ပတန်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု

ပတန်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု

ဒဏ္ဍာရဳမုဟ်လမၠီု

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဝွံ လၟုဟ်မကော်ခဴ ဍုၚ်မတ်မလီု ရ။ ပ္ဍဲကာလတြေံတေအ် မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ ဂးရ။ မုဟိုတ်ရောယဝ်ရမဒးဟီုမ္ဂး ဟိုတ်နူ ဒဏ္ဍာရဳ ပုံအာဂီု ပရော ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု နွံဒၟံၚ်ၜါ သာ်ရ။ ဒဏ္ဍာရဳ မွဲဂှ်ပိုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဝၚ်မန်ရ။ တဳလမၞုံပိုန်ကျာ်တြဲ သီု တၠအရှန်ၜါလက်တအ် ဂ္ၚေၚ်က္ညအာဒေသစရိတ် ပ္ဍဲတ္ကအ်သိၚ်ဃဵု တၞံတုဲ နူတ္ကအ်သိၚ်ဃဵုက္ညအာစိုပ် ဍုၚ်အစှ်ေ (Aceh) ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာအေန်ဒိုဝ်နဳယျာလၟုဟ်ရ။ နူဂှ်ကျာ်တြဲက္ညအာ ဍုၚ်မလာက (Malacca) ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာမလေယျှာလၟုဟ်ရ။ တုဲပၠန်က္ညအာ ဒၞာဲဍုၚ်လာပ်ဗူရဳ၊ သုခါဲထာဲ ပ္ဍဲကၟိန်လွာ သေံထာဲလၟုဟ်ရ။ တုဲနူဂှ်တုဲ ကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ထာန်ဒေသမန် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဍုၚ်ထဝါဲရ။ ပတန်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု

ဒဏ္ဍာရဳမုဟ်လမၠီု

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဝွံ လၟုဟ်မကော်ခဴ ဍုၚ်မတ်မလီု ရ။ ပ္ဍဲကာလတြေံတေအ် မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ ဂးရ။ မုဟိုတ်ရောယဝ်ရမဒးဟီုမ္ဂး ဟိုတ်နူ ဒဏ္ဍာရဳ ပုံအာဂီု ပရော ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု နွံဒၟံၚ်ၜါ သာ်ရ။ ဒဏ္ဍာရဳ မွဲဂှ်ပိုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဝၚ်မန်ရ။ တဳလမၞုံပိုန်ကျာ်တြဲ သီု တၠအရှန်ၜါလက်တအ် ဂ္ၚေၚ်က္ညအာဒေသစရိတ် ပ္ဍဲတ္ကအ်သိၚ်ဃဵု တၞံတုဲ နူတ္ကအ်သိၚ်ဃဵုက္ညအာစိုပ် ဍုၚ်အစှ်ေ (Aceh) ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာအေန်ဒိုဝ်နဳယျာလၟုဟ်ရ။ နူဂှ်ကျာ်တြဲက္ညအာ ဍုၚ်မလာက (Malacca) ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာမလေယျှာလၟုဟ်ရ။ တုဲပၠန်က္ညအာ ဒၞာဲဍုၚ်လာပ်ဗူရဳ၊ သုခါဲထာဲ ပ္ဍဲကၟိန်လွာ သေံထာဲလၟုဟ်ရ။ တုဲနူဂှ်တုဲ ကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ထာန်ဒေသမန် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဍုၚ်ထဝါဲရ။ 

ကျာ်တြဲဂ္ၚေၚ်က္ညအာ နူထဝါဲ စိုပ် ကျာ်ခမဳ၊ တ္ကအ်ခၟိုၚ်၊ ဍုၚ်ကြိတ်၊ ဍုၚ်တံၚ်ပေါအ်၊ ဍုၚ်ဇဲယ လက်ကြဴမဒှ် ထာန် ၃၂ ဍုၚ် မပါလုပ်ပ္ဍဲ မတ္တမ မဏ္ဍလရ။ နူဂှ် ကျာ်တြဲဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ် လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ် ပြာပ်စိုပ်ဍုၚ်ရမ္မာဝတဳရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် သၟိၚ်သုရမ္မမပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်ကာလဂှ်ရ။ နူဍုၚ်ဂှ် ဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ်ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်ပၠန်တုဲ စိုပ်လ္တူက္ဍဟ်ဒဵုမွဲရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ကျာ်တြဲ ဗလးလျး ၆ သာ်၊ ဒေဝတဴဂမၠိုၚ် ပူဇဴသကာတုဲ ဒေဝတဴတအ် မဂၠိုၚ်သန် ဒဂိုန်သဳတံဇိုၚ်ကျာ်တြဲရ။ ကျာဲတြဲပျးဒိုဟ် လဝ် အနာဂတ်ဂတထာန်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် ရာၚ်ဆာဲသန် တုဲ ဒၞာဲဝွံ ဓာတ်သော်ကျာ်တြဲမွဲတၞုၚ် မသ္တန်ရောၚ်။ ဒၞာဲဂှ်ဟိုတ်ဒေဝတဴဂမၠိုၚ်ဒဂိုန်သဳလ တုဲ ညးမကော် တၟအ်သဳလရ။ လက်ကြဴဝိပတ်အာတုဲ ညးမ္ဂး တၟအ်သိၚ်လာန် ရောၚ်။ ပ္ဍဲဝၚ်ဏအ် ဟဂွံဆဵုကေတ်ယၟုဍုၚ်မုဟ်လမၠီုရ။ ဍုုၚ်ရမ္မဝတဳ ဂှ် တဴပ္ဍဲ ဗၟံက်ဒဵုကျာ်သံလာန် ဂှ်ရ ဂွံဆဵုကေတ် ရ။ ဗွဲလက်ကြဴဟေၚ်ဒက်ခၞံကျာ်သံလာန်တုဲ က္တဵုဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် ဗွဲမဇၞော်မဝ် ရာၚ်ဆာဲရောၚ် မြဴဝွံကျာ်တြဲပျးဒိုဟ်လဝ်ရ။

ဒဏ္ဍာရဳ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဒုတိယ ဂှ်လေဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု ဝၚ်မန် ဂှ် ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဍုၚ်ဇၚ်မှာဲဂှ် ကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠ အာတ်ပၟိၚ်ဓာတ်သော်ကျာ်တြဲ တုဲ ကောန်သၟိၚ်သေံယောန် ၁၀ တၠတအ် ပြာပ်အာပ္ဍဲ ထာန် ဓမ္မသ သၠိုၚ်ဓာတ်သော်ပ္ဍဲဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠ ဒက်ကျာ်တုဲ ကျာ်ဂှ်ညးမ္ဂး ကျာ်ဒသ ရ။ လက်ကြဴဝိပတ် အာ ဒှ် ကျာ်ဓမ္မသ ရ။ ကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠတအ် ရန်တၟအ် သ္ဂောအ်ပူဇဴအဲပရဲ ဓာတ်သော်လၟိုန်မာန်ဂးတုဲ တန်ဍုၚ်မွဲ ပ္ဍဲထာန်ဒၞာဲကအ်ဗိန်လၟုဟ် ဗ္ဒါဲကျာ်ဓမ္မသဂှ် တုဲ ဍုၚ်ဂှ်မကော်ခဴ ရမ္မပူရ ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် သၟိၚ်သေံယောန် ၁၀ ဒတောဝ် တအ် ပ္ကၚ်ရၚ်လုကဴ ၁၉၀ သၞာံတုဲ သၟိၚ်မန် သၟိၚ်ပန်ဒုရာတ်  တိုန်နန်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်ရမ္မပူရ က္တဵုဒှ်ယဲဘဲ ဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ဍုၚ်ဂှ်ပြံၚ်ပတန်ပ္ဍဲ ဒၞာဲဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလၟုဟ်ပၠန်တုဲ မကော်ခဴ ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ ရ။ ပတန်ဍုၚ် ရမ္မဝတဳ တုဲ လက်ကြဴ သၟိၚ်ပန်ဒုရာတ် မတ်လီုအာ ဟေၚ် ဍုၚ်ဂှ် မကော်ခဴ ဍုၚ်မတ်မလီုရ။

ယဝ်ရ ပိုဲမဖျပ်ရံၚ်ဝၚ်ၜါဏအ်မ္ဂး ပ္ဍဲဝၚ်ပထမ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဂှ် ထာန်ဒၞာဲ ဍုၚ်လာပ်ဗူရဳ၊ ဍုၚ်သုခါဲထာဲ၊ ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ ဍုၚ်ထဝါဲ တအ်ဟွံဂွံတန်ဒှ်ဏီ ဂးလဝ်ရ။ ဂကူသေံ၊ ဂကူဗၟာတအ်ဟွံစိုပ် ထာန်ဒေသ ဂှ်ဏီဂှ် အစာဝၚ် တြေံတအ်တီလဝ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဝၚ်ဒုတိယဟီုလဝ် ကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဍုၚ်ဇၚ်မှာဲကီု သၟိၚ်သေံယောန်တအ် ပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်ကီုရ။ 

ယၟုဍုၚ်ဂှ် မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဗွဲတၞံရောၚ်ဂှ် ပိုဲဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခၞိၚ် သၟိၚ်သိၚ်ဂသူရ ပ္ဍဲကျာ်သံလာန် သောန်လဝ်ပ္ဍဲ သက္ကရာတ်ကောဇာ ၈၈၉ (၁၅၂၇ ဨဒဳ) မာန်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ခၞိၚ် ကျာ်ဖာဗြ သောန်လဝ်ပ္ဍဲ သက္ကရာတ် ကောဇာ ၁၂၂၂(၁၈၆၀ ဨဒဳ) ဂှ်လေဝ် ချူလဝ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုကီုရ။ ယဝ်ရမဒးသောၚ်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါဲ မုဟ်လမၠီု မ္ဂး ပ္ဍဲခေတ်တြေံတေအ် မုဟ် မ္ဂးဂှ် မဒှ် ကုန် (Ridge) ရ။ ဗတ်ဗၟာမ္ဂး ကုန်း ရ။ ကုန်ဂှ် မလာ် အာတုဲ မကော်ခဴ မုဟ်လမၠီုရ။ လက်ကြဴ ဝၚ်ဒုတိယ က္တဵုဒှ် တုဲ မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်မတ်မလီု ရောၚ်။

စပ်ကဵုဝေါဟာ မုဟ် မ္ဂး အဓိပ္ပါဲ ဍေဟ်မဒှ် nose(နှာခေါင်း)၊ edge/tip(အစွန်း) ရ။ ဆဂး မုဟ် ပ္ဍဲယၟုထာန် တအ်ဂှ် မနွံကဵုအဓိပ္ပါဲ ridge/ point/ range (ကုန်း/တန်း) တအ်ကီုရ။

မုဟ်လမၠီု= ကုန်းပြို

မုဟ်ကြုက်= သရက်ကုန်း

မုဟ်အနာၚ်= အနန်းကုန်း

မုဟ်ဍုၚ်= မြို့ကုန်း

မုဟ်ရိုတ်= ပေကုန်း

မုဟ်ဗဳ(မှော်ဘီ)= ဥသျှစ်ကုန်း

မုဟ်ဒုန်= ဝါးကုန်း

မုဟ်သၟိၚ်= မၚ်းကုန်း

မုဟ်ပုန်(မုဟ်ပုည)= ကောၚ်းမှုကုန်း

မုဟ်ကၠဗုတ်= ကျားရဲကုန်း

မုဟ်ယတၠ= သဳလရှၚ်ကုန်း

မုဟ်ဗပုၚ်= လၚ်းလွန်းပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဗဗုဲ= ဘန့်ဘွေးကုန်း

မုဟ်ညာတ်= ညံပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဝါန်= ဂဝံကုန်း(မြေနဳကုန်း)

မုဟ်ဆုကေဟ်= ခရေပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဒမြု= တပ်ကုန်း

မုဟ်သွဝ်= နတ်ပြည်ကုန်း

မုဟ်သြေၚ်= စရည်းကုန်း

မုဟ်ဆုကွေဲ= သခွပ်ပၚ်ကုန်း

မုဟ်အဂၞု= ကံ့ကော်ကုန်း

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုခေတ်တြေံ

ပ္ဍဲကာလလဵု ပ္တန်ကၠုၚ်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဂှ် ပိုဲတီကေတ်ဟမာန်ရ။ ပ္ဍဲအရာပ်မုဟ်ပုန် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဂွံဆဵုကေတ် မဒွါ နအရံၚ်နာနာ တြေံတြဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠေၚ်ရ။ ထာန်ဂှ် မဒှ်ကၠုၚ် ထာန်ကၠောန်ပတိတ် မဒွါတြေံတြဟ်ရောၚ် ပိုဲဂွံ တီကေတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ဟေၚ် နူကဵုတံသၞာံဨဒဳ တေအ်ရ ပ္ဍဲထာန်မုဟ်လမၠီု မၞိဟ်တအ်တန်တဴကၠုၚ်ဂှ် တီကေတ် မာန် ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန်တြေံတြဟ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဗၟာခေတ်ဖကာံ တအ် ဟဂွံဆဵုကေတ် ယၟုဍုၚ် ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်သေၚ် ပ္ဍဲကာလခေတ်ဂှ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတန်တဴ ဒၟံၚ်ကီုဟာ ဟတီကေတ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ယဝ်ရ ဍုၚ်ဂှ်နွံကၠုၚ်ကီုလေဝ် ဍုၚ်ဇၞော်မွဲ ဒှ်ဟမာန်ရ။ မုပိုဲမဒပတှ်ေစှ်ေစိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကၠေၚ် ပ္တန် ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော် ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာမန် တုဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဂှ်လေဝ် ကၠေၚ်ပ္တန်ကီုရောၚ်။ ဆဂး ဍုၚ်မတ္တမ မဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်ဟေၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဟပြာကတ်ကွေဟ်ရ။ ပ္ဍဲဝၚ်မန်ဂွံဆဵုကေတ်ပရော ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ကၠာအိုတ် ဂှ် မဒှ်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဗညာဥူရ။ ဟိုတ်နူသၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜပုန်တုဲ ကာလဂှ်သၟိၚ်ဗညာဥူ မဒးပြံၚ်ဂ္ဇအ်နန်ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဝါန် ရ။ အခါဂှ် သၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜ ဘိက်ပၟိၚ်သၟိၚ်ဇၚ်မှာဲ သ္ဂောအ်ဗိုၚ်ဗတိုက်ဍုၚ်ဝါန်ရ။ သၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜ ချူဗစိုပ်ဏာလိက် ကုသၟိၚ်ဇၚ်မှာဲ အခါသၟိၚ်ဇၚ်မှာဲဇက်ကၠုၚ်မ္ဂး ညးတေအ်လေဝ် ပကောံဇြဟတ်နူ မတ္တမ၊ ဇြဟတ်နူမုဟ်လမၠီု တအ် တုဲ ဇက်ဗတိုက်ရောၚ်ဂးလဝ်ရ။ ဇြဟတ်နူမုဟ်လမၠီုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဇြဟတ်မန်နွံဗၟံက်ၜဳသြၚ်လောန်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟေၚ် ကာလဂှ်မုဟ်လမၠီု ဒှ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်ကိစ္စဇၞော် ကီုတီကေတ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၃၆၉ ဨဒဳ သၟိၚ်ဗညာဥူ တန်တဴပ္ဍဲဍုၚ်ဝါန် လေဝ်ဟမာန် မဒးပြံၚ်ဂ္ဇအ်နန်ပ္ဍဲဗဂေါဟံသာဝတဳရ။ နူကာလဂှ်တုဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု သ္ၚောဲအာကဵုကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု မပါလုပ် ပ္ဍဲလၟိဟ် မတ္တမ ၃၂ ဍုၚ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ခြာဒၟံၚ်ကဵု ၜဳသြၚ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲကာလလဆောဝ် ဟွံဒုၚ်သြဇာ ဗဂေါ၊ မတ္တမ တအ်တုဲ ပါ်တိတ်တန်တဴကေတ်ကေတ်လေဝ်နွံကၠုၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၂၆ ဨဒဳ သၟိၚ်ဗညာရာံ (ဒုတိယ) စဴသွဝ်တုဲ သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိတိုန်နန်ဂှ် ဍုၚ်မတ္တမ၊ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတအ် ဟွံဒုၚ် သြဇာဗဂေါ တန်တဴကေတ်ကေတ်ဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ လိက်သၟိၚ်သိၚ်ဂသူရ ပ္ဍဲကျာ်သံလာန် ချူလဝ် ညံၚ်ရဴညးမဒှ် သၟိၚ်တၞဟ်ခြာ မွဲတၠကီုဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိ ဍုၚ်ဇၞော်မန်တအ် ဟဒုၚ်သြဇာဨကရာတ် ဗဂေါ ပါ်တိတ်အိုတ်တုဲ ဇြဟတ်မန်ဍိုန်လျအာဟေၚ် သၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ နူတံၚ်ဥူ ဗတိုက်သီကေတ် ဍုၚ်ဗဂေါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၉ ဨဒဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၁ ကာလသၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ ကၠုၚ်ဗတိုက်မတ္တမပၠန်ဂှ်လေဝ် ညးစဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဗညာဥူ ဟဗိုၚ်ရီုလပါ်မတ္တမ ဆမၚ်ရံၚ်ဒၟံၚ်အကာဲအရာဓဝ်ရ။ 

တွဵုနူလက်ထက်သၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ ကၟိန်ခန်လွာမန် စှ်ေစိုပ်အာပ္ဍဲအေန်ပါဲယျာဟံသာဝတဳ သၟိၚ်အဆက်ဒတောဝ် တံၚ်ဥူတအ် တုဲဂှ် ပရေၚ်ပၞာန်ဂၠိုၚ်တိုန်ဗွဲမလောန်ရ။ ဗွဲတၟေၚ်ပ္ဍဲလက်ထက် နန္ဒဖရၚ် ပ္ဍဵုပဍိုက်ကၠုၚ် လ္တူဂကူမန် တအ် ဂၠိုၚ်ရ။ နူကာလဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် မဒးပါဲကၠေအ်ထာန်ရးဒေသဇကုရ။

အေမ်ပါဲယျာဟံသာဝတဳ လီုတုဲ ကၟိန်ခန်လွာမန်စှ်ေသၟဝ်တဲအေမ်ပါဲယျာဗၟာအၚ်ဝ ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် လ္တူဂကူဂၠိုၚ်တိုန်ကီု၊ နူကၟိန်ခန်လွာသေံထာဲလုပ်ဗတိုက်ကီု တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်မန်ဂမၠိုၚ် သီုညးဍုၚ် မုဟ်မလီု တအ် မဒးပါဲဒဴထာန်ရးဇကုတုဲ လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ကီု လၟိဟ်ဂကူမန်ကီု ယုတ်သဝ်စှ်ေအာရ။

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုသၟဝ်တဲအေမ်ပါဲယျာဗၟာကုၚ်ဗံၚ်

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဨဒဳ မန်တအ်ပၠန်ဂတး ကု အလဵုသဵု ဗၟာတအ်တုဲ ကၠေၚ်တန်ကၠုၚ်ကၟိန်ခန်လွာမန်မၠဲဝါပၠန်ရ။ ကၠေၚ် လဟဵုပတိုန် လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်မွဲဝါပၠန်ရ။ ဆဂး ကၟိန်ခန်လွာမန်ဂှ် တန်တဴလအ်လဟမာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ ဨဒဳဂှ် သၟိၚ်ဗၟာအံၚ်ဇဲယျ ဗတိုက်ပလီုကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်မန်ဟံသာဝတဳဂှ် ဂကူမန်တအ် မဒးဂြိပ်ဒဴထာန်ရးဇကု အိုတ် ပၠန်ရ။ ဂကူမန်တအ် လေဝ်ကၠေၚ်ပၠန်ဂတးဂၠိုၚ်ကဵုဝါဂှ် ပၞာန်ဗၟာတအ် ကၠေၚ်မလိုန်ပိန်ဗွဲမဂြိုဟ်စာ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပျဲပျာံ လ္တုဂကူမန်တအ် ဗွဲမလောန်သန်ဟေၚ် ဍုၚ်ကွာန်မန်ဗွဲမဂၠိုၚ် မဒးလီုလာ်ဆောံလေၚ် အိုတ်ရ။

ဟိုတ်နူဍုၚ်ကွာန်မလီုလာ်၊ ဂကူမန်တအ်ဂြိပ်ဒဴဂှ် ဗွဲတၟေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ်ပါဲဒဴအာကီု၊ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပျဲပျာံလ္တူ ဂကူမန် ဂၠိုၚ်ကီု တုဲ ဂကူမန်မသၟိဟ်ဒၟံၚ်တအ်ဟဂံၚ်ဒုၚ်ယၟုမန် ပတောအ်ညံၚ်ဂကူဗၟာ ဟီုဆအရေဝ်ဗၟာ၊ ချူလိက် ဗၟာ အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်ဂကူမန်တအ်ထောအ်လသာအာတအ်ဂှ် ဂကူဗၟာ ဂကူကရေၚ် ဂကူပအိုဝ်တအ် ဂမၠိုၚ် လုပ်ဒၟံၚ်ကၠုၚ်ကီုရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန် သီုလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ဒှ်အာမညန်ကၠေအ်ကၠက်ရ။

ပရောပရာဂကူမန် ဒဒှ်မညန်ကၠေအ်ကၠက်ဂှ