भारताचे पंतप्रधान

भारताचे पंतप्रधान हे भारत देशामधील केंद्र सरकार चे प्रमुख व देशाच्या राष्ट्रपतीचे प्रमुख सल्लागार आहेत. पंतप्रधान, भारताच्या मंत्रीमंडळाचा व संसदेमधील बहुमत मिळालेल्या राजकीय पक्षाचा नेता आहे. भारत सरकारच्या कार्यकारिणी शाखेचा तो प्रमुख आहे.

पंतप्रधान बनणाऱ्या व्यक्तीला संसदेच्या लोकसभा व राज्यसभा ह्या दोन भवनांपैकी एकाचा सदस्य असणे बंधनकारक आहे. विद्यमान राष्ट्रपतीने नियुक्ती केलेला भारताचा पंतप्रधान देशामधील सर्वात बलाढ्य नेता समजला जातो. सरकारची स्थापना, मंत्रीमंडळाची निर्मिती, मंत्र्यांना पदे नियुक्त करणे इत्यादी महत्त्वाचे अधिकार पंतप्रधानाला आहेत. पंतप्रधानाचा मृत्यू अथवा राजीनाम्यानंतर मंत्रीमंडळ बरखास्त केले जाते.

नरेंद्र मोदी हे भारताचे विद्यमान पंतप्रधान आहेत.

मूळ
भारताला १९४७ साली [ ब्रिटिश भारत ]ब्रिटिश राजवटीपासून भारताचा स्वातंत्र्यलढा स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारताने युनायटेड किंग्डम ब्रिटनमधील संसदीय प्रजासत्ताक ह्या प्रकारच्या सरकारचे अंगीकरण केले. ह्यामध्ये राष्ट्रप्रमुखाला केवळ औपचारिक अधिकार असून बव्ह्ंशी महत्त्वाचे निर्णय पंतप्रधानाद्वारे घेतले जातात.

नियुक्ती
भारतामध्ये साधारणपणे दर पाच वर्षांनी लोकसभा निवडणुका घेतल्या जातात. ह्या निवडणुकांमध्ये लोकसभेमध्ये सर्वाधिक जागा मिळवणाऱ्या राजकीय पक्षाला भारताचे विद्यमान राष्ट्रपती सरकार स्थापनेचे आमंत्रण देतात. ह्या राजकीय पक्षामधील प्रमुख नेत्याची पक्षातर्फे पंतप्रधान म्हणून निवड केली जाते. सरकार स्थापन केल्यानंतर ठराविक काळामध्ये त्याला बहुमत सिद्ध करणे बंधनकारक आहे. ह्यासाठी सरकार स्थापन करणारा पक्ष इतर पक्षांचा पाठिंबा घेऊ शकतो.
पात्रता
भारताच्या संविधानाच्या ७५ व्या व ८४व्या कलमांनुसार पंतप्रधान बनण्यासाठी खालील पात्रता पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
भारत देशाचे नागरिकत्व
लोकसभा अथवा राज्यसभेचा खासदार. सरकार स्थापनेच्या वेळेला जर ही अट पूर्ण झाली नसेल तर त्या व्यक्तीला ६ महिन्यांच्या आत खासदार पद मिळवावे लागते.
लोकसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय २५ वर्षे व राज्यसभेचा सदस्य असल्यास किमान वय ३० वर्षे.
केंद्रीय सरकार, राज्य सरकार इत्यादी सरकारी कार्यालयामध्ये फायदा असलेल्या पदावर नसणे.
शपथ
पंतप्रधानपद ग्रहण करण्यापूर्वी पंतप्रधानाला राष्ट्रपतीच्या उपस्थितीमध्ये खालील शपथा घ्याव्या लागतात: (इंग्लिश मजकूर)
पदाची शपथ:

गुप्ततेची शपथ:

वेतन
पंतप्रधान व मंत्रीमंडळाचे वेतन संसदेद्वारे ठरवले जाते व त्यात वेळोवेळी बदल केले जातात. जुलै २०१२ मध्ये पंतप्रधानाचे मासिक वेतन ५०००० व भत्ते ह्यांची रक्कम एकूण  १६०००० (१.६ लाख) इतकी आहे.

