भारतातील राजकीय पक्ष

१५ मार्च २०१९ रोजी, भारतीय निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेल्या राजकीय पक्षांच्या यादीनुसार भारतामध्ये एकूण २,३३४ राजकीय पक्ष असून, त्यापैकी ८ राष्ट्रीय पक्ष, २६ राज्यस्तरीय पक्ष आणि इतर २,३०१ नोंदणीकृत पक्ष आहेत. यापैकी महाराष्ट्रात एकूण १४५ नोंदणीकृत पक्ष आणि २ राज्यस्तरीय (मनसे व शिवसेना) पक्ष आहेत.

भारतात २३३४ रजिस्टर्ड राजकीय पक्ष आहेत. दर महिन्याला काही पक्ष नव्याने निघतात तर काही बंद पडतात.भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष,काँग्रेस, तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस, बहुजन समाज पक्ष, भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष, भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी), भारतीय जनता पक्ष व नॅशनल पीपल्स पार्टी असे फक्त आठ राजकीय पक्ष अखिल भारतीय स्तरावर मान्यताप्राप्त आहेत. जनता दल युनायटेड, अण्णाद्रमुक, द्रविड मुन्नेत्र कळ्हम, शिवसेना यांसारखे एकूण ५१ राजकीय पक्षांना त्यांच्या त्यांच्या राज्यात मान्यता आहे.

मान्यता नसलेल्या राजकीय पक्षांची संख्या हरियाणा राज्यात ६७, पंजाबमध्ये ५७, मध्य प्रदेशात ४८, आणि गुजराथमध्ये ४७ आहे.

 राष्ट्रीय पक्ष 
नोंदणीकृत पक्षाला राष्ट्रीय पक्ष म्हणून मान्यता मिळते जेव्हा खाली सूचीबद्ध केलेल्या तीनपैकी कोणतीही एक अटी पूर्ण केली असेल:

पक्षाला लोकसभेत किमान तीन वेगवेगळ्या राज्यांतून दोन टक्के जागा मिळाल्या आहे.
लोकसभा किंवा विधानसभेच्या सार्वत्रिक निवडणुकीत, पक्ष कोणत्याही चार किंवा अधिक राज्यांमध्ये सहा टक्के मते मिळवतो आणि त्याव्यतिरिक्त लोकसभेच्या चार जागा जिंकतो.
चार राज्यांत पक्षाला राज्य पक्ष म्हणून मान्यता मिळते.

एप्रिल २०२३ मध्ये खालीलपैकी ६ पक्ष हे राष्ट्रीय पक्ष घोशीत झाले. तेव्हाच अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष व भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष हे या यादीतून वगळण्यात आले.

 क्र. निवडणूक चिन्ह ध्वज पक्ष संक्षेप स्थापना  पक्ष नेता राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये सरकार जागा मुख्यमंत्री  युती भागीदार लोकसभा राज्यसभा१ 50px 50px भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस INC (काँ) २८ डिसेंबर १८८५   मल्लिकार्जुन खरगे      २ 50px 50px भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) CPI(M) (भाकप(मा)) ७ नोव्हेंबर १९६४   सीताराम येचुरी       ३ 50px 50px भारतीय जनता पक्ष BJP (भाजप/भाजपा) ६ एप्रिल १९८०   जगत प्रकाश नड्डा       ४ 50px 50px बहुजन समाज पक्ष  BSP (बसप/बसपा) १४ एप्रिल १९८४   मायावती       ५ 50px 60px आम आदमी पक्ष AAP (आप) २६ नोव्हेंबर २०१२   अरविंद केजरीवाल       ६ 50px  50px नॅशनल पीपल्स पार्टी NPP  ६ जानेवारी २०१३   कॉनराड संगमा      

 राज्यस्तरीय पक्ष 

नोंदणीकृत पक्षाला राज्य पक्ष म्हणून मान्यता दिली जाते, जर त्याने खाली सूचीबद्ध केलेल्या पाच अटींपैकी कोणतीही एक पूर्ण केली असेल:

 एखाद्या पक्षाला राज्य विधानसभेच्या निवडणुकीत मिळालेल्या वैध मतांपैकी किमान सहा टक्के मते मिळाली पाहिजेत आणि त्या राज्य विधानसभेत किमान दोन जागा जिंकल्या पाहिजेत.
 एखाद्या पक्षाला लोकसभेच्या निवडणुकीत मिळालेल्या वैध मतांपैकी किमान सहा टक्के मते मिळाली पाहिजेत आणि लोकसभेत किमान एक जागा जिंकली पाहिजे.
 एखाद्या पक्षाने विधानसभेच्या एकूण जागांच्या किमान तीन टक्के किंवा किमान तीन जागा जिंकल्या पाहिजेत, जे कधीही जास्त असेल.
 एखाद्या पक्षाने लोकसभेत प्रत्येक 25 जागांसाठी किमान 1 जागा जिंकली पाहिजे किंवा त्या राज्याला दिलेल्या कोणत्याही अंशासाठी.
 उदारीकरणाच्या निकषांतर्गत, राज्यात मतदान झालेल्या एकूण वैध मतांपैकी आठ टक्के किंवा त्याहून अधिक मते मिळाल्यास तो राज्य पक्ष म्हणून मान्यता मिळण्यास पात्र असेल असे आणखी एक कलम.

मान्यताप्राप्त राज्यस्तरीय किंवा प्रादेशिक पक्षांची यादी:
+५५ मान्यताप्राप्त राज्य पक्षक्र.पक्षध्वजमतदानचिन्हराजकीयस्थितीविचारधारास्थापनानेते राज्यराज्यांमध्ये सरकार/केंद्रशासितजागा मुख्य मंत्री युती भागीदार लोकसभा राज्यसभा राज्यविधानसभा विधानपरिषद   तीन राज्यात राज्य पक्ष १   अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस 50px  50px मध्यवर्ती राजकारण ते मध्य-डावे राजकारण बंगाली राष्ट्रवादपुरोगामीत्वकल्याणवादधर्मनिरपेक्षतालोकानुनय १९९८  ममता बॅनर्जी  मेघालयत्रिपुरापश्चिम बंगाल       २   भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष 50px  50px वामपंथी राजकारण साम्यवादमार्क्सवाद-लेनिनवादभांडवलशाही विरोधीसमाजवादधर्मनिरपेक्षता १९२५  डी. राजा  केरळमणिपुरतमिळ नाडू       ३   जनता दल (धर्मनिरपेक्ष) 50px  50px मध्य-डावे राजकारण पासून वामपंथी धर्मनिरपेक्ष १९९९  एच. डी. देवे गौडा  अरुणाचल प्रदेशकर्नाटककेरळ       ४   जनता दल (संयुक्त) 50px  50px मध्य-डावे राजकारण समाजवादधर्मनिरपेक्षताअखंड मानवतावाद २००३  नितीश कुमार  अरुणाचल प्रदेशबिहारमणिपूर        दोन राज्यात राज्य पक्ष ५   अखिल भारतीय अण्णा द्रविड मुन्नेत्र कळघम  50px केंद्रवाद ते मध्य-डावे राजकारण  १९७२  एडप्पाडी पलनीस्वामी  पुडुचेरीतमिळनाडू       ६   द्रविड मुन्नेत्र कळघम 50px  50px मध्य-डावे राजकारण  १९४९  एम.के. स्टॅलिन  पुडुचेरीतमिळनाडू       ७   लोक जनशक्ती पक्ष (रामविलास)   धर्मनिरपेक्षतासामाजिक न्याय २०२१  चिराग पासवान  बिहारनागालँड ८   नागा पीपल्स फ्रंट 50px  50px क्षेत्रवाद २००२  कुझोलुझो नियेनु  मणिपूरनागालँड       ९   राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष 50px  50pxकेंद्रवादIndian nationalismधर्मनिरपेक्षता १९९९  शरद पवार  महाराष्ट्रनागालँड       १०   राष्ट्रीय जनता दल 50px  50px मध्य-डावे राजकारण समाजवाद १९९७  लालू प्रसाद यादव तेजस्वी यादव  बिहारझारखंड       ११   तेलुगू देशम पक्ष 50px  50px Centre  to centre-right लोकानुनयEconomic liberalism १९८२  एन. चंद्रबाबू नायडू  आंध्र प्रदेशतेलंगणा        एका राज्यात राज्य पक्ष १२   अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक  50px Left-wing Left-wing nationalismसमाजवादAnti-imperialismMarxism १९३९  देबब्रत बिस्वास  पश्चिम बंगाल       १३   ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन50px  50px|kiteRight-wing Composite nationalismMinority rightsDalit RightsConstitutionalism १९२७  असदुद्दीन ओवैसी  तेलंगणा         १४   अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस 50px  50px केंद्रवाद  सामाजिक लोकशाहीलोकानुनय २०११  एन. रंगास्वामी  पुडुचेरी       १५   अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा  50px २००५  बद्रुद्दीन अजमल  आसाम       १६   ऑल झारखंड स्टुडंट्स युनियन 50px  50px १९८६  सुदेश महतो  झारखंड       १७   अपना दल (सोनेलाल) 50px   Centre-right कुर्मी जातीचे हित २०१६  अनुप्रिया पटेल  उत्तर प्रदेश       १८   आसाम गण परिषद  50px  Centre-right क्षेत्रवादAnti-Bengali sentiment १९८५  अतुल बोरा  आसाम       १९   भारत राष्ट्र समिती 50px   केंद्रवाद क्षेत्रवादलोकानुनयपुराणमतवादअलिप्ततावाद २००१  के. चंद्रशेखर राव  तेलंगणा       २०   बिजू जनता दल 50px  50px मध्य-डावे राजकारण क्षेत्रवादलोकानुनयधर्मनिरपेक्षताLiberalismEconomic nationalism १९९७  नवीन पटनायक  ओडिशा       २१   बोडोलँड पीपल्स फ्रंट 50px  50px  २००५  हग्रमा मोहिलारी  आसाम       २२   भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (एम.एल.) लिबरेशन 50px  50px Far-left CommunismMarxism–LeninismMaoism १९७४  दिपंकर भट्टाचार्य  बिहार       २३   देसीय मुर्पोक्कू द्रविड कळघम  50pxकेंद्रवाद ते मध्य-डावे राजकारणSocial welfareलोकानुनयधर्मनिरपेक्षतासामाजिक लोकशाही २००५ विजयकांतप्रेमलता विजयकांत  तमिळनाडू २४   गोवा फॉरवर्ड पार्टी 50px  50px क्षेत्रवाद २०१६  विजय सरदेसाई  गोवा       २५   हिल स्टेट पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी  50px १९६८  के.पी. पांगनियांग  मेघालय       २६   भारतीय राष्ट्रीय लोक दल  50px केंद्रवाद Social liberalismक्षेत्रवाद १९९६  ओमप्रकाश चौटाला  हरियाणा       २७   इंडियन युनियन मुस्लिम लीग 50px  50px Centre-right Muslim interestsSocial conservatism १९४८  सय्यद हैदरअली शिहाब थांगल  केरळ       २८   इंडीजिनस पीपल्स फ्रंट ऑफ त्रिपुरा 50px  50px Centre-right क्षेत्रवादEthnic nationalismAnti-immigration २००९  एन.सी. देबबर्मा  त्रिपुरा       २९   जम्मू आणि काश्मीर नॅशनल कॉन्फरन्स 50px  50px KashmiriyatKashmiri autonomyधर्मनिरपेक्षता १९३२  फारुख अब्दुल्ला  जम्मू आणि काश्मीर       ३०   जम्मू काश्मीर राष्ट्रीय पँथर्स पक्ष  50px लोकशाहीभ्रष्टाचार विरोधधर्मनिरपेक्षतामहिलांचे हक्क १९८२  भीम सिंग व जय माला  जम्मू आणि काश्मीर       ३१   जम्मू आणि काश्मीर पीपल्स डेमोक्रॅटिक पार्टी  50px KashmiriyatKashmiri autonomyक्षेत्रवाद १९९९  मेहबूबा मुफ्ती  जम्मू आणि काश्मीर       ३२    जनता काँग्रेस छत्तीसगड  50px Left-wing  Social justiceFeminismDirect democracyAgrarianism २०१६  रेणू जोगी  छत्तीसगड       ३३   जननायक जनता पार्टी  50px  २०१८  दुष्यंत चौटाला  हरियाणा      ३४   झारखंड मुक्ति मोर्चा  50px १९७२  शिबू सोरेनहेमंत सोरेन  झारखंड       ३५    केरळ काँग्रेस (मणी) 50px  50px WelfareDemocratic socialism १९७९  जोस के. मणी  केरळ       ३६   महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना 50px  50px  Far-right हिंदुत्वRight-wing लोकानुनयक्षेत्रवादUltranationalismMarathi interests २००६  राज ठाकरे  महाराष्ट्र       ३७   महाराष्ट्रवादी गोमंतक पक्ष  50px केंद्रवाद लोकानुनयक्षेत्रवाद १९६३  दीपक ढवळीकर  गोवा       ३८   मिझो नॅशनल फ्रंट  50px  १९६१  झोरामथंगा  मिझोरम       ३९   नॅशनलिस्ट डेमोक्रॅटिक प्रोग्रेसिव्ह पार्टी 50px  50px Right क्षेत्रवाद २०१७  नेफिउ रिओ  नागालँड       ४०   पीपल्स पार्टी ऑफ अरुणाचल प्रदेश  50px  क्षेत्रवाद १९७७  कामेन रींगू  अरुणाचल प्रदेश       ४१   राष्ट्रीय लोक जनशक्ती पक्ष   २०२१  पुष्पापती कुमार पारस  बिहार       ४२   राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष 50px  50px  २०१८  हनुमान बेनीवाल  राजस्थान       ४३   क्रांतिकारी समाजवादी पक्ष 50px  50px Far-left CommunismMarxism–LeninismRevolutionary socialism १९४०  मनोज भट्टाचार्य  केरळ       ४४   समाजवादी पक्ष 50px  50px सामाजिक लोकशाहीDemocratic socialismLeft-wing populismSocial conservatism १९९२  अखिलेश यादव  उत्तर प्रदेश       ४५   शिरोमणी अकाली दल 50px  50px Centre-right PunjabiyatConservatismFederalism १९२०  सुखबीरसिंह बादल  पंजाब       ४६   सिक्कीम डेमोक्रॅटिक फ्रंट 50px  50px मध्य-डावे राजकारणते left-wing Democratic socialism १९९३  पवनकुमार चामलिंग  सिक्कीम       ४७   सिक्कीम क्रांतिकारी मोर्चा 50px  50px Democratic socialism २०१३  प्रेम सिंह तमांग  सिक्कीम       ४८   शिवसेना 50px  50pxRight-wing  to Far-rightNationalismHindutvaHindu NationalismMarathiक्षेत्रवादSocial ConservatismConservatismUltranationalismEconomic NationalismRight-wing Populism१९६६  एकनाथ शिंदे  महाराष्ट्र ४९   शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)  50pxCentre-right to right-wing Secular HindutvaNationalismक्षेत्रवादComposite Nationalism२०२२  उद्धव ठाकरे  महाराष्ट्र ५०   टिपरा मोथा पक्ष 50px  50pxTripuri nationalismGreater Tipraland२०१९  प्रद्योत बिक्रम माणिक्य देब बर्मा  त्रिपुरा ५१   युनायटेड डेमोक्रॅटिक पक्ष (मेघालय)  50px क्षेत्रवादलोकानुनय १९९७  मेटबाह लिंगडोह  मेघालय       ५२   युनायटेड पीपल्स पार्टी लिबरल   केंद्रवाद  क्षेत्रवाद २०१५  उरखाओ ग्वरा ब्रह्मा  आसाम     ५३    व्हॉइस ऑफ द पीपल पार्टी (मेघालय)  50px  क्षेत्रवादसंघराज्यवाद २०२१  आर्डेंट मिलर बसायावमोइट  मेघालय     ५४   वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष 50pxमध्य-डावे राजकारणलोकानुनयक्षेत्रवाद२०११ वाय.एस. जगनमोहन रेड्डी आंध्र प्रदेश ५५   झोरम राष्ट्रवादी पक्ष   केंद्रवाद क्षेत्रवाद१९९७ एच. लालरिनमाविया मिझोरम    

 अन्य माहिती 
२०१८ साली,

 देशातील ४०४ पक्षांच्या नावात 'भारत किंवा भारतीय' हे शब्द होते.
 देशातील १५३ पक्षांच्या नावात 'समाज' हा शब्द होता.
 देशातील १३२ पक्षांच्या नावात 'जनता किंवा प्रजा' हे शब्द होते.
 देशातील ५७ पक्षांच्या नावात 'आम किंवा युवा' हे शब्द होते.
 देशातील १२ पक्षांच्या नावात 'गांधी' हा शब्द होता.
 देशातील ६३ टक्के पक्षांच्या नावात लोकतांत्रिक, काँग्रेस किंवा आंदोलन यांपैकी एक शब्द होता.
 देशातील ४० टक्के राजकीय पक्ष उत्तर प्रदेश, दिल्ली, बिहार आणि तामिळनाडू या राज्यांत होते.
 उत्तर प्रदेश राज्याची लोकसंख्या सुमारे २० कोटी आहे. त्या राज्यात ४३३ राजकीय पक्ष होते, म्हणजे साडेचार लाख लोकांमागे एक पक्ष.
 दिल्ली राज्याची लोकसंख्या १.९ कोटी आहे; त्या राज्यात २७२ राजकीय पक्ष आहेत. म्हणजे ७०,००० लोकांमागे एक पक्ष.
 बिहारची लोकसंख्या ११ कोटी आहे, त्या राज्यात १२० पक्ष होते.
 तामिळनाडूची लोकसंख्या ७.२ कोटी आहे, त्या राज्यात १४० राजकीय पक्ष आहेत. म्हणजे पाच लाख लोकांमागे एक पक्ष.
 ४.९ कोटी लोकसंख्या असलेल्या आंध्र प्रदेशात ८३ पक्ष होते.

काही 'खास' नावांचे पक्ष :-

 अखिल भारतीय गरीब पार्टी (गाझियाबाद-उत्तर प्रदेश)
 अखिल भारतीय राष्ट्रीय परिवार पार्टी (वाराणसी-उत्तर प्रदेश)
 अंजान आदमी पार्टी (अलाहाबाद-उत्तर प्रदेश)
 आजादीका अंतिम आंदोलन दल (रायपूर-छत्तीसगड)
 आधी आबादी पार्टी (लखनौ-उत्तर प्रदेश)
 आप सबकी अपनी पार्टी (विलासपूर-छत्तीसगड)
 आर्थिक व्यवस्था परिवर्तन पार्टी (अलाहाबाद-उत्तर प्रदेश)
 ऑल इंडिया गांधी काँग्रेस (बंगलोर-कर्नाटक)
 बेरोजगार आदमी अधिकार पार्टी (फरीदाबाद-हरियाणा)
 भारत की लोक जिम्मेदार पार्टी (लखनौ-उत्तर प्रदेश)

 संदर्भ 

वर्ग:याद्या