दख्खनचे पठार

दख्खन पठार (  DEK - ən  ) किंवा द्वीपकल्पीय पठार, हे एक पठार आहे जे 422,000 क्षेत्रफळावर पसरलेले आहे.   भारतीय उपखंडाच्या दक्षिण भागात. हे पठार दख्खन द्वीपकल्पाचा मोठा भाग बनवते आणि उत्तरेकडील सातपुडा आणि विंध्य पर्वतरांगांपासून ते दक्षिणेकडील तामिळनाडूच्या उत्तरेकडील सीमेपर्यंत पसरलेले आहे. हे पठार पूर्व घाट आणि पश्चिम घाटाच्या पर्वतरांगांनी वेढलेले आहे, जे या प्रदेशाला अनुक्रमे पूर्व आणि पश्चिम किनारी मैदानांपासून वेगळे करते. हे पठार आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, महाराष्ट्र आणि तेलंगणा या भारतीय राज्यांचा बहुतांश भाग व्यापते, किनारी प्रदेश आणि केरळ आणि तामिळनाडूचे काही भाग वगळता.

हे पठार खडकाळ भूभागाने चिन्हांकित आहे ज्याची सरासरी उंची सुमारे 600 आहे. . हे महाराष्ट्र पठार, कर्नाटक पठार, रायलसीमा आणि तेलंगणा पठार अशा विभागांमध्ये विभागले गेले आहे. वायव्येकडील दख्खन सापळे क्रेटेशियस कालखंडाच्या शेवटी (६६ दशलक्ष वर्षांपूर्वी ) झालेल्या मोठ्या ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर बेसाल्टिक लावा प्रवाहाने जमा झालेल्या अग्निजन्य खडकांच्या अनेक थरांनी तयार झाले होते. अंतर्निहित थरात प्रीकॅम्ब्रियन युग आणि गोंडवानाच्या निर्मिती दरम्यान तयार झालेले ग्रॅनाइट आणि गाळाचे खडक असतात.

हा प्रदेश भारतातील प्रमुख पाणलोट क्षेत्रांपैकी एक आहे, गोदावरी, कृष्णा आणि कावेरी सारख्या अनेक बारमाही नद्या या प्रदेशातून वाहतात. पठाराचा उतार पश्चिमेकडून पूर्वेकडे हळूवारपणे येतो, ज्यामुळे बहुतेक प्रमुख नद्या पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात. पश्चिम घाट पावसाचे वारे अडवतात म्हणून, पठाराचा प्रदेश किनारी प्रदेशापेक्षा कोरडा असतो आणि हवामान अर्ध-शुष्क असते.

भारतीय इतिहासात दख्खन पठार प्रदेशावर पल्लव, चोल, पांड्य, सातवाहन, चालुक्य, राष्ट्रकुट, होयसळ, कदंब, काकतीय आणि पश्चिम गंगा अशा अनेक राज्यांचे राज्य होते. मध्ययुगीन काळात, खालच्या पठारावर विजयनगर साम्राज्य आणि वरच्या भागात बहमनी राज्य आणि त्याचे उत्तराधिकारी, दख्खन सल्तनत यांचे राज्य होते. नंतर येथे म्हैसूरचे राज्य, मराठा संघराज्य आणि निजामचे अधिपत्य होते. १९४७ मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यापूर्वी जवळजवळ दोन शतके ते ब्रिटिश राजवटीच्या नियंत्रणाखाली होते. १९५० च्या दशकात भारतीय राज्यांच्या पुनर्रचनेमुळे भाषिक आधारावर राज्यांची निर्मिती झाली.

 व्युत्पत्ती 
दख्खन हा शब्द प्राकृत शब्द  इंग्रजी अनुवाद आहे, जो संस्कृत शब्द दक्षिण पासून आला आहे, ज्याचा अर्थ "दक्षिण" आहे.   

 इतिहास 
कार्बन डेटिंगवरून असे दिसून येते की या प्रदेशातील नवपाषाण संस्कृतींशी संबंधित राखेचे ढिगारे ८००० वर्षांचे आहेत. इ.स.पूर्व १००० च्या सुरुवातीला ईसापूर्व, या प्रदेशात लोह तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला, जरी भूगर्भीय पुरावे लोहयुगापूर्वी पूर्णपणे विकसित कांस्ययुग अस्तित्वात असल्याचे दर्शवत नाहीत.  किमान पहिल्या शतकापासून ईसापूर्व, हा प्रदेश रेशीम मार्गाशी जोडलेला होता आणि भूमध्यसागरीय आणि पूर्व आशियाशी व्यापारात गुंतलेला होता.   
इवलेसे|१४ व्या शतकातील दख्खनचा नकाशा
मदुराईचे पांड्य, तंजावरचे चोल, कोझिकोडचे झमोरिन, अमरावतीचे सातवाहन, कांचीचे पल्लव, बनवासीचे कदंब, कोलारचे पश्चिम गंगा, मानखेताचे राष्ट्रकुट, बदामीचे चालुक्य, बेलूरचे होयसळ आणि ओरुगल्लूचे काकतीय अशा अनेक राजवंशांनी ईसापूर्व सहाव्या शतकापासून ते ईसापूर्व १४ व्या शतकापर्यंत या प्रदेशावर राज्य केले.   मध्ययुगाच्या उत्तरार्धात, विजयनगर साम्राज्याने प्लीटेऊ प्रदेशाचा बहुतेक दक्षिण भाग जिंकला.   वरचा भाग बहमनी राज्याने,   आणि नंतर त्याच्या उत्तराधिकारी, दख्खन सल्तनतांनी राज्य केले.  

युरोपीय लोक १५ व्या शतकात येथे आले आणि १८ व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत, फ्रेंच आणि ब्रिटिश या प्रदेशावर लष्करी नियंत्रणासाठी दीर्घकाळ संघर्षात सहभागी झाले.  छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या मराठा साम्राज्याने १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीला हा प्रदेश थोडक्यात जिंकला.    १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात म्हैसूर राज्याचा पराभव आणि १८०६ मध्ये वेल्लोर विद्रोहानंतर, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने या प्रदेशाच्या बहुतेक भागावर आपली सत्ता मजबूत केली. १८५७ मध्ये ब्रिटिश साम्राज्याने ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीकडून या प्रदेशाचा ताबा घेतला  

ब्रिटिश वसाहतवादी राजवटीत, हा प्रदेश मद्रास प्रेसीडेंसी, बॉम्बे प्रेसीडेंसी, हैदराबाद राज्य आणि म्हैसूरमध्ये विभागला गेला होता.   भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत या प्रदेशाने मोठी भूमिका बजावली.  १९४७ मध्ये भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, या प्रदेशाचा बहुतांश भाग चार राज्यांमध्ये संघटित करण्यात आला.  १९५० च्या दशकात भाषिक आधारावर भारतीय राज्यांची पुनर्रचना झाल्यामुळे आंध्र प्रदेश , कर्नाटक, केरळ, महाराष्ट्र आणि तमिळनाडू ही राज्ये निर्माण झाली.    २०१४ मध्ये आंध्र प्रदेशाचे विभाजन करून तेलंगणाची निर्मिती करण्यात आली.  

 भूगर्भशास्त्र 
इवलेसे|प्रदेशाची भूगोल.
इवलेसे|क्रेटेशियस युगात (६६ दशलक्ष वर्षांपूर्वी ) लावा प्रवाहाने डेक्कन ट्रॅप तयार झाले.
दख्खन पठार हे भारतीय उपखंडातील सर्वात जुने आणि सर्वात स्थिर भू-रचनांपैकी एक आहे.  हे पठार सरासरी सुमारे ६०० मीटर (२,००० फूट) उंचीच्या खडकाळ भूभागाने चिन्हांकित आहे.  दख्खन सापळ्यांमध्ये अग्निजन्य खडकांचे अनेक थर असतात, जे 2 पेक्षा जास्त असतात. जाडीत. हे खडक मोठ्या प्रमाणात ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर पृथ्वीच्या कवचाच्या आत खोलवर बाहेर पडणाऱ्या बेसाल्टिक लावा प्रवाहांमुळे पडले होते.  

हा उद्रेक क्रेटेशियस कालखंडाच्या शेवटी (६६ दशलक्ष वर्षे ) घडला आणि हा जमिनीवरील आतापर्यंतचा दुसरा सर्वात मोठा ज्वालामुखीचा उद्रेक आहे. शास्त्रज्ञांचे म्हणणे आहे की या ज्वालामुखीच्या घटनेमुळे वातावरणात मोठ्या प्रमाणात राख, धूळ आणि कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित झाला असता. या उत्सर्जनामुळे सूर्यप्रकाश रोखला गेला असता ज्यामुळे तापमान कमी झाले असते आणि पृथ्वीवर मोठे हवामान बदल झाले असते. या उद्रेकामुळे वातावरणात सल्फर, क्लोरीन आणि इतर विषारी वायूंचे प्रमाण जास्त झाले असते. संशोधकांचा असा युक्तिवाद आहे की या ज्वालामुखीच्या घटनेमुळे काही डायनासोरसह विविध प्रजाती नष्ट झाल्या असत्या. 

ज्वालामुखीचे साठे 500,000 पेक्षा जास्त पसरलेले आहेत   शेजारच्या मध्यवर्ती उंच प्रदेशांना व्यापून टाकते. साठ्यांमध्ये साठण्याच्या वेळेनुसार आणि पातळीनुसार तीन उपसमूह असतात.  लावा साठ्यांमध्ये प्रीकॅम्ब्रियन युग आणि गोंडवानलँडच्या निर्मितीदरम्यान तयार झालेले ग्रॅनाइट आणि गाळाचे खडक आहेत.  इंडो-गंगेचा मैदान हिमालयीन प्रदेशाला पठार प्रदेशाशी जोडणाऱ्या कठीण स्फटिकी खडकांवर आधारित आहे.  ग्रॅनाइट व्यतिरिक्त, प्रदेशाच्या काही भागांमध्ये ग्नीस आणि शिस्ट सारखे रूपांतरित खडक आहेत. 

दख्खन पठार प्रदेश हा लोहखनिज, कोळसा आणि अभ्रक यांसारख्या खनिज साठ्यांनी समृद्ध आहे. या प्रदेशातून मौल्यवान आणि अर्ध-मौल्यवान दगड देखील उत्खनन केले गेले आहेत.   २१ व्या शतकात या प्रदेशात मोठ्या प्रमाणात युरेनियमचे साठे सापडले आहेत.    पठाराचे वेगवेगळे उप-प्रदेश तयार करणारे दोन प्रमुख मातीचे प्रकार आहेत. अग्निजन्य बेसाल्टिक खडक असलेल्या प्रदेशातील बहुतेक प्रदेशात काळ्या मातीचे प्रमाण जास्त असते. या मातीत चिकणमातीचे प्रमाण जास्त असते, ती ओलावा टिकवून ठेवते आणि धूप प्रतिरोधक असते, परंतु कोरड्या हंगामात भेगा पडतात. पश्चिम घाटाच्या पूर्वेकडील परिसरातील कमी पावसाच्या भागात असलेल्या ग्नेस पेनेप्लेन प्रदेशात नापीक लाल माती असते.  

 भूगोल 
इवलेसे|भारतातील प्रदेश, विविध पर्वतरांगांनी वेढलेले दख्खनचे पठार दर्शवित आहेत.
इतिहासकारांनी वेगवेगळ्या कालखंडात दख्खन हा शब्द वेगवेगळ्या प्रकारे वापरला आहे. फिरिष्ट (१६ वे शतक), आर.जी. भांडारकर (१९२०) आणि रिचर्ड ईटन (२००५) यांनी भाषिक रेषांवर आधारित प्रदेशाचे सीमांकन केले आहे.   के.एम. पणिक्कर (१९६९) यांनी विंध्य पर्वतांच्या दक्षिणेकडील संपूर्ण भारतीय द्वीपकल्प अशी व्याख्या केली आहे.  स्टीवर्ट गॉर्डन (१९९८) यांनी नोंदवले आहे की दख्खन हा एक "संबंधात्मक शब्द" आहे आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या दख्खनची सीमा उत्तरेकडील साम्राज्यांच्या दक्षिण सीमेवर अवलंबून ताप्ती नदीपासून गोदावरी नदीपर्यंत बदलली आहे आणि ती "उत्तरेकडील राज्याच्या दक्षिण सीमेपलीकडील क्षेत्र" दर्शविण्यासाठी वापरली जाते. 

भूगोलशास्त्रज्ञांनी दख्खन प्रदेशाची व्याप्ती विविध भौतिक वैशिष्ट्ये आणि निर्देशांक जसे की पाऊस, वनस्पती किंवा मातीचा प्रकार वापरून परिभाषित केली आहे.  व्यापक भौगोलिक व्याख्येनुसार, या प्रदेशात कर्क उष्ण कटिबंधाच्या दक्षिणेस असलेल्या द्वीपकल्पीय टेबललँडचा समावेश आहे, ज्याला उत्तरेस विंध्य - सातपुरा पर्वतरांगा म्हणतात.  दख्खन हा 422,000 क्षेत्रफळावर पसरलेला पठार प्रदेश आहे.   आणि भारतीय द्वीपकल्पाचा बहुतांश भाग व्यापतो. त्याचा आकार उलट्या त्रिकोणासारखा आहे ज्याची वरची सीमा विंध्य-सत्पुरा पर्वतरांगाजवळ नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात आहे आणि खालची सीमा दक्षिणेस तामिळनाडूच्या उत्तरेकडील सीमेवर आहे.  

हा प्रदेश पश्चिम घाट आणि पूर्व घाटाच्या पर्वतरांगांनी वेढलेला आहे, जो या प्रदेशाला अनुक्रमे पश्चिम आणि पूर्व किनारी मैदानांपासून वेगळे करतो.   यात महाराष्ट्र, तेलंगणा, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश या भारतीय राज्यांचा बहुतांश भाग आणि किनारी प्रदेश वगळता तामिळनाडू आणि केरळचा काही भाग समाविष्ट आहे.  पठाराची पश्चिम बाजू पूर्वेकडे हळूवारपणे उताराने उंच आहे.   हे महाराष्ट्र पठार, कर्नाटक पठार आणि तेलंगणा पठार असे विभागलेले आहे. 

 जलविज्ञान आणि हवामान 
इवलेसे|सरासरी पर्जन्यमान नकाशा पठाराच्या आतील भागात कमी पर्जन्यमानाचे क्षेत्र दर्शवितो.
दख्खन नदी भारतातील प्रमुख पाणलोट क्षेत्रांपैकी एक आहे, जी अनेक बारमाही नद्यांना पाणी पुरवते.  पश्चिम घाटातून उगम पावणाऱ्या प्रमुख नदी प्रणाली म्हणजे गोदावरी, कावेरी आणि कृष्णा .   बहुतेक नद्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या तीव्र उतारामुळे पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराकडे वाहतात, फक्त लहान प्रवाह विरुद्ध दिशेने वाहतात.  या प्रदेशात अनेक धबधबे निर्माण होतात.  या नद्यांवर जलविद्युत आणि सिंचनासाठी धरणे बांधण्यात आली आहेत, ज्यात प्रदेशात मोठे जलाशय पसरलेले आहेत.  

या प्रदेशातील उत्तरेकडील भागात प्रामुख्याने अर्ध-शुष्क हवामान आहे आणि इतर बहुतेक भागात उष्णकटिबंधीय हवामान आहे . एप्रिलचे उन्हाळी महिने मे महिना कोरडा आणि उष्ण असतो आणि कमाल तापमान अनेकदा 40 जास्त वाढते. .  एप्रिलच्या कोरड्या उन्हाळ्याच्या महिन्यांत मे महिन्यात दख्खन पठाराच्या आतील भागात उष्णता निर्माण होते, जी समुद्रातून हवा खेचते. वाटेत ओलावा घेणारी आणि अरबी समुद्रातून पूर्वेकडे वाहणारी हवा पश्चिम घाटांमुळे अडवली जाते.  वाढणारी हवा थंड होते आणि पश्चिम किनाऱ्यावर पर्जन्यवृष्टी आणते, जे जूनमध्ये मान्सून हंगामाच्या सुरुवातीचे संकेत देते. 

जेव्हा हवा पर्वतांवरून वर येते तेव्हा ती कोरडी होते, ज्यामुळे दख्खन पठाराच्या आतील बाजूस असलेल्या बाजूला फारच कमी पाऊस पडतो आणि पर्जन्यछायेचा प्रदेश तयार होतो. द्वीपकल्पाला वेढणारे आणि बंगालच्या उपसागरातून पूर्वेकडून वाहणारे मान्सून वारे पूर्व घाटावरून जातात आणि पठाराच्या पूर्वेकडील भागात काही पाऊस आणतात.  जुलै ते सप्टेंबर महिन्यांत या प्रदेशात सर्वाधिक पाऊस पडतो आणि हा पाऊस खोऱ्यात आणि नंतर बंगालच्या उपसागरात वाहणाऱ्या नद्यांना पाणी देतो.  

 वनस्पती आणि प्राणी 
या प्रदेशात वनस्पती आणि प्राण्यांची विविधता आहे, जी त्याच्या विविध हवामान आणि भूगोलामुळे निर्माण होते. पठाराच्या दक्षिणेकडील भागात आढळणाऱ्या कोरड्या पानझडी जंगलांसह कमी पावसाच्या प्रदेशात झाडीपट्टी सामान्य आहे.  या प्रदेशातील जंगले हिमालयापेक्षा जुनी आहेत. पठाराचा मध्य भाग हार्डविकिया, सागवान, सिरिस, एक्सेलवुड, बोसवेलिया आणि बाभूळ यासारख्या झाडांनी बनवलेल्या जंगलांनी व्यापलेला आहे.  या प्रदेशात धोक्यात असलेल्या बंगाल वाघ आणि भारतीय हत्तींची लक्षणीय लोकसंख्या आहे   या प्रदेशात आढळणाऱ्या इतर सस्तन प्राण्यांमध्ये गौर, काळवीट, चिंकारा, चार शिंगे असलेला काळवीट, जंगली म्हशी आणि भारतीय जंगली कुत्रा यांचा समावेश आहे. 

 लोकसंख्याशास्त्र 
इवलेसे|भारताचा लोकसंख्या घनता नकाशा, विरळ लोकसंख्येचा पठार प्रदेश दर्शवितो.
या प्रदेशातील सर्वात मोठा भाषिक गट म्हणजे द्रविड भाषांचा समूह, ज्यामध्ये अंदाजे ७३ भाषांचा समावेश आहे.  तेलुगू आणि कन्नड भाषा बोलणारे तेलुगू आणि कन्नड हे मध्य प्रदेशातील प्रमुख लोकसंख्या गट आहेत. तमिळ आणि मल्याळी पठाराच्या दक्षिण टोकाचा एक भाग आहेत. पठाराच्या वायव्य भागात मराठी बोलणारे मराठी लोक बहुसंख्य आहेत, ही एक इंडो-आर्यन भाषा आहे.  या प्रदेशातील शहरी भागात इंग्रजी देखील मोठ्या प्रमाणात बोलली जाते.  दख्खनी उर्दू ही उर्दूची एक प्रादेशिक बोली आहे जी मुस्लिम बोलतात.   

या प्रदेशातील प्रागैतिहासिक धर्माचे पुरावे पाषाणयुगीन ठिकाणी पूर्व कर्नाटकातील कुपगल पेट्रोग्लिफ्ससारख्या नृत्य आणि विधी दर्शविणाऱ्या विखुरलेल्या मेसोलिथिक रॉक पेंटिंग्जमधून मिळतात.  आज या प्रदेशात हिंदू धर्म हा प्रमुख धर्म आहे.  

या प्रदेशातील एकूण प्रजनन दर लोकसंख्या बदलण्याच्या पातळीपेक्षा कमी होता आणि परिणामी, गेल्या चार दशकांत भारताच्या एकूण लोकसंख्येमध्ये या प्रदेशातील लोकसंख्येचे प्रमाण कमी झाले आहे.     गेल्या तीन दशकांत या प्रदेशातील राज्यांच्या अर्थव्यवस्थांमध्ये राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा जास्त वाढ नोंदवली गेली आहे. काही सामाजिक-आर्थिक निकषांमध्ये राज्ये सुधारली असली तरी, प्रदेशात मोठी तफावत आहे.   

 अर्थव्यवस्था 
कमी पावसाच्या भागात शेती करणे अनेकदा कठीण असते, जिथे अतिरिक्त सिंचन सुविधांची आवश्यकता असते तर नदीच्या खोऱ्यात ते अधिक व्यवहार्य असते.  शेती हा अजूनही या प्रदेशात प्राथमिक व्यवसाय आहे.   भात हे या प्रदेशातील मुख्य अन्न आणि प्रमुख पीक आहे.  ऊस, केळी, कापूस, हळद, बाजरी, डाळी आणि मसाले ही इतर पिके आहेत.    भारतीय आणि जागतिक माहिती तंत्रज्ञान अर्थव्यवस्थेत शहरी केंद्रे महत्त्वपूर्ण योगदान देतात.    या केंद्रांच्या उपस्थितीमुळे आर्थिक वाढीला चालना मिळाली आहे आणि देशाच्या इतर भागातील परदेशी गुंतवणूक आणि नोकरी शोधणारे आकर्षित झाले आहेत.  उत्पादन आणि कापड हे या प्रदेशातील इतर प्रमुख उद्योग आहेत.    

 संस्कृती 
इवलेसे|या प्रदेशातील महिलांनी परिधान केलेली साडी .
भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाने सांस्कृतिक वारशाचा प्रचार आणि जतन करण्यासाठी परिभाषित केल्यानुसार, हा प्रदेश पश्चिम आणि दक्षिण विभागीय सांस्कृतिक केंद्रांच्या कक्षेत येतो.  महिला पारंपारिकपणे साडी घालतात, एक वस्त्र ज्यामध्ये  पर्यंतचा पडदा असतो. ते  लांबी आणि  ते  रुंदीचा असतो जो सामान्यतः कंबरेभोवती गुंडाळलेला असतो, एक टोक खांद्यावर गुंडाळलेला असतो, जो मध्यभाग उघडा असतो, भारतीय तत्वज्ञानानुसार, नाभीला जीवन आणि सर्जनशीलतेचा स्रोत मानले जाते.    पुरुष धोतर घालतात, 4.5 मी (१५ फूट) लांब, पांढरा आयताकृती न शिवलेला कापडाचा तुकडा ज्यावर बहुतेकदा चमकदार रंगाचे पट्टे असतात. तो सहसा कंबरेभोवती आणि पायांना गुंडाळला जातो आणि कंबरेला गाठ बांधली जाते.  ग्रामीण भागात सामान्य बाटिक नमुन्यांसह रंगीत लुंगी हा पुरुषांच्या पोशाखाचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. शहरी भागातील लोक सामान्यतः शिवलेले कपडे घालतात आणि पाश्चात्य पोशाख लोकप्रिय आहे. पाश्चात्य शैलीतील शालेय गणवेश मुले आणि मुली दोघेही घालतात, अगदी ग्रामीण भागातही. 

या प्रदेशात पारंपारिक मांसाहारी आणि शाकाहारी दोन्ही प्रकारचे पदार्थ असलेले समृद्ध खाद्यपदार्थ आहेत.   जेवण खाण्याच्या पारंपारिक पद्धतीमध्ये केळीच्या पानावर उजव्या हाताने दिलेले अन्न खाणे समाविष्ट आहे.   भात हा या प्रदेशातील जेवणातील मुख्य अन्न आहे.  बाजरीच्या भाकरी आणि गव्हाच्या भाकरी किंवा चपाती डाळसोबत वाढल्या जातात आणि त्या प्रदेशाच्या उत्तर आणि पश्चिम भागात लोकप्रिय आहेत.  नाश्त्यासाठी सांबार आणि चटणीसोबत वाढलेले इडली आणि डोसा आणि दुपारच्या जेवणासाठी सांबार आणि रसमसोबत वाढलेले भात या प्रदेशाच्या पूर्व आणि दक्षिण भागात लोकप्रिय आहेत.    हैदराबादी पाककृती त्याच्या बिर्याणीसाठी लोकप्रिय आहे. 

हा प्रदेश कुचीपुडी, लावणी, यक्षगान आणि भरतनाट्यम अशा विविध संगीत आणि नृत्य प्रकारांचे माहेरघर आहे.    रॉक आर्किटेक्चरच्या तीन वेगळ्या शैली आहेत, तामिळनाडू, आंध्र प्रदेशची द्रविड शैली, कर्नाटक, तेलंगणाची वेसर शैली आणि महाराष्ट्राची नागर शैली.  द्रविड आर्किटेक्चरमध्ये, मंदिरांना मोठे गेट-पिरॅमिड किंवा गोपुरम मानले जाते जे मंदिराभोवती मोठ्या खांबांच्या हॉलसह चौकोनी वेढ्यांमध्ये असतात.    विमानम ही मंदिराच्या गर्भगृहावर किंवा आतील गर्भगृहावर बांधलेल्या समान रचना आहेत परंतु द्रविड आर्किटेक्चरमधील गोपुरमांपेक्षा सामान्यतः लहान असतात.   नागर शैलीमध्ये, मंदिरांमध्ये एक किंवा अधिक शिखर होते, जे विमानांसारखेच मनोरे आहेत.  वेसर शैली ही या दोन्ही स्थापत्य शैलींचा संकर आहे.  

 वाहतूक 
इवलेसे|लोकसंख्येच्या घनतेसह महामार्ग वितरण.
या प्रदेशात राष्ट्रीय महामार्ग, राज्य महामार्ग आणि इतर रस्त्यांचे एक विस्तृत रस्ते जाळे आहे. देशातील प्रमुख शहरांना जोडणारा सुवर्ण चौकोन संपूर्ण प्रदेशातून जातो.  सार्वजनिक बस सेवा बहुतेक राज्य परिवहन महामंडळांद्वारे पुरविल्या जातात.    

१८४५ मध्ये मद्रास रेल्वेची स्थापना झाली आणि १८४९ मध्ये ग्रेट इंडियन पेनिन्सुलर रेल्वेचा समावेश करण्यात आला. मद्रासमधील रॉयपुरम आणि आर्कोट दरम्यान दक्षिणेकडील पहिल्या मुख्य मार्गाचे बांधकाम १८५३ मध्ये सुरू झाले, जे १ जुलै १८५६ रोजी कार्यान्वित झाले.  १८७९ मध्ये, निजामची गॅरंटीड स्टेट रेल्वेची स्थापना करण्यात आली ज्याने तत्कालीन हैदराबाद राज्यात रेल्वे मार्ग बांधले आणि म्हैसूर राज्यात मद्रास रेल्वेचा विस्तार करण्यासाठी म्हैसूर स्टेट रेल्वेची स्थापना करण्यात आली.  १८८० मध्ये, ग्रेट इंडियन पेनिन्सुलर रेल्वेने मद्रासपासून पसरणारे रेल्वे नेटवर्क तयार केले.   मद्रास आणि दक्षिणी मराठा रेल्वेची स्थापना १ जानेवारी १९०८ रोजी मद्रास रेल्वे आणि दक्षिणी मराठा रेल्वेचे विलीनीकरण करून करण्यात आली.   १९५० मध्ये, देशभरात सुमारे ४२ वेगवेगळ्या रेल्वे कंपन्या होत्या ज्यांचे एकत्रीकरण करून भारतीय रेल्वे नावाची एकच संस्था तयार करण्यात आली.   १४ एप्रिल १९५१ रोजी, मद्रास आणि दक्षिण महाराष्ट्र रेल्वे, दक्षिण भारतीय रेल्वे आणि म्हैसूर राज्य रेल्वे यांचे विलीनीकरण करून दक्षिण रेल्वे, भारतीय रेल्वेचा पहिला झोन तयार करण्यात आला.  पश्चिम विभागाची स्थापना ५ नोव्हेंबर १९५१ रोजी, दक्षिण मध्य विभागाची स्थापना २ ऑक्टोबर १९६६ रोजी आणि दक्षिण पश्चिम विभागाची स्थापना १ एप्रिल २००३ रोजी झाली  बहुतेक प्रदेश या चार झोनने व्यापलेला आहे, किनारपट्टीचा काही भाग पूर्व किनारी रेल्वे आणि कोकण रेल्वेने व्यापलेला आहे.  मेट्रो आणि उपनगरीय प्रणाली प्रमुख शहरांमध्ये कार्यरत आहेत.  

या प्रदेशात हवाई वाहतूक १९१० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सुरू झाली आणि १९३० च्या दशकात व्यावसायिक सेवा सुरू झाल्या.    या प्रदेशात अनेक आंतरराष्ट्रीय आणि देशांतर्गत विमानतळ आहेत.   चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाचे दक्षिण प्रादेशिक मुख्यालय म्हणून काम करते, ज्यामध्ये आंध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू आणि तेलंगणा ही राज्ये समाविष्ट आहेत आणि मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ महाराष्ट्र राज्याला सेवा देते.  दक्षिण प्रदेश भारतीय हवाई दलाच्या दक्षिण हवाई कमांडच्या अखत्यारीत येतो आणि वायव्य प्रदेश दक्षिण पश्चिम हवाई कमांडच्या अखत्यारीत येतो. 

 तसेच पहा 

 मध्य हाईलँड्स
 पूर्व किनारी मैदाने
 इंडो-गंगेचा मैदानी प्रदेश
 पश्चिम किनारी मैदाने
 भारतातील ज्वालामुखींची यादी

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 



वर्ग:Pages with unreviewed translations