यादी

 क्रमचित्रनाव(जन्म–मृत्यू); मतदारसंघपदग्रहणपद सोडलेकार्यकाळ निवडणुक(लोक सभा) नियुक्ती राजकीय पक्षसंदर्भ१100px जवाहरलाल नेहरू(इ.स.१८८९–इ.स.१९६४)फूलपूरचे खासदार१५ ऑगस्ट१९४७२७ मे१९६४ –लॉर्ड माउंटबॅटनभारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१९५२ (१)राजेंद्र प्रसाद१९५७ (२)१९६२ (३)–100pxगुलजारी लाल नंदा(१८९८-१९९८)साबरकांठाचे खासदार२७ मे १९६४९ जून१९६४१३ दिवस – (३)सर्वपल्ली राधाकृष्णन२100pxलाल बहादूर शास्त्री(१९०४-६६)अलाबाबादचे खासदार९ जून१९६४११ जानेवारी१९६६  – (३)–100pxगुलजारी लाल नंदा(१८९८-१९९८)साबरकांठाचे खासदार११ जानेवारी१९६६२४ जानेवारी१९६६१३ दिवस – (३)3100pxइंदिरा गांधी(१९१७-८४)रायबरेलीच्या खासदार२४ जानेवारी१९६६२४ मार्च१९७७ – (३री)१९६७ (४थी)१९७१ (५वी)व्ही.व्ही. गिरी४100pxमोरारजी देसाई(१८९६-१९९५)सुरतचे खासदार२४ मार्च१९७७२८ जुलै१९७९ १९७७ (६वी)बी.डी. जत्तीजनता पक्ष५ 100pxचौधरी चरण सिंह(१९०२-८७)बागपतचे खासदार२८ जुलै१९७९१४ जानेवारी१९८० <small>  – (६वी) नीलम संजीव रेड्डीजनता पार्टी (धर्मनिरपेक्ष)<small>भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत<small>(3)100pxइंदिरा गांधी<small>(१९१७-८४)रायबरेलीच्या खासदार१४ जानेवारी१९८० <small>३१ ऑक्टोबर१९८४<small>१९८० (७वी)भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)६ 100pxराजीव गांधी<small>(१९४४-९१)अमेठीचे खासदार३१ ऑक्टोबर१९८४२ डिसेंबर१९८९ – (७वी)झैल सिंगभारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१९८४ (८वी)७100pxव्ही.पी. सिंग<small>(१९३१-२००८)फतेहपूरचे खासदार२ डिसेंबर१९८९१० नोव्हेंबर१९९० <small>१९८९ (नववी) आर. वेंकटरमणजनता दल(राष्ट्रीय आघाडी)८ चंद्रशेखर<small>(१९२७-२००७)बल्लियाचे खासदार१० नोव्हेंबर१९९०२१ जून१९९१ – (नववी)समाजवादी जनता पक्ष<small>भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस सोबत९ 100pxपी.व्ही. नरसिंह राव<small>(१९२१-२००४)नंद्यालचे खासदार२१ जून१९९११६ मे१९९६१९९१ (१०वी)भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस१० 100pxअटल बिहारी वाजपेयी<small>(जन्म:१९२४-२०१८)लखनौचे खासदार१६ मे१९९६१ जून१९९६<small>१६ दिवस१९९६ (११वी)शंकर दयाळ शर्माभारतीय जनता पक्ष११ 100pxएच.डी. देवेगौडा<small>(जन्म १९३३)कर्नाटकचे खासदार (राज्यसभा)१ जून१९९६२१ एप्रिल१९९७<small> – (११वी)जनता दल(संयुक्त आधाडी)१२ 100pxइंद्रकुमार गुजराल<small>(१९१९-२०१२) बिहारचे खासदार (राज्यसभा)२१ एप्रिल१९९७१९ मार्च१९९८ – (११वी)<small>(10)100pxअटल बिहारी वाजपेयी<small>( १९२४-२०१८)लखनौचे खासदार१९ मार्च१९९८ <small>२२ मे२००४१९९८ (१२वी)के.आर. नारायणनभारतीय जनता पक्ष(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)१९९९ (१३वी)१३100pxमनमोहन सिंग<small>(१९३४- २०२४)आसामचे खासदार (राज्यसभा)२२ मे२००४२६ मे२०१४२००४ (१४वी)ए.पी.जे. अब्दुल कलामभारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस(संयुक्त पुरोगामी आघाडी)२००९ (१५वी)प्रतिभा पाटील, प्रणव मुखर्जी१४100px  नरेंद्र मोदी<small>(जन्म १९५०)वाराणसीचे खासदार (लोकसभा)२६ मे२०१४सद्य २०१४ (१६वी)प्रणव मुखर्जीभारतीय जनता पक्ष(राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी)२०१९ (१७वी)रामनाथ कोविंद२०२४ (१८वी)द्रौपदी मुर्मू

संदर्भयादी

बाह्य दुवे
अधिकृत संकेतस्थळ

*
वर्ग:देशानुसार पंतप्रधान
वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे