शास्त्र

व्यापक अर्थाने, विशिष्ट विषय किंवा विषयांच्या गटाशी संबंधित सर्व ज्ञान, जे एकत्रित केले गेले आहे आणि योग्य क्रमाने ठेवले आहे, त्याला शास्त्र म्हणतात.  जसे, भौतिकशास्त्र, आर्किटेक्चर, आर्किटेक्चर, प्राणीशास्त्र, अर्थशास्त्र, विद्युत, वनस्पतिशास्त्र इ.  शास्त्राचा अर्थ शास्त्र आहे.'शास्त्र' हा शब्द 'शासू अनुशिष्ठौ' पासून आला आहे ज्याचा अर्थ 'शिस्त लावणे किंवा उपदेश करणे' आहे.

विज्ञान हे कोणत्याही विषयाच्या, ज्ञानाच्या किंवा कलेच्या सर्व पैलूंचे त्याच्या मूलभूत तत्त्वांपासून सुरू होणारे एक सुनियोजित, सूत्रबद्ध प्रतिनिधित्व आहे.  येथे शास्त्राची व्याख्या खालीलप्रमाणे केली आहे-

शास्ती च त्रयते च.  शिष्य अनेन ।

म्हणजेच जे शिक्षण शिस्त देऊन आपले रक्षण करते, मार्गदर्शन करते, कधी बोट धरून मार्गदर्शन करते, त्याला 'शास्त्र' म्हणतात.  अशा रीतीने धर्मग्रंथ आणि शास्त्रे पाहिली तर शास्त्रांना खूप महत्त्व आहे.  असंख्य शास्त्रे आहेत, विद्वान शास्त्रे रचत राहतात.

परंतु धर्माच्या संदर्भात 'शास्त्र' म्हणजे ऋषी-मुनी इत्यादींनी लिहिलेल्या त्या प्राचीन ग्रंथांचा संदर्भ ज्यामध्ये लोककल्याणासाठी विविध प्रकारची कर्तव्ये सांगितली गेली आहेत आणि अनुचित कृत्यांचा निषेध करण्यात आला आहे.  दुसऱ्या शब्दांत, धर्मग्रंथ म्हणजे ते ग्रंथ जे लोकांच्या हितासाठी आणि शिस्तीसाठी तयार केले गेले आहेत.  सामान्यत: शास्त्रात सांगितलेली कामे पूर्वानुभूती मानली जातात आणि ज्या गोष्टी शास्त्रात निषिद्ध आहेत, त्या निषिद्ध आणि वर्ज्य मानल्या जातात.  शास्त्रांमध्ये अध्यापनशास्त्र, नीतिशास्त्र किंवा धर्मशास्त्र, स्थापत्यशास्त्र, खगोलशास्त्र, अर्थशास्त्र, आयुर्वेद, व्याकरण, तत्त्वज्ञान, कला, धनुर्वेद (लष्करी विज्ञान) इत्यादींचा समावेश होतो.

फायदे
काही शास्त्रे अनुभवजन्य ज्ञानाच्या शोधात असतात व ते प्राप्त करून घेण्यासाठी विशिष्ट पद्धतींचा वापर करतात. या शास्त्रांचा एक स्वतंत्र गट होतो. या गटातील शास्त्रांना विज्ञान हे नाव देता येईल. विज्ञान  गटाबाहेर असणारी शास्त्रे उद्दिष्ट व पद्धती या दोन्ही बाबतींत विज्ञानांपेक्षा वेगळी आहेत.प्रकरण १ : सौंदर्यशास्त्राचे स्वरूप  गणित हे एक शास्त्र आहे. तसेच इतर विज्ञानातील उपपत्तीन्ची मांडणी करण्यात गणित उपयोगी पडते. त्याची कारणे दोन.

कोण्यताही उपपत्तीमध्ये एक भाग गणनेचा असतो. उदाहरणार्थ कालमापनात अमुक सेकंद, अमुक मिनिटे, अमुक तास, अमुक दिवस, अमुक महिने, अमुक वर्षे या साऱ्या संकल्पना संख्या वापरून व्यक्त करता येतात. संख्या हा गणितातील एक महत्त्वाचा विचार आहे. त्याचप्रमाणे कोण्यताही उपपत्तीत विशिष्ट "space"ची संकल्पना असते. "space" हा गणितातील दुसरा महत्त्वाचा विचार आहे. किंबहुना गणित म्हणजे "संख्या व space वापरून व्यक्त झालेला विचार" अशी गणिताची व्याख्या करता येईल.
संदर्भ

वर्ग:पद्धतशीर अभ्यास
वर्ग:विज्ञान