अमोल पालेकर

अमोल कमलाकर पालेकर (२४ नोव्हेंबर, इ.स. १९४४; मुंबई, ब्रिटिश भारत - हयात ) हे मराठी चित्रपटसृष्टीतील व हिंदी चित्रपटसृष्टीतील एक अभिनेते, दिग्दर्शक, चित्रकार आहेत.

पालेकर यांनी सत्यदेव दुबे यांच्याबरोबर मराठी प्रयोगात्मक नाटकात रंगभूमीवर पदार्पण केले आणि नंतर "अनिकेत" या नावाची स्वतःची नाट्यसंस्था १९७२ मध्ये सुरू केली. 
त्यांनी चित्रपटातील अभिनयाची सुरुवात इ.स. १९७१ सालच्या  शांतता! कोर्ट चालू आहे या सत्यदेव दुबे दिग्दर्शित मराठी चित्रपटातून केली. या चित्रपटापसून नवीन मराठी चित्रपट चळवळ सुरू झाली असे समजले जाते.
इ.स. १९७४ मध्ये पालेकर यांनी बासू चॅटर्जी यांच्या रजनीगंधा आणि छोटीसी बात या कमी खर्चात केलेल्या पण गाजलेल्या चित्रपटांत काम केले. यातूनच आणखी विनोदी चित्रपटांतून त्यांना "मध्यमवर्गीय" माणसाच्या भूमिका मिळत गेल्या. नरम गरम, गोलमाल हे असे चित्रपट आहेत.

गोलमाल चित्रपटासाठी त्यांना इ.स. १९७९ मध्ये फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार मिळाला. 
इ.स. १९८२ मध्ये त्यांनी ओलंगल या मल्याळम चित्रपटात रवीची भूमिका केली, नंतर हा चित्रपट हिंदीत मासूम नावाने करण्यात आला.

मराठी चित्रपट आक्रीत पासून पालेकर यांनी दिग्दर्शनाची सुरुवात केली. त्यांनी दिग्दर्शित केलेला पहेली हा चित्रपट २००६ मध्ये  सर्वोत्कृष्ट परदेशी चित्रपटासाठीच्या ऑस्कर पुरस्कारासाठी भारतातर्फे अधिकृतरीत्या पाठविण्यात आला. पण तो अखेरच्या नामांकनांपर्यंत पोचला नाही.

मराठी बरोबरच कानडी, बंगाली, मल्याळम या भाषांतील पालेकर यांच्या चित्रपटांना समीक्षकांनी वाखाणले आहे. दिग्दर्शक म्हणून त्यानी स्त्रियांचे चित्रण अधिक संवेदनशीलपणे केले. भारतीय साहित्यातील अभिजात कथांवर त्याचे काही चित्रपट आधारलेले आहेत. 

त्यांनी आपला आवाज टीच एड्स या समाजसेवी संस्थेने तयार केलेल्या एड्ससाठीच्या शैक्षणिक संगणकप्रणालीत वापरला आहे.

वैयक्तिक जीवन
अमोल पालेकर हे मुंबईतील कमलाकर आणि सुहासिनी पालेकर यांच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबात जन्मले.  त्यांचे वडील पोस्टात काम करत असत, आणि आई खाजगी कंपनीत काम करत होती. त्यांच्या निलू, रेखा आणि उन्नती या तीन बहिणी आहेत. अमोल पालेकर हे जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट्‌सचे विद्यार्थी होते. त्यांच्या रेखाटनांचे आणि चित्रांचे मुंबईत प्रदर्शन करण्यात आले होते. त्यांच्या पहिल्या पत्नी चित्रा पालेकर यांच्यापासून विभक्त झाल्यावर त्यांनी संध्या गोखले यांच्याशी दुसरे लग्न केले.Silvers of the year . पालेकर स्वतःला देवाच्या बाबतीत अनभिज्ञ मानतात..

 पुरस्कार आणि सन्मान 
 २१ व २२ जानेवारी, इ.स. २०१२ या दोन दिवशी सांगली येथे झालेल्या ९२ व्या अखिल भारतीय नाट्यसंमेलनाचे उद्‌घाटन करण्याचा मान अमोल पालेकरांना मिळाला होता.
 झेनिथ एशिया सन्मान (डिसेंबर २०१८)

 फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेता पुरस्कार - इ.स. १९७९ साली गोलमाल या चित्रपटासाठी.
 विष्णुदास भावे यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ सांगलीची अखिल भारतीय नाट्य विद्यामंदिर समिती ही इसवी सनाच्या १९६० सालापासून विष्णुदास भावे  पुरस्कार देत आली आहे. अमोल पालेकर यांना इ.स.२०१२ साली हा पुरस्कार मिळाला आहे.
 अमोल पालेकर यांना २०१२सालापर्यंत महाराष्ट्र सरकारचे सहा पुरस्कार मिळाले आहेत.

 अभिनयाची कारकिर्द 
 रंगभूमी 
अमोल पालेकर यांनी प्रायोगिक रंगभूमीसाठीच आपले बरेचसे योगदान दिले. व्यावसायिक रंगभूमीवर ते फारसे रमले नाहीत. त्यामुळे पालेकरांनी व्यावसायिक रंगभूमीवर फार कमी नाटके केली. आपलं बुवा असं आहे, मुखवटे, मी राव जगदेव मार्तंड ही त्यांची नाटके गाजली.  दामू केंकरेंबरोबर काम करण्यासाठी आणि अनिकेत या त्यांच्या नाट्यसंस्थेला झालेले कर्ज फेडण्यासाठी पालेकरांनी आपलं बुवा असं आहे हे नाटक केले. मराठी रंगभूमीसाठी त्यांनी बादल सरकार महोत्सव, विजय तेंडुलकर महोत्सव यासारखे महोत्सवही भरवले.

 चित्रपट 
बासु चॅटर्जी यांच्या १९७४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ‘रजनीगंधा’ या चित्रपटाद्वारे अमोल पालेकर यांनी हिंदी मनोरंजन विश्वात प्रवेश केला. त्याचा ‘रजनीगंधा’ हा चित्रपट हिट ठरला आणि मग त्यांनी कधीच मागे वळून पाहिले नाही. अभिनेता म्हणून त्यांनी चित्रपटसृष्टीला ‘चित्तचोर’, ‘घरौंदा’, ‘मेरी बीवीकी शादी’, ‘बातो-बातो में’, ‘गोलमाल’, ‘नरम-गरम’, ‘श्रीमान श्रीमती’ यासारखे अनेक संस्मरणीय चित्रपट दिले आहेत. बहुतेक चित्रपटांमध्ये ते मध्यमवर्गीय समाजातील नायकांचे प्रतिनिधित्व करताना दिसले.

 दिग्दर्शक आणि निर्माता 
’वी आर ऑन..होऊन जाऊ द्या’ या नावाचा एक हलकाफुलका विनोदी मराठी चित्रपट अमोल पालेकर यांनी दिग्दर्शित  केला आहे. त्या चित्रपटात मकरंद अनासपुरे, सतीश आळेकर, आनंद इंगळे, विजय केंकरे, वंदना गुप्ते, मनोज जोशी, सुहासिनी परांजपे, दिलीप प्रभावळकर, रमेश भाटकर, उपेंद्र लिमये, पुष्कर श्रोत्री आणि अशोक सराफ, निवेदिता सराफ,  यांच्या सारखे २० प्रसिद्ध मराठी कलावंत काम करीत आहेत. पटकथा, सहदिग्दर्शन आणि निर्मिती पालेकरांच्या पत्नी संध्या गोखले यांची आहे.

