भूमध्य समुद्र

भूमध्य समुद्र हा अटलांटिक महासागराचा एक भाग व पृथ्वीवरील एक प्रमुख समुद्र आहे. हा समुद्र चारही बाजूंनी जमिनीने वेढला गेला असून त्याच्या उत्तरेस युरोप व अनातोलिया तर दक्षिणेस आफ्रिका खंड आहेत. भूमध्य समुद्र पश्चिमेला जिब्राल्टरच्या सामुद्रधुनीने अटलांटिक महासागरासोबत जोडला गेला आहे. डार्डेनेल्झ व बोस्फोरस ह्या सामुद्रधुन्या भूमध्य समुद्राला मार्माराच्या समुद्रासोबत व काळ्या समुद्रासोबत जोडतात. तसेच इजिप्तमधील सुएझ कालवा भूमध्य समुद्राला लाल समुद्रासोबत जोडतो.

तांत्रिक दृष्ट्या अटलांटिक महासागराचाच एक भाग असला तरी बरेचदा भूमध्य समुद्र एक वेगळा पाण्याचा साठा समजला जातो. २५ लाख चौरस किमी इतके पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ असलेल्या भूमध्य समुद्राची सरासरी खोली १,५०० मी तर कमाल खोली ५,२६७ मी इतकी आहे.

 उपसागर 
आंतरराष्ट्रीय जलसर्वेक्षण संस्थेनुसार भूमध्य समुद्राचे खालील विभाग आहेत.
इवलेसे|350px|भूमध्य समुद्राचे विभाग
इवलेसे|220px|सिसिली व सार्दिनिया: दोन सर्वात मोठी बेटे
इवलेसे|क्रोएशियामधील एक शहर
इवलेसे|सार्दिनियाचा पूर्व किनारा
इवलेसे|मॉंटेनिग्रोमधील एक शहर
इवलेसे|A view of Raouché off the coast of Beirut, Lebanon
इवलेसे|View of the Cinque Terre Mediterranean shoreline, Italy

इवलेसे|The beach of la Courtade in the Îles d'Hyères, फ्रांस
इवलेसे|Rocky coast of Darnah, Libya
इवलेसे|Old city of Ibiza Town, स्पेन
इवलेसे|Europa Point, Gibraltar (UK)
 जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी;
 अल्बोरन समुद्र: स्पेन व मोनॅकोदरम्यान;
 बालेआरिक समुद्र: स्पेन व बालेआरिक द्वीपसमूहादरम्यान;
 लिगुरियन समुद्र: कोर्सिका व लिगुरियादरम्यान;
 तिऱ्हेनियन समुद्र: सार्दिनिया, इटालियन द्वीपकल्प व सिसिलीदरम्यान;
 आयोनियन समुद्र: इटली, आल्बेनिया व ग्रीसदरम्यान;
 एड्रियाटिक समुद्र: इटली, स्लोव्हेनिया, क्रोएशिया, बोस्निया आणि हर्जेगोविना, मॉंटेनिग्रो व आल्बेनियादरम्यान;
 एजियन समुद्र: ग्रीस व तुर्कस्तानदरम्यान.

 प्रमुख बेटे 
खालील दहा भूमध्य समुद्रामधील प्रमुख बेटे आहेत.
ध्वजबेटक्षेत्रफळ लोकसंख्या 30pxसिसिली25,4605,048,995 30pxसार्दिनिया24,0901,672,804सायप्रस9,248803,147 30pxकोर्सिका8,680299,209क्रीट8,336623,666युबोइया3,684218,032 30pxमायोर्का3,640869,067लेस्बोस1,63290,643ऱ्होड्स1,400117,007चिओस84251,936

ह्या शिवाय माल्टा व बालेआरिक द्वीपसमूहामधील मेनोर्का व इबिथा ही देखील भूमध्यातील महत्त्वाची बेटे आहेत.

 भोवतालचे देश व प्रदेश 
एकूण २१ सार्वभौम देश भूमध्य समुद्राच्या भोवताली स्थित आहेत.
 युरोप: , , , , , , , , , ,  व 
 आशिया:  (अनातोलिया), , , , ,  (सिनाई द्वीपकल्प)
 आफ्रिका: , , ,  and 

तसेच खालील भूभाग देखील भूमध्य समुद्र प्रदेशात मोडतात.
 30px जिब्राल्टर
 30px 30px सेउता व मेलिया ही स्पेनची विशेष शहरे
 30px आक्रोतिरी आणि ढेकेलिया
 30px उत्तर सायप्रस (वादग्रस्त)
 30px पॅलेस्टाईनची गाझा पट्टी

 मोठी शहरे 
खालील यादीत भूमध्य समुद्रावर (वा जवळ) वसलेली देशांच्या राजधानीची व २ लाखापेक्षा अधिक लोकसंख्या असलेली शहरे दिली आहेत.
देशशहरेस्पेनबार्सिलोना, आलिकांते, कार्ताजिना, मलागा, पाल्मा दे मायोर्का, वालेन्सियाफ्रान्समार्सेल, नीसमोनॅकोमोनॅकोइटलीबारी, कातान्या, जेनोवा, मेस्सिना, नापोली, पालेर्मो, रोम, तारान्तो, त्रिएस्ते, व्हेनिसमाल्टाव्हॅलेटाक्रोएशियास्प्लिटआल्बेनियादुर्रेसग्रीसअथेन्स, पात्रा, थेसालोनिकीसायप्रसलिमस्सोलतुर्कस्तानअदना, अंताल्या, इझ्मिर, मेर्सिन, तार्सुससीरियालटाकियालेबेनॉनबैरूत, त्रिपोली (लेबेनॉन)इस्रायलअशदॉद, हैफा, तेल अवीवइजिप्तअलेक्झांड्रिया, इजिप्त, बुर सैदलिबियाबेनगाझी, त्रिपोली (लिबिया)ट्युनिसियाट्युनिसअल्जीरियाअल्जीयर्स, ओराण

 हवामान 

भूमध्य समुद्राचे व भोवतालच्या भूभागांचे हवामान सौम्य व आर्द्र स्वरूपाचे आहे. येथील उन्हाळे उष्ण व रूक्ष तर हिवाळे सौम्य व पावसाळी असतात. भूमध्य हवामान ऑलिव्ह, द्राक्षे, संत्री इत्यादी पिकांसाठी अनुकूल आहे. ऑलिव्ह तेल, वाईन ही भूमध्य क्षेत्रामधील प्रसिद्ध उत्पादने आहेत. येथील प्रसन्न हवामानामुळे भूमध्य किनाऱ्यावरील अनेक शहरांमधे पर्यटन हा मोठा व महत्त्वाचा उद्योग आहे.

 संदर्भ 


वर्ग:समुद्र