कल्पना चावला

कल्पना चावला (१७ मार्च १९६२ – १ फेब्रुवारी २००३) या भारतीय वंशाच्या अमेरिकन अंतराळयात्री आणि अंतरिक्ष अभियंता होत्या. त्या अंतराळात प्रवास करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या. त्यांचा जन्म भारतात झाला, परंतु पुढे त्या अमेरिकेत स्थायिक झाल्या आणि अमेरिकेच्या नागरिक बनल्या. त्यांनी स्पेस शटल कोलंबिया या अंतराळयानाद्वारे दोन अंतराळ मोहिमा पूर्ण केल्या—पहिली STS-87 (१९९७) आणि दुसरी STS-107 (२००३). दुसऱ्या मोहिमेदरम्यान यान पृथ्वीवर परतत असताना अपघातग्रस्त झाले आणि त्यात कल्पना चावला यांच्यासह सात अंतराळवीरांचा मृत्यू झाला.

त्यांना मरणोत्तर अनेक सन्मान मिळाले, ज्यात कॉंग्रेशनल अंतराळ पदक, नासा विशिष्ट सेवा पदक आणि नासा अंतराळ उड्डाण पदक यांचा समावेश आहे. त्यांच्या स्मरणार्थ अनेक इमारती, उपग्रह आणि मंगळावरील एक शिखर यांना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण
कल्पना चावला यांचा जन्म १७ मार्च १९६२ रोजी करनाल, हरियाणा येथे झाला. त्यांचे वडील बनारसी लाल चावला हे टायर उत्पादन कारखान्याचे मालक होते, तर आई संजोगता खरबंदा गृहिणी होत्या. त्यांचे कुटुंब मूळचे पाकिस्तानातील गुजरानवाला येथील होते, परंतु भारत-पाकिस्तान फाळणीदरम्यान ते भारतात स्थलांतरित झाले. त्यांना दोन बहिणी (सुनीता आणि दीपा) आणि एक भाऊ (संजय) होते.

लहानपणापासूनच त्यांना अंतराळ अभियांत्रिकीची आवड होती, परंतु वडिलांनी त्यांना वैद्य किंवा शिक्षिका होण्याचा सल्ला दिला होता. तरीही त्यांनी करनाल येथील टागोर बाल निकेतन वरिष्ठ माध्यमिक शाळेतून १९७६ मध्ये शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर त्यांनी दयाल सिंग महाविद्यालयात प्राथमिक अभियांत्रिकीचे अभ्यासक्रम घेतले आणि चंदीगड येथील पंजाब अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून १९८२ मध्ये अंतराळ अभियांत्रिकीची पदवी प्राप्त केली. त्या या महाविद्यालयातील पहिल्या महिला विद्यार्थिनी होत्या.

१९८२ मध्ये त्या पुढील शिक्षणासाठी अमेरिकेत गेल्या. त्यांनी टेक्सास विद्यापीठ, आर्लिंग्टन येथून १९८४ मध्ये विज्ञान शाखेतील पदव्युत्तर पदवी (एम.एस.) मिळवली, जिथे त्यांची प्रबंध "Optimization of cross flow fan housing for airplane wing installation" या विषयावर होता. तिथेच त्यांची भेट त्यांचे पती जीन-पिएर हॅरिसन यांच्याशी झाली आणि २ डिसेंबर १९८३ रोजी त्यांचा विवाह झाला. त्यानंतर कोलोरॅडो विद्यापीठ, बोल्डर येथून १९८८ मध्ये त्यांनी पीएच.डी. प्राप्त केली, ज्याचा प्रबंध "Computation of Dynamics and Control of Unsteady Vortical Flows" या विषयावर होता. या काळात त्यांनी उड्डाण प्रशिक्षण घेतले आणि व्यावसायिक वैमानिकाचा परवाना मिळवला.

करिअर
नासापूर्वी
१९८८ मध्ये कल्पना चावला यांनी नासाच्या एम्स संशोधन केंद्रात कार्य सुरू केले. तिथे त्यांनी संगणकीय द्रव गतिशास्त्रावर संशोधन केले, विशेषतः उभ्या किंवा लहान उड्डाणक्षमता असलेल्या संकल्पनांवर. १९९३ मध्ये त्या ओव्हरसेट मेथड्स या संस्थेत संशोधक आणि उपाध्यक्ष म्हणून रुजू झाल्या. १९९० च्या दशकात त्या अमेरिकेच्या नागरिक बनल्या आणि डिसेंबर १९९४ मध्ये नासाच्या अंतराळवीर प्रशिक्षणासाठी निवडल्या गेल्या.

पहिली अंतराळ मोहीम
१९ नोव्हेंबर १९९७ रोजी त्यांची पहिली अंतराळ मोहीम STS-87 सुरू झाली. त्या स्पेस शटल कोलंबिया यानावर मिशन विशेषज्ञ आणि यांत्रिक हाताच्या संचालक होत्या. त्यांनी "स्पार्टन" उपग्रह सोडण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तो यशस्वी झाला नाही. ही मोहीम १५ दिवस १६ तास चालली आणि त्यांनी पृथ्वीभोवती २५२ प्रदक्षिणा पूर्ण केल्या. भारताचे तत्कालीन पंतप्रधान इंदरकुमार गुजराल यांनी त्यांचे अभिनंदन केले होते.

दुसरी मोहीम आणि मृत्यू
दुसरी मोहीम STS-107 ही १६ जानेवारी २००३ रोजी सुरू झाली. ही वैज्ञानिक संशोधन मोहीम होती, ज्यात त्यांनी अनेक प्रयोग केले. परंतु १ फेब्रुवारी २००३ रोजी यान पृथ्वीवर परतत असताना टेक्सासच्या आकाशात नष्ट झाले आणि सातही अंतराळवीरांचा मृत्यू झाला. अपघाताचे कारण म्हणजे उड्डाणादरम्यान यानाच्या बाह्य टाकीतून फोमचा तुकडा तुटून पंखाला लागला होता. त्यांचे अवशेष झायॉन राष्ट्रीय उद्यानात विखुरण्यात आले.

स्मरण
त्यांच्या नावाने अनेक गोष्टी ठेवण्यात आल्या:
पंजाब अभियांत्रिकी महाविद्यालयातील मुलींचे वसतिगृह.

"कल्पना-१" हा उपग्रह.

मंगळावरील कोलंबिया टेकड्यांतील एक शिखर.

टेक्सास विद्यापीठातील "कल्पना चावला सभागृह".

फ्लोरिडा तंत्रज्ञान संस्थेतील निवास इमारत.

चंद्रावरील एक खड्डा.

हरियाणातील "कल्पना चावला तारांगण".

S.S. कल्पना चावला अंतराळयान.

संदर्भ

वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर
वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म
वर्ग:इ.स. २००३ मधील मृत्यू
वर्ग:स्त्री चरित्रलेख