 अभिनय सूची 
वर्ष/साल चित्रपट भूमिका सह-कलाकारइ.स. १९७४रजनीगंधासंजयविद्या सिन्हाइ.स. १९७५छोटी सी बातअरुणविद्या सिन्हा, असराणी, अशोक कुमारइ.स. १९७६चितचोर विनोद    झरीना वहाबइ.स. १९७६घरोंदा  सुदीप  झरीना वहाबइ.स. १९७७भूमिका केशव  दळवीस्मिता पाटील, नसिरुद्दीन शाह, अनंत नागइ.स. १९७७टॅक्सी  टॅक्सी देव   जाहिरा, रीना रॉय,  अरुणा इराणीइ.स. १९७८दामाद रंजीता कौरइ.स. १९७९बातों  बातों  में टोनी  ब्रिगांझाटीना मुनीम, डेविड, असराणीइ.स. १९७९गोलमाल राम प्रसाद शर्मा /लक्ष्मण प्रसाद शर्माबिंदिया गोस्वामी, उत्पल दत्तइ.स. १९७९दो लडके दोनों कडके हरीनवीन निश्चलइ.स. १९७९मेरी बीवी की शादी भगवंत कुमार बरतेंदू "भागू "रंजीता कौर, अशोक सराफइ.स. १९८०'ऑंचल|किशन लाल
|राखी, राजेश खन्ना
|-
|इ.स. १९८०
|अपने पराये |चंद्रनाथ
|शबाना आझमी, गिरीश कर्नाड, उत्पल दत्त
|-
|इ.स. १९८१
|नरम गरम |राम ईश्वर प्रसाद 
|स्वरूप संपत, उत्पल दत्त, ए.के. हंगल
|-
|इ.स. १९८३
|श्रीमान श्रीमती |मधु गुप्ता
|संजीव कुमार, राखी, राकेश रोशन
|-
|इ.स. १९८३
|रंग बिरंगी |अजय शर्मा
|परवीन बाबी, फारूक शेख, दीप्ती नवल
|-
|इ.स. १९८४
|तरंग |राहुल
|स्मिता पाटील, श्रीराम लागू, गिरीश कर्नाड
|-
|इ.स. १९८४
|आदमी और औरत |
|माहुया रॉय चौधुरी, कल्याण चॅटर्जी
|-
|इ.स. १९८५
|खामोश |हिमसेल्फ |नसिरुद्दीन शाह, शबाना आझमी
|-
|इ.स. १९८५
|झुठी|इन्स्पेक्टर कमाल नाथ 
|रेखा, राज बब्बर
|-
|इ.स. १९८६
|बात  बन  जाए |येशवंतराव भोसले
|झीनत अमान, उत्पल दत्त
|-
|इ.स. १९९४
|तीसरा कौन ?|सी. के. कदम 
|चंकी पांडे, सतीश शाह, राकेश बेदी
|-
|इ.स. २००१
|अक्स| द  डिफेन्स  मिनिस्टर 
|अमिताभ बच्चन, रवीना टंडन, मनोज वाजपेयी
|-
|इ.स. २००९
|समांतर (मराठी चित्रपट)'' केशव वझे शर्मिला टागोर, मकरंद देशपांडे

अन्य भाषेतील चित्रपट
 मदर (बंगाली) (सहकलाकार - शर्मिला टागोर आणि दीपंकर डे)
 कलंकिनी (बंगाली) (सहकलाकार - ममता शंकर, दिग्दर्शक - धीरेन गांगुली)
 चेना अचेना (बंगाली) (सहकलाकार - तनुजा आणि सौमित्र चटर्जी)
 कन्नेश्वर राम (कन्नड) (सहकलाकार - अनंत नाग आणि शबाना आझमी – दिग्दर्शक - एम .एस .साठ्यू)
 पेपर बोट्स (कन्नड आणि इंग्रजी) (सहकलाकार-दीपा, दिग्दर्शक - पट्टाभिराम रेड्डी)
 ओळंगळ (मल्याळम) (सहकलाकार - जयराम आणि अंबिका, दिग्दर्शक - बालू महेंद्र)

 दिग्दर्शक आणि निर्माता 
 आक्रीत (मराठी)
 थोडासा रूमानी हो जाय (हिंदी)
 धूसर(मराठी)
 ध्यासपर्व
 पहेली (हिंदी)

 नाटके 
मराठी नाटके
 अवध्य
 आपलं बुवा असं आहे
 काळा वजीर पांढरा घोडा
 गार्बो
 गोची
 पार्टी
 पुनश्च हरि ॐ
 मी राव जगदेव मार्तंड
 मुखवटे
 राशोमान
 वासनाकांड

हिंदी नाटके
 आधे अधुरे
 चूप कोर्ट चालू है
 पगला घोडा
 सुनो जनमेजय
 हयवदन

चित्रपटाच्या पडद्यावर गाजलेली गाणी(आवाज पार्श्वगायकाचा)

 आजसे पहले आजसे ज्यादा
 आनेवाला पल जानेवाला हैं
 गोरी तेरा गॉंव बडा प्यारा
 जब दीप जले आना
 जानेमन, जानेमन
 तुम्हें हो ना हो
 तू जो मेरे सूर मे
 दो दीवाने शहर में
 रजनीगंधा फूल तुम्हारे
 शाम रंग रंगा रे, हर पल मेरा रे
 सपने में देखा सपना
 सुनिये, कहिये

संदर्भ

बाह्य दुवे


 राष्ट्रीय पुरस्कार यादी इ.स. २००१
 ग्रेटभेटमध्ये अमोल पालेकर 

वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते
वर्ग:मराठी अभिनेते
वर्ग:मराठी चित्रकार
वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक
वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते
वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म
वर्ग:भारतीय नास्तिक