शिनकान्सेन

शिंकान्सेन (जपानी: 新幹線}} ही जपान ह्या देशामधील द्रुतगती रेल्वे आहे. अतिउच्च वेगाने धावणाऱ्या रेल्वे गाड्यांची प्रणाली आहे. ताशी २१० कि.मी. (१३० मैल) या वेगाने धावणारी पहिली शिंकान्सेन - तोकाईदो शिनकान्सेन - १९६४ साली कार्यान्वयित करण्यात आली. आजच्या दिवसाला, एकूण २,४५६ कि.मी. (१,५२८ मैल) एवढ्या अंतराचे जाळे असलेली शिंकान्सेनची प्रणाली जपानच्या होन्शू आणि क्यूशू या बेटांवरील जवळ जवळ सर्व मुख्य शहरांना जोडते. भूकंप आणि टायफून (वादळे) प्रवण प्रदेश असून सुद्धा शिंकान्सेन प्रणालीतील गाड्या ताशी ३०० कि.मी. (१८५ मैल) पर्यंतच्या वेगाने धावतात. परीक्षणाच्या वेळेस, परंपरागत रुळांवर धावणाऱ्या गाड्यांनी १९९६ साली ताशी ४४३ कि.मी. (२७५ मैल)ची वेगमर्यादा गाठली, तर आधुनिक मॅगलेव्ह तंत्रज्ञानावर आधारित गाड्यांनी २००३ साली ताशी ५८१ कि.मी. (३६१ मैल) एवढी वेगमर्यादा गाठून जागतिक विक्रम प्रस्थापित केला आहे. आजच्या घडीला होक्काइदो बेटावरील सप्पोरो हे प्रमुख शहर वगळता जपानमधील बहुतेक सर्व मोठी शहरे शिनकान्सेन मार्गांनी जोडण्यात आली आहेत.

जपानी भाषेत शिंकान्सेन या श्ब्दाची अशी फोड होते - शिन्‌ (Shin) अर्थात नवीन, कान्‌ (Kan) अर्थात मुख्य (Trunk), सेन्‌ (Sen) अर्थात मार्गिका - जो रुळांच्या मार्गिकेला संबोधतो तर त्यावरून धावणाऱ्या गाड्याना अधिकृतरीत्या "Super Express" - 超特急 - चोऽतोक्क्यू) म्हणतात. परंतु खुद्द जपानम्ध्येदेखील हा भेदभाव न करता शिंकान्सेन या शब्दाने सर्व प्रणालीला संबोधले जाते. शिंकानसेन प्रणालीतील गाड्यांच्या मार्गिका स्टॅण्डर्ड गेज मापाच्या आहेत. अतिवेगाने धावता यावे म्हणून शिंकान्सेनचे मार्ग जेवढे आणि जिथे जमतील तिथे सरळ ठेवण्यात आले आहेत आणि वळणांची वक्रता जेवढी कमी ठेवता येईल तेवढी कमी ठेवण्यात आली आहे. सरळ मार्ग आखण्यासाठी डोंगरांमधून बोगदे आणि दऱ्यांवर वायाडक्ट (पूल) बांधण्यात आले आहेत. बहुतांशी हे मार्ग जनिनीपासून एक ते दोन मजले उंचीवरून जातात. अशा पद्धतीने शहरांमधील रस्ते, इतर रेल्वे मार्ग, घरे, शेते इत्यादींचा अडथळा टाळण्यात आला आहे.

इतिहास
दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळात जपान देशाने झपाट्याने प्रगती केली व तेथील नॅरोगेजवर चालणारी रेल्वेसेवा अपूरी पडू लागली. तोक्यो ते कोबेदरम्यान धावणारी तोकायदो मार्गिका १९५० च्या दशकामध्ये पूर्णपणे वापरली जात होती व जपान रेल्वेचा तत्कालीन अध्यक्ष शिंजी सोगा ह्याने विजेवर धावणाऱ्या द्रुतगती रेल्वेची कल्पना उचलून धरली व एप्रिल १९५९ मध्ये तोक्यो ते ओसाकादरम्यान पहिल्या शिनकान्सेन रेल्वेच्या बांधकामाचे काम सुरू झाले. सुमारे २०,००० कोटी येन इतका खर्च अपेक्षित असलेल्या ह्या मार्गासाठी आलेला वास्तविक खर्च ४०,००० कोटी येन इतका होता. १ ऑक्टोबर १९६४ रोजी १९६४ उन्हाळी ऑलिंपिकच्या बरोबर १० दिवस आधी पहिली शिनकान्सेन रेल्वे धावली व तिने तोक्यो ते ओसाकादरम्यानचे ५१५ किमी अंतर ४ तासांत पार केले, ज्यासाठी विद्यमान रेल्वेगाडीला ६ तास ४० मिनिटे लागत असत. १९६५ साली हा वेळ तीन तास १० मिनिटांवर आणण्यात आला. शिनकान्सेनमुळे ह्या दोन शहरांदरम्यान वाहतूकीमध्ये अमुलाग्र बदल घडून आला ज्यामुळे व्यापाराला प्रचंड चालना मिळाली. जलदगतीने वेळेवर धावणारी व अत्यंत आरामदायी प्रवासाचा आनंद देणारी शिनकान्सेन जपानी जनतेमध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाली व केवळ तीन वर्षांत सुमारे १० कोटी प्रवाशांनी शिनकान्सेनने प्रवास केला होता. २०१४ साली शिनकान्सेनच्या ५०व्या वर्धापन वर्षामध्ये तोकाईदो शिनकान्सेनवरील दैनंदिन प्रवासीसंख्या ३.९१ लाख इतकी होती.

तोकाईदो शिनकान्सेनच्या यशानंतर जपान सरकारने झपाट्याने देशाभरात शिनकान्सेनचे अनेक मार्ग बांधायचा प्रकल्प हाती घेतला. १९७५ साली ओसाका व फुकुओकादरम्यान सॅन्यो शिनकान्सेन, १९८२ साली तोक्यो व ओमोरीदरम्यान तोहोकू शिनकान्सेन तसेच ह्याच वर्षी तोक्यो व निगातादरम्यान जोएत्सू शिनकान्सेन हे मार्ग चालू झाले.

मार्गिका
600 px|इवलेसे|जपानच्या नकाशावर सर्व शिनकान्सेन मार्ग
मार्गसुरुवातशेवटलांबीचालकसुरुवातवार्षिक प्रवासी संख्याकिमीमैलतोकाईदो शिनकान्सेनतोक्योओसाकामध्य जपान रेल्वे कंपनी१९६४१४,३०,१५,०००सॅन्यो शिनकान्सेनओसाकाफुकुओकापश्चिम जपान रेल्वे कंपनी१९७२-१९७५६,४३,५५,०००तोहोकू शिनकान्सेनतोक्योओमोरीपूर्व जपान रेल्वे कंपनी१९८२७,६१,७७,०००जेत्सू शिनकान्सेनसैतामानीगाता१९८२३,४८,३१,०००होकुरिकू शिनकान्सेनताकासाकीकनाझावापूर्व जपान रेल्वे कंपनी व पश्चिम जपान रेल्वे कंपनी१९९७९४,२०,०००क्युशू शिनकान्सेनफुकुओकाकागोशिमाक्युशू रेल्वे कंपनी२००४१,२१,४३,०००होक्काइदो शिनकान्सेनओमोरीहाकोदाते होक्काइदो रेल्वे कंपनी२०१६

 वक्तशीरपणा 
शिन्कासेन सेवा तिच्या वक्तशीरपणासाठी जगप्रसिद्ध आहे. इतर गाड्यांच्या वाहतूकीपासून वेगळे रुळ, या रुळांवर एकही फाटक नसणे यांमुळे वेळापत्रक पाळणे अधिक सोपे होते. २०१६मध्ये जेआर सेंट्रलच्या शिन्कान्सेन गाड्या सरासरी फक्त २४ सेकंद वेळेमागे धावत होत्या. यात रेल्वेच्या हाताबाहेरील कारणे आणि नैसर्गिक आपत्त्यांमुळे होणारा उशीर सुद्धा हिशेबात घेतलेला होता.

हेही पहा
तैवान द्रुतगती रेल्वे

बाह्य दुवे

Biting the Bullet: What we can learn from the Shinkansen, discussion paper by Christopher Hood in the electronic journal of contemporary japanese studies, 23 May 2001
Byun Byun Shinkansen, a comprehensive guide  by D.A.J. Fossett
Encyclopaedia Britannica Shinkansen
East meets West, a story of how the Shinkansen brought Tokyo and Osaka closer together.

 संदर्भ आणि नोंदी 

वर्ग:जपानमधील रेल्वे वाहतूक
वर्ग:द्रुतगती रेल्वे
*