चौथा मुराद

चौथा मुराद (ओस्मानी तुर्की: مراد رابع; २७ जुलै, १६१२:टोपकापी महाल, इस्तंबूल – ८ फेब्रुवारी, १६४०:इस्तंबूल) हा १६२३ ते १६४० या काळात ओस्मानी साम्राज्याचा सुलतान होता. तो त्याच्या क्रूरतेसाठी, शिस्तीसाठी आणि राज्याची विस्कळीत झालेली घडी पुन्हा बसवण्यासाठी इतिहासात प्रसिद्ध आहे. त्याने इराणविरुद्धच्या युद्धात बगदाद पुन्हा जिंकून घेतले आणि ओस्मानी साम्राज्याची विस्कळीत झालेली सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली.

 सुरुवातीचे जीवन आणि सम्राटपद 
मुराद जन्म इस्तंबूलमधील टोपकापी महालात सुलतान अहमद पहिला आणि कोसेम सुलतान यांच्या पोटी झाला. वयाच्या ११व्या वर्षी तो गादीवर आला. त्याच्या सुरुवातीच्या काळात खरी सत्ता त्याची आई कोसेम सुलतान हिच्या हातात होती. तिने मुरादच्या नावाने कारभार चालवला. या काळात ओस्मानी साम्राज्यात मोठ्या प्रमाणावर भ्रष्टाचार, बंडाळी आणि अराजकता माजली होती. सफावी साम्राज्याने ओस्मानी प्रदेश बळकावले होते तर अंतर्गत पातळीवर जांनिसारी सैनिकांनी सुलतानाच्या सत्तेला आव्हान दिले होते.

समकालीन इतिहासकारांनी  मुराद त्याच्या अफाट शारीरिक शक्तीसाठी ओळखला जात असे. तो २०० किलोपेक्षा जास्त वजनाच्या गदा सहज पेलत असे आणि धनुष्यबाणाने लांब पल्ल्याचे अचूक निशाणे साधत असे, अशी वर्णने केलेली आहेत.

 कठोर सुधारणा 
१६३२ मध्ये मुरादने सर्व सत्ता स्वतःच्या हातात घेतली आणि अतिशय कठोर पावले उचलण्यास सुरुवात केली. त्याने भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा दिली आणि सैन्यातील शिस्त कडक केली. मुरादने इस्तंबूलमध्ये कॉफी, तंबाखू आणि दारूवर पूर्णपणे बंदी घातली. असे मानले जाते की, तो स्वतः वेषांतर करून रात्रीच्या वेळी शहरात फिरत असे आणि जो कोणी या नियमांचे उल्लंघन करताना आढळत असे, त्याला जागीच मृत्युदंड दिला जाई. त्याने इस्तंबूलमधील सर्व कॉफीची दुकाने बंद करायला लावली. यामागचे कारण अशा अड्ड्यांवर सुलतानविरोधी कट रचले जात असल्याची त्याला शंका होती.

 लष्करी मोहिमा आणि इराणवरील विजय 
मुरादने इराणच्या सफावी साम्राज्याविरुद्ध मिळवलेला विजय हे त्याचे सर्वोच्च लष्करी यश मानले जाते. सफावींनी १६२३ मध्ये बगदादवर ताबा मिळवला होता. याचे पारिपत्य करण्यासाठी मुरादने स्वतः लष्कराचे नेतृत्व करत इराणवर चाल केली. १६३८ मध्ये त्याने बगदादला वेढा घातला आणि मोठ्या रक्तपातानंतर शहर पुन्हा जिंकले. या विजयामुळे मध्यपूर्वेत पुन्हा एकदा ओस्मानी वर्चस्व बसले. पुढील वर्षी १६३९ मध्ये इराण आणि ओस्मानींमध्ये तह झाला. यातील निश्चित झालेली इराण आणि तुर्कीयेमधील सीमारेषा आजही अबाधित आहे. हा तह आजही आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो.

 मुराद आणि मुघल साम्राज्य 
मुरादचे भारतातील तत्कालीन मुघल साम्राज्याशी देखील राजनैतिक संबंध होते. मुघल सम्राट शाहजहान याच्या दरबारात मुरादने आपले राजदूत पाठवले होते. दोन्ही साम्राज्यांनी सफावींविरुद्ध एकत्र येण्याचा प्रयत्न केला होता. शाहजहानने मुरादला मौल्यवान भेटी आणि शस्त्रे पाठवल्याचे संदर्भ इतिहासात सापडतात.

 मृत्यू आणि वारसा 
मुरादचा मृत्यू वयाच्या अवघ्या २७ व्या वर्षी १६४० मध्ये झाला. त्याच्या मृत्यूचे कारण सिऱ्होसिस किंवा संधिरोग (गाउट) असल्याचे सांगितले जाते. मरण्यापूर्वी त्याने आपला भाऊ इब्राहिमला मारून ओस्मानी वंशाचा शेवट करण्याचा आदेश दिला होता परंतु त्याची आई कोसेम सुलतानने हा आदेश पाळला नाही.

मुरादने एका मोडकळीस आलेल्या साम्राज्याला पुन्हा सामर्थ्यशाली बनवले. त्याच्या शिस्तीमुळे प्रशासनातील भ्रष्टाचार कमी झाला आणि लष्करी दरारा निर्माण झाला. मात्र, त्याच्या अत्यंत क्रूर वागणुकीमुळे त्याचे व्यक्तिमत्व वादग्रस्त आहे.

 हे सुद्धा पहा 
 ऑट्टोमन साम्राज्य
 कोसेम सुलतान
 सुलेमान द मॅग्निफिसेंट
 बगदादचा वेढा

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 
 वर्ल्ड हिस्ट्री एन्सायक्लोपीडिया - ऑट्टोमन साम्राज्य

मुराद ०४
वर्ग:इ.स. १६१२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. १६४० मधील मृत्यू
वर्ग:बगदादचे विजेते
वर्ग:१७ व्या शतकातील राज्यकर्ते
वर्ग:पुरुष चरित्रलेख