जपान

जपान ()(जपानी- 日本) हा पूर्व आशियामधील एक द्वीप-देश आहे. जपानच्या पश्चिमेला जपानचा समुद्र, चीन, उत्तर कोरिया, दक्षिण कोरिया व रशिया, उत्तरेला ओखोत्स्कचा समुद्र व दक्षिणेला पूर्व चीन समुद्र व तैवान आहेत. जपानी भाषेत "जपान" या नावासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कांजीचा (日本) (कांजी = चिनी / जपानी भाषेचे वर्ण) अर्थ "सूर्य उगम" असा होतो. त्यामुळे आणि जपानच्या अतिपूर्वेकडील स्थानामुळे जपानला उगवत्या सूर्याचा देश असे संबोधण्यात येते.

जपान प्रशांत महासागरामधील एकूण ६,८५२ बेटांवर वसला असून होन्शू, क्युशू, शिकोकू व होक्कायडो ही येथील चार प्रमुख बेटे आहेत. सुमारे १२.८ कोटी लोकसंख्या असलेल्या जपानचा लोकसंख्येच्या बाबतीत जगात दहावा क्रमांक लागतो. तोक्यो हे जपानमधील सर्वात मोठे शहर, राष्ट्रीय राजधानी व जगातील सर्वात मोठे महानगर आहे. प्राचीन इतिहास असलेला हा देश औद्योगिकदृष्ट्या प्रगत असून जपानची अर्थव्यवस्था जगात तिसऱ्या क्रमांकावर (अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने व चीनच्या खालोखाल) आहे. येथील राहणीमानाचा दर्जा उच्च असून एका अंदाजानुसार जपानमधील लोकांचे आयुष्यमान जगात सर्वाधिक आहे. वयाची शंभरी म्हणजेच १०० वर्ष पार केलेले लक्षावधी लोकं जपानमध्ये आहेत.

जपान भौगोलिकदृष्ट्या ६,८५२ बेटांचा स्ट्रॅटोव्होल्कॅनिक द्वीपसमूह आहे. होन्शू, क्युशू, शिकोकू व होक्कायडो या चार मोठ्या द्वीपगटांनी जपानच्या जमीनी क्षेत्राचा ९७% भाग व्यापला आहे आणि त्यांना मुख्य बेट म्हणून ओळखले जाते. जपान देश ८ विभागांतील ४७ प्रांतांमधे विभागला आहे, ज्यात होक्कायडो सगळ्यात उत्तरेकडील, आणि ओकिनावा सगळ्यात दक्षिणेकडील प्रांत आहे. जपानच्या एकूण लोकसंख्येच्या ९८.५% लोक हे जपानचे मूळ निवासी आहेत. ९.१ दशलक्ष लोक तोक्योमध्ये राहतात.

जपानमध्ये पाषाण युगाच्या अखेरपासून वस्ती असल्याचे पुरावे आहेत. इ.स.च्या पहिल्या शतकात चीन आणि पश्चिम युरोपातील लेखनातून जपानचे उल्लेख सापडतात.

१२ व्या शतकापासून ते १८६८ पर्यंत जपानवर सम्राटाचे अधिराज्य असले तरी खरी सत्ता शोगनांकडे होती. जपानने १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीस एकेरीचा कालावधी ओलांडला जो १८५३ मध्ये संपुष्टात आला होता जेव्हा अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानाने जपानला पश्चिमेसाठी दारे उघडण्यासाठी दबाव आणला. जवळपास दोन दशके अंतर्गत चळवळ आणि बंडखोरांचा सामना केल्यानंतर, इ.स. १८६८ मध्ये आणि इ.स.१९६८ मध्ये चोशु आणि सत्सुमा-आणि साम्राज्य साम्राज्याच्या स्थापनेमुळे इम्पीरियल कोर्टाने आपली राजकीय सत्ता पुन्हा मिळवली. १९व्या आणि २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, पहिले चीन-जपानच्या युद्धांत विजय, रशिया-जपानच्या युद्धकाळात  जपानमध्ये वाढत्या युद्धनियमांच्या काळात आपले साम्राज्य विस्तारित करण्याची परवानगी दिली.१९३७ चे दुसरे चीनी-जपानी युद्ध १९४१ मध्ये दुसऱ्या महायुद्धाच्या भागामध्ये विस्तारले, ते १९४५ मध्ये हिरोशिमा व नागासाकी आणि जपानी शरणागतीवरील आण्विक बम-विस्फोटानंतर समाप्त झाले.३ मे १९४७ रोजी सुधारित संविधानाने एससीएपी हस्तगत करत असताना, जपानने सम्राट आणि राष्ट्रीय आहार नावाची निर्वाचित विधानमंडळ असलेल्या एका एकात्म संसदीय संवैधानिक राजेशाही कायम राखली आहे.

 इतिहास 
जपानला संन्यासीराष्ट्र असेही म्हणतात.

जपानला २,०००हून जास्त वर्षांचा लिखित इतिहास आहे.सुमारे इ.स.पू. ३०,००० च्या पॅलियोलिथिक काळात जपानच्या द्वीपसमूहांमध्ये वस्ती असलेले आढळलेआहे. यानंतर मेसोलिथिकने (सुमारे इ.स.पू. १४,०००) (जोमोन काळाची सुरुवात) नोलिथिक्समिया-सेसेन्ट्री शिकारी-गेएथेरर संस्कृतीच्या गटात राहणारी आणि प्राथमिक कृषी म्हणून ओळखली जाते, ज्यामध्ये समकालीन एनु लोक आणि यमाटो लोकांचे पूर्वज होते. या काळातील सजावटीतील मातीच्या भांड्यांना जगातील बऱ्याच वृद्ध मूर्तींची उदाहरणे आहेत. इ.स.पू. ३०० च्या सुमारास, यायोक लोक जम्मोनसोबत एकत्र येऊन जपानी बेटांमध्ये प्रवेश करण्यास सुरुवात केली. इ.स.पू. ५०० च्या सुमारास सुरू होणारा य्योय काळ, ओलसर भातशेतीसारख्या पद्धतींचा परिचय, मातीची एक नवीन शैली  आणि चीन आणि कोरियाकडून सुरू होणारी धातूची ओळख.

जपान प्रथम लिखित इतिहासात चीनी भाषेतील हनमध्ये प्रतीत होते. थ्री राज्यांचे रकमेनुसार, तिसरी शतकादरम्यान द्वीपसमूहवरील सर्वात शक्तिशाली साम्राज्याला यमॅटिकोकू असे म्हणले जाते. बाईकजे, कोरियापासून जपानमध्ये बौद्ध धर्म परिचय व प्रिन्स शोतोको यांनी पदोन्नती दिली होती परंतु त्यानंतरच्या जपानच्या बौद्ध धर्माचा विकास मुख्यत्वे चीनने प्रभावित केला. [लवकर प्रतिकार असूनही, बौद्ध धर्म शासक वर्गाद्वारे प्रोत्साहित करण्यात आला आणि असुका काळात (५९२-७१०) सुरू होणारे व्यापक स्वीकृती प्राप्त झाली.

नारा काळ (७१०-७८४) हेजोजी-क्यो (आधुनिक नारा) मधील शाही न्यायालयावरील केंद्रस्थानी असलेल्या जपानी राज्यातील एक उदय झाला. नाराचा काळ एखाद्या नवप्रसिद्धतेच्या तसेच बौद्ध-प्रेरित कला व आर्किटेक्चरच्या विकासामुळे दर्शविला जातो. ७३५ -७३७ च्या थॅस्मॉल्पॉक्स रोगराईने जपानची एक तृतीयांश लोकसंख्या म्हणून मृत्युमुखी पडले असे मानले जाते. ७८४ मध्ये, सम्राट कानमूने राजधानी नारापासून नागाका-क्योपर्यंत, त्यानंतर ७९४ मध्ये हायियायन-क्यो (आधुनिक क्योतो) येथे हलवला.

हेनियन काळात सुरुवात झाली, ज्या दरम्यान एक विशिष्ट देशी जपानी संस्कृती उदयास आली, त्याच्या कला, कविता आणि गद्य साठी प्रसिद्ध. मुरासाकी शिकिबुच्या द गाव ऑफ जेनजी आणि जपानच्या राष्ट्रीय गीता "किमिगायओ" या गीतांचे या वेळी लिहिले होते.

बौद्धधर्मीय हीनयान काळात मुख्यत्वे दोन प्रमुख पंथांद्वारे पसरले होते, कोंकाई यांनी सैदा आणि सिगोन यांनी. ११ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात शुद्ध जमीन बौद्धधर्म (जोदो-शू, जोडो शिन्शु) खूप लोकप्रिय ठरली. जपानमध्ये बौद्ध धर्म येण्याच्यापूर्वी शिंटो धर्म प्रचलित होता. आजही जपानमध्ये बौद्ध, शिंटो धर्माचे पालन केले जाते.

 नावाची व्युत्पत्ती 
जपानी भाषेत जपानला "निहोन" किंवा "निप्पोन" असं म्हणतात. "उगवत्या सूर्याचा देश" असा अर्थ या संबोधनातून व्यक्त होतो.

 प्रागैतिहासिक कालखंड 

 भूगोल 
जपान देश पूर्णपणे बेटांवर वसला असून त्याची कोणत्याही इतर देशासोबत जमिनीवरील सीमा नाही. 
पूर्व आशियाच्या पॅसिफिक किनारपट्टीवर जपानकडे एकूण ६,८५२ बेटे आहेत. देश, ज्या सर्व बेटांना ते नियंत्रित करते, यामध्ये अक्षांश 24° आणि 46°N आणि लांबी 122° आणि 146°Eच्या दरम्यान राहते. मुख्य बेटे, उत्तर ते दक्षिणेस, होक्काइदो, होन्शु, शिकोकू आणि क्युशू आहेत. रायुकू द्वीपसमूह, ज्यात ओकिनावाचा समावेश आहे, ते क्युशूच्या दक्षिणेला एक शृंखलेत आहेत. एकत्रितपणे ते बऱ्याचदा जपानी द्वीपसमूह म्हणून ओळखले जातात.

सुमारे ७३ टक्के जपान शेती, औद्योगिक किंवा निवासी वापरासाठी, अयोग्य आहे. परिणामी, किनारपट्टीच्या भागात प्रामुख्याने राहण्यायोग्य क्षेत्रे, अत्यंत उच्च लोकसंख्या घनता आहे. जपान जगातील सर्वात घनता असलेल्या देशांपैकी एक आहे.

जपान बेटे प्रशांत महासागरतील रिंग ऑफ फायरवरील ज्वालामुखीच्या झोनमध्ये स्थित आहेत. जपान मूलतः युरियन खंडाच्या पूर्व किनारपट्टीशी संलग्न होता सुमारे १५ दशलक्ष वर्षांपूर्वी उपनगमन करणाऱ्या पट्ट्या जपानच्या पूर्वेकडे नेली.

जपानमध्ये १०८ सक्रिय ज्वालामुखी आहेत. विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला अनेक नवीन ज्वालामुखी उदयास आले, ज्यामध्ये होक्काइदोवर शोवा-शिनझन आणि पॅसिफिकमधील बायोनीज रॉक्स ऑफ मायोजिअन-शो प्रमुख आहेत. विनाशकारी भूकंपामुळे अनेकदा त्सुनामीची परिस्तिथी निर्माण होते. १९२३ मधील तोक्यो भूकंपात १,४०,००० पेक्षा जास्त लोक मारले गेले. १९९५ मधील ग्रेट हन्शिन भूकंप आणि २०११ टोहोकू भूकंप हा ९.१ तीव्रतेचा भूकंप ११ मार्च २०११ रोजी जपानवर झाला. पॅसिफिक रिंग ऑफ फायरच्या स्थानामुळे जपानवर भूकंपाचे, त्सुनामी आणि ज्वालामुखीमुळे प्रादुर्भाव झालेला आहे. २०१३ च्या जागतिक जोखमी निर्देशांकात हा १५ वा सर्वोच्च नैसर्गिक आपदाचा धोका आहे.

 चतुःसीमा 
पॅसिफिक महासागरातील द्वीपसमूह असलेला जपान आशियाच्या पूर्व भागात आहे. जपानच्या पश्चिमेस ओखोत्स्कचा समुद्र व पूर्व चीन समुद्र आहेत. त्यांपलीकडे चीन, दक्षिण कोरिया व रशिया हे देश आहेत.

 राजकीय विभाग 

जपान एकूण ८ भौगोलिक प्रदेशांमध्ये व ४७ प्रभागांमध्ये (प्रिफेक्चरस् मध्ये) विभागला गेला आहे.
 प्रदेश प्रभाग होक्काइदो होक्काइदो तोहोकू अकिता इवाते ओमोरी फुकुशिमा मियागी यामागाता कांतो इबाराकी गुन्मा कानागावा चिबा तोक्यो तोचिगी साईतामा चुबू इशिकावा ऐची गिफू तोयामा नागानो निगाता फुकुई यामानाशी शिझुओका कन्साई ओसाका क्योतो नारा मिई वाकायामा शिगा ह्योगो चुगोकू ओकायामा तोतोरी यामागुची शिमाने हिरोशिमा शिकोकू एहिमे कागावा  कोची तोकुशिमा क्युशू क्युशू बेट: ओइता कागोशिमा कुमामोतो नागासाकी फुकुओका मियाझाकी सागारायुकू द्वीपसमूह: ओकिनावा

 मोठी शहरे 
  शहर  प्रांत  वस्ती  १   तोक्यो तोक्यो  ८५,३५,७९२</tr>  २   योकोहामा  कानागावा  ३६,०२,७५८</tr>  ३   ओसाका     ओसाका  २६,३५,४२०</tr>  ४   नागोया    ऐची  २२,२३,१४८</tr>  ५   साप्पोरो    होक्काइदो  १८,८८,९५३</tr>  ६   कोबे      ह्योगो  १५,२८,६८७</tr>  ७   क्योतो     क्योतो  १४,७२,५११</tr>  ८   फुकुओका  फुकुओका  १४,१४,४१७</tr>  ९   कावासाकी  कानागावा  १३,४२,२६२</tr>  १०   साईतामा  साईतामा ११,८२,७४४</tr>

 समाजव्यवस्था 
 वस्तीविभागणी 
 धर्म 

शिंतो व बौद्ध धर्म जपानमध्ये मुख्य धर्म आहेत. शिंतो हा हिंदूधर्माप्रमाणेच एक प्राचीन निसर्गपूजक धर्म आहे. शिंतो देवी देवता, उत्पत्ति कथा ह्या हिंदू धर्माशी पुष्कळ साधर्म्य दाखवतात. बौद्ध धर्म हा जपान मध्ये ८ व्या शतकात चीनी बौद्ध प्रचारकांकडून आला. नंतर शिंतो व बौद्ध धर्म हे एकमेकात विणले गेल्याने आज बहुतांश (८०%-९०%) जपानी लोक स्वतःला दोन्ही धर्मांचे अथवा निधर्मी मानतात. जपानमध्ये अल्प ख्रिश्चन व मुस्लिम धर्मीयही आहेत. प्रत्येक धर्माची प्रार्थनास्थळे आहेत. काही तरुण जपानी लोक निधर्मी आहेत तसेच प्रत्येकाला स्वतःच्या आवडीचा धर्म स्वीकारण्याची मुभा आहे. त्यामुळे एकाच कुटुंबाचे सदस्य असूनही धर्म वेगवेगळा असण्याची उदाहरणे दिसून येतात.

 शिक्षण 
जपान मध्ये मेइजि काळाची पुनःस्थापन करताना (१८७२) मध्ये प्राथमिक, माध्यमिक आणि महाविद्यलयांची स्थापना करण्यात आली. १९४७ च्या नंतर जपान मध्ये प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण (नऊ वर्षांसाठी म्हणजे वयवर्षे ६ पासून १५ पर्यंत) अनिवार्य करण्यात आले. जपान हा उच्च तंत्रशिक्षणासाठी सर्वोत्तम देशांपैकी एक गणला जातो। 

 संस्कृती 

 उद्योग 
पूर्वी कापड, मातीची भांडी, खेळणी इत्यादी उद्योग प्रमुख होते. गेल्या काही दशकात जपानने औद्योगिक क्षेत्रात फार मोठी झेप घेतली आहे. त्यामुळे आता जपान मोटारी, जहाजे इत्यादींच्या निर्मितीत अग्रगण्य मानला जातो. तसेच विजेवर चालणारी उपकरणे, घड्याळे, कॅमेरा, संगणक, रोबो इत्यादी इलेक्ट्रोनिक वस्तूंच्या उत्पादनातही जपान पुढे आहे. रेशमी किड्यांचे पालन करून त्य्पासून रेशीम व रेशमी कापड तयार करणे हा येथील महत्त्वाचा व्यवसाय आहे. मोती काढण्याचा व्यवसायही येथे मोठ्या प्रमाणावर चालतो.

 वाहतूक 

 रेल्वे 
जपानमध्ये अतिशय वेगवान आणि प्रगत रेल्वेसेवा आहे. जगातील सर्वाधिक वेगवान या सुरक्षित अश्या शिनकानसेन ह्या बुलेट ट्रेन खूप प्रसिद्ध आहे. जपान ने द्वितीय महायुद्धा नंतर केवळ २० वर्षातच वैज्ञानिक संशोधनात झेप घेत राष्ट्रीय प्रवास वेगवान करण्यासाठी, शिनकानसेनचं जाळं उभारलं. दंतुर किनाऱ्यामुळे जपानमध्ये बंदारांसाठी अनेक सुरक्षित जागा आहेत. कोबे, ओसाका, याकोहामा, तोक्यो ही महत्त्वाची बंदरे आहेत.

 खाणकाम 
जपानमध्ये मुख्यतः चुनखडकाचे आणि कोळशाचे साठे आहेत.महत्त्वाच्या कोळशाच्या खाणी होक्काइडो व क्युशु बेटांत आहेत.

 मासेमारी 
या देशाला सर्व बाजूनी समुद्रकिनारा लाभल्याने मासेमारी हा येथील महत्त्वाचा व्यवसाय आहे.येथे खोल समुद्रातील मासेमारी जास्त चालते.सालमन,हेरिंग,ट्युना,बोनिटो,सार्दीन इत्यादी प्रकारचे मासे येथे मिळतात.

 राजकारण 
डिसेंबर २०१२ मधील सार्वत्रिक निवडणुकीत लिबरल डेमोक्रॅटिक पार्टीने (एलडीपी) २९४ जागा जिंकून बहुमत मिळविले; तर सत्ताधारी डेमोक्रॅटिक पार्टी ऑफ जपानला (डीपीजे) ५७ जागांवर समाधान मानावे लागले. यामध्ये जपानच्या पंतप्रधानपदी शिंझो अबे यांची दुसऱ्यांदा निवड झाली. 

अर्थतंत्र

 लोकजीवन 
तोक्यो आणि ओसाका ही अतिशय दाट लोकवस्तीची शहरे आहेत. ही महानगरे औद्योगिक दृष्ट्या भरभराटीस आली आहेत. जपानच्या शहरी भागात पाश्चात्य पद्धतीचे  राहणीमान आहे. जपानी लोक शिस्तप्रिय, उद्योगशील व स्वच्छतेचे भोक्ते आहेत. जपानी ही या देशाची प्रमुख भाषा आहे. जपानी स्त्रियांच्या पारंपारिक पोशाखाला किमोनो असे म्हणतात.जपानमधील माचा हे पेय प्रसिद्ध आहे.महाराष्ट्र टाईम्स, रविवार पुरवणी,२४ ऑगस्ट २०२५

 कला 
जपानी लोक विविध कलांमध्ये पारंगत आहेत. हे लोक कागदाच्या घड्या घालून विविध वस्तू बनवतात. याला ओरिगामी कला म्हणतात. कलाकुसरीच्या सुबक वस्तू बनवणे, सुंदर निसर्ग चित्र काढणे, आकर्षक खेळणी बनवणे यांत हे लोक कुशल आहेत. जपानी स्त्रिया वेगवेगळ्या प्रकारच्या पुष्परचना करतात. त्यातला इकेबाना हा प्रकार लोकप्रिय आहे.

 खेळ 
सुमो हा जपानचा राष्ट्रीय खेळ आहे. त्या व्यतिरिक्त  जपान हे ज्यूदो, काराते, आइकिदो ह्या  आंतरराष्ट्रीय दृष्ट्या प्रसिद्ध खेळांची जन्मभूमी आहे. अमेरिकेच्या प्रभावामुळे जपान मध्ये सर्वात लोकप्रिय खेळ हा बेसबॉल आहे. जपानमध्ये पतंग उडवणे आदि पारंपरिक कगेल सुद्धा अत्यंत लोकप्रिय आहेत.

 पर्यटन 
जपानमध्ये जाणाऱ्या परदेशी पर्यटकांची संख्या २०१५ साली १९.७३ दशलक्ष इतकी होती तर २०१६ साली ती २१.८% टक्क्यांनी वाढून २४.०३ दशलक्ष इतकी झाली आहे.

जपानमध्ये एकूण २० जागतिक वारसास्थळे आहेत, या वारसास्थळात हिमेजी किल्ला(कॅसल), प्राचीन क्योतो आणि नाराच्या ऐतिहासिक वास्तू इत्यादी. प्रसिद्ध स्थळ व वास्तू यांचा समावेश होतो. तसेच या देशातील चेरीच्या झाडांचा बहर प्रसिद्ध आहे. पुरातन राजवाडे हेदेखील येथील पर्यटनाचे मुख्य आकर्षण आहे. फुजियामा पर्वत तसेच हिरोशिमा, नागासाकी व तोक्यो या शहरांना अनेक पर्यटक भेटी देतात.

जपानच्या आंतरराष्ट्रीय पर्यटकांत महत्त्वाचा स्रोत म्हणजे त्याच्या शेजारील देश दक्षिण कोरिया. तसेच जपान पर्यटन संस्थेच्या अहवालानुसार, चिनी पर्यटक हे जपान मध्ये सर्वाधिक पैसे खर्च करणारे पर्यटक आहेत.

 प्रमुख शहरे 
 तोक्यो 
हे शहर जपानची राजधानीचे शहर असून पूर्व किनारपट्टीवरील दळणवळण मार्गाचे केंद्रस्थान आहे. या शहरात अनेक व्यापारी संस्था, सांस्कृतिक संस्था, मोठ्या कंपन्या व परदेशी वित्तसंस्थांची कार्यालये आहेत. तसेच अनेक वस्तुसंग्रहालये, कलादालने व ग्रंथालये आहेत. जपानमधील सर्वात मोठे राष्ट्रीय ग्रंथालय सुद्धा याच शहरात आहे. या ग्रंथालयात सुमारे पन्नास लाखांहून अधिक ग्रंथ आहेत.

 ओसाका 
होन्शू बेटावरील हे महत्त्वाचे शहर आहे. ही औद्योगिक नगरी आहे. सागरी व्यापारासाठी हे बंदर प्रसिद्ध आहे.

 हिरोशिमा 
हे शहर होन्शु बेटावर दक्षिणेकडे वसलेले आहे. दुसऱ्या महायुद्धात अणुबॉम्बच्या स्फोटात उद्ध्वस्त झालेले हे शहर आजही या स्फोटाच्या खुणा जपून आहे. त्या पाहण्यासाठी पर्यटक येतात.

 नागासाकी 
हे शहर क्युशू बेटावर पश्चिमेकडे वसले आहे. हिरोशिमाप्रमाणेच अणुबाम्बाच्या स्फोटात हे शहरही नष्ट झाले होते. आज दक्षिणेकडील सागरी व्यापारासाठी हे शहर प्रसिद्ध आहे.

 कला 
जपानी लोक विविध कलांमध्ये पारंगत आहेत. हे लोक कागदाच्या घड्या घालून विविध वस्तू बनवतात. याला ओरिगामी कला असे म्हणतात. कलाकुसरीच्या वस्तू बनवणे, सुंदर निसर्ग चित्रे काढणे, आकर्षक खेळणी बनवणे यांत हे लोक कुशल आहेत.

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 
 अधिकृत सरकारी संकेतस्थळ

वर्ग:पूर्व आशियाई देश
वर्ग:जी-२० सदस्य देश