ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ

ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဂှ် ဒှ် ဂကောံဂိုဏ်သင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ သဟရးနိဂီုဗၟာ။ နကုအလဵုအသဳ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂိုဏ်သင် သီုဖအိုတ် နွံ ၉ ဂိုဏ်ဂှ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂှ် ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ စရင်ဂိုဏ် အပ္ဍဲသၞောဝ်ရးနိဂီုဗၟာရ။ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာဂှ် အတိုင်သၞောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် အပ္ဍဲ ဂကောံဂိုဏ်သုဓမ္မာ အိုတ်ရ။ 

အတိုင်စရင်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၄ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၆) မ္ဂး ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ သီုဖအိုတ် ဘာ ၁၁၇၇ ဘာ၊ ခမဳ နွံ ၆၆၀၈၊ သာမဏဳ နွံ ၄၆၇၅၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၁၁၂၈၃ ဇကုရ။

ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာဂှ် ၜိုန်ရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂိုဏ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲ တကအ်သိင်္ဃိုရ်မ္ဂး ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂှ် ဒှ် ဂိုဏ်ဇၞော်အိုတ် ပၞောဝ် ကုဂိုဏ်မနွံပိဂိုဏ်ဂှ်ရ။Amarapura and Ramanna denominations unified, the Morning Lanka, accessed 2019.08.17 ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ပ္ဍဲ တကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ် နကုမှာထေရ်အမ္ဗဂဟဝတ္တ မဂွံဒှ် ခမဳ ပ္ဍဲ ဘာရတနပုညဝိဟာရ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာ၊ ကြဴနူ မကလေင်စဴကၠုင် တကအ်သိင်္ဃိုရ် နူ သၞာံ ၁၈၆၄ (သက္ကရာဇ် ၁၂၂၆) ရ။The Princeton Dictionary of Buddhism,2014,p.696

 ဝင် 
အတိုင်စၟတ်သမ္တီဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် သၟိင်ဓမ္မစေတဳ မစၟိန်ပြမာန် ရးမန်ပိဂှ် သင်တအ် ပါ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၆ ဂိုဏ်။ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ တၞဟ်နမိက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး သာသနာတုဲ ဗလးဏာ ခမဳသင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံပ္တိုန်ခမဳတၟိ ဇရေင် ဘာမဟာဝိဟာရဝါသဳ ပ္ဍဲ သိမ်ကလျာဏဳ ရ။ ခမဳသင် မကလေင်စဴ နူ တကအ်သိင်္ဃိုရ်တအ်ဂှ် ကလေင်ပ္တိုန် ခမဳတၟိ ကုခမဳသင်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသရးမန်ရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ ဂိုဏ်သင် ပ္ဍဲ ဒေသရးမန် ဒှ်အာ မွဲဂိုဏ်ဓဝ် နကုယၟု မဟာဝိဟာရဝါသဳကလျာဏဳနိကာယ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သင်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူ မဟာဝိဟာရဝါသဳ တကအ်သိင်္ဃိုရ် ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင်ဓမ္မစေတဳတေအ် ဟီုဂွံရ။ ဂိုဏ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ ဗတ်မန် ဂိုဏ်ဇၞော်။

ဗွဲကြဴ အခိင်ကာလ ဒေသရးမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗၟာတုဲ ခမဳသင်မန်တအ်ဂှ် ကၠောအ်က္ဍ ပ္တုဲကမ်ဇၞော် ကမ်သၟတ်မွဲစွံတုဲ ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂိုဏ်သုဓမ္မာရ။ 

ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ပၞာန် အလန်ပထမ အာစိုပ် ဒတုဲ အာတုဲ၊ ဒေသရးမန် သကုတ်ရးမတ္တမ (အခိင်ဂှ် ကော်စ ရးတၞင်သဳ) ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ် စၟိန်ပြမာန်အင်္ဂလိက်တုဲ ဍုင်ကွာန် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ခမဳသင်မန် မစိုပ်အာဍုင်သေံဂှ် ကလေင်စဴကၠုင် သွက်ဂွံကလေင်ပ္တန် သာသနာမန်ရ။ ဗွဲကြဴညိ သာသနာမန်လေဝ် ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ၜိုတ်ဒးရးတုဲ သၞာံ ၁၈၅၂ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၁၄) ဂှ် ခမဳသင်မန်တအ် အာတ်မိက်တုဲ နကုအလဵုအသဳအင်္ဂလိက် ဒက်ပ္တန်ကဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် ခါန်ကၞက် စွံပ္တန်လဝ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ကွာန်သက္ကော ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်၊ ဒုတိယဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် ဒှ် ကျာ်ဇၞော်အစာသင်္ဃပိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၂ ဂှ် ပၞာန် အကြာ အင်္ဂလိက် ကု ဗၟာ ကလေင်က္တဵုဒှ် အလန်ဒုတိယတုဲ အင်္ဂလိက် သီဂွံအာ ဒၞာဲတိဍာ်မန်တြေံ မကော်ဂး ရးဗဂေါကီု သီုဖာသီရ။

သၞာံ ၁၈၈၅ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၇ - ၂၉ ဂှ် ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ က္တဵုဒှ် အလန်တတိယတုဲ အင်္ဂလိက် သီဂွံအာ သီု ဍုင်အဝ မဒှ် ဒေသဍုင်ဗၟာ သကုတ်လတူကီုရ။ 

ပ္ဍဲ လက်ထက်သၟိင်အင်္ဂလိက်ဂှ် သၟိင်သာသနာ (သာသနာပိုင်) ရးလတူဂှ် သြဇာအာဏာ နွံ သီု ရးသၟဝ်ဝွံ လလောင်တြးတုဲ သၞာံ ၁၉၂၀ (သက္ကရာဇ် ၁၂၈၂) ခမဳသင်မန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယတအ် ကၠောန်ဗဒှ် "ဂိုဏ်ရာမညနိကာယသန္နိပါတ" ကောံဓရီု ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဝေယံဘုံ ကွာန်ကအ်နှာတ်၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ကဵုဗစိုပ် လိက်ကုသၟိင်စဍုင်အေင်္ဂလိက် ဒဒှ်ရ နကုခမဳသင်မန်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယတအ် ဟွံမဲပၟိက် ဒဒှ်ရ အဝဵုသြဇာ သၟိင်သာသနာ နူ ရးလတူတေအ်ရ။

ကြဴ နူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ တုဲအာတုဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၀၈ ဂိတုပုဟ် ၅ မၟံက်) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပ္ဍဲ ကွာန်ပငတုဲ ကိစ္စသွာင်သင်ဂှ် ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂှ် ခါန်ကၞက်ပ္တိုန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေသရ ဘာဝေဠုဝန် ကွာန်ဖအံက်ရ။

သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ၆ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၀ ပသာ် ၇ စွေက်) တ္ၚဲအဒိုတ် သင်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယတအ် သၟိတ်ပ္တိုန်လဝ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ မဟာထေရ မနွံယၟု ဘဒ္ဒန္တတေဇဝန္တ ညးမကလိဂွံအာယုက် ၉၆ သၞာံ သိက္ခာ ၇၆ ဝှ်၊ ဟိုတ်မဍိုက်ပေင်တဴ ကုဂုဏ်မပ္တံ ကုလဇ္ဇဳပေသလ၊ သိက္ခာကာမ၊ ရတ္တညူမဟတ္တရ။

 အစာတၠဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင်  
 သက္ကရာဇ် ၁၂၁၄ - ကျာ်ဇၞော်အစာ မနွံပိုန် ဘာသက္ကော တကအ်ခၟိုင် 
 သက္ကရာဇ် ၁၂၈၂ - ၁၃၀၈ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘာပလိုတ် ကွာန်ပင (၁၉၂၀ - ) 
 သက္ကရာဇ် ၁၃၀၈ - ၁၃၁၈ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တသဳလတေဇ ဘာပလိုတ် ကွာန်ပင၊ သက္ကရာဇ် ၁၃၀၈ (မုက်လိက် ၂၂) သက္ကရာဇ် ၁၃၁၈ ဂိတုဇှ်ေ ၁ စွေက် တ္ၚဲအဒိုတ် စဴသွရ် (မုက်လိက် ၂၅)
 သက္ကရာဇ် ၁၃၁၈ - ၁၃၂၆ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တခေမာ မနွံပိုန် ဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်မြဟ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၂၆ - ၁၃၃၁ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒသာရ မနွံပိုန် ဘာတင်္ကာ၊ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၃၁ - ၁၃၃၈ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပုညာရမ္ဘ မနွံပိုန် ဘာဝါ၊ ကွာန်ထုင်အိုင်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၃၈ - ၁၃၄၁ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒ  မနွံပိုန် ဘာသိမ် ကွာန်တံင်မောံ။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၄၁ - ၁၃၄၂ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ  မနွံပိုန် ဘာအင်ခေဝ်၊ ကွာန်အင်ခေဝ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၄၂ - ၁၃၄၄ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တကေတုမာလာ မနွံပိုန် ဘာတိုက် ကွာန်ၜဝ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄ - ၁၃၄၉ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝံသ မနွံပိုန် ဘာပလိုတ် ကွာန်ပင။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၄၉ - ၁၃၅၁ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ မနွံပိုန် ဘာပိဋကတ် ကွာန်မုဟ်ဒုန်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၅၁ - ၁၃၅၂ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပညာဇောတိ မနွံပိုန် ဘာတိုက် ကွာန်တၟအ်ကၞေင်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၅၂ - ၁၃၅၆ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တနန္ဒဝံသ မနွံပိုန် ဘာဇၞော် ကွာန်ကအ်ဗိုတ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၅၆ - ၁၃၆၂ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တကုဝေရ မနွံပိုန် ဘာဝင်ရာဲ၊ ကွာန်ဝင်ရာဲ။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၆၂ - ၁၃၇၂ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ မနွံပိုန် ဘာဓာတ်ပံင်ကောံ ဍုင်ဒဂုင်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၇၂ - ၁၃၇၇ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသဒဳပ မနွံပိုန် ဘာတြေံ ကွာန်ခေါဇာ။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၇၇ - ၁၃၈၇ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တတေဇဝန္တ မဟာထေရ် မနွံပိုန် ဘာဂါတ် ကွာန်ဝင်တၟအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်။ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၂၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုဝှ် ၄ မၟံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင်ဗတံ ၂း၁၅ ဂှ် ကလိဂွံ အာယုက် ၁၀၄၊ သိက္ခာ ၈၄ ဝှ် စုတိစဴအာသွရ်။
 သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ - လၟုဟ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တကေတု မဟာထေရ် မနွံပိုန် ဘာသာံလှေဝ်၊ ကွာန်သာံလှေဝ် မဂွံဒုင် ထ္ၜုတ်ပ္တိုန် နဒဒှ် ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတု ဒဳဇြေမ္ဗာ ၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၇ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁ စွေက်)။

သၞောဝ်ဥပဒေသ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဗွဲခမၞန်


ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဒု
ကလာဂှ် ဘိက္ခုသၚ်လ္ပာ်ရးသၟဝ်ဝွံ တွဵုးလ္ၚဵုလ္ၚဵုတံဂှ် ဟွံကြိုက်စိုတ်တုဲ ဆေဝ်ဒဝ်တာဒနာအိုတ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် ဂကောံဘိက္ခုသၚ် ဂကောံမန်တံဂမၠိုၚ် ပဒတဴဒၟံၚ်ရးဗဂေါ၊ လ္ဂုၚ်၊ သဓီု၊ မတ်မလီု၊ ရေဝ်၊ ဘိက်၊ ဓဝဲါ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂိုဏ်တုဲ ထပ်ဒက်ပတန်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ အလန်ဒုတိယမွဲဝါပၠန်တုဲ ဆေဝ်ဒဝ်တာဒနာဏာ အာဏာဓမ္မစက် "သံဃရာဇာ" ရးလ္တူတေံတုဲ နဒဒှ်ဂကောံ "ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ" ဒုၚ်ယၟုတုဲတန်တဴဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသဘၚ်ကောံဓရီုဂှ် ခါန်ပတိုန်လဝ်ဂဥုပ်ဂိုဏ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ၅ ဇကုမပ္တံကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠထဝ်ပၠၚ်၊ အ္စာတၠကံနှာတ် အ္စာတၠသၚ်္ဃပိုၚ်တံဂှ်ရ။
ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ တ
မွဲဝါပၠန် "ဂိုဏ်ရာမညနိကာယတတိယသန္နိပါတ"ဂှ်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်(၁၃၀၈)ပၞန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတတိယ ၜိုဟ်လလံအာတုဲဂှ် ပ္ဍဲဂိတုပုဟ်(၅)မံက်ဂှ် သ္ပပေဲါကောံဓရီု ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚဘာပလိုတ် ဗၞတ်လၟိဟ်သၚ်မန်(၃၀၀) ဇကုပြၚ် တိုန်စိုပ်တုဲ သ္ဂောံဒက်ပတန်လဝ် ရာမညနိကာယမွဲဝါပၠန်ရ။ ပ္ဍဲပေဲါကာံဓရီုဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန်ဒဒှ် 
 သဘာပတိ - ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ(ဒုမ္မရတ္ထ)ဝါဂၠံၚ်
 ဇၞော်အသေအဟာန်ကောံဓရီု - ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေသရ ဘာဝေဠုန်ဝန် ကွာန်ဖအံက်

တုဲ သဘၚ်ကောံဓရီုဝွံ အလန်တတိယ မရနုက်ကဵု ပိဝါမဒှ်ရ။

နူသက္ကရာဇ် (၁၂၈၂) တေံရုဲစှ်ပတိုန်လဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတံဂှ်လေဝ် ကလိလောန်အာအိုတ်တုဲ လၟုဟ်ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၀၈)ဝွံ မ္ဒးရုဲစှ်ပတိုန်တၟိမဒှ်ရ။

ပ္ဍဲသဘၚ်ကောံဓရီုဂှ် အတိုၚ်ပၟိက်ဆန္ဒသၚ်တုပ်စိုတ်ကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘာပလိုက် နဒဒှ်ရာမညနိကာဂဥုပ်ဂိုဏ် ရုဲစှ်ထ္ၜုတ်ပတိုန်ရ။ ဟိတဓရဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကေသရ ကွာန်ဖအံက်ဝေဠုဝန်ဂှ် သၚ်တံတုပ်စိုတ်တုဲ ရုဲစှ်ပတိုန်ရ။ သအာၚ်နူဂှ်ပၠန် အ္စာတၠအထံက်ဂိုဏ်တံဂှ် ဇၟာပ်ပ်ရး ဒေသညးကဵုညး ထ္ၜုတ်ပတိုန်လဝ်တုဲ "ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ" သာ်ဝွံ ပတိုန်လဝ်တၚ်စၟတ်သမ္တီရ။

 ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဆက်နူလဵု 
ဂိုဏ်ရာမညနိကာယမ္ဂးဂှ် ဗွဲတၟေၚ်ဆက်တိတ်ကၠုၚ် နူမဟာဝိဟာရဝါသဳ တကံသိၚ်ဃဵု၊ လက်ထက်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ပိုၚ်ပြဳရးရာမည ဍုၚ်ဗ္ဂေါ သအးဇ္ၚးသာသန ပ္တန်သဳကလျာဏဳ အဆက်မဟာဝိဟာရဂှ် ဒှ်တံတၞံမူလရ ပိုဲပါ်ပဲါဂွံ။ မုဟိုတ်ရော ခမဳတံ ဆမၞုံပ္ဍဲရးရာမညဂှ် ဒးကလေၚ်ဗှ်ကၠေံပျၚ်တၟိ ပ္ဍဲသဳကလျာဏဳ ဍုၚ်ဗဂေါဂှ် ဖအိုတ်ရ။ ကာလဂှ် ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် ဆမၞုံရာမညတံဂှ် ဂိုဏ်တေံဂိုဏ်ဏံဟၟဲရ။ နူကၠာသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ဟွံဂွံသအးဇ္ၚးသာသနာဏဳဂှ် ဂိုဏ်ပါ်ဒၟံၚ်တြဴဂိုဏ်  သ္ဂောံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဝၚ်ရ။ ဂိုဏ်တံဂှ်လေဝ် သၟိၚ်ပလီုကၠေံ သီုဖအိုတ်တုဲ " မဟာဝဟာရဝါသဳကလျာဏဳနကာယ" ဂးယၟုစွံလဝ်မွဲဂိုဏ်ဓဝ်ဟေၚ်ရ။ ဃောကာလဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲရးရာမည ဨကရာဇ်မန်လေဝ် မၞုံဒၟံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ခမဳဂကူမန်ဂှ် ဂၠိုၚ်ထေၚ်ကေတ်ဂွံကီု၊ ခမဳဂကူတၞဟ်သအာၚ်ကီုလေဝ် ဗွဲမအောန်သ္ဒးနွံကီု သာ်ဝွံပိုဲသ္ဒးပါ်ပဲါကီုရောၚ်။ ဆဂး မံၚ်မွဲဂၠး မွဲရးတုဲ ရုဲမုက်မတ်ဟွံဂွံ။
ဃောကာလဂှ်ပၠန် ရးဗမာလ္တူတေံလေဝ် သာသနာဂဵုလဟဵုဒၟံၚ်တုဲရ။ ကာလသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ သအးဇ္ၚးသာသနာဂှ် ရးဗၟာလ္တူတေံဟွံပါ၊ ဆ္ဂးဂှ် ပၞောဝ်ကဵုရးမန်ဗၟာၜါဒေသဏံဂှ် ခမဳကီုခရှ်ကီု ကၠောအ်က္ဍအာကၠုၚ်ဒၟံၚ်တ္ၜန်တ္ၜောဲဒၟၚ်သ္ဂောံဆဵုမံၚ်ပ္ဍဲဝၚ်ကီုရောၚ်။ ဗွဲကြဴဝွံ ဂကူမန်တံ ပရေၚ်ကံဍိုန်လျဟောံဟဲပၠိုတ်အိုတ်သအးအာတုဲ ရးသၟဝ်ရ:လ္တူ ဒှ်အာမွဲဂၠးမွဲဓဝ်ရ။ ခမဳသၚ်တံလေဝ် အာကၠုၚ်မွဲစွံ စသုၚ်မွဲစွံ ပတုဲကံဍောတ်ကံဇၞော်မွဲစွံ၊ အယံၚ်အလာခမဳလေဝ်တုပ်၊ ကတ်ဗ္တောန်ပညာမွဲစွံ (ပဝေဏဳဝွံ ဆက်ကၠုၚ်နူသဓီုဍုၚ်ဗကာံတေံ သ္ဂောံဆဵုကေတ်ဝၚ်ရ)နှဴရဴထုဲတ္ၜန်အာ ခမဳရးသၟဝ်လ္တူရုဲစှ် ဟွံဂွံရ။ 
ဗီုမဂွံဒှ်အာပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲရးလ္တူတေံ ခမဳတံမွဲဂကောံကဵုမွဲဂကောံ က္တဵုဒှ်ဂဗုတ်ပရေၚ်ဝိနယ်မွဲသာ် သ္ဂုတ်သွာတ်ဂဗုတ်ဂှ် သၞာံဗွဲမလအ်ဟွံပိုတ်သ္ကုတ် ကလိလောန်လအ်အာဨကရာတ်ၜါ ပိအဆက် ဗွဲကြဴဝွံဂဗုတ်ဂှ် တုဲဒှ်အာကာလသ္ဂုတ်သွာတ်ဂဗုတ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်သ္ဒးကောံဓရီုပ္ဍဲဇြပ်သဘၚ်ဓဝ်တုဲ ရန်တၟံကဵုမ္ဒးကောံဓရီုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဇြသဘၚ်ဓဝ်လၟိုန်ဂှ်ရ"ဂိုဏ်သုဓမ္မာ" သာ်ဝွံယၟုဂှ် ပြာကတ်ဗိုန်အာ ပ္ဍဲပါၚ်သံသသာခမဳဂမၠိုၚ်ရ။ ပပ္တံနူကာလဂှ်တုဲ ခမဳသၚ်ရးသၟဝ်လေဝ် ဒးဒုၚ်လဝ်ဘဲပၞာန်ဇၞော် ဃောဍိုန်မံၚ်ဒြဟတ်သၞာံလေတ်လအ်လဗွဲမလောန်တုဲ ဒဒှ်ပိုဲအဆက် "မဟာဝိဟာရဝါသဳကလျဏဳနိကာယ" ရောၚ်သွံ ဟွံဂွံသတိရ။ ဝိုတ်အာဒဒှ်မူလ အဆက်ဇာတိဂိုဏ်ဇကုဂှ်တုဲ "ဂိုဏ်သုဓမ္မာ" သာ်ဝွံတီဒၟံၚ်ဟီုဒၟံၚ်အိုတ်ရ။

 ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ 
ရဴသာ်ဝွံ နဒဒှ် "ဂိုဏ်သုဓမ္မာ"၊ မွဲနဲပၠန် "ဂိုဏ်ဇၞော်" တန်တဴဒၟံၚ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၁၄) လ္ၚဳၜါကၠံစှ်ပန်ဂှ် သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တံ သၟိတ်ပ္တန်ထ္ၜုတ်ကဵု "ဂိုဏ်ရာမညနိကာ" အလန်ပထမ သ္ဂောံဆဵုကေတ် တၚ်စၟတ်သမ္တီရ။ ဗွဲကြဴဝွံ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၈၂) ဂှ် မွဲဝါပၠန်၊ အလန်ဝွံထံက်ကဵု အလန်သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၁၄) ဂှ်မ္ဂး အလန်ဒုတိယ သ္ဒးစၟတ်ကေတ်ရ။ အလန်တတိယမွဲဝါပၠန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၈) လ္ၚီပိကၠံဒ္စာံ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယတုဲ ဂွံမွဲသၞာံ သ္ဂောံစန်ဒက်မွဲဝါပၠန် ဗၞတ်ပိဝါ ပိအလန်တိတ်ဒှ်အာရ။ ဗီုညးတံစန်ဒက်ဂှ် ဆအယာံမာတ်ဂွံစန်ဒက်လဝ်ကီု သ္ဒးပါ်ပဲါရ။ မူဟိုတ်ရော- သၞောတ်ဥပဒေစဳပၞောန် ဗွဲမညဳသၟဟ်ကဵု ဝိနယ် စပ်ကဵုပရေၚ်ရာမညနိကာယဂိုဏ်ဇကုဒးကေတ်စ သ္ပဗက်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဒၠောံဗ္တောန် သြဝါဒးသၞောတ်ဥပဒေသ စဳပၞောန်တံဂှ် သ္ဒးနွံထေက်ရောၚ်။ ပရေၚ်သၞောဝ် စပ်ကဵုဂိုဏ်တံဂှ် လေဝ်ဟၟဲဟာ ဟွံကေၚ်ဆဵုမွဲလှေ်ရ။ မ္ၚးနူဂှ် သၟိတ်ပတိုန်ခါန်ကၞက်လဝ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂိုဏ်ကီု ဟိတဓရကီု အထံက်ဂိုဏ်တံဂှ်ကီု မွဲသၞာံမွဲဝါ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် ၜါသၞာံ ပိသၞာံ ပန်သၞာံ မသုန်သၞာံမွဲဝါ သ္ဒးကောံဓရီုမွဲဝါထေက်ရောၚ်။ ကာလဂှ် ဒၞဲါလဵုယုတ်ဒေက်အာရော သ္ဂောံထပ်စၞး သ္ဒးပတိုန်လိက်အစဳရေၚ် ပ္ဍဲၝောအ်ဗောအ် ဂကောံဂိုဏ်ရောၚ် လၟေၚ်အစဳရေၚ်သာ်ဝွံလေဝ်ဟၟဲတုဲ ဆယာံမာတ် ဂွံစန်ဒက်လဝ်ဂကောံဂိုဏ်ဓဝ်ဟေၚ်မၞုံတုဲလအ်ညိ ဝိုတ်ဝုဲအာ ဟွံဇၞော်မောဝ် ဟွံပြာကတ်ဆအယာံမာတ်ယၟုကီု သ္ဒးဂၠာဲဝၚ်တုဲ သ္ဒးဟီုထ္ၜးအိုတ်ရ။  

