कद्रू

हिंदू पौराणिक साहित्यानुसार कद्रू (संस्कृत: कद्रू) ही कश्यपाची पत्नी व नाग वंशाची माता होती[.

कद्रू ( संस्कृत : कद्रू , शब्दशः  'पिवळसर', IAST : कद्रू ) ही सामान्यतः दक्षाची कन्या आणि हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये कश्यप ऋषीची पत्नी मानली जाते . कश्यप हा मरीचीचा मुलगा आहे , जो मानसपुत्र आहे, जो ब्रह्मदेवाचा मनाने जन्मलेला मुलगा आहे . कद्रूला नागांची आई , सर्पांची जात म्हणून ओळखले जाते.

कद्रूच्या आख्यायिका तिच्या मोठ्या बहिणी विनताशी असलेल्या तिच्या नात्याबद्दल सांगतात , जी कश्यपाच्या अनेक पत्नींपैकी एक होती. एका कथेत, कद्रू आणि विनता कश्यपाच्या मुलांना जन्म देण्यासाठी स्पर्धा करतात, जे एकमेकांपेक्षा अधिक शक्तिशाली असतात. कद्रू हजार नागांना जन्म देते, तर विनता अरुण आणि गरुड यांना दोन पुत्रांना जन्म देते. कद्रूला विनतापेक्षा अधिक धूर्त आणि धूर्त म्हणून देखील चित्रित केले आहे. ती विनताला उच्चैःश्रवाच्या , दिव्य पांढऱ्या घोड्याच्या शेपटीचा रंग अंदाज लावण्याचे आव्हान देते . विनता शेपटी पांढरी असल्याचे सांगितल्यानंतर, कद्रू विनताला फसवते आणि तिच्या मुलांना घोड्याच्या शेपटीभोवती गुंडाळण्यास सांगते, ज्यामुळे ती काळी दिसते. परिणामी, विनता पैज हरते आणि ती आणि तिचे पुत्र कद्रू आणि तिच्या पुत्रांचे गुलाम बनण्यास भाग पाडले जाते.

 कुटुंब 
साधारणपणे, कद्रूचे वर्णन दक्ष प्रजापतीची कन्या आणि महर्षी कश्यप यांची पत्नी म्हणून केले जाते . हिंदू महाकाव्य महाभारत , जे तिच्याबद्दल तपशीलवार कथा देते, तिला कश्यपाच्या अनेक पत्नींपैकी एक म्हणून ओळखते. 

ती दक्षाची कन्या होती असाही एक मत आहे, परंतु पुराणिक साहित्यातून ती स्थापित झालेली नाही . वाल्मिकी रामायणातील अरण्यकांडात असा उल्लेख आहे की दक्षप्रजापतीला साठ मुली होत्या ज्यांपैकी त्याने अदिती , दिती , दनु , ताम्र , क्रोधवास , मुनी आणि सुरसा यांचा विवाह कश्यपशी केला. क्रोधवासाला आठ मुली होत्या ज्यांपैकी कद्रू ही एक होती. अशाप्रकारे, कद्रूला पर्यायीरित्या दक्षाची नात मानता येईल. कद्रूची बहीण विनता ही कश्यपाची दुसरी पत्नी आहे. 

 आख्यायिका 

 वरदान 
कद्रू ही विनताची धाकटी बहीण होती आणि जेव्हा त्या दोघी कश्यपासोबत त्याच्या पत्नी म्हणून राहत होत्या आणि त्याच्या सर्व सुखसोयींची काळजी घेत होत्या तेव्हा त्याने त्यांना प्रत्येकी एक वरदान देऊन आशीर्वाद दिला. कद्रूने एक हजार नाग किंवा नागपुत्र मागितले जे शूर असावेत. तिच्या बहिणीच्या पुत्रांच्या मागणीमुळे विनताने कद्रूच्या मुलांपेक्षा अधिक शक्तिशाली आणि तेजस्वी फक्त दोन पुत्र मागितले. कश्यपाने त्यांना त्यांची इच्छा पूर्ण केली. त्याच्या पत्नी गर्भवती झाल्यानंतर, त्याने त्यांना मुलांची काळजी घेण्याचा सल्ला दिला आणि नंतर वनात तपश्चर्येसाठी निघून गेला. 

 मुले 
बऱ्याच काळानंतर कद्रूने एक हजार अंडी आणि विनता यांनी दोन अंडी जन्माला घातली. अंडी काळजीपूर्वक गरम पाण्याच्या भांड्यात  किंवा उबदार ठेवलेल्या भांड्यात उबवली गेली.  पाचशे वर्षांनंतर, कद्रूने घातलेली अंडी उबली आणि तिचे पुत्र जिवंत झाले;  या हजार नाग पुत्रांपैकी, सर्वात प्रमुख म्हणजे शेष , वासुकी आणि तक्षक . या जगात जन्मलेले सर्व सर्प या हजार पुत्रांचे वंशज आहेत. विनता तिच्या अंड्यांमधून बाहेर पडली नसल्याने तिला मत्सर वाटला. घाईघाईच्या क्षणात, तिने एक अंडे फोडले आणि त्यातून एक अर्धवट मुलगा प्रकट झाला. हा मुलगा त्याच्या शारीरिक स्वरूपामुळे संतापला आणि त्याने तिच्या घाईघाईच्या कृत्याबद्दल त्याच्या आईला शाप दिला की, तिच्या दुसऱ्या अंड्यातून मुलगा जन्माला येईपर्यंत ती पाचशे वर्षे कद्रूची गुलाम राहील.  तो सूर्यदेव आणि लाल आकाशाच्या निर्मात्याचा सारथी आणि संदेशवाहक बनला आणि म्हणून त्याचे नाव अरुण ठेवण्यात आले .  अखेर, पाचशे वर्षांनंतर, विनताचा दुसरा मुलगा गरुड हा प्रचंड शक्ती असलेल्या एका विशाल पक्ष्याच्या रूपात जन्माला आला. जन्मताच तो अन्नाच्या शोधात कृपेने उडून गेला. 

 वंश 
कश्यपापासून हिला झालेले १११ पुत्र नाग अथवा काद्रवेय या मातृक नावाने संबोधले जातात. अनंत, तक्षक, धृतराष्ट्र, नहुष, शेष हे काद्रवेयांपैकी विशेष ख्यात नाग होत. 

 संदर्भ यादी 

वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती