भारताची राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश

भारत हा २८ राज्ये आणि ८ केंद्रशासित प्रदेशांचा एक संघ आहे. (सन २०१९ची स्थिती)  २०११ पर्यंत, अंदाजे १.२ अब्ज लोकसंख्या असलेला भारत हा चीननंतर जगातील जास्त लोकसंख्या असलेला दुसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे. भारताने जगातील भूमीपैकी २.४% क्षेत्र व्यापले आहे. भारतात जगातील एकूण लोकसंख्येच्या १७.५% लोकसंख्या आहे .  इंडो-गॅंजेटिक मैदान हे जगातील सर्वात मोठे सुपीक क्षेत्र आहे. भारत हा जगातील सर्वात दाट लोकवस्ती असलेल्या क्षेत्रांपैकी एक आहे. पूर्व आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील डेक्कन पठार हे भारताच्या दाट लोकवस्तीचे प्रदेश आहेत. पश्चिम राजस्थानमधील थरचे वाळवंट हा जगातील सर्वाधिक दाट वाळवंट आहे. (शंकास्पद विधान) हिमालयातील उत्तरेकडील आणि ईशान्येकडील राज्यांमध्ये सुपीक वाळवंटांसह थंड कोरडे वाळवंट आहे. या राज्यांमध्ये लोकसंख्या घनता तुलनेने कमी आहे कारण ते हवामान शारीरिक अडचणीचे आहे.

 भारताची जनगणना 
डावे|इवलेसे|282x282अंश|भारताची लोकसंख्या घनता नकाशा
ब्रिटिश भारताच्या पहिली लोकसंख्या जनगणना १८७२ मध्ये झाली. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यापासून, दर दहा वर्षांनी जनगणना केली जाते, ही पहिली जनगणना १९५१ मध्ये झाली. भारताच्या जनगणना रजिस्ट्रार जनरल आणि गृह मंत्रालयांतर्गत जनगणना आयुक्त यांच्या कार्यालयामार्फत केली जाते आणि हे फेडरल सरकारच्यावतीने राबवल्या जाणाऱ्या सर्वात मोठ्या प्रशासकीय कामांपैकी एक आहे.http://www.censusindia.gov.in/Census_And_You/brief_history_of_census.aspx

२०११ च्या जनगणनेतील आकडेवारीवर आधारीत लोकसंख्येची आकडेवारी  २००१ – २०११ च्या दशकात भारताची वार्षिक लोकसंख्यावाढीचा दर २.१५ टक्क्यांवरून १.७६ टक्क्यांपर्यंत खाली आला आहे.  दशवंशाच्या जनगणनेच्या आकडेवारीवर आधारित, दादरा आणि नगर-हवेलीचा वेगवान विकास दर ५५.५ आहे   टक्के, त्यानंतर दमण आणि दीव (५३.५)   टक्के), मेघालय (२७.८   टक्के) आणि अरुणाचल प्रदेश (२५.९   टक्के). नागालॅंडमध्ये -०.५चा सर्वात कमी विकास दर नोंदविला गेला   टक्के.http://www.thehindu.com/multimedia/archive/00517/India_Census_2011___517160a.pdf

भारतामध्ये १११,००० लोकसंख्या असलेली गावे व २२.२ आहेत   एकूण लोकसंख्येपैकी टक्के लोकसंख्या या ग्रामीण भागात आहे. त्यापैकी १५५,००० गावात लोकसंख्येचे प्रमाण ५०००० – ९९९९ आहे; १३०,०००   खेड्यांची लोकसंख्या १००० – १९९९ आणि १२८,००० आहे   खेड्यांची लोकसंख्या २०० – ४९९९ आहे. तेथे ३,९६१ आहेत   १०,००० लोकसंख्या असलेली गावे   व्यक्ती किंवा अधिक भारताची  २७.८   टक्के शहरी लोकसंख्या ५१०० पेक्षा जास्तमध्ये राहते   शहरे आणि ३८० पेक्षा जास्त   शहरी गटhttp://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/A_Series/Urban_agglomerations.htm १९९१ – २००१ च्या दशकात मुख्य शहरांमध्ये स्थलांतर केल्याने शहरी लोकसंख्या झपाट्याने वाढली. गेल्या दशकात गेल्या निवासस्थानी निव्वळ स्थलांतरित आधारावर, महाराष्ट्र सर्वात होते इमिग्रेशन २.३ सह   दशलक्ष, त्यानंतर दिल्लीचा राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश (१.७)   दशलक्ष), गुजरात (०.६८   दशलक्ष) आणि हरियाणा (०.६७)   दशलक्ष). उत्तर प्रदेश ( − २.६   दशलक्ष) आणि बिहार ( − १.७   दशलक्ष) आंतरराज्यीय स्थलांतरणासाठी प्रथम स्थानावर आहे.http://www.censusindia.gov.in/Census_And_You/migrations.aspx उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, बिहार, पश्चिम बंगाल आणि मध्य प्रदेश ही पाच राज्ये एकूण भारतीय लोकसंख्येच्या जवळपास निम्म्या (४७.९ टक्के) आहेत.

राष्ट्रीय सरासरी लिंग गुणोत्तर २००१ मध्ये ९९३ पासून वाढ ९४०, २०११ मध्ये  २०११ च्या जनगणनेनुसार ते घटले लिंग गुणोत्तर वयोगटातील लोकसंख्या प्रति हजार पुरुषांची महिलांची संख्या – ६ वर्षे.  पंजाब, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, गुजरात, तामिळनाडू, मिझोरम आणि अंदमान आणि निकोबार बेटे यासारख्या राज्यात बाल लैंगिक गुणोत्तरात वाढ झाली आहे. राष्ट्रीय बाल-लिंग प्रमाण  २००१ मध्ये ९२७ वरून २०११ मध्ये ९१४ वर घसरले आहे. तेलंगणाची जनगणना आंध्र प्रदेश राज्याच्या जनगणनेच्या आकडेवारीपासून विभक्त झाली होती, २ जून २०११ रोजी तेलंगण राज्य निर्माण झाले.

२०११ मध्ये अंदाजे १.२ अब्ज लोकसंख्या असलेला भारत हा चीननंतर जगातील जास्त लोकसंख्या असलेला दुसऱ्या क्रमांकाचा देश आहे. भारताने जगातील भूमीपैकी २.४% क्षेत्र व्यापले आहे. भारतात जगातील एकूण लोकसंख्येच्या १७.५% लोकसंख्या आहे. इंडो-गॅंजेटिक मैदान हे जगातील सर्वात मोठे सुपीक क्षेत्र आहे. भारत हा जगातील सर्वात दाट लोकवस्ती असलेल्या क्षेत्रांपैकी एक आहे. पूर्व आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील डेक्कन पठार हे भारताच्या दाट लोकवस्तीचे प्रदेश आहेत. पश्चिम राजस्थानमधील थरचे वाळवंट हा जगातील सर्वाधिक दाट वाळवंट आहे. हिमालयातील उत्तरेकडील आणि ईशान्येकडील राज्यांमध्ये सुपीक वाळवंटांसह थंड कोरडे वाळवंट आहे. या राज्यांमध्ये लोकसंख्या घनता तुलनेने कमी आहे कारण ते हवामान शारीरिक अडचणीचे आहे.

रजिस्ट्रार जनरल आणि जनगणना आयुक्त यांनी तेलंगण सरकार आणि भारत सरकारच्या नियोजन आयोगाने प्रकाशित केल्यानुसार. २०११ च्या जनगणनेच्या आकडेवारीनुसारhttp://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-1.pdfhttp://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf लोकसंख्येची घनता जवळच्या पूर्णांक संख्येइतकी असते.

 भारतातील राज्ये व केंदशासित प्रदेश 
गणनाराज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशलोकसंख्या(%)दशांश वाढ(२००१-२०११)ग्रामीण लोकसंख्या(%)शहरी लोकसंख्या(%)क्षेत्रफळघनतालिंग गुणोत्तर१उत्तर प्रदेश२०.२%912२महाराष्ट्र१६%929३बिहार२५.४%918४पश्चिम बंगाल१३.८%953५मध्यप्रदेश२०.३%931६तामिळ नाडू१५.६%996७राजस्थान२१.३%928८कर्नाटक१५.६%973९गुजरात१९.३%919१०आंध्र प्रदेश (४.०८%)११%993११ओरिसा१४%979१२तेलंगणा१३.५८%988१३केरळ४.९%1,084१४झारखंड२२.४%948१५आसाम१७.१%954१६पंजाब१३.९%895१७छत्तीसगड२२.६%991१८हरियाणा१९.९%879१९उत्तराखंड१८.८%963२०हिमाचल प्रदेश१२.९%972२१त्रिपूरा१४.८%960२२मेघालय२७.९%989२३मणिपूर१८.६%992२४नागालॅंड−०.६%931२५गोवा८.२%973२६अरुणाचल प्रदेश२६%938२७मिझोरम२३.५%976२८सिक्कीम१२.९%890राष्ट्रीय राजधानी प्रदेशदिल्ली२१.२%868 केन्द्रशासित प्रदेश-१जम्मू व काश्मीर२३.६%८९०केन्द्रशासित प्रदेश-२पुद्दूचेरी२८.१%1,037केन्द्रशासित प्रदेश-३चंदीगढ१७.२%८१८केन्द्रशासित प्रदेश-४अंदमान आणि निकोबार६.९%८७६केन्द्रशासित प्रदेश-५दादर आणि नगर-हवेली५५.९%७७४केन्द्रशासित प्रदेश-६लडाख२३.६%८५३केन्द्रशासित प्रदेश-७दमण आणि दीव५३.८%६१८केन्द्रशासित प्रदेश-८लक्षद्वीप६.३%९४६Totalभारत१,२१,०५,६९,५७३१७.७%८३,३४,६३,४४८(६८.८४%)३७,७१,०६,१२५(३१.१६%)९४०

 माजी राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेश 
 क्र.  प्रकार  राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेश  राजधानी  वर्ष  सध्याची राज्ये किंवा केंद्रशासित प्रदेश  नकाशा १  राज्य  अजमेर राज्य  अजमेर  १९५० - १९५६  राजस्थान  100x100px २  राज्य  आंध्र राज्य  कुर्नूल  १९५३-१९५६  आंध्र प्रदेश  100x100px ३  राज्य  भोपाळ राज्य  भोपाळ  १९४९ - १९५६  मध्य प्रदेश  100x100px ४  राज्य  बिलासपूर राज्य  बिलासपूर  १९५० - १९५४  हिमाचल प्रदेश  100x100px ५  राज्य  बॉम्बे राज्य  बॉम्बे  १९५० - १९६०  महाराष्ट्र, गुजरात आणि अंशतः कर्नाटक  100x100px ६  राज्य  कुर्ग राज्य  मडिकेरी  १९५० - १९५६  कर्नाटक  100x100px ७  राज्य  पूर्व पंजाब  शिमला (१९४७-५३)  चंदीगड (१९५३-६६)  १९४७ - १९६६  पंजाब, हरियाणा, हिमाचल प्रदेश आणि चंदिगढ  100x100px ८  राज्य  हैदराबाद राज्य  हैदराबाद  १९४८ - १९५६  तेलंगणा, आणि अंशतः महाराष्ट्र आणि कर्नाटक  100x100px ९  राज्य  जम्मू आणि काश्मीर  श्रीनगर (उन्हाळी)  जम्मू (हिवाळी)  १९५२ - २०१९  जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश) आणि लडाख  100x100px १०  राज्य  कच्छ राज्य  भुज  १९४७ - १९५६  गुजरात  100x100px ११  राज्य  मध्य भारत  इंदूर (उन्हाळी)  ग्वाल्हेर (हिवाळी)  १९४८ - १९५६  मध्य प्रदेश  100x100px १२  राज्य  मद्रास राज्य  मद्रास  १९५० - १९६९  आंध्र प्रदेश, तमिळनाडू, आणि अंशतः कर्नाटक आणि केरळ  100x100px १३  राज्य  म्हैसूर राज्य  बंगलोर  १९४७ - १९७३  कर्नाटक  100x100px १४  राज्य  पटियाला आणि पूर्व पंजाब राज्य संघ  पटियाला  १९४८ - १९५६  पंजाब आणि हरियाणा  100x100px  १५  राज्य  सौराष्ट्र राज्य  राजकोट  १९४८ - १९५६  गुजरात  100x100px १६  राज्य  त्रावणकोर-कोचीन  त्रिवेंद्रम  १९४९ - १९५६  केरळ आणि अंशतः तमिळनाडू  100x100px १७  राज्य  विंध्य प्रदेश  रेवा  १९४८ - १९५६  मध्य प्रदेश  100x100px १८  केंद्रशासित प्रदेश  अरुणाचल प्रदेश  इटानगर  १९७२ - १९८७  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px १९  केंद्रशासित प्रदेश  दादरा आणि नगर-हवेली  सिल्वासा  १९६१ - २०२०  दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव केंद्रशासित प्रदेश  100x100px २०  केंद्रशासित प्रदेश  दमण आणि दीव  दमण  १९८७ - २०२०  दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव केंद्रशासित प्रदेश  100x100px २१  केंद्रशासित प्रदेश  गोवा, दमण आणि दीव  पणजी  १९६१ - १९८७  गोवा राज्य आणि दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव केंद्रशासित प्रदेश  100x100px २२  केंद्रशासित प्रदेश  हिमाचल प्रदेश  शिमला  १९५६ - १९७१  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px २३  केंद्रशासित प्रदेश  मणिपूर  इंफाळ  १९५६ - १९७२  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px २४  केंद्रशासित प्रदेश  मिझोरम  ऐझॉल  १९७२ - १९८७  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px २५  केंद्रशासित प्रदेश  नागालँड  कोहिमा  १९५७ - १९६३  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px २६  केंद्रशासित प्रदेश  त्रिपूरा  आगरताळा  १९५६ -  १९७२  भारतीय राज्यात रूपांतरित झाले  100x100px

संदर्भ