मुळशी धरण

मुळशी धरण हे पुणे जिल्ह्यातील मुळा नदीवरील धरण आहे.

धरणातील पाणी सिंचनासाठी तसेच टाटा पॉवरद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या भिरा जलविद्युत प्रकल्पात वीज निर्मितीसाठी वापरले जाते. या केंद्रावर १९२७ मध्ये बसवलेल्या सहा २५ मेगावॅट क्षमतेच्या पेल्टन टर्बाइन आणि १५० मेगावॅट क्षमतेचे एक पंप्ड स्टोरेज युनिट चालवले जाते. कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात असलेल्या या जलाशयातील पाणी जलविद्युत निर्मितीसाठी भिरा पॉवर हाऊसमध्ये वळवले जाते. तयार होणारी वीज मुंबई शहराला पुरविली जाते. 

धरण आणि वीज केंद्राच्या बांधकामादरम्यान धरण विरोधात सत्याग्रह करण्यात आला (एप्रिल १९२१ ते डिसेंबर १९२४). विनायक भुस्कुटे आणि पांडुरंग महादेव बापट यांनी मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले, ज्या शेतकऱ्यांची जमीन प्रकल्प बांधण्यासाठी घेण्यात आली होती त्यांचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी ही चळवळ होती. त्यांच्या नेतृत्वाची दखल घेऊन पांडुरंग महादेव बापट यांना सेनापती (सेनापती) असे नाव देण्यात आले. 

मूळशी धरण बांधून १०० वर्षे जरी होऊन गेली तरी धरणग्रस्तांच्या अनेक मागण्या अजूनही प्रलंबित आहेत. 

१९३७ मध्ये सरकार आणि टाटा पॉवर कंपनी यांच्यात भूसंपादन कायदा (१८९४) अंतर्गत झालेल्या करारानुसार, अधिग्रहित जमीन आणि भरपाई खालीलप्रमाणे होती :
 अ. क्र.   गावाचे नाव     क्षेत्रफळ-एकर क्षेत्रफळ-गुंठे भरपाई (रु) 1 अडगाव    234 15 12180 2 अहरवाडी   353 39 36789 3 अकसाई   295 36 47857 4 अंबवणे   082 23 03628 5 अवळस  811 1 156747 6 बर्पे (बु.)  606 39 62396 7 बर्पे (खु.) 355 19 39271 8 भडस (खु.) 372 12 65132 9 भांभुर्डे (खु.) 062 14 4610 10 भोरकस  640 5 122805 11 चाचीवली  240 20 58236 12 चांदिवली  51 35 11781 13 दावडी  43 35 8000 14 देवळोली  380 7 65742 15 घांगोळ  59 25 11367 16गोणावाडी  211 25 67562 17 कुंभेरी  380 39 29351 18 माले  32 39 3048 19 मोहोरी  411 18 85241 20 मुळापूर  504 35 70575 21मूळशी (बु.)  517 8 98439 22मूळशी (खु.) 383 28 59320 23 नांदीवली   384 00 120146 24नानीवली  254 19 64770 25 निंबरवाडी  201 21 41524 26 नीवे  143 18 39195 27 निवरवंडे  281 21 66138 28 पळसे  212 10 52785 29 परीटवाडी 190 29 31427 30 पिंपरी  157 19 12516 31पोमगाव  134 6 29399 32 सांभवे  64 9 5766 33 सांगवी  160 11 27843 34 सारुळे  310 17 67524 35 शेडानी  7036 194960 36 शिरगाव  2377 66386 37शिरोळी  587 33 126004 38 ताम्हिनी (बु.)  1843318270 39 ताम्हिनी (खु.) 215  22 27884 40 तिस्करी 207 35 9056 41 तिस्ता  145 13 20122 42 वडगाव  48529 84501 43 वडवाठार  54036111668 44 वेल्होळी  23115 31604 45वडस्ते 676 27 112259 46वळणे 70811 156530 47 वांद्रे  241231292 48 वारक 379 3585412
एकूण संपादित जमीन १५०७३ एकर आणि ३५ गुंठे होती, ज्याची भरपाई २७,५५,०८२ रुपये देण्यात आली.

याशिवाय, घरे, झाडे आणि मंदिरांसाठी भरपाई म्हणून ३७७,४०३ रुपये देण्यात आले.

अशा प्रकारे, एकूण भरपाई ३,१३२,४८५ रुपये देण्यात आली.

 पर्यटन 

अलिकडच्या वर्षांत मुळशी आणि आसपासच्या परिसरांना पर्यटन स्थळ म्हणून विकसित केले गेले  व त्यामुळे मनोरंजनासाठी येणाऱ्या पाहुण्यांसाठी निवास व्यवस्था वाढली आहे. हे ठिकाण पुण्यापासून सुमारे २ तासांच्या अंतरावर आहे आणि आठवड्याच्या शेवटी सुटी घालवण्यासाठी ते एक प्रमुख आकर्षण आहे. मुळशीला भेट देण्यासाठी वर्षातील सर्वोत्तम वेळ ऑगस्ट ते ऑक्टोबर असतो.

 अन्य वाचनासाठी 
मुळशी धरणग्रस्तांच्या समस्येवर पुणे विद्यापीठाच्या राज्यशास्त्र विभागाचे माजी प्रमुख राजेंद्र व्होरा यांनी 'वल्ड्स फस्ट ॲन्टी डॅम मूव्हमेंट' हे पुस्तक लिहिलेले आहे.

वर्ग:पुणे जिल्हा
वर्ग:महाराष्ट्रातील धरणे
वर्ग:भारतातील धरणे
वर्ग:पश्चिम घाट
वर्ग:पश्चिम घाटातील धरणे