भारतातील जागतिक वारसा स्थाने

संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना (युनेस्को) ही सांस्कृतिक किंवा नैसर्गिक वारशासाठी उत्कृष्ट वैश्विक मूल्य असलेल्या जागतिक वारसा स्थळांना नियुक्त करते. ही यादी १९७२ मध्ये स्थापन झालेल्या युनेस्को जागतिक वारसा अधिवेशनावर स्वाक्षरी करणाऱ्या देशांनी नामांकित केलेल्या स्थळांमधून तयार केली जाते. 

सांस्कृतिक वारशात स्मारके (जसे की वास्तुशिल्प, स्मारकशिल्प किंवा शिलालेख), इमारतींचे गट आणि स्थळे (पुरातत्त्व स्थळ) यांचा समावेश होतो. नैसर्गिक वैशिष्ट्ये (भौतिक आणि जैविक रचनांचा समावेश असलेला), भूगर्भीय आणि भौतिक रचना (प्राणी आणि वनस्पतींच्या धोक्यात आलेल्या प्रजातींच्या अधिवासांसह), आणि नैसर्गिक स्थळे जी विज्ञान, संरक्षण किंवा नैसर्गिक सौंदर्याच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वाची आहेत, त्यांना नैसर्गिक म्हणून परिभाषित केले जाते. भारताने १४ नोव्हेंबर १९७७ रोजी हे अधिवेशन स्वीकारले. त्यानंतर भारतातील विविध स्थळे यादीत समावेश करण्‍यासाठी पात्र ठरली.

भारतातील जागतिक वारसा स्थाने युनेस्कोद्वारे तयार करण्यात आलेल्या जागतिक वारसा स्थानांच्या यादीत आहेत. जुलै २०२५ नुसार, भारतात अशी ४४ स्थाने आहेत. यामध्ये ३६ सांस्कृतिक, ७ नैसर्गिक आणि १ मिश्रित निकष स्थान आहे. संख्येनुसार जगातील सहाव्या क्रमांकावर भारत आहे; त्या आधी, इटली (६१), चीन (६०), जर्मनी (५५), फ्रान्स (५४), व स्पेन (५०) हे देश आहेत.

 यादी 
 क्र.  नाव  चित्र  राज्य  नोंदणीचे वर्ष    संदर्भ १  अजिंठा लेणी  100px  महाराष्ट्र  १९८३     २  वेरूळ लेणी  100px  महाराष्ट्र  १९८३     ३  आग्‍ऱ्याचा किल्ला  100px  उत्तर प्रदेश  १९८३     ४  ताज महाल  100px  उत्तर प्रदेश  १९८३     ५  कोणार्क सूर्य मंदिर  100px  ओडिशा  १९८४    ६  महाबलीपुरम येथील स्मारके  100px  तमिळनाडू  १९८४     ७  काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान  100px   आसाम  १९८५     ८  मानस राष्ट्रीय उद्यान  100px  आसाम  १९८५    ९  केवलदेव राष्ट्रीय उद्यान  100px  राजस्थान  १९८५     १०  गोव्याचे चर्च आणि कॉन्व्हेंट  100px  गोवा  १९८६     ११  खजुराहो येथील स्मारके  100px  मध्य प्रदेश  १९८६     १२  हंपी येथील स्मारके  100px  कर्नाटक  १९८६     १३  फत्तेपूर सिक्री  100px  उत्तर प्रदेश  १९८६     १४  पट्टदकल येथील स्मारके  100px  कर्नाटक   १९८७     १५  घारापुरी (एलिफंटा) लेणी  100px  महाराष्ट्र  १९८७     १६  चोळ राजांची मंदिरे  100px  तमिळ नाडू  १९८७     १७  सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान  100px  पश्चिम बंगाल  १९८७     १८  नंदा देवी आणि व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स राष्ट्रीय उद्यान  100px  उत्तराखंड  १९८८     १९  सांचीचे बौद्ध स्मारके  100px  मध्य प्रदेश  १९८९     २०  हुमायूनची कबर  100px  दिल्ली  १९९३      २१  कुतुब मिनार व इतर स्मारके  100px  दिल्ली  १९९३     २२  भारतातील पर्वतीय रेल्वे (दार्जीलिंग हिमालयन रेल्वे, निलगिरी माउंटन रेल्वे, आणि कालका−सिमला रेल्वे)  100px  पश्चिम बंगाल, तामिळनाडू, हिमाचल प्रदेश  १९९९     २३  महाबोधी विहार  100px  बिहार  २००२     २४  भीमबेटका  100px  मध्य प्रदेश  २००३     २५  छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस  100px  महाराष्ट्र  २००४     २६  चंपानेर-पावागड पुरातत्व उद्यान  100px  गुजरात  २००४     २७  लाल किल्ला  100px  दिलली  २००४     २८  जंतर मंतर, जयपूर  100px  राजस्थान  २०१०     २९  पश्चिम घाट  100px  कर्नाटक, महाराष्ट्र, केरळ, तामिळनाडू  २०१२     ३०  राजस्थानचे डोंगरी किल्ले  (चित्तोडगढ, कुंभलगड, रणथंबोर, गागरोन, अंबर, आणि जैसलमेर)  100px  राजस्थान  २०१३     ३१  रानी की वाव  100px  गुजरात  २०१४     ३२  ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान  100px  हिमाचल प्रदेश  २०१४     ३३  नालंदा पुरातत्व स्थळ  100px  बिहार  २०१६    ३४  कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान  100px  सिक्कीम  २०१६     ३५  ल कॉर्बूझीयेची वास्तुशिल्प कामे(चंदिगढ कॅपिटल कॉम्प्लेक्स)  100px  चंदिगढ  २०१६     ३६  अहमदाबादचे ऐतिहासिक शहर  100px  गुजरात  २०१७     ३७  मुंबईचे व्हिक्टोरियन गॉथिक आणि आर्ट डेको वास्तुशिल्प  100px  महाराष्ट्र  २०१८      ३८  जयपूर शहर  100px  राजस्थान  २०१९    ३९  काकतीय रुद्रेश्वर (रामप्पा) मंदीर  100px  तेलंगणा  २०२१     ४०  धोळावीरा  100px  गुजरात  २०२१     ४१  शांतिनिकेतन  100px  पश्चिम बंगाल  २०२३      ४२  होयसळ वास्तूशिल्प समूह  (चेन्नकेशव मंदिर, बेलूर, होयसळेश्वर मंदिर व चेन्नकेशव मंदिर, सोमनाथपुरा )  100px  कर्नाटक  २०२३     ४३  मैदाम  (आहोम साम्राज्यातील थडग्यावर रचलेले मातीचे ढीग)  100px  आसाम  २०२४     ४४  मराठा लष्करी भूप्रदेश  (साल्हेर, शिवनेरी, लोहगड, खांदेरी, रायगड, राजगड, प्रतापगड, सुवर्णदुर्ग, पन्हाळा, विजयदुर्ग, सिंधुदुर्ग, जिंजी )  100px  महाराष्ट्र, तमिळ नाडू   २०२५    

तळटीप

 तात्पुरती यादी 
जागतिक वारसा यादीमध्ये नोंदवीलेलया स्थानांन व्यतिरिक्त, राष्ट्रे नामांकनासाठी विचारात घेऊ शकतील अशा तात्पुरत्या स्थळांची यादी बनवू शकतात. जागतिक वारसा यादीसाठी नामांकन केवळ तेव्हाच स्वीकारले जाते जेव्हा स्थान पूर्वी तात्पुरत्या यादीत सूचीबद्ध केले गेले असते. २०२२ पर्यंत, भारताने त्याच्या तात्पुरत्या यादीत ५२ स्थानांची यादी केली आहे. भारताच्या तात्पुरती यादी ६२ स्थाने आहेत.

 क्रमांक  नाव  प्रतिमा  राज्य  नोंदणीचे वर्ष    संदर्भ १  बिष्णुपूरची मंदिरे  100px  पश्चिम बंगाल  १९९८  सांस्कृतिक    २  मत्तनचेरी पॅलेस, कोची  100px  केरळा  १९९८  सांस्कृतिक    ३  मांडू येथील स्मारके  100px  मध्य प्रदेश  १९९८  सांस्कृतिक    ४  सारनाथचे प्राचीन बौद्ध स्मारके  (धमेक स्तूप, अशोकस्तंभ, चौखंडी स्तूप)  100px  उत्तर प्रदेश  १९९८  सांस्कृतिक    ५  सुवर्णमंदिर  100px  पंजाब  २००४  सांस्कृतिक    ६  ब्रह्मपुत्रा नदीतील माजुली बेट  100px  आसाम  २००४  सांस्कृतिक    ७  नामढापा अभयारण्य  100px|alt=Forest and snow-covered mountains in the background  अरुणाचल प्रदेश  २००६  नैसर्गिक   ८  भारतीय जंगली गाढव अभयारण्य, कच्छचे रण  100px  गुजरात  २००६  नैसर्गिक   ९  न्योरा व्हॅली राष्ट्रीय उद्यान  100px  पश्चिम बंगाल  २००९  नैसर्गिक    १०  मरु राष्ट्रीय उद्यान  100px  राजस्थान  २००९  नैसर्गिक    ११  भारतातील रेशीम मार्गावरील वसाहती  (१२  वसाहती)  100px  बिहार, जम्मू आणि काश्मीर, महाराष्ट्र, पुडुचेरी, पंजाब, तामिळनाडू, उत्तर प्रदेश  २०१०  सांस्कृतिक    १२  हैदराबादची कुतुबशाही स्मारके (गोवळकोंडा, कुतुबशाही कबरी, चारमिनार)  100px  तेलंगणा  २०१०  सांस्कृतिक    १३  काश्मीरमधील मुघल बाग (६ बागा - चश्मेशाही बाग, शालीमार बाग, परी महाल, वेरीनाग, अचबल बाग आणि निशात बाग)  100px  जम्मू आणि काश्मीर  २०१०  सांस्कृतिक    १४  दिल्ली शहर  100px  दिल्ली  २०१२  सांस्कृतिक    १५  दख्खन सल्तनतची स्मारके आणि किल्ले  (गुलबर्गा, बीदर, विजापूर, व हैदराबाद मधील स्मारके आणि किल्ले)  100px  कर्नाटक, तेलंगणा  २०१४  सांस्कृतिक    १६  सेल्युलर जेल  100px  अंदमान आणि निकोबार  २०१४  सांस्कृतिक   १७  भारतातील प्रतिष्ठित साडी विणकामाचा समूह  (८ गावांचा समूह) 100px  मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, आंध्र प्रदेश, आसाम  २०१४  सांस्कृतिक    १८  अपतानी सांस्कृतिक भूप्रदेश  100px  अरुणाचल प्रदेश  २०१४  सांस्कृतिक    १९  रंगनाथस्वामी मंदिर (श्रीरंगम)  100px  तामिळनाडू  २०१४  सांस्कृतिक    २०  श्रीरंगपट्टणचे स्मारके  100px  कर्नाटक  २०१४  सांस्कृतिक    २१  चिल्का सरोवर  100px  ओडिशा  २०१४  नैसर्गिक    २२  पद्मनाभपुरम महाल  100px  तामिळनाडू  २०१४  सांस्कृतिक    २३  भारताची सत्याग्रह चळवळीतील स्थाने  (२२ स्थानांचा समूह) 100px  गुजरात, महाराष्ट्र, पश्चिम बंगाल, तमिळनाडू, केरळ, बिहार, उत्तर प्रदेश, दिल्ली २०१४  सांस्कृतिक    २४  थेमबांग गाव  100px  अरुणाचल प्रदेश  २०१४  सांस्कृतिक    २५  नर्कोन्दम बेट  100px  अंदमान आणि निकोबार  २०१४  नैसर्गिक    २६  एकमरा क्षेत्र, भुवनेश्वर  100px  ओडिशा  २०१४  सांस्कृतिक    २७  बुर्झाहोम पुरातत्व स्थळ  100px  जम्मू आणि काश्मीर  २०१४  सांस्कृतिक    २८  लोथल  100px  गुजरात  २०१४  सांस्कृतिक    २९  भारतातील पर्वतीय रेल्वे (विस्तार)  (माथेरान डोंगरी रेल्वे व कांगडा व्हॅली रेल्वे)  100px  महाराष्ट्र, हिमाचल प्रदेश  २०१४  सांस्कृतिक    ३०  चेट्टिनाड येथील तमिळ व्यापाऱ्यांचे गावांचे समूह  (११ गावांचा समूह)  100px  तामिळनाडू  २०१४  सांस्कृतिक    ३१  लोटस टेंपल  100px|alt=A temple in the shape of a lotus flower  दिल्ली  २०१४  सांस्कृतिक    ३२  बादामी चालुक्य वास्तुकला  (ऐहोळे, बादामी, व पट्टदकल येथील वास्तुकला)  100px|alt=A Hindu temple in red stone  कर्नाटक  २०१५  सांस्कृतिक    ३३  भारतातील थंड वाळवंट सांस्कृतिक भूप्रदेश  100px  लडाख, हिमाचल प्रदेश  २०१५  मिश्र    ३४  ग्रांड ट्रंक रोडवरील स्थाने  (९३ स्थाने) 100px  पंजाब, हरियाणा, उत्तराखंड, दिल्ली, राजस्थान, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, पश्चिम बंगाल  २०१५  सांस्कृतिक    ३५  कैबुल लामजो राष्ट्रीय उद्यान  100px|alt=Lake with some floating plants  मणिपूर  २०१६  मिश्र    ३६  गारो हिल्स राष्ट्रीय उद्यान  100px  मेघालय  २०१८  मिश्र    ३७  ओरछाचे वास्तुशिल्प  100px  मध्य प्रदेश  २०१९  सांस्कृतिक    ३८  वाराणसीचे घाट  100px  उत्तर प्रदेश  २०२१  सांस्कृतिक    ३९  कांचीपुरमची मंदिरे  100px  तामिळनाडू  २०२१  सांस्कृतिक    ४०  हायर बेनकलचे महापाषाण स्थान  100px  कर्नाटक  २०२१  सांस्कृतिक    ४१  नर्मदा खोऱ्यातील भेडाघाट-लामेटाघाट  100px  मध्य प्रदेश  २०२१  नैसर्गिक    ४२  सातपुडा व्याघ्र प्रकल्प  100px  मध्य प्रदेश  २०२१  नैसर्गिक    ४३  कोकण विभागातील कातळ खोदशिल्प  100px  महाराष्ट्र, गोवा  २०२२  सांस्कृतिक    ४४  जिवंत मूळांचे पूल  100px  मेघालय  २०२२  सांस्कृतिक    ४५  वीरभद्र मंदिर व अखंड नंदी, लेपाक्षी  100px  आंध्र प्रदेश  २०२२  सांस्कृतिक    ४६  मोढेराचे सूर्य मंदिर  100px  गुजरात  २०२२  सांस्कृतिक    ४७  उनाकोटीची दगडी शिल्पे  100px त्रिपुरा  २०२२  सांस्कृतिक   ४८  वडनगर  100px  गुजरात  २०२२  सांस्कृतिक    ४९  कोंकणमधील समुद्री किल्ले  (९ किल्ल्यांचा समूह)  100px  महाराष्ट्र  २०२४  सांस्कृतिक   ५०  रामनगर, मांडला येथील गोंड स्मारके  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५१  भोजेश्वर मंदिर  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५२  चंबळ खोऱ्यातील खडक चित्रे  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५३  खूनी भंडारा, बऱ्हाणपूर  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५४  ग्वाल्हेर किल्ला  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५५  धमनार गुहा  100px  मध्य प्रदेश  २०२४  सांस्कृतिक   ५६  कांगेर घाटी राष्ट्रीय उद्यान  100px  छत्तीसगढ  २०२५  नैसर्गिक   ५७  मुदुमलचे वीरगळ  100px  तेलंगणा  २०२५  सांस्कृतिक   ५८  अशोकाचे ३५ शिलालेखांचा समूह  100px  आंध्र प्रदेश, बिहार, दिल्ली, गुजरात, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश  २०२५  सांस्कृतिक   ५९  चौसष्ट योगिनींच्या १३ मंदिरांचा समूह  100px  मध्य प्रदेश, ओडिशा, तामिळनाडू, उत्तर प्रदेश   २०२५  सांस्कृतिक   ६०  गुप्त साम्राज्याच्या १२ मंदिरांचा समूह || 100px || बिहार, मध्य प्रदेश, राजस्थान, उत्तर प्रदेश || २०२५ || सांस्कृतिक || 
|-
| ६१ || बुंदेलखंडचे किल्ले || 100px || मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश || २०२५ || सांस्कृतिक || 
|-
| ६२ || सालखान जीवाश्म उद्यान'''  100px  उत्तर प्रदेश  २०२५  सांस्कृतिक  

संदर्भ

बाह्य दुवे

युनेस्कोचे भारत संकेतस्थळ


जा