नक्षत्र

आकाशातले काही विशिष्ट तारकासमूह  नक्षत्र ह्या नावाने ओळखले जातात. नक्षत्रांची यादी अथर्ववेद, तैत्तरीय संहिता, शतपथ ब्राह्मण यांत दिली आहे.

चंद्र आकाशात ज्या दीर्घ वर्तुळ मार्गातून भ्रमण करताना दिसतो त्या मार्गाला क्रांतिवृत्त म्हणतात.  क्रांतिवृत्ताचे सत्तावीस समान भाग कल्पिले आहेत. त्यांतील प्रत्येकात येणाऱ्या एकेका तारकापुंजाला नक्षत्र म्हणतात. अशी एकूण २७ नक्षत्रे आहेत. म्हणून प्रत्येक नक्षत्राने क्रांतिवृत्तावर व्यापलेली जागा (३६० अंश भागिले २७ = १३° २०′) १३ अंश २० कला असते. प्रत्येक नक्षत्र हा परत ४ पदां मध्ये भागला गेला आहे.

आकाशात नक्षत्रांशिवाय इतरही अनेक तारकासमूह आहेत. 

 यादी 
 #  नाव  फलज्योतिष्यान्वये देवता  संबंधित तारका  मानचित्र  स्थिती  पद  पद १  पद २  पद ३  पद ४ १  अश्विनी  केतू β (बिटा) आणी γ (गामा) मेष तारामंडल  100px  ०° – १३° २०′ मेष  चु   चे   चो   ला  २  भरणी  शुक्र 35 Arietis, 39 Arietis आणि 41 Arietis  100px  13AR20-26AR40  ली   लू   ले   लो  ३  कृत्तिका  रवी Pleiades (star cluster)  100px  26AR40-10TA00  अ   ई  उ  ए  ४  रोहिणी  चंद्र Aldebaran  100px  10TA00-23TA20  ओ  वा  वी  वु ५  मृगशीर्ष  मंगळ λ, φ Orionis 100px  23TA40-06GE40  वे   वो   क  की ६  आर्द्रा  राहू Betelgeuse  100px  06GE40-20GE00  कु  घ  ङ  छ ७  पुनर्वसु  गुरू Castor आणि Pollux  100px  20GE00-03CA20  के  को  हा  ही ८  पुष्य शनी  γ, δ आणि θ Cancri  100px  03CA20-16CA40  हू  हे  हो  डा ९  आश्लेषा  बुध δ, ε, η, ρ, आणि σ Hydrae  100px 16CA40-30CA500  डी  डू  डे  डो १०  मघा  केतू Regulus  100px  00LE00-13LE20  मा  मी  मु  मे ११ (11)  पूर्वाफाल्गुनी  शुक्र δ आणि θ Leonis  100px  13LE20-26LE40  मो  टा  टी  टू १२ (12)  उत्तराफाल्गुनी  रवी Denebola  100px  26LE40-10VI00  टे  टो  पा  पी १३ (13)  हस्त  चंद्र α,  β, γ, δ आणि ε Corvi 100px  10VI00-23VI20  पू  प  ण  ठ १४ (14)  चित्रा   मंगळ Spica  100px  23VI20-06LI40  पे  पो  रा  री १५ (15)  स्वाती   राहू Arcturus  100px  06LI40-20LI00  रू  रे  रो  ता १६ (16)  विशाखा  गुरू/बृहस्पति α, β, γ आणि ι Librae 100px  20LI00-03SC20  ती  तू  ते  तो १७ (17)  अनुराधा (Anurādhā)  शनी β, δ and π Scorpionis  100px  03SC20-16SC40  ना  नी  नू  ने १८ (18)  ज्येष्ठा (Jyeshtha) बुध α, σ, and τ Scorpionis  100px  16SC40-30SC00  नो  या  यी  यू १९ (19)  मूळ (Mūla) केतू ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ and ν Scorpionis  100px  00SG00-13SG20  ये  यो  भा  भी २० (20)  पूर्वाषाढा (Pūrva Ashādhā) शुक्र δ and ε Sagittarii  100px 13SG20-26SG40  भू   धा  फा  ढा २१ (21)  उत्तराषाढा (Uttara Ashādhā) रवी ζ and σ Sagittarii  100px  26SG40-10CP00  भे  भो  जा  जी २२ (22)  श्रवण (Shravana) चंद्र α, β and γ Aquilae  100px  10CP00-23CP20  खी  खू  खे  खो २३ (23)  धनिष्ठा (Shravishthā) or Dhanisthāमंगळ α to δ Delphinus  100px 23CP20-06AQ40  गा  गी  गु  गे २४ (24)   शतभिषा (Shatabhisha) राहू γ Aquarii  100px 06AQ40-20AQ00  गो  सा  सी  सू २५ (25)  पूर्वाभाद्रपदा (Pūrva Bhādrapadā) गुरू/बृहस्पति α and β Pegasi  100px 20AQ00-03PI20  से  सो  दा  दी २६ (26)  उत्तराभाद्रपदा (Uttara Bhādrapadā) शनी γ Pegasi and α Andromedae  100px  03PI20-16PI40  दू  थ  झ  त्र २७ (27)  रेवती (Revatī) बुध ζ Piscium  100px  16PI40-30PI00  दे  दो  चा  ची

पुण्यामधे "नक्षत्र उद्यान" नावाचे एक उद्यान कोथरूडमध्ये आहे.

 २८वे नक्षत्र 
तैत्तिरीय संहितेत आणि अथर्ववेदात २८ नक्षत्रांचा उल्लेख आहे. त्यांमध्ये अभिजित हे २८ वे नक्षत्र आहे. परंतु कालांतराने हे नक्षत्र क्रांतिवृत्तावरून बाजूला सरकले, म्हणूनच आज केवळ २७ नक्षत्रे मानली जातात. अभिजित नक्षत्र हे उत्तराषाढा आणि श्रवण नक्षत्र यांच्यादरम्यान आहे. उत्तराषाढाचा शेवटचा एक चरण व श्रावणाचा आरंभीचा एक चरण मिळून अभिजित नक्षत्र होते.

 त्रिपाद नक्षत्रे 
कृत्तिका, पुनर्वसु, उत्तरा फाल्गुनी, विशाखा, उत्तराषाढा व पूर्वाभाद्रपदा या नक्षत्रांना त्रिपाद नक्षत्रे असे म्हणतात.

 पंचक नक्षत्रे 
धनिष्ठा नक्षत्राचे ३रे आणि ४थे चरण, शततारका, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा व रेवती या नक्षत्रांना पंचक नक्षत्रे असे म्हणतात.

भारतीय ज्योतिषशास्त्रानुसार एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूच्या वेळेस जर त्रिपाद किंवा पंचक नक्षत्र लागलेले असेल तर या नक्षत्राचे दोष लागू नये म्हणून अग्नीदाह करताना पुत्तलविधी केला जातो. किंवा सुतकाचे दिवस संपल्या नंतर, म्हणजेच ११ व्या दिवशी त्रिपाद नक्षत्र / पंचक नक्षत्र शांती केली जाते.

पुस्तके
 नक्षत्रकथा (लीना दामले)

 संदर्भ 

*
वर्ग:हिंदू कालमापन
वर्ग:हिंदू पंचांग
वर्ग:ज्योतिष
वर्ग:आकाश
वर्ग:खगोलशास्त्र
वर्ग:फलज्योतिष
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख