महाराष्ट्र शासन

महाराष्ट्र सरकार किंवा महाराष्ट्र शासन (Government of Maharashtra) हे महाराष्ट्र राज्यासाठी घटनात्मक राज्य शासित प्राधिकरण आहे. महाराष्ट्र राज्याच्या १ मे, इ.स. १९६० रोजीच्या स्थापनेपासूनच येथे स्वतंत्र राज्य सरकार अस्तित्वात आहे. हे एक लोकशाही पद्धतीने निवडून चालणारे सरकार आहे, ज्यामध्ये दर ५ वर्षांनी २८८ लोकांचे सदस्य विधानसभेवर निवडून जातात. महाराष्ट्राच्या विधिमंडळात २ सभागृहे आहेत..
विधानसभा (कनिष्ठ सभागृह) आणि 
विधान परिषद (वरिष्ठ सभागृह).
 महाराष्ट्राच्या विधानपरिषदेमध्ये एकूण ७८ आमदार आहेत, त्यापैकी ६६ आमदार हे निवडून तर १२ आमदार नामनिर्देशित असतात. भारताच्या संसदीय व्यवस्थेप्रमाणेच कनिष्ट सभागृहात म्हणजेच विधानसभेत बहुमत असणारा पक्ष किंवा पक्षांचा गटच सरकार स्थापन करु शकतो. विधानसभेत बहुमताचे नेतृत्व करणारा नेताच मुख्यमंत्री बनतो आणि दोन्ही सभागृहाच्या सदस्यामधून मंत्रीमंडळाची नियुक्ती केली जाते आणि विविध मंत्रालयाचा कारोभार या मंत्र्यांकडे सोपवला जातो. निवडून न आलेली व्यक्ती मुख्यमंत्री झाल्यास, त्यांना पुढील ६ महिन्यांच्या आत कोणत्याही सभागृहात निवडून येणे बंधनकारक असते. भारतीय राज्यघटनेनुसार, राज्यपाल हा राज्याचा प्रमुख असतो, परंतु वास्तविक कार्यकारी अधिकार मुख्यमंत्र्यांकडे असतो. देवेंद्र फडणवीस हे महाराष्ट्राचे सध्याचे मुख्यमंत्री आहेत.

 प्रमुख घटनात्मक पदे 
अनुक्रमपदपदस्थचित्रपासून१.राज्यपालसिपी राधाकृष्णन 60px२७ जुलै २०२४२.मुख्यमंत्रीदेवेंद्र फडणवीस  100x100अंश३० जून २०२२३.उपमुख्यमंत्रीअजित पवारमध्यवर्ती|विनाचौकट|100x100अंश३० जून २०२२४.सभापती,महाराष्ट्र विधान परिषद राम शिंदे - ८ जुलै २०१६५.अध्यक्ष, महाराष्ट्र विधानसभाराहुल नार्वेकर   ३ जुलै २०२२६.उपसभापती, विधानपरिषदनीलम गोऱ्हे - ८ सप्टेंबर २०२०७.उपाध्यक्ष, महाराष्ट्र विधानसभाअण्णा बनसोडे - १४ मार्च २०२०८.सभागृह नेते, विधानसभा देवेंद्र फडणवीस  ३ जुलै २०२२९.सभागृह नेते, विधानपरिषदअजित पवार - १७ ऑगस्ट २०२२१०.उपनेते, महाराष्ट्र विधानसभाएकनाथ शिंदेमध्यवर्ती|विनाचौकट|100x100अंश ३ जुलै २०२२११.उपनेते, महाराष्ट्र विधानपरिषदउदय सामंत - १७ ऑगस्ट २०२२१२.विरोधी-पक्षनेता, विधानसभारिक्त  ४ जुलै २०२२१३.विरोधी-पक्षनेता, विधानपरिषदअंबादास दानवे - ९ ऑगस्ट २०२२१४.मुख्य-न्यायाधीश, उच्च न्यायालयन्यायमूर्ती दीपांकर दत्ता  -२८ एप्रिल २०२०१५.मुख्य सचिव, महाराष्ट्र सौ. सुजाता सौनिक -२८ फेब्रुवारी २०२२१६.पोलीस महासंचालक, महाराष्ट्र पोलीस श्रीमती रश्मी शुक्ला  -१८ फेब्रुवारी २०२२१७आयुक्त, राज्य निवडणूक आयोग UPS मदान (दिनेश वाघमारे) -२६ मे २०२०१८अध्यक्ष, लोकसेवा आयोग रजनीश सेठ -२६ नोव्हेंबर २०२११९अध्यक्ष, राज्य महिला आयोग रुपाली चाकणकर  -२१ ऑक्टोबर २०२१

 मंत्रीमंडळ 

मंत्रीमंडळाला इंग्रजीमध्ये कॅबिनेट म्हणतात. ह्या मंत्रीमंडळात जो सहभागी असतो तो मंत्री होय. मंत्रीमंडळातील मंत्री हा त्याला मिळालेल्या विभागाचा प्रमुख असतो आणि ह्या खात्यांशी संबंधित निर्णय घेण्याचा अंतिम अधिकार त्याच्याकडे असतो. त्याच्या हाताखाली राज्यमंत्री, उपमंत्री असू शकतात. राज्यमंत्री मंत्रीमंडळातील बैठकींमध्ये सहभाग नाही घेऊ शकत. स्वतंत्र प्रभार असणारा राज्य मंत्री हा एक प्रकारे कॅबिनेट मंत्र्यांसारखाच असतो, संबंधित खात्यांशी अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार त्याच्याकडे असतो. पण हा देखील मंत्रीमंडळाच्या बैठकीत केवळ त्याच्या खात्याचा चर्चेपुरताच सहभाग घेऊ शकतो. मंत्रीमंडळातील मुख्यमंत्र्यासहित एकूण मंत्र्यांची संख्या विधानसभेतील एकूण सदस्यांच्या १५ टक्क्यांपेक्षा अधिक असणार नाही, अशी तरतूद आहे. महाराष्ट्राच्या विधानसभेत २८८ आमदार आहेत. म्हणजेच २८८ च्या १५ % संख्या ४३, मग मंत्रीमंडळात जास्तीत जास्त ४३ मंत्री होऊ शकतात. त्यातले किती कॅबिनेट मंत्री व किती राज्यमंत्री करायचे हे मुख्यमंत्र्यांच्या हाती असते.

महाराष्ट्रात १४ व्या विधानसभा निवडणुकीनंतर १२ नोव्हेंबर ते २३ नोव्हेंबर २०१९ महाराष्ट्रात राष्ट्रपती शासन लागू करण्यात आले होते. त्यानंतर देवेंद्र फडणवीस यांनी मुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली, पण बहुमत नसल्यामुळे मुख्यमंत्री पदाचा राजीनामा दिला. दोन दिवसांनंतर, २८ नोव्हेंबर २०१९ रोजी महाविकास आघाडीचे नेते उद्धव ठाकरे यांनी मुख्यमंत्री पदाची शपथ घेतली. शिवसेनेतील अंतर्गत बंडामुळे उद्धव ठाकरेंनी २९ जून २०२२ रोजी मुख्यमंत्री पदाचा राजीनामा द्यावा लागला. त्यानंतर एकनाथ शिंदेंनी भाजपच्या सहाय्याने मुख्यमंत्रीपदाची शपथ घेतली, तर भाजपचे देवेंद्र फडणवीस यांनी उपमुख्यमंत्री म्हणून शपथ घेतली.

 मंत्री 

अनुक्रमनावमतदारसंघविभागपक्षकार्यकाळपासूनकालावधी१.  , मुख्यमंत्रीकोपरी-पाचपाखाडीसामान्य प्राशासन, नगर विकास, माहिती व तंत्रज्ञान, माहिती व जनसंपर्क, सार्वजनिक बांधकाम(सार्वजनिक प्रकल्प), परिवहन, पणन, सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य, मदत व पुनर्वसन, आपत्ती व्यवस्थापन, मृद व जलसंधारण, पर्यावरण व वातावरणीय बदल, अल्पसंख्याक व औकाफ आणि इतर कोणत्याही मंत्र्यांना विवक्षितपणे नेमून न दिलेले विभाग किंवा विषय शिवसेना(शिंदे गट)३० जून २०२२()२. , उप मुख्यमंत्रीनैर्ऋत्य नागपूरगृह, वित्त, नियोजन, राज्य उत्पादन शुल्क, विधी व न्याय, जलसंपदा व लाभक्षेत्र विकास, गृहनिर्माण, ऊर्जा, राजशिष्टाचारभाजप३० जून २०२२()३.राधाकृष्ण विखे-पाटील शिर्डीमहसूल, पशुसंवर्धन आणि दुग्धविकास भाजप -()४.सुधीर मुनगंटीवार बल्लारपूरवने, सांस्कृतिक कार्य, व मत्स्य व्यवसाय भाजप -()५.रविंद्र चव्हाण  डोंबिवलीसार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रम वगळून), अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण  भाजप -()६.चंद्रकांत पाटील कोथरुडउच्च व तंत्रशिक्षण, वस्त्रोद्योग आणि संसदीय कार्य भाजप -()७.विजयकुमार गावित नंदुरबारआदिवासी विकास भाजप -()८.गिरीष महाजन जामनेरग्राम विकास आणि पंचायती राज, वैद्यकीय शिक्षण, क्रीडा व युवक कल्याण भाजप -()९.गुलाबराव पाटील जळगाव ग्रामिणपाणीपुरवठा व स्वच्छता शिवसेना(शिंदे गट) -()१०.दादा भुसे मालेगाव बाह्यबंदरे व खनिकर्म शिवसेना(शिंदे गट) -()११.संजय राठोड डिग्रसअन्न व औषध प्रशासन शिवसेना(शिंदे गट) -()१२.संदीपान भुमरे पैठणरोजगार हमी योजना व फलोत्पादन शिवसेना(शिंदे गट) -()१३.उदय सामंत रत्‍नागिरीउद्योग शिवसेना(शिंदे गट) -()१४.तानाजी सावंत परंडासार्वजनिक आरोग्य व कुटुंब कल्याण शिवसेना(शिंदे गट) -()१५.अब्दुल सत्तार सिल्लोडकृषी शिवसेना(शिंदे गट) -()१६.दीपक केसरकर सावंतवाडीशालेय शिक्षण व मराठी भाषा शिवसेना(शिंदे गट) -()१७.अतुल सावे छत्रपती संभाजीनगर पूर्वसहकार, इतर मागास व बहुजन कल्याण भाजप -()१८.शंभूराज देसाई पाटणराज्य उत्पादन शुल्क शिवसेना(शिंदे गट) -()१९.मंगलप्रभात लोढा मलबार हिल पर्यटन, कौशल्य विकास व उद्योजकता, महिला व बालविकास भाजप -()

 राज्यमंत्री 
अनुक्रमनावमतदारसंघविभागपक्षकार्यकाळपासूनकालावधी१.राधाकृष्ण-विखे पाटील
| शिर्डी
|महसूल , पशुसंवर्धन व दुग्धविकास
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|२.
|रिक्त| -
|गृह (शहरे), गृहनिर्माण, परिवहन, माहिती तंत्रज्ञान, संसदीय कार्ये, माजी सैनिक कल्याण
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|३.
|रिक्त| -
|गृह (ग्रामीण) , वित्त , नियोजन , राज्य उत्पादन शुल्क , कौशल्य विकास व उद्योजकता , पणन
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|४.
|रिक्त| -
|जलसंपदा व लाभक्षेत्र विकास , शालेय शिक्षण , महिला व बालविकास , इतर मागासवर्ग , सामाजिक व शैक्षणिक मागास प्रवर्ग , विमुक्त जाती , भटक्या जमाती आणि विशेष मागास प्रवर्ग कल्याण, कामगार
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|५.
|रिक्त| -
|सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रम वगळून), मृद व जलसंधारण, वने, पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय, सामान्य प्रशासन
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|६.
|रिक्त| -
|सहकार, कृषी, सामाजिक न्याय, अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण, अल्पसंख्यांक विकास व औकाफ, मराठी भाषा
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|७.
|रिक्त| -
|सार्वजनिक आरोग्य व कुटुंब कल्याण, वैद्यकीय शिक्षण, अन्न व औषध प्रशासन, वस्त्रोद्योग, सांस्कृतिक कार्य
| width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|८.
|रिक्त| -
|पर्यावरण, पाणी पुरवठा व स्वच्छता, सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रम), रोजगार हमी, भूकंप पुनर्वसन, संसदीय कार्ये
| rowspan="3" width="4px" bgcolor="" |
| -
| -
|()
|-
|९.
|रिक्त| -
|नगर विकास, उर्जा, आदिवासी विकास, उच्च व तंत्र शिक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन, मदत व पुनर्वसन
| -
| -
|()
|-
|१०.
|रिक्त'' -उद्योग, खनिकर्म, पर्यटन, फलोत्पादन, क्रीडा व युवक कल्याण, राजशिष्टाचार, माहिती व जनसंपर्क - -()

सर्व विभाग

  सामान्य प्रशासन विभाग, महाराष्ट्र शासन
  माहिती व जनसंपर्क विभाग, महाराष्ट्र शासन 
  माहिती व तंत्रज्ञान विभाग, महाराष्ट्र शासन
  विधी व न्याय विभाग, महाराष्ट्र शासन
  गृह विभाग, महाराष्ट्र शासन
  राज्य सीमा संरक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
  सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रम वगळून) विभाग, महाराष्ट्र शासन
  सार्वजनिक बांधकाम (सार्वजनिक उपक्रमांसह) विभाग, महाराष्ट्र शासन
  वित्त  विभाग, महाराष्ट्र शासन
  नियोजन विभाग, महाराष्ट्र शासन
  महसूल विभाग, महाराष्ट्र शासन
  राज्य उत्पादन शुल्क विभाग, महाराष्ट्र शासन
   विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन
  सामाजिक न्याय विभाग, महाराष्ट्र शासन
  वन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 १६. पर्यावरण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 १७. उर्जा विभाग, महाराष्ट्र शासन  
 १८. जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन 
 १९. लाभक्षेत्र विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन 
 २०. सार्वजनिक आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २१. गृहनिर्माण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २२.  नगरविकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २३. ग्रामविकास व पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २४. कामगार विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २५. सहकार विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २६. पणन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २७. परिवहन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 २८. उद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन   
 २९. खाणकाम विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३०. वस्त्रोद्योग विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३१. राजशिष्टाचार विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३२. पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३३. सांस्कृतिक कार्य विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३४. मराठी भाषा विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३५. पाणी पुरवठा विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३६. मृदा आणि जलसंधारण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३७. संसदीय कार्य विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३८. स्वच्छता विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ३९. महिला व बालविकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४०.  शालेय शिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४१. वैद्यकीय शिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४२. उच्च व तंत्रशिक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन 
 ४३. कौशल्य विकास व उद्योजकता विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४५.  क्रीडा व युवक कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४६.  माजी. सेवा कर्मचारी कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन 
 ४७.  कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन 
 ४८. अन्न, नागरी पुरवठा व ग्राहक संरक्षण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ४९. अन्न व औषध प्रशासन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५०.  पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५१.  दुग्ध व्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५२.  फलोत्पादन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५३.  मत्स्य व्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५४. बंदर विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५५. आपत्ती व्यवस्थापन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५६. मदत आणि पुनर्वसन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५७. खार जमीन विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५८. भूकंप पुनर्वसन विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ५९. रोजगार हमी योजना विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६०. अल्पसंख्यांक विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६१. बहुसंख्य कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६२. आदिवासी विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६३. विमुक्त जाती विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६४. भटक्या जमाती विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६५. इतर मागासवर्गीय विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६६. इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६७. विशेष मागासवर्गीय कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन
 ६८. सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासवर्गीय विभाग, महाराष्ट्र शासन

 पालकमंत्री 
पालकमंत्री हे मुख्यमंत्री यांच्या कडून प्रत्येक जिल्ह्यासाठी नियुक्त केले जातात. जिल्हा प्रशासन व राज्य सरकार मधील एक महत्वाचा दुवा म्हणून ते काम करतात. सध्याच्या महाराष्ट्राच्या वर्तमान पालकमंत्र्यांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:

शिंदे - फडणवीस सरकार मधील पालकमंत्र्यांची यादी-
अनुक्रमजिल्हापालकमंत्रीपक्षपासून०१अहमदनगरराधाकृष्ण विखे पाटील भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०२अकोलादेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०३अमरावतीदेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०४औरंगाबादसंदिपान भुमरे शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२०५बीडअतुल सावे भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०६भंडारादेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०७बुलढाणागुलाबराव पाटील शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२०८चंद्रपूरसुधीर मुनगंटीवार भाजप २४ सप्टेंबर २०२२०९धुळेगिरीश महाजन भाजप २४ सप्टेंबर २०२२१०गडचिरोलीदेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२११गोंदियासुधीर मुनगंटीवार भाजप २४ सप्टेंबर २०२२१२हिंगोलीअब्दुल सत्तार शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२१३जळगावगुलाबराव पाटील शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२१४जालनाअतुल सावे भाजप २४ सप्टेंबर २०२२१५कोल्हापूरदीपक केसरकर शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२१६लातूरगिरीश महाजन भाजप २४ सप्टेंबर २०२२१७मुंबई शहरदीपक केसरकर शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२१८मुंबई उपनगरमंगलप्रभात लोढा भाजप २४ सप्टेंबर २०२२१९नागपूरदेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२२०नांदेडगिरीश महाजन भाजप २४ सप्टेंबर २०२२२१नंदुरबारविजयकुमार गावित भाजप २४ सप्टेंबर २०२२२२नाशिकदादा भुसे शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२२३उस्मानाबादतानाजी सावंत शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२२४पालघररवींद्र चव्हाण भाजप २४ सप्टेंबर २०२२२५परभणीतानाजी सावंत शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२२६पुणेचंद्रकांत पाटील भाजप २४ सप्टेंबर २०२२२७रायगडउदय सामंत शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२२८रत्‍नागिरीउदय सामंत शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२२९सांगलीसुरेश खाडे भाजप २४ सप्टेंबर २०२२३०साताराशंभूराज देसाई शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२३१सिंधुदुर्गरवींद्र चव्हाण भाजप २४ सप्टेंबर २०२२३२सोलापूरराधाकृष्ण विखे पाटील भाजप २४ सप्टेंबर २०२२३३ठाणेशंभूराज देसाई शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२३४वर्धादेवेंद्र फडणवीस भाजप २४ सप्टेंबर २०२२३५वाशिमसंजय राठोड शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२३६यवतमाळसंजय राठोड शिवसेना(शिंदे गट) २४ सप्टेंबर २०२२
प्रमुख नेते
महाराष्ट्राचे राज्यपाल
महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी
महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांची यादी
महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभापतींची यादी
महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या उप सभापतींची यादी
महाराष्ट्र विधानसभेच्या अध्यक्षांची यादी
महाराष्ट्र विधानसभेच्या उप अध्यक्षांची यादी
महाराष्ट्र विधानसभेच्या सभागृह नेत्याची यादी
महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या सभागृहातील नेत्यांची यादी
महाराष्ट्र विधानसभेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी
महाराष्ट्र विधान परिषदेच्या विरोधी पक्षनेत्यांची यादी

 हे सुद्धा पहा 
 महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री
 महाराष्ट्राचे राज्यपाल
 महाराष्ट्र शासनाचे विभाग
 महाराष्ट्र शासनाबद्दलचे दालन
 महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९

 बाह्य दुवे 
 महाराष्ट्र राज्य सरकारचे अधिकृत संकेतस्थळ
 संदर्भ 

*