 သၞောဝ်ဥပဒေသဂိုဏ်ရာမညနိကာယ 

 ၁။ လက်ထက်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ပိုၚ်ပြဳဍုၚ်မန်ပိဌာန (၈၃၃) ဂှ် ကေတ်ကသပ် ချပ်ဂၞန်ကဵုအ္စာတၠဂိုဏ် ရာမညနိကာယတံတုဲ ကေၚ်ချူခၞံလဝ်မွဲဝါ (အတိုၚ်လိက်တၟံကလျာဏဳ) 
 ၂။ သက္ကရာဇ်မန် ၁၂၁၄-သၞာံ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘာသက္ကော၊ တ္ကံခၟိုၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘာသၚ်ခပိုၚ်တံ ကလေၚ်သ္ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေသ ဓမ္မဝိနယ သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳပၠန်။
 ၃။ သက္ကရာဇ်မန် ၁၂၈၂-သၞာံ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘာပလိုတ်ကေုာံသၚ် ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ်ရန်တၟံညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳကဵု ခေတ်ကာလတုဲ ချူခၞံပ္တိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသ ဓမ္မဝိနယမွဲဝါ၊
 ၄။ သက္ကရာဇ်မန် ၁၃၃၃-သၞာံ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘာအၚ်ခေဝ်ကေုာံ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ်ညးတံရန်တၟံ သွက်သာသနာ ဘာသာ ပညာမန် ဂွံဂဵုလဟဵု တိုန်ဂတတုဲ ချူခၞံထဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသ ဓမ္မဝိနယမွဲဝါဘဒ္ဒန္တကေသရ (၂၀၁၉) သၞောဝ်ဥပဒေသ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ။ 

 ကာလလဵု မၚုဟ်ကၠုၚ်ရော 
ပရောစပ်ကဵုဂိုဏ်ဂှ် ကဵုဂွံဟီုအာညိပၠန်။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၄၂) လ္ၚီပိကၠံပန်စှော်ၜါဂှ် သၟိၚ်တၠအဝဵုဗော်ကၟိုန်ဍုၚ်ဗၟာ သ္ပကမကထတုဲ တၞဟ်နသအးဇ္ၚးပတန်ကြန်ဗြေဝ်ဗြော်သာသနာ အာတ်သြဝါဒ ဒၠောံဗ္တောန် ဒုၚ်အသံပ္ဍဲဂဥုပ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဘိက္ခုသၚ် ဇၟာပ်ပ်ဒေသ ဇၟာပ်ပ်ဂိုဏ်တံဂှ်တံဂှ် ကံက်လၟိဟ်ဂိုဏ် ဆမၞုံဒၟံၚ်ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဗၟာမွဲအိုတ်သီု ဂွံလၟိဟ်ဂိုဏ် (၉) ဂိုဏ်ရ။ (သၞောဝ်ဥပဒေသ စေဝ်ပၞောန်ဗီုစန်ဒက်လဝ် ဂကောံဂိုဏ်ဘိက္ခုသၚ်တံဂှ် ဟွံချူဗွဲတြးရ။) ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်(၉)ဂိုဏ်ဂှ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဟွံပါလုပ်။ ဂိုဏ်(၈)ဂိုဏ် ပဲါနူဂိုဏ် သုဓမ္မာမွဲတုဲ နူကံက်စရၚ်ဂိုဏ်တေံဂှ် ယၟုဂုဏ်ကီု လၟိုဟ်ဘိက္ခုၚ်သၚ်ကီု ဗွဲတၞဟ်ခြာပါ်ပဲါဒၟံၚ်ရ။ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဂှ် ကာလဃောကံက်စရၚ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ပါလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂိုဏ်သုဓမ္မာတုဲ ကာလဂှ်မှ ချပ်တိုန်ပြဟ်ဟ်ပြေဟ်ဟ် ဂရက်ဂရက်ဂဗက်ဂဗက် က္တဵုဂစာန်ဂၠာဲကံက်စရၚ်ဘာ ဇၟာပ်ပ်ကွာန်ထာန်ဒေသတံဂှ် လၟိဟ်ဘာသၚ် ဆၜိုတ်ဂွံမာန်ဂှ် သၟဟ်ပကောံသီုကဵုဝၚ် တၚ်စၟတ်အထံက်သာဓက ဂိုဏ်ရာမညနိကာယက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဍိုက်ပေၚ်ၚ် ပတိုန်ထ္ၜးကဵုဝန်ဇၞော် လ္ပာ်သာသနာရ။ ဆ္ဂးဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး ဆၜိုတ်ဂွံပတိုန်ထ္ၜးရ။ ဟွံဒှ်ကလောန်တုဲ ဒှ်အာအဟောသိကံရ။ ဣဝွံစပ်ကဵု ပရောဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဆဝွံသမ္တီကၠာရ။

 ဂလာန်ဗ္ကန် သွက်သၚ်မန်ရာမညလိက်အုပ်- ဝၚ်တိုက်လိက်မန်ဂမၠိုၚ်၊ သဘၚ်စၟတ်သမ္တီသွဟ်လိက်မန် အလဵုအသီပေၚ် (၁၀၀) သၞာံ။ တက်တြး- ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ ၁၃၇၇။
ဝၚ်သာသနာမန်ပိုယ် ယဝ်ရကလေၚ်ရံၚ်သ္ၚေဝ် ဂၠိပ်အာအတိက်တေံမ္ဂး နူမဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃-သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ၅ မံက်၊ ကျာ်တြဲဒှ်ဂွံ ၄၉ တ္ၚဲ အဃောသ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲတမ်ဗပိုန် (သတ္တဌာနသတ္တာဟ) လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ကောန်ဗၞိက်မန်ၜါ "တပူကဵု တဗဝ်" နူရာမညဒေသ ရးဥက္ကလာပ လ္ဂုၚ်ဏံ ကူဗၞိက်စိုပ်အာ မဇ္ဇျိမဒေသ ဗုဒ္ဓဂယာတေံတုဲ ဟိုတ်ဒေဝတဴမွဲ မကၚ်ဒှ်လဝ်မိ နူဘဝကၠာတေံ ပ္ညုၚ်ထ္ၜးကဵုဂှ်ရ မန်ပိုယ်ကလိဂွံ ပရဲကၠာတဲ မသုန်သာ် - 

 ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ကၠာ 
 ဂွံကဵုဒါန် (ကွာၚ်မြဳသာဲ) ကၠာ 
 ဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဒွေဝါစိက သရဏဂုဏ်မတွံဂး "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ကၠာ 
 ကလိဂွံဓာတ်သော် ဒ္စာံတၞုၚ်ကၠာ 
 ကလေၚ်စိုပ်ဍုၚ်မန် ဂွံဒက်ပ္တန်လဝ်ကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ် ဇၞော်သၠုၚ်ပြဲတၟေၚ် ကိုပ်ကၠာနူဂကူသအာၚ်တံရောၚ်။ သာ်ဝွံကၠုၚ်ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်ကၞပ်ထဝ်နူတမၠာကၠာတေံ ကၠာတေံရ။ 

ကာလသၟိၚ်ဓမ္မာသောကရာဇာ ပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲ ၁၆-ရး၊ ၁၆-ဌာန သက္ကရာဇ် သာသနာ ၂၃၅ သၞာံဂှ် သောဏထေရ် ဥတ္တရထေရ် ၜါဇကု ဒးတာလျိုၚ် က္ညကၠုၚ်ပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ (သဓီု) ရ။ 

ပ္ဍဲကာလသာသနာကျာ် ကၠုၚ်စိုပ် ၉၀၀ သၞာံ၊ မှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ မဒှ်ဇာတိ ကောန်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ ကၠောံအာတ္ကံလၚ်္ကာ (သိၚ်ဃဵု) တေံတုဲ ကၠာဲစၠောံနၚ် ပိဋကတ်ပိ နကဵုအက္ခရ် ဘာသာလိက်မန်ပိုယ်ပၠန်တုဲ ပိဋကတ်ပိကီု သီုဘာသာလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်ပိုယ်မန်ဂှ် ဂဵုမြဟ်အဆက်သၠုၚ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဒေသ အာယှ ဗၟံက်သၠုၚ်ကျာဏံ ဗွဲမလောန်ရောၚ်ဂှ် အ္စာဝၚ်တံ ဟီုဒယှ် ချူပုဟ်ဂၠဟ် သမ္တီစွံလဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟံလိက်တိုၚ် သၠပတ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ကေၚ်နွံပြာကတ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဝၚ်ရ။ 

ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် လက်ထက်သၟိၚ်မန်မနုဟဝ် ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံပိုယ်မန် ဒးဒုၚ်ပလီုပၠာ် ကဵုသၟိၚ်ဗၟာအနဝ်ရထာ ဍုၚ်ဗကာံ ဒးဒုၚ်သီဂိုၚ်ရပ်ဏာ သီုသၟိၚ် သီုခမဳ ခရှ်မဒှ်တၠပညာ လိက်ပတ် ကွတ်တဲ ကွာတ်ဇိုၚ်နာနာသာ် လၟိဟ်ပိဋကတ်သၟးဂှ် စိၚ်ပိစှော်ဖ္ဍိုက် ဗ္တိုက်ပၠံၚ်ၜး ဏာတုဲဗွဲကြဴဏံ-  

ဟံသာဝတဳကဵု အၚ်ဝ ဒှ်ပၞာန်ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ပွိုၚ် ၄၀ သၞာံပၠန်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် "ဨပိ ရေၚ်မံၚ် နဝ လံၚ်စိုတ်" (၁၁၁၉) ဂှ် သၟိၚ်မန် ဗညာဒလ ကျအာပၞာန်ဗၟာ အံၚ်ဇေယျပၠန်တုဲ ပြာသာဒ်လေဝ်ကဝ် ဖမ်ထဝ်လေဝ်လိုက် နန်ထဝ်လေဝ်ကီု သီုကဵုဍုၚ်မန် ဂကူမန်ဒးလီုလာ် ဗၠိုက်တၞီစှေ်အာ ကလေၚ်ဟံၚ်ဒၟံၚ်ဟွံတိုန် စဵုကဵုတ္ၚဲဏံရ။  

ဟိုတ်နူဘဲပၞာန်အဆက်က် စဵုကဵုလက်ထက် ဂတမတ်ဏံဍုၚ်ကွာန်မန်တံကီု သီုကဵုကျာ်စေတီဘုတ်ဘာ သလာရုၚ်ဒါန် ဌာန်သာသနိက ဗွဲမဂၠိုၚ်ကီု သီုကဵုလိက်ပတ်သၠရိုတ် သၠတာဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ်စံၚ်ပၠေၚ် စိုပ်လလေၚ်ဆောံဗြမ် ကဟောံစိုတ်သိၚ်သာ အိုတ်အာလအိတ် ဟွံမာန် ဂွံဂၠာဲစုတ်စၞးလေဝ် ဟွံလောဲ ဝၚ်သ္ၚောဲကၠုၚ်က္ဍၚ် ကၠေံဗ္ဒန်ကၠုၚ်က္ဍၚ် လံမ္ဂးကၠက်တမ်ရဟာဟွံတီ။ 

ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၇၇ သၞာံဏံမ္ဂး သၚ်မန်တံ သွဟ်ကၠုၚ်လိက်ပ္ဍဲအလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ် (နူလက်ထက်သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်) ပေၚ် ၁၀၀ သၞာံမ္ဂး (ဂလာန်အြကာ- ပ္ဍဲကာလအကြာ ၁၀၀ သၞာံဟီုမ္ဂး ကၟိန်ဍုၚ်ဂကောံတွဵုရမန် ဗၟာပိုယ်ဏံ ဟွံဗၠးၜးနူသၟတ်တဲ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်ဏဳရ) သွက်ဂွံစုတ် သမ္တီညိဂးတုဲ ပိုယ်တက်ပ္တိတ် "လိက်ကၞပ်ဝၚ်တိုက် အ္စာလိက်မန်" မွဲကၞပ်ရ။ ကမ္မတီလိက်ကၞပ်စၟတ်သမ္တီသၚ်မန်သွဟ်လိက်အလဵုအသီပေၚ် ၁၀၀ သၞာံဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ (ဗဟဵု၊ပွိုၚ်ဍုၚ်) အလုံဒေသရးမန်

 စရၚ်ဘာ ရာမညနိကာယ 
ဘာရာမညနိကာယ
ဘာရာမညနိကာယ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်

 ရုၚ် ရာမညနိကာယ 
ရုၚ်ရာမညနိကာယ

မုက်လိက်လပှ်ကျာ "ရာမညနိကာယ Rāmaññnikāya"

 ပရေၚ်ပညာရာမညနိကာယ 

 ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ
 ရာမညရဋ္ဌဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်

 သွက်ဂွံဆက်လ္ၚတ် 

 ၁၉၉၇- ကၞပ်လိက်ဝၚ်စၟတ်သမ္တီသဘၚ်ရတုသြန်၊ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ။
 ၂၀၁၆- နာဲပန်သာ။ ဝၚ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကေုာံ သာသနာမန် (၂၀၁၆-နိုၚ်ပန်းသာ။ ရာမညနိကာယဂိုဏ်း သမိုၚ်းနှၚ့် မွန်သာသနာ)
၂၀၁၉- ဘဒ္ဒန္တကေသရ၊ သၞောဝ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဗွဲခမၞောန်

 နိဿဲ 

 ရာမညဘိက္ခု(ဓမ္မာစရိယ)၊ ဝၚ်သာသနာမန်။ ကၞပ်လိက်ဝၚ်စၟတ်သမ္တီသဘၚ်ရတုသြန်၊ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ။ သၞာံ-၁၉၉၇၊ မုက်လိက်(၃၈-၅၂)

ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
ကဏ္ဍ:AN
ကဏ္ဍ:ဘာရာမညနိကာယ
ကဏ္ဍ:ဝင်မန်
ကဏ္ဍ:ဂကောံ