अहिराणी बोलीभाषा

अहिराणी ही खानदेश प्रदेशात बोलली जाणारी पश्चिम हिंद-आर्य भाषा आहे व ती देवनागरी लिपीत लिहिली जाते. ही भाषा तिच्या प्रादेशिक नावावरून खानदेशी म्हणूनही ओळखली जाते तर ती मूळ अहिर लोकसमूहाची भाषा असल्या कारणाने ती अहिराणी म्हणून ओळखली जाते.

अहिराणी भाषा प्रामुख्याने उत्तर महाराष्ट्रातील नंदुरबार, धुळे या जिल्ह्यांत आणि जळगाव जिल्ह्याच्या पश्चिम भागात व नाशिक जिल्ह्याच्या उत्तर भागात बोलली जाते. महाराष्ट्राव्यतिरीक्त गुजरातच्या सुरत, सोनगढ, व्यारा, उच्छल, निझर व मध्यप्रदेशच्या पानसेमल, सेंधवा या तालुक्यांतही अहिराणी भाषा काही प्रमाणात बोलली जाते. गुजरातमधील डांग जिल्ह्यात बोलली जाणारी डांगी(डांगरी) ही सुद्धा खानदेशीचीच एक बोली म्हणून वर्गीकृत केली जाते.

१९११, १९२१ आणि १९३१ च्या जनगणनेत अहिराणी भाषिक लोक गुजराती म्हणून गणले गेले. परंतु नंतरच्या काळात खानदेशी एक स्वतंत्र भाषा म्हणून गणली जाऊ लागली.

व्याकरण
सर्वनाम

 मराठी सर्वनाम  अहिराणी रूप  प्रकार / लिंग / वचन कोण?  कोण?  प्रश्नवाचक सर्वनाम मी  मी  प्रथम पुरुष, एकवचन आम्ही  आमी  प्रथम पुरुष, बहुवचन तू  तू  द्वितीय पुरुष, एकवचन तुम्ही  तुमी  द्वितीय पुरुष, बहुवचन आपण  आपण  समावेशक हा  हाऊ  पुल्लिंग, एकवचन ही  हाई  स्त्रीलिंग, एकवचन हे  हाई  नपुंसकलिंग, एकवचन या  हाई  स्त्रीलिंग, बहुवचन तो  तो  पुल्लिंग, एकवचन ती  ती  स्त्रीलिंग, एकवचन ते  त्या  नपुंसकलिंग, बहुवचन जो  जो  संबंधी सर्वनाम, पुल्लिंग, एकवचन जी  जी  संबंधी सर्वनाम, स्त्रीलिंग, एकवचन जे  ज्या  संबंधी सर्वनाम, नपुंसकलिंग, एकवचन / पुल्लिंग, बहुवचन ज्या  ज्या  संबंधी सर्वनाम, स्त्रीलिंग, बहुवचन सर्व / सगळे  बठा / समदा  सामान्य बहुवचन सगळं  बठं / समदं  नपुंसकलिंग, एकवचन सगळा  बठा / समदा  पुल्लिंग, एकवचन सगळी  बठी / समदी  स्त्रीलिंग, एकवचन सगळ्या  बठ्या / समद्या  स्त्रीलिंग, बहुवचन

 संबंध दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणीलिंग, वचन कोणाचं?  कोणनं / कोनं?नपुसकलिंग, एकवचन कोणाचा?  कोणना / कोना?पुल्लिंग, एकवचन कोणाची?  कोणनी / कोनी?स्त्रिलिंग, एकवचन  कोणाचे?  कोणना / कोना?नपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन कोणाच्या?  कोणन्या / कोन्या?स्त्रिलिंग, अनेकवचन माझं  मनंनपुसकलिंग, एकवचन माझा  मनापुल्लिंग, एकवचन माझी  मनीस्त्रिलिंग, एकवचन माझे  मनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन माझ्या  मन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन आमचं  आमनंनपुसकलिंग, एकवचन आमचा  आमनापुल्लिंग, एकवचन आमची  आमनीस्त्रिलिंग, एकवचन आमचे  आमनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन आमच्या  आमन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन तुझं  तुनंनपुसकलिंग, एकवचन तुझा  तुनापुल्लिंग, एकवचन तुझी  तुनीस्त्रिलिंग, एकवचन तुझे  तुनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन तुझ्या  तुन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन तुमचं  तुमनंनपुसकलिंग, एकवचन तुमचा  तुमनापुल्लिंग, एकवचन तुमची  तुमनीस्त्रिलिंग, एकवचन तुमचे  तुमनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन तुमच्या  तुमन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन याचं  यानंनपुसकलिंग, एकवचन याचा  यानापुल्लिंग, एकवचन याची  यानीस्त्रिलिंग, एकवचन याचे  यानानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन याच्या  यान्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन यांचं  यासनंनपुसकलिंग, एकवचन यांचा  यासनापुल्लिंग, एकवचन यांची  यासनीस्त्रिलिंग, एकवचन यांचे  यासनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन यांच्या  यासन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन त्याचं  त्यानंनपुसकलिंग, एकवचन त्याचा  त्यानापुल्लिंग, एकवचन त्याची  त्यानीस्त्रिलिंग, एकवचन त्याचे  त्यानानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन त्याच्या  त्यान्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन त्यांचं  त्यासनंनपुसकलिंग, एकवचन त्यांचा  त्यासनापुल्लिंग, एकवचन त्यांची  त्यासनीस्त्रिलिंग, एकवचन त्यांचे  त्यासनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन त्यांच्या  त्यासन्यास्त्रिलिंग, एकवचन ज्याचं  ज्यानंनपुसकलिंग, एकवचन ज्याचा  ज्यानापुल्लिंग, एकवचन ज्याची  ज्यानीस्त्रिलिंग, एकवचन ज्याचे  ज्यानानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन ज्याच्या  ज्यान्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन जिचं  जिनंनपुसकलिंग, एकवचन जिचा  जिनापुल्लिंग, एकवचन जिची  जिनीस्त्रिलिंग, एकवचन जिचे  जिनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन जिच्या  जिन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन ज्यांचं  ज्यासनंनपुसकलिंग, एकवचन ज्यांचा  ज्यासनापुल्लिंग, एकवचन ज्यांची  ज्यासनीस्त्रिलिंग, एकवचन ज्यांचे  ज्यासनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन ज्यांच्या  ज्यासन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन हिचं  इनंनपुसकलिंग, एकवचन हिचा  इनापुल्लिंग, एकवचन हिची  इनीस्त्रिलिंग, एकवचन हिचे  इनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन हिच्या  इन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन तिचं  तिनंनपुसकलिंग, एकवचन तिचा  तिनापुल्लिंग, एकवचन तिची  तिनीस्त्रिलिंग, एकवचन तिचे  तिनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन तिच्या  तिन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन आपलं  आपलंनपुसकलिंग, एकवचन आपला  आपलापुल्लिंग, एकवचन आपली  आपलीस्त्रिलिंग, एकवचन आपले  आपलानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन आपल्या  आपल्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन सर्व / सगळे  बठा / समदानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन सगळं  बठं / समदंनपुसकलिंग, एकवचन सगळा  बठा / समदापुल्लिंग, एकवचन सगळी  बठी / समदीस्त्रिलिंग, एकवचन सगळ्या  बठ्या / समद्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन सर्वांचं / सगळ्यांचं  बठासनं / समदासनंनपुसकलिंग, एकवचन सर्वांचा / सगळ्यांचा  बठासना / समदासनापुल्लिंग, एकवचन सर्वांची / सगळ्यांची  बठासनी / समदासनीस्त्रिलिंग, एकवचन सर्वांचे / सगळ्यांचे  बठासना / समदासनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन सर्वांच्या / सगळ्यांच्या  बठासन्या / समदासन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन रामचं  रामनंनपुसकलिंग, एकवचन रामचा  रामनापुल्लिंग, एकवचन रामची  रामनीस्त्रिलिंग, एकवचन रामचे  रामनानपुसकलिंग/पुल्लिंग, अनेकवचन रामच्या  रामन्यास्त्रिलिंग, अनेकवचन

 प्राप्तकर्ता दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणी कोणाला?  कोणले? मला  माले आम्हाला  आमले तुला  तुले तुम्हाला  तुमले याला  याले हिला  इले त्याला  त्याले तिला  तिले यांना  यासले त्यांना  त्यासले ज्याला  ज्याले जिला  जिले ज्यांना  ज्यासले आपल्याला  आपले सर्वांना / सगळ्यांना  बठासले / समदासले रामला  रामले

 कर्ता दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणी मी  मीनं तू  तूनं आम्ही  आमीनं तुम्ही  तुमीनं याने  यानं यांनी  यासनी त्याने  त्यानं त्यांनी  त्यासनी हिने  इनं तिने  तिनं ज्याने  ज्यानं जिने  जिनं ज्यांनी  ज्यासनी आपण  आपणनं सर्वांनी / सगळ्यांनी  बठासनी / समदासनी रामने  रामनं

 अंतर्गत संबंध दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणी कोणात / कोणा मध्ये  कोणा मा / कोणा मझार माझ्यात / माझ्या मध्ये  मना मा / मना मझार आमच्यात / आमच्या मध्ये  आमना मा / आमना मझार तुझ्यात / तुझ्या मध्ये  तुना मा / तुना मझार तुमच्यात / तुमच्या मध्ये  तुमना मा / तुमना मझार हिच्यात / हिच्या मध्ये  इना मा / इना मझार याच्यात / याच्या मध्ये  याना मा / याना मझार यांच्यात / यांच्या मध्ये  यासना मा / यासना मझार तिच्यात / तिच्या मध्ये  तिना मा / तिना मझार त्याच्यात / त्याच्या मध्ये  त्याना मा / त्याना मझार त्यांच्यात / त्यांच्या मध्ये  त्यासना मा / त्यासना मझार जिच्यात / जिच्या मध्ये  जिना मा / जिना मझार ज्याच्यात / ज्याच्या मध्ये  ज्याना मा / ज्याना मझार ज्यांच्यात / ज्यांच्या मध्ये  ज्यासना मा / ज्यासना मझार आपल्यात / आपल्या मध्ये  आपला मा / आपला मझार सर्वात / सगळ्यात / सगळ्यांमध्ये  बठास मा / बठास मझार / समदास मा / समदास मझार रामात / राम मध्ये  राम मा / राम मझार

 स्थान दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणी कुठे? / कोठे?  कठे? / कथा? इथे / येथे  अठे / अथा तिथे / तेथे  तठे / तथा कुठून? / कोठून?  कठिन? / कथाईन? इथून / येथून  अठिन / अथाईन तिथून / तेथून  तठिन / तथाईन

 प्रमाण दर्शक शब्द 
 मराठी  अहिराणी  लिंग, वचन किती?  कितला?  पुल्लिंग, एकवचन किती?  कितली?  स्त्रीलिंग, एकवचन किती?  कितल्या?  स्त्रीलिंग, बहुवचन किती?  कितलं?  नपुसकलिंग, एकवचन किती?  कितला?  नपुसकलिंग/पुल्लिंग, बहुवचन इतकं  इतलं  नपुसकलिंग, एकवचन इतका  इतला  पुल्लिंग, एकवचन इतकी  इतली  स्त्रीलिंग, एकवचन इतक्या  इतल्या  स्त्रीलिंग, बहुवचन इतके  इतला  नपुसकलिंग/पुल्लिंग, बहुवचन तितकं  तितलं  नपुसकलिंग, एकवचन तितका  तितला  पुल्लिंग, एकवचन तितकी  तितली  स्त्रीलिंग, एकवचन तितक्या  तितल्या  स्त्रीलिंग, बहुवचन तितके  तितला  नपुसकलिंग/पुल्लिंग, बहुवचन

 इतर प्रत्यय व शब्द रूपे 
 मराठी  अहिराणी साठी / करीता  साठे / करता / गुणता पर्यंत  लोग / पावक पासून  पाई / पाईन पेक्षा  थीन / थाई / थाईन हून  तून मध्ये  मा / मझार मधून  माई / माईन मधला  मातला / मझारला सारखा  सारखा / मायेक

साहित्य
अहिराणी बोली, शब्दकोश, लोकसाहित्य  आणि व्याकरण विषयक पुस्तके
 नि. रा. पाटील यांनी खानदेशी भाषेवर आधारित ‘लेवा गण बोली’ भाषेचा शब्दकोश तयार केला आहे.
 अहिराणी शब्दकोश (अहिराणी- मराठी) (डॉ. रमेश सूर्यवंशी) : अहिराणी बोलीचा पहिला शब्दकोश.
 " 'वऱ्हाडी' आणि 'अहिराणी' बोलींचा तौलनिक अभ्यास" डॉ. पुरुषोत्तम सदानंद तायडे  
अहिराणी बोली सुलभ व्याकरण (डॉ. रमेश सुर्यवंशी)
खान्देशातील कृषक जीवन सचित्रकोश (डॉ. रमेश सुर्यवंशी)

अन्य पुस्तके
 अहिराणी : आंतरराष्ट्रीय भाषा (डाॅ. बापूराव देसाई)
हे सुद्धा पहा
 अहिराणी साहित्य संमेलन
 तावडी बोलीभाषा
 लेवा बोली
 पावरा बोलीभाषा

 संदर्भ व नोंदी 

वर्ग:मराठी बोलीभाषा
वर्ग:खान्देश