलेला आहे आणि प्रागैतिहासिक काळापासून ते महाभारताच्या सुरुवातीच्या काळात सिंधू संस्कृतीपर्यंतचा अखंड इतिहास आहे.  काथी लोकांनी विशेषतः १६ व्या शतकापासून २० व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत द्वीपकल्पावर प्रभाव पाडला. 

भू-राजकीय संदर्भात, काठियावाडचा परिसर सौराष्ट्राचा गाभा आहे. सरंजामशाही काळात, सौराष्ट्रात काही प्रमुख विभाग होते जे संस्थानांच्या अधीन होते: राजकोट राज्य, जामनगर राज्य, गोंडल राज्य, भावनगर राज्य, ध्रांगध्रा राज्य, मोरबी राज्य, जसदन राज्य, जेतपूर राज्य, आणि वांकानेर राज्य, वाधवान राज्य, लिमडी राज्य. . तथापि, काठियावाडच्या मुख्य क्षेत्रामध्ये आता १० जिल्ह्यांचा समावेश होतो: राजकोट, भावनगर, जामनगर, सुरेंद्रनगर, पोरबंदर, अमरेली, जुनागढ, बोताड, मोरबी, गीर-सोमनाथ.

८७५ ते १४७३ पर्यंत चुडासामा राजपूत (रा' राजवंश) राज्य करत असताना सोरथ हे नाव दीर्घकाळापर्यंत मर्यादित राहिले. त्याच वेळी, या प्रदेशावर अधिराज्य गाजवणाऱ्या प्रमुख राजपूत कुळांमध्ये ब्रिटिश नियम वालास उपाध्याय, (काठी), जेठवास, रायजादास, चुडासमास, गोहिल, झालास, जडेजा, चावदास, परमार, पतगीर किंवा पारगीर , सोलन सरवैयस, यांचा समावेश होता. खुमान आणि खाचर, मकवानस, पदयास आणि झालस. १८२० पर्यंत काठियावाडमधील बहुतेक संस्थान ब्रिटिशांच्या संरक्षणाखाली आणले गेले, परंतु ब्रिटिशांशी पहिला करार काठियावाड येथून जेतपूरचा विरा वाला (काठी शासक) आणि बडोदा येथील कर्नल वॉकर यांच्यात २६ ऑक्टोबर १८०३ रोजी झाला. 

 राजकीय इतिहास 
उजवे|इवलेसे| संयुक्त सौराष्ट्र (काठियावाड) राज्य १९४७-५६
१९४७ मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यापूर्वी, काठियावाडचा बहुतेक भाग असंख्य संस्थानांमध्ये विभागला गेला होता ज्यावर स्थानिक सामर्थ्यशाली राज्य होते ज्यांनी स्थानिक सार्वभौमत्वाच्या बदल्यात ब्रिटिशांचे वर्चस्व मान्य केले. या राज्यांमध्ये काठियावाड एजन्सीचा समावेश होता. बाकी प्रायद्वीप, प्रामुख्याने केंबेच्या आखाताच्या पूर्वेस, ब्रिटिश भारताच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा भाग म्हणून थेट ब्रिटिशांनी शासित जिल्हे होते, ज्यामध्ये द्वीपकल्पाचा काही भाग समाविष्ट होता.

भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, काठियावाड राज्यांनी इंस्ट्रुमेंट ऑफ ऍक्सेशन अंतर्गत भारतात प्रवेश केला. १९४७ मध्ये जुनागढच्या मुस्लिम शासकाने आपला प्रदेश पाकिस्तानला जोडला. प्रामुख्याने हिंदू लोकसंख्येने बंड केले आणि राजपुत्र पाकिस्तानात पळून गेला तेव्हा एक सार्वमत घेण्यात आले ज्याने राज्य भारतीय संघराज्यात विलीन केले. काठियावाडच्या पूर्वीच्या संस्थानांचे सौराष्ट्र या नवीन प्रांतात वर्गीकरण करण्यात आले, जे १९५० मध्ये सौराष्ट्र राज्य बनले. १९५६ मध्ये, सौराष्ट्र बॉम्बे स्टेटमध्ये विलीन करण्यात आले आणि १९६० मध्ये, बॉम्बे राज्याचे भाषिक आधारावर गुजरात (काठियावाडसह) आणि महाराष्ट्र या नवीन राज्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले. दीव हे १९६१ पर्यंत भारतीय सैन्याच्या ताब्यात येईपर्यंत पोर्तुगीजांच्या अधिपत्याखाली होते. ते १९६२ मध्ये गोवा, दमण आणि दीव या केंद्रशासित प्रदेशाचा भाग म्हणून भारतात समाकलित झाले.

 प्रमुख शहरे 
काठियावाडची प्रमुख शहरे द्वीपकल्पाच्या मध्यभागी राजकोट, कच्छच्या आखातावरील जामनगर, खंभातच्या आखातावरील भावनगर, सुरेंद्रनगर आणि गुजरातच्या मध्यभागी असलेले ऐतिहासिक शहर वाधवान, पश्चिम किनारपट्टीवरील पोरबंदर आणि ऐतिहासिक शहरे आहेत. दक्षिणेतील जुनागड शहर. दीव, पूर्वी पोर्तुगीज भारताचा एक भाग असलेले बेट शहर आणि आता दादरा आणि नगर हवेली आणि दमण आणि दीव या भारतीय केंद्रशासित प्रदेशाचा भाग, काठियावाडच्या दक्षिण किनारपट्टीवर वसलेले आहे. सोमनाथ शहर आणि त्याचे मंदिर देखील दक्षिण किनारपट्टीवर आहे.

 पुरातन वास्तू 

इवलेसे|तलवार नृत्य प्रकारातील मेर समुदायाचे लोक (प्रामुख्याने सौराष्ट्रात आढळतात)
इवलेसे|काठियावाडच्या भिल्ल स्त्रिया, १८९०
इवलेसे|काठियावाडमधील गोप मंदिर, १८९७

 संदर्भ 

वर्ग:गुजरात