इंडियन प्रीमियर लीग

इंडियन प्रिमिअर लीग (आय.पी.एल) ही भारतातील ट्वेंटी-ट्वेंटी क्रिकेट विजेतेपदासाठीची साखळी स्पर्धा आहे. भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने (बीसीसीआय) तिचा प्रारंभ केला. तिचे मुख्यालय मुंबईत आहे. बीसीसीआयचे उपाध्यक्ष राजीव शुक्ला हे या साखळी स्पर्धेचे चेरमन आणि कमिशनर या नात्याने  स्पर्धेचे पर्यवेक्षण करतात
सन २००८ मध्ये पहिल्यांदा ही स्पर्धा घेण्यात आली.  राजस्थान रॉयल्स या संघाने आय.पी.एल.चे पहिले विजेतेपद पटकावले.
२०१२ मध्ये खेळवल्या गेलेल्या या स्पर्धेत नऊ संघांनी सहभाग घेतला. या संघांमध्ये जगभरातील खेळाडू सहभागी झाले.

लीग स्टेज:

गट स्वरूप: संघांना गटांमध्ये विभाजित केले जाते, आणि प्रत्येक संघ आपल्या गटातील इतर संघांसोबत आणि दुसऱ्या गटातील एका निर्धारित संघाबरोबर अनेक वेळा (घरी आणि दूर) खेळतो.

खेलांची संख्या: प्रत्येक संघ १४ लीग सामने खेळतो.

अंक प्रणाली: विजयासाठी दोन अंक दिले जातात, आणि बरोबरी किंवा परिणाम न मिळालेल्या सामन्यासाठी एक अंक दिला जातो.

टाई-ब्रेकर्स: जर संघ अव्हा नंतर अंकांमध्ये बरोबरीत असतील, तर नेट रन रेट (NRR) टाई-ब्रेकर्स म्हणून वापरला जातो.

प्लेऑफ पात्रता: लीग स्टेजच्या समाप्तीच्या वेळी अंक तालिकेमध्ये टॉप चार संघ प्लेऑफसाठी पात्र ठरतात.

 प्लेऑफ: 
क्वालिफायर १: 

लीगच्या स्तरावरून उजवी दोन संघ क्वालिफायर १ मध्ये एकमेकांशी खेळतात. क्वालिफायर १ चा विजयकर्ता अंतिम सामन्यात प्रवेश करतो. 

इलीमिनेटर: तिसऱ्या क्रमांकाचा संघ चौथ्या क्रमांकाच्या संघाशी इलीमिनेटरमध्ये खेळतो. 

क्वालिफायर २: 

क्वालिफायर १ चा पराभव करणारा संघ इलीमिनेटरचा विजेता यांच्याशी क्वालिफायर २ मध्ये खेळतो. क्वालिफायर २ चा विजयकर्ता अंतिम सामन्यात प्रवेश करतो.

सामने
{| class="wikitable plainrowheaders"
|+सत्रानुसार आयपीएलचा निकाल
|-
!rowspan=2 scope=col|सत्र
!colspan=3|अंतिम सामना
!rowspan=2 scope=col|अंतिम सामन्याचे स्थळ
!rowspan=2 scope=col|संघांची संख्या
!rowspan=2 scope=col|सत्रातील सर्वोत्तम खेळाडू
|-
!scope=col|विजेता
!scope=col|विजयातील फरक
!scope=col|उपविजेता
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२००८माहिती
|राजस्थान रॉयल्स
|३ गडी राखून विजयी  
(धावफलक )
|चेन्नई सुपर किंग्ज
|डी.वाय. पाटील स्टेडियम, नवी मुंबई
|८
|शेन वॉटसन (राजस्थान रॉयल्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२००९माहिती
|डेक्कन चार्जर्स 
|६ धावांनी विजयी(धावफलक)
|रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर१३७/९ (२० षटके)
|वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग(South Africa)
|८
|ॲडम गिलख्रिस्ट (डेक्कन चार्जर्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१०माहिती
|चेन्नई सुपर किंग्स
|२२ धावांनी विजयी()
|मुंबई इंडियन्स१४६/९ (२० षटके)
|डी.वाय. पाटील स्टेडियम, नवी मुंबई
|८
|Sachin Tendulkar (मुंबई इंडियन्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०११माहिती
|चेन्नई सुपर किंग्स२०५/५ (२० षटके)
|५८ धावांनी विजयी()
|रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर१४७/८(२० षटके)
|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई
|१०
|ख्रिस गेल (रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१२माहिती
|कोलकाता नाईट रायडर्स१९२/५ (१९.४ षटके)
|५ गाडी राखून विजयी()
|चेन्नई सुपर किंग्स१९०/३ (२० षटके)
|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई
|९
| Sunil Narine (कोलकाता नाईट रायडर्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१३माहिती
|मुंबई इंडियन्स१४८/९ (२० षटके)
|Won by 23 runs()
|चेन्नई सुपर किंग्स१२५/९ (२० षटके)
|इडन गार्डन्स, कोलकाता
|९
| Shane Watson (Rajasthan Royals)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१४माहिती
|कोलकाता नाईट रायडर्स२००/७ (१९.३ षटके)
|Won by 3 wickets()
|Kings XI Punjab१९९/४ (२० षटके)
|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगलोर
|८
|ग्लेन मॅक्सवेल (Kings XI Punjab)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१५माहिती
|मुंबई इंडियन्स202/5 (२० षटके)
|Won by 41 runs()
|चेन्नई सुपर किंग्स161/8 (२० षटके)
|इडन गार्डन्स, कोलकाता
|८
|Andre Russell (कोलकाता नाईट रायडर्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१६माहिती
|Sunrisers Hyderabad208/7 (२० षटके)|Won by 8 runs()
|रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर200/7 (२० षटके) 
|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगलोर
|८
|Virat Kohli (रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१७माहिती
|मुंबई इंडियन्स129/8 (२० षटके)
|Won by 1 run()
|Rising Pune Supergiant
|Rajiv Gandhi International Cricket Stadium, Hyderabad
|८
| Ben Stokes (Rising Pune Supergiant)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१८माहिती
|चेन्नई सुपर किंग्स|Won by 8 wickets()
|Sunrisers Hyderabad
|Wankhede Stadium, Mumbai
|८
|Sunil Narine (कोलकाता नाईट रायडर्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०१९माहिती
|मुंबई इंडियन्स149/8 (२० षटके)
|Won by 1 run()
|चेन्नई सुपर किंग्स148/7 (२० षटके)
|Rajiv Gandhi International Cricket Stadium, Hyderabad
|८
|Andre Russell (कोलकाता नाईट रायडर्स)
|-
!style="text-align:left;" scope=row|२०२०माहिती
|मुंबई इंडियन्स'157/5 (18.4 overs)
|Won by 5 wickets()
|Delhi Capitals156/7 (२० षटके)
|Dubai International Cricket Stadium, Dubai
|८
|Jofra Archer (Rajasthan Royals)
|}

संघांची कामगिरी

सत्र  (संघांची संख्या)(S२००८(8)२००९(8)२०१०(8)2011(10)2012(9)2013(9)2014(8)2015(8)2016(8)2017(8)2018(8)2019(8)2020(8)यजमान देशराजस्थान रॉयल्स1st6th7th6th7th3rd5th4thSuspended4th7th8thचेन्नई सुपर किंग्स2ndSF1st1st2nd2nd3rd2ndSuspended1st2nd7thकोलकाता नाइट रायडर्स6th8th6th4th1st7th1st5th4th3rd3rd5th5thमुंबई इंडियन्स5th7th2nd3rd4th1st4th1st5th1st5th 1st1stदिल्ली कॅपिटल्सSFSF5th10th3rd9th8th7th6th6th8th3rd2ndकिंग्स XI पंजाबSF5th8th5th6th6th2nd 8th8th5th7th6th6thरॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर7th2nd3rd2nd5th5th7th3rd2nd8th6th8th4thसनरायझर्स हैदराबादसंघ अस्तित्वात नव्हता4th6th6th1st4th2nd4th3rdडेक्कन चार्जर्स†8th1st4th7th8thTeam defunctपुणे वॉरियर्स इंडिया†संघ अस्तित्वात नव्हता9th9th8thTeam defunctकोची टस्कर्स केरळ†संघ अस्तित्वात नव्हता8thTeam defunctरायझिंग पुणे सुपरजायंट†संघ अस्तित्वात नव्हता7th2ndTeam defunctगुजरात लायन्स†संघ अस्तित्वात नव्हता3rd7thTeam defunct
† No longer exists.

दूरचित्रवाणी करार
 दूरचित्रवाहिनी प्रादेशिक विभाग माहिती सोनी वाहिनी/वर्ल्ड स्पोर्ट्‌स ग्रुप विश्व हक्क, भारत  १० वर्ष, USD 1.026 Billion नेटवर्क टेन ऑस्ट्रेलिया  ५ वर्ष, १०-१५ दशलक्ष ऑस्ट्रेलियन डॉलर . सेटंटा स्पोर्ट्‌स इंग्लंड आणि आयर्लंड  ५ वर्ष  अरब डिजिटल डिस्ट्रीब्युशन मध्य-पूर्वेतील देशांमध्ये प्रसारणाचे हक्क अरब डिजिटल डिस्ट्रीब्युशनच्या एआरटी प्राइम स्पोर्ट वाहिनी कडे आहेत. ही वाहिनी पुढील देशांमध्ये प्रसारण करेल: संयुक्त अरब अमिराती, बहारीन, इराण, इराक, जॉर्डन, कुवेत, लेबेनॉन, ओमान, कतार, पॅलेस्टाइन, सौदी अरेबिया, सीरिया, तुर्कस्तान, अल्जीरिया, मोरोक्को, ट्यूनिशिया, इजिप्त, सुदान आणि लीबिया.  १० वर्ष.अरब डिजिटल डिस्ट्रिब्यूशन  विलो टीवी उत्तर अमेरिकेत दूरदर्शन, रेडियो, ब्रॉड-बॅन्ड तसेच इंटरनेट प्रसारणाचे हक्क.  ५ वर्ष सुपरस्पोर्ट्‌स दक्षिण आफ्रिका   जीइओ सुपर पाकिस्तान    एटीएन/सीबीएन कॅनडा  after that 2018-2019  star sport network  deal of brodcast  india and globaly to Rs. 6138.1 crore.

स्पर्धा प्रायोजक करार
संघ
 फ्रॅंचाईजी मालक  किंमत (USD) मुंबई इंडियंन्स मुकेश अंबानी and रिलायन्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड  $111.9 million बंगलोर रॉयल चॅलेंजर्स डॉ. विजय मल्ल्या and यू.बी. समूह  $111.6 million डेक्कन चार्जर्स डेक्कन क्रॉनिकल  $107 million चेन्नई सुपर किंग्जइंडिया सिमेंट आणि एन. श्रीनिवासन  $91 million दिल्ली डेअरडेव्हिल्स जी.एम.आर. होल्डिंग्स  $84 million किंग्स XI पंजाब प्रीती झिंटा, नेस वाडिया,  करन पॉल (अपीजे सुरेंद्र समूह) आणि मोहित बर्मन (डाबर)  $76 million कोलकाता नाईट रायडर्स शाहरुख खान, जुही चावला आणि जय मेहता $75.09 million राजस्थान रॉयल्स इमर्जिंग मीडिया: (मनोज बडाळे, लाचलन म्युड्रॉक आणि सुरेश चेलाराम)  $67 million

खेळाडू करार

फेब्रुवारी २० २००८ रोजी खेळाडूंचा लिलाव करण्यात आला. राहुल द्रविड, सचिन तेंडुलकर, सौरभ गांगुली, युवराजसिंग आणि वीरेंद्र सेहवाग यांना आयकॉन खेळाडूचे पद देण्यात आले.

 नियम 
एखादा संघाला खेळाडू समाविष्ट करण्यासाठी पाच मार्ग आहेत.Slow trading with all eyes on auction, Brief discussion of IPL rules on acquiring players.IPL lays down guidelines for replacements , Discusses IPL rules on buying replacement players players.

१. वार्षिक खेळाडू लिलावातून

२. इतर संघातील भारतीय खेळाडूंना 'विकत' घेऊन.

३. कोणत्याही संघात नसलेल्या खेळाडूंना कंत्राट देऊन.

४. इतर संघांशी खेळाडूंची अदलाबदल करून.

५. असलेल्या एखाद्या खेळाडूच्या बदली इतर खेळाडू घेऊन.

प्रत्येक खेळाडूचा व्यवहार त्याच्या संमतीने हा ठरवलेल्या व्यापारी चौकटीत केला जाऊ शकतो. संघमालकला जुन्या व नवीन करारातील फरक द्यावा लागेल. जर नवीन करार हा पूर्वीच्या करारापेक्षा कमी किमतीचा असेल तर पूर्वीच्या संघमालक व खेळाडू हे फरक सोसतात.http://content-usa.cricinfo.com/india/content/story/374805.html, IPL rules when trading players.

संघाच्या बांधणीसाठीचे काही नियम असे आहेत:
 संघात किमान १६ खेळाडू आणि एक संघ फिजियो व एक संघ प्रशिक्षक असणे आवश्यक आहे.
 संघात ८ पेक्षा जास्त परदेशी खेळाडू व खेळताना ४ पेक्षा जास्त परदेशी खेळाडू खेळवले जाऊ नयेत.
२००९ पासून परदेशी खेळाडूंची संख्यामर्यादा १० करण्यात आली आहे.
 प्रत्येक संघात किमान ८ स्थानिक खेळाडू असणे बंधनकारक आहे.
 प्रत्येक संघामध्ये  खालील २२ भारतीय संघांतील किमान २ खेळाडू असावेत.

राहुल द्रविड, सचिन तेंडुलकर, सौरव गांगुली, युवराजसिंग आणि वीरेंद्र सेहवाग यांना आयकॉन खेळाडूचे पद देण्यात आले. खेळाडूंच्या लिलावाकरिता संघाला५ दशलक्ष डॉलरचे बंधन  घालण्यात आले. २२ वर्षाखालील किमान वार्षिक मानधन $२०००० निश्चित करण्यात आले, तर बाकीच्यांना $५०००० निश्चित करण्यात आले. आयकॉन खेळाडूंना त्या-त्या संघात सर्वांत महाग बोली लागलेल्या खेळाडूंपेक्षा १५% अधिक रक्कम द्यावी लागेल.  

स्पर्धेचे नियम असे आहेत. here .

संघांची कमाई
इंडियन प्रीमियर लीगचे पहिले पर्व १ जून २००८ला संपले, पहिल्या पर्वात भरमसाठ भांडवली गुंतवणूक असल्याने, संघ फायद्यात असतील असे कोणालाही वाटले नव्हते. खालील सारणीत दाखवल्याप्रमाणे फायदा-तोटा आहे.Will cricket's new czars make money?, 14 May 2008

 संघ मिळकत खर्च नफा/तोटा (Rs. करोड)  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 20
क. तिकीट विक्री - 14
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 69 
अ.संघ फीज - 45
ब.संघ खर्च- 20
क.प्रचार आणि संचालन - 20
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 85 तोटा - 16(To be profitable in season 2)  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 0
क. तिकीट विक्री - 10
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 45अ.संघ फीज - 48
ब.संघ खर्च - 22
क.प्रचार आणि संचालन - 18
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 88 तोटा - 43   
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 17 ;
क. तिकीट विक्री - 12
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 64 
अ.संघ फीज - 45
ब.संघ खर्च - 24
क.प्रचार आणि संचालन- 13
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 82 तोटा - 18  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 25
क. तिकीट विक्री - 12.8
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 72.8 
अ.संघ फीज - 36
ब.संघ खर्च - 24
क.प्रचार आणि संचालन - 13
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 73 तोटा - 0.2(To be profitable in season 2)  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 20
क. तिकीट विक्री - 15.4
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 70.4अ.संघ फीज - 34
ब.संघ खर्च - 23
क.प्रचार आणि संचालन - 20
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 77 तोटा - 6.6(To be profitable in season 2)  
अ. प्रक्षेपण अधिकार- 35
ब. संघ प्रायोजक - 22
क. तिकीट विक्री - 9
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 66 
अ.संघ फीज - 30.4
ब.संघ खर्च - 25
क.प्रचार आणि संचालन - 13
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 68.4 तोटा - 2.4(To be profitable in season 2)  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 34
क. तिकीट विक्री - 20
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 89 
अ.संघ फीज - 31
ब.संघ खर्च - 25
क.प्रचार आणि संचालन - 20
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 76 नफा - 13  
अ. प्रक्षेपण अधिकार - 35
ब. संघ प्रायोजक - 16
क. तिकीट विक्री - 8
एकूण मिळकत(अ+ब+क) - 59 
अ.संघ फीज - 27
ब.संघ खर्च - 13
क.प्रचार आणि संचालन - 13
एकूण खर्च(अ+ब+क) - 53 नफा - 6
 सर्व आकडे कोटीमध्ये आहेत. (1 कोटी = 10,000,000)
Source: Refer 16 in reference section

हे सुद्धा पहा in 2019 delhi teams name changed as delhi capitals.  Delhi and chennai qualify in ipl 2019 season.

 संदर्भ 

बाह्य दुवे
Official Indian Premier League Site
League Cricket Coverage in India - IPL and ICL 
cricket20 Coverage of the IPL 

वर्ग:भारतीय क्रिकेट
वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख