जळगाव

जळगाव शहर महाराष्ट्र राज्यातील एक शहर आहे.जळगांव ला पूर्व खान्देश असे पण संबोधले जाते,जळगाव जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय असलेले जळगाव शहर एक महत्त्वाचे कृषी व्यापार केंद्र आहे.जळगाव नाशिक विभागीय क्षेत्रात येते,कापूस, खाद्यतेले, केळी इ. बाजारपेठा येथे असून जळगाव शहर हे सोन्याची बाजारपेठ म्हणून नावाजलेले आहे. येथे M.I.D.C. आहे, येथील सोने शुद्धतेबद्दल प्रसिद्ध आहे. जळगाव शहरात ठिबक-सिंचन, पाण्याचे पाईप, डाळ व कापड इत्यादी उद्योग आहेत.

जळगाव शहरात उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जैन इरिगेशन सिस्टिम्स लि. व गांधी संग्रहालय या प्रसिद्ध संस्था आहेत. येथून जवळच जगप्रसिद्ध अजिंठा लेणी आहेत. 

 भूगोल 
जळगाव शहर हे समुद्र सपाटीपासून साधारणतः २०९ मीटर उंचीवर आहे. गिरणा नदी शहराच्या पश्चिमी भागातून वाहते.
जळगाव जिल्ह्यात चांगदेव या ठिकाणी तापी - पूर्णा या नद्यांचा संगम होतो. तापी - पूर्णा खोरे हा खाचदरीचा प्रदेश आहे.

 इतिहास 

जळगाव शहराची स्थापना मराठी सरदार तुळाजीराव भोईटे यांनी केली. सरदार तुळाजीराव भोईटे हे साताऱ्याचे संस्थानिक होते. भोईटे कुटुंबाचे पूर्वज दुर्गोजीराव भोईटे हे छत्रपती शाहू महाराजांचे निष्ठावंत सेवक असल्याकारणाने महाराजांकडून त्यांना नशीराबाद आणि जवळील प्रांत अनुदान म्हणून मिळाले होते. भोईटे बऱ्याच काळपर्यंत जळगावचे राज्यकर्ते राहिले. त्यांनी जळगाव येथे एक वाडा बांधला. आज त्या वाड्याला भोईटे गादी म्हणून ओळखले जाते.

 स्वातंत्र्ययुद्ध 


 समाज जीवन 
जळगाव जिल्ह्यात हिंदू, मुस्लिम, शीख, ज्यू, ख्रिश्चन इत्यादी धर्माचे लोक राहतात. सोबतच  भिल्ल, पावरा, टोकरे-कोळी या आदिवासी जमाती आहेत.लेवा पाटीदार समाज हा जळगाव जिल्ह्यातील मुख समाजघटक आहे.

  उपनगरे व विभाग 
 आदर्शनगर
 खेडी बुद्रुक
 जिल्हा पेठ
 जुने जळगाव
 नवी पेठ
 निमखेडी 
 पिंप्राळा 
 बळीराम पेठ
 महाबळ 
 मुक्तताईनगर
 भोईटे नगर
 मेहरुण
 राम पेठ
 शंकररावनगर 
 शनी पेठ 
 शाहूनगर
रामानंदनगर
हवामान
जळगाव जिल्ह्यातील हवामान हे विषम व कोरडे आहे. जळगाव जिल्ह्यात सरासरी 75 ते 80 सेमी पाऊस पडतो.

 जैवविविधता 
जळगाव जिल्हात खूपच जैविविधता आढळून येते

 अर्थकारण 

 नागरी प्रशासन 
जळगाव शहर हे महानगर असून येथील प्रशासकीय कारभार महापालिकेमार्फत चालविला जातो. महापालिकेची प्रशासकीय इमारत १७ मजली आहे. त्या इमारतीचे नाव सरदार वल्लभभाई पटेल असे आहे.

 जिल्हा प्रशासन 

 महानगर पोलीस यंत्रणा 
राज्याच्या गृह मंत्रालयाने नियुक्त केलेला एक आय. पी. एस. अधिकारी हा  जळगाव पोलीस खात्याचा मुख्य आहे. त्यामुळे इथली पोलीसव्यवस्था महाराष्ट्र राज्याच्या गृहमंत्रालयाच्या अखत्यारीत येते.

 परिवहन 
लोहमार्ग
जळगाव हे एक जिल्ह्यातले महत्त्वाचे रेल्वे जंक्शन असून ते  भारतातल्या  मुंबई, नागपूर, नवी दिल्ली, कोलकाता, अलाहाबाद, चेन्नई यासारख्या मोठ्या शहरांशी रेल्वेमार्गाने जोडलेले आहे. जळगाव जिल्ह्यात भुसावळ, चाळीसगाव व पाचोरा हे ही रेल्वे जंक्शने आहेत, त्यांपैकी भुसावळ रेल्वे स्थानक हे महाराष्ट्रातले मोठे जंक्शन म्हणून ओळखले जाते.

हवाई मार्ग
जळगाव शहरात विमानतळ आहे. 

रस्ते
जळगाव शहरातून राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६ (सुरत-धुळे-मुक्ताईनगर-नागपूर) जातो. तसेच जिल्ह्यातली महत्त्वाची शहरेही राज्य महामार्गांनी जोडली गेली आहेत.

 लोकजीवन 
जळगावात मराठी बोलली जाते. बहुतेक लोक खान्देशी ही भाषा बोलतात. कवयित्री बहिणाबाई चौधरी यांच्या कविता याच भाषेत आहेत. अनेकजण मराठी ऐवजी अहिराणी नावाची बोलीभाषा बोलतात. काही ठिकाणी वऱ्हाडी बोली भाषा सुद्धा बोलली जाते.

 संस्कृती 
 रंगभूमी 
 चित्रपटगृहे 
जळगाव अनेक मल्टिप्लेक्स आहेत. त्यांत मराठी, हिंदी भाषा व इंग्रजी चित्रपट दाखविले जातात. जळगाव स्थानकाजवळील रीगल, मेट्रो, नटवर इत्यादी मल्टिप्लेक्स आहेत. मराठी चित्रपट प्रामुख्याने अशोक आणि  राजकमल  या चित्रपटगृहांत पहायला मिळतात.
आयनाॅक्स,PVR
छत्रपती संभाजी महाराज नाट्यगृह,
बालगंर्धव खुलं नाटयगृह

 मंदिरे 
 बालाजी मंदिर (पारोळा)
 संत मुक्ताई  
 चांगदेव
 खान्देश निवासिनी माता मनुदेवी
 ओंकारेश्वर मंदिर
 श्री राम मंदिर, संस्थान (जुने जळगाव)
 पद्मालय
 सप्तशृंगी माता मंदिर शिरागड़ (लहान गड)
 मंगळग्रह मंदिर (अमळनेर) 
 पाटणादेवी मंदिर (चाळीसगाव)
 मनुदेवी मंदिर
 हरेश्वर मंदिर, चोपडा.
 श्री काळ भैरव मंदिर ,चांदसणी
गणपती मंदिर जुने जळगाव

 खाद्यसंस्कृती 
जळगावचे वांग्याचे भरीत आणि बाजरीची भाकरी, खापरावरची पुरणपोळी तसेच केळी वेफर्स, शेव भाजी प्रसिद्ध आहे. याचबरोबर सणासुदीच्या वेळी देण्यात येणाऱ्या भंडाऱ्यात बनणारी वरण बट्टी आणि वांग्याची घोटलेली भाजीही खूप प्रसिद्ध आहे.

 वर्तमानपत्रे 
  दैनिक लोकशाही
  दैनिक जनशक्ती
  लोकमत
  दिव्य मराठी
 जळगाव लाईव्ह
 दिव्यसारथी

 प्राथमिक व विशेष शिक्षण 
शेठ लालजी नारायणजी सार्वजनिक विद्यालय जळगाव

 जळगावातील महत्त्वाची महाविद्यालये 
 जि. प. विद्यानिकेतन कनिष्ट महाविद्यालय 
 नूतन मराठा महाविद्यालय
 मुळजी जेठा महाविद्यालय

अभियांत्रिकी महाविद्यालये

 शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, Jalgaon. 
 SSBT's College of Engineering and Technology, Jalgaon.
 Godavari College of Engineering, Jalgaon
 G.H Raisoni Institute of Engineering and Management, Jalgaon
 Shri Gulabrao Deokar College of Engineering and Polytechnic, Jalgaon
 Government Polytechnic, Jalgaon
 Bhagirathi Industrial training institute ITI, Jalgaon

वैद्यकीय महाविद्यालये
1) गव्हर्नमेंट  मेडिकल  कॉलेज  (GMC)
2) गोदावरी  मेडिकल  कॉलेज 
3) चैतन्य आयुर्वेद कॉलेज
4) चामुंडामता होमिओपॅथी कॉलेज

व्यवस्थापन महाविद्यालये 
 KCE's Institute of Management and Research
college of social work (Dncvp)

 संशोधन संस्था 
केळी संशोधन केन्द्र आणि 
तेलबिया संशोधन केन्द्र जळगावला आहे

 खेळ 
सॉफ्टबॉल, खो-खो,सॉफ्ट टेनिस, फुटबॉल, कब्बड्डी, क्रिकेट, कुस्ती, मुष्टियुद्ध, बैडमिंटन,लॉन टेनिस, हॉकी, टेबल टेनिस इत्यादी प्रसिद्ध

 पर्यटन स्थळे 
मुक्ताईनगर तालुक्यातील शिरसाळा हनुमान मंदिर हे प्रसिद्ध मंदीर आहे जेथे मोठ्या संख्येने भाविक येत असतात विशेष करून हनुमान जयंतीला, शनी अमावस्येला, प्रत्येक शनिवारी आणि मंगळवारी. येथील हनुमानजी जागृत आहेत आहेत अशी भाविकांची भावना आहे, अनेक लोक येथे नवस मानतात व तो फेडत असतात. मुक्ताईनगर गावातील संत मुक्ताबाईचे मंदीर हे वारकरी संप्रदायात खूप लोकप्रिय आहे, अनेक पर्यटक या मंदिरात येतात. फेब्रुवारी महिन्यात महाशिवरात्रीला येथे जत्रा भरते. याच गावाजवळ बोदवळ- मुक्ताईनगर रोडवर कलिंका देवीचे प्रसिद्ध मंदीर आहे, तेथे मोठ्या संख्येने भाविक येतात. 

उनपदेव-सुनपदेव हे गरम पाण्याचे झरे, जळगाव पासून 35 किमी अंतरावरील सातपुडा पर्वतातील मनुदेवी मंदिर , पाल व यावल अभयारण्ये, पद्मालय येथील गणेश मंदिर, चाळीसगाव तालुक्यातील कालीमठ, पाटणादेवी ही मंदीर प्रसिद्ध मंदिरे आहेत. वालझिरी व गंगाश्रम, पाल ही थंड हवेची ठिकाणे. त्याचप्रमाणे जळगाव मधील भाऊंचे उद्यान देखील प्रसिद्ध आहे.
 उल्लेखनीय व्यक्ती

• संजु राठोड (मराठी पॉप स्टार, संगीत निर्माता, गायक, गीतकार) - रा. धानवड, ता. जळगाव 
 भालचंद्र नेमाडे (प्रसिद्ध लेखक) - रा. सांगवी, ता. यावल 
 बहिणाबाई चौधरी (कवयित्री) - रा. आसोदा भादली, ता-जी. जळगाव 
 सचिन कुमावत (अहिराणी गायक, संगीतकार, निर्माते)- रा.शेंदुर्णी, ता.जामनेर.
 गिरीष महाजन (माजी जलसंपदा मंत्री, महाराष्ट्र राज्य, जामनेरचे आमदार) रा. जामनेर 
 बालकवी, (मराठी कविवर्य)

 संदर्भ 

 बाह्य दुवे 
  उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ संकेतस्थळ 
 विकिट्रॅव्हेल- जळगाव पर्यटन
 जळगाव गॅझेटियर
 जळगाव : अधिकृत संकेतस्थळ 
 शासकीय तंत्रनिकेतन, जळगाव
 जळगाव विकिमॅपिया
 जळगाव हवामान 

वर्ग:जळगाव जिल्हा
वर्ग:खान्देश
वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे
वर्ग:जळगाव
वर्ग:अमळनेर तालुक्यातील गावे