महाराष्ट्रामधील जिल्हे

महाराष्ट्र हे भारताच्या पश्चिम भागातले एक राज्य असून या राज्यात सध्या एकूण ३६ जिल्हे आहेत, त्यांची कोकण, पुणे, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, अमरावती आणि नागपूर अशी सहा प्रशासकीय विभागात विभागणी करण्यात आली आहे. राज्याचे भौगोलिकदृष्ट्या ५ प्रमुख प्रदेश होतात विदर्भ, मराठवाडा, खान्देश, कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्र. क्षेत्रफळाचे दृष्टीने अहिल्यानगर जिल्हा हा सर्वात मोठा तर मुंबई शहर जिल्हा हा सर्वात लहान जिल्हा आहे. मुंबई शहर आणि मुंबई उपनगर ही १०० टक्के शहरी जिल्हे असल्यामुळे त्या जिल्ह्यांना जिल्हा परिषद नाही. महाराष्ट्रात ३६ जिल्हे असले तरी एकूण जिल्हा परिषद ३४ आहेत.

 इतिहास 

 १८१८ मध्ये बॉम्बे स्टेट मध्ये महाराष्ट्रातील खान्देश, बेळगाव, नाशिक, पुणे, अहिल्यानगर, सातारा, कोल्हापूर, सांगली, रत्‍नागिरी, अलिबाग आणि बॉम्बे हे ११ जिल्हे होते.
 १९०६ मध्ये खान्देश जिल्ह्याचे विभाजन करून धुळे व जळगाव हे दोन जिल्हे बनविण्यात आले.
 राज्य पुनर्रचना कायदा, १९५६ नुसार कच्छ, बडोदा ही संस्थाने व सौराष्ट्र राज्य हा गुजराती भाषिक प्रदेश, तसेच हैदराबाद संस्थान व मध्य प्रांत आणि वऱ्हाड ह्या भागातील मराठी भाषिक प्रदेश पूर्वीच्या मुंबई राज्याला जोडून द्विभाषिक मुंबई राज्याची निर्मिती करण्यात आली होती. १ मे १९६० रोजी द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन करून मराठी भाषिकांसाठी महाराष्ट्र तर गुजराती भाषिकांसाठी गुजरात या दोन राज्यांची निर्मिती करण्यात आली.

 महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली होती, तेव्हा महाराष्ट्रात 
 मुंबई शहर, (१९९५ मध्ये राज्यात शिवसेनेचे सरकार आल्यानंतर बॉम्बे शहराचे नाव बदलून मुंबई असे करण्यात आले.)
२) मुंबई उपनगर, 
३) ठाणे, 
४) पालघर, 
५) रायगड, 
६) रत्‍नागिरी, 
७) सिंधुदुर्ग, 
८) सांगली, 
९) सातारा, 
१०) कोल्हापूर, 
११) सोलापूर, 
१२) पुणे, 
१३) छत्रपती संभाजीनगर, 
१४) धाराशिव, 
१५) जालना, 
१६) नांदेड, 
१७) परभणी, 
१८) बीड, 
१९) लातूर, 
२०) हिंगोली, 
२१) नाशिक, 
२२) नंदुरबार, 
२३) धुळे, 
२४) जळगाव, 
२५) अहिल्यानगर, 
२६) नागपूर, 
२७) अमरावती, 
 चंद्रपूर, (सन १९६४मध्ये चांदा शहराचे नाव बदलून "चंद्रपूर" करण्यात आले.)
२९) अकोला, 
३०) वर्धा, 
३१) बुलढाणा, 
३२) यवतमाळ, 
३३) भंडारा, 
३४) गोंदिया, 
३५) वाशिम, 
३६) गडचिरोली ही ३६ जिल्हे आहेत. 
 १ मे १९८१ रोजी अब्दुल रहमान अंतुले मुख्यमंत्री असताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे विभाजन करून सिंधुदुर्ग तर छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्याचे विभाजन करून जालना या दोन नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती करण्यात आली.
 बाबासाहेब भोसले मुख्यमंत्री असताना, १६ ऑगस्ट १९८२ ला धाराशिव जिल्ह्याचे विभाजन करून लातूर तर २६ ऑगस्ट १९८२ ला चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गडचिरोली या दोन नवीन जिल्ह्यांची निर्मिती करण्यात आली.
 १ ऑक्टोबर १९९० रोजी शरद पवार मुख्यमंत्री असताना, मुंबई जिल्ह्याचे विभाजन करून मुंबई शहर जिल्हा व मुंबई उपनगर जिल्हा ही जिल्हे तयार झाली.

 १ जुलै १९९८ रोजी मनोहर जोशी मुख्यमंत्री असताना, धुळे जिल्ह्याचे विभाजन करून नंदुरबार व अकोला जिल्ह्याचे विभाजन करून वाशिम या दोन नवीन जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.
 १ मे १९९९ रोजी नारायण राणे मुख्यमंत्री असताना परभणी जिल्ह्याचे विभाजन करून हिंगोली व भंडारा जिल्ह्याचे विभाजन करून गोंदिया या नवीन जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.
 १ ऑगस्ट २०१४ रोजी पृथ्वीराज चव्हाण मुख्यमंत्री असताना ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून पालघर या नवीन जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीनंतर महाराष्ट्रात एकूण ३६ जिल्हे झाले.

प्रदेश आणि विभाग
 भौगोलिक प्रदेश 
भौगोलिकदृष्ट्या, ऐतिहासिकदृष्ट्या, आणि राजकीय भावनांनुसार महाराष्ट्राचे पाच प्रदेशांमध्ये विभाजन केले जाते. 
 विदर्भ - (नागपूर विभाग आणि अमरावती विभाग) 
 मराठवाडा - (छत्रपती संभाजीनगर विभाग) खान्देश आणि उत्तर महाराष्ट्र विभाग - (नाशिक विभाग)
 कोकण - (कोकण विभाग) पश्चिम महाराष्ट्र - (पुणे विभाग)''

 विभाग
महाराष्ट्र राज्याची सहा प्रशासकीय विभागात विभागणी करण्यात आली आहे. विभागानुसार जिल्ह्यांची यादी खाली दिली आहे.
क्र. विभागाचे नाव मुख्यालय क्षेत्र जिल्ह्यांची संख्या जिल्हे सर्वात मोठे शहर१ अमरावती विभागअमरावती विदर्भ५ अकोला, अमरावती, बुलढाणा, यवतमाळ, वाशिमअमरावती२छत्रपती संभाजीनगर विभागछत्रपती संभाजीनगर मराठवाडा ८छत्रपती संभाजीनगर, बीड, जालना, धाराशिव, लातूर, नांदेड, हिंगोली, परभणी छत्रपती संभाजीनगर३ कोकण विभाग मुंबई कोकण ७मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, ठाणे, पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्गमुंबई४ नागपूर विभाग नागपूर विदर्भ ६नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर,  गडचिरोली नागपूर५ नाशिक विभाग नाशिक खान्देश ५ 
नाशिक, धुळे, नंदुरबार, जळगाव, अहिल्यानगर नाशिक६ पुणे विभाग पुणे पश्चिम महाराष्ट्र ५पुणे, सातारा, सांगली, सोलापूर, कोल्हापूर पुणे

 जिल्ह्यांची यादी 
खालील तक्त्यामध्ये सर्व ३६ जिल्ह्यांचे क्षेत्रफळ व त्यांची लोकसंख्या व संबंधीत माहिती दिली आहे. लोकसंख्येची आकडेवारी २०११ च्या जनगणनेनुसार आहे. साक्षरता दर हा ० ते ६ या वयोगटातील लहान मुलांना वगळून आहे. म्हणजेच, साक्षरता दर  = एकूण साक्षर /  (एकूण लोकसंख्या - ० ते ६ वयोगटातील लोकसंख्या)

क्र.नावकोडस्थापनामुख्यालयक्षेत्रफळ (किमी२)लोकसंख्या (२०११)राज्याच्या लोकसंख्येच्या (%)घनता (/किमी२)शहरी लोकसंख्या(%)साक्षरता दर (%)लिंग गुणोत्तरतालुकेअधिकृत संकेतस्थळ१अकोलाAK१ मे १९६०अकोला५,६७६१८,१३,९०६१.६१%३२०३९.६८%८८.०५%९४६ ७ जिल्हा संकेतस्थळ२अमरावतीAM१ मे १९६०अमरावती१२,२१०२८,८८,४४५२.५७%२३७३५.९१%८७.३८%९५११४जिल्हा संकेतस्थळ३अहिल्यानगरAH१ मे १९६०अहिल्यानगर१७,०४८४५,४३,१५९४.०४%२६६२०.०९%७९.०५%९३९१४जिल्हा संकेतस्थळ४कोल्हापूरKO१ मे १९६०कोल्हापूर७,६८५३८,७६,००१३.४५%५०४३१.७३%८१.५१%९५७१२जिल्हा संकेतस्थळ५गडचिरोलीGA२६ ऑगस्ट १९८२गडचिरोली१४,४१२१०,७२,९४२०.९५%७४११.००%७४.३६%९८२१२जिल्हा संकेतस्थळ६गोंदियाGO१ मे १९९९गोंदिया५,२३४१३,२२,५०७१.१८%२५३१७.०८%८४.९५%९९९८जिल्हा संकेतस्थळ७चंद्रपूरCH१ मे १९६०चंद्रपूर११,४४३२२,०४,३०७१.९६%१९३३५.१८%८०.०१%९६११५जिल्हा संकेतस्थळ८छत्रपती संभाजीनगरCS१ मे १९६०छत्रपती संभाजीनगर१०,१०७३७,०१,२८२३.२९%३६६४३.७७%७९.०२%९२३९जिल्हा संकेतस्थळ ९जळगावJG१ मे १९६०जळगाव११,७६५४२,२९,९१७३.७६%३६०३१.७४%७८.२०%९२५१५जिल्हा संकेतस्थळ१०जालनाJN१ मे १९८१जालना७,७१८१९,५९,०४६१.७४%२५४१९.२७%७१.५२%९३७८जिल्हा संकेतस्थळ११ठाणेTH१ मे १९६०ठाणे४,२१४८०,७०,०३२७.१८%१९१५८६.१६%८७.२३%८७०७जिल्हा संकेतस्थळ१२धाराशिवDS१ मे १९६०धाराशिव७,५६९१६,५७,५७६१.४८%२१९१६.९६%७८.४४%९२४८जिल्हा संकेतस्थळ १३धुळेDH१ मे१९६० धुळे७,१९५२०,५०,८६२१.८३%२८५२७.८४%७२.८०%९४६४जिल्हा संकेतस्थळ१४नंदुरबारNB१ जुलै १९९८नंदुरबार५,९५५१६,४८,२९५१.४७%२७७१६.७१%६४.३८%९७८६जिल्हा संकेतस्थळ१५नांदेडND१ मे १९६०नांदेड१०,५२८३३,६१,२९२२.९९%३१९२७.१९%७५.४५%९४३१६जिल्हा संकेतस्थळ१६नागपूरNG१ मे १९६०नागपूर९,८९२४६,५३,५७०४.१४%४७०६८.३१%८८.३९%९५११४जिल्हा संकेतस्थळ१७नाशिकNS१ मे १९६०नाशिक१५,५३०६१,०७,१८७५.४३%३९३४२.५३%८२.३१%९३४१५जिल्हा संकेतस्थळ१८परभणीPB १ मे १९६०परभणी६,२१४१८,३६,०८६१.६३%२९५३१.०३%७३.३४%९४७९जिल्हा संकेतस्थळ१९पालघरPL१ ऑगस्ट २०१४पालघर५,३४४२९,९०,११६२.६६%५६०५२.२१%७७.०४%९३६८जिल्हा संकेतस्थळ२०पुणेPU१ मे १९६०पुणे१५,६४३९४,२९,४०८८.३९%६०३६०.९९%८६.१५%९१५१४जिल्हा संकेतस्थळ२१बीडBI१ मे १९६०बीड१०,६९३२५,८५,०४९२.३०%२४२१९.९०%७६.९९%९१६११जिल्हा संकेतस्थळ२२बुलढाणाBU१ मे १९६०बुलढाणा९,६६१२५,८६,२५८२.३०%२६८२१.२२%८३.४०%९३४१३जिल्हा संकेतस्थळ२३भंडाराBH१ मे १९६०भंडारा४,०८७१२,००,३३४१.०७%२९४१९.४८%८३.७६%९८२७जिल्हा संकेतस्थळ२४मुंबई उपनगरMU१ ऑक्टोबर १९९०वांद्रे४४६९३,५६,९६२८.३३%२०९८०१००.००%८९.९१%८६०३जिल्हा संकेतस्थळ२५मुंबई शहरMC१ मे १९६०१५७३०,८५,४११२.७५%१९६५२१००.००%८९.२१%८३२०जिल्हा संकेतस्थळ२६यवतमाळYTL१ मे १९६०यवतमाळ१३,५८२२७,७२,३४८२.४७%२०४२१.५८%८२.८२%९५२१६जिल्हा संकेतस्थळ२७रत्‍नागिरीRT१ मे १९६०रत्‍नागिरी८,२०८१६,१५,०६९१.४४%१९७१६.३३%८२.१८%११२२९जिल्हा संकेतस्थळ२८रायगडRG१ मे १९६०अलिबाग७,१५२२६,३४,२००२.३४%३६८३६.८३%८३.१४%९५९१५जिल्हा संकेतस्थळ२९लातूरLA१६ ऑगस्ट १९८२लातूर७,१५७२४,५४,१९६२.१८%३४३२५.४७%७७.२६%९२८१०जिल्हा संकेतस्थळ३०वर्धाWR१ मे १९६०वर्धा६,३०९१३,००,७७४१.१६%२०६३२.५४%८६.९९%९४६८जिल्हा संकेतस्थळ३१वाशिमWS१ जुलै १९९८वाशिम४,८९८११,९७,१६०१.०७%२४४१७.६६%८३.२५%९३०६जिल्हा संकेतस्थळ३२सांगलीSN१ मे १९६०सांगली८,५७२२८,२२,१४३२.५१%३२९२५.४९%८१.४८%९६६१०जिल्हा संकेतस्थळ३३साताराST१ मे १९६०सातारा१०,४८०३०,०३,७४१२.६७%२८७१८.९९%८२.८७%९८८११जिल्हा संकेतस्थळ ३४सिंधुदुर्गSI१ मे १९८१ओरोस५,२०७८,४९,६५१०.७६%१६३१२.५९%८५.५६%१०३६८जिल्हा संकेतस्थळ३५सोलापूरSO१ मे १९६०सोलापूर१४,८९५४३,१७,७५६३.८४%२९०३२.४०%७७.०२%९३८११जिल्हा संकेतस्थळ३६हिंगोलीHI१ मे १९९९हिंगोली४,८२७११,७७,३४५१.०५%२४४१५.१८%७८.१७%९४२५जिल्हा संकेतस्थळ-महाराष्ट्र--मुंबई३,०७,७१३११,२३,७४,३३३१००%३६५४५.२२%८२.३४%९२९३५८-

 हे सुद्धा पहा 
 महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाप्रश्न
 महाराष्ट्र
 महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय तालुक्यांची यादी
 महाराष्ट्र विधानसभा मतदारसंघांची यादी
 महाराष्ट्रामधील लोकसभा व विधानसभा मतदारसंघांची यादी
 संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
 महाराष्ट्र शासन

 संदर्भ 


वर्ग:भारतामधील जिल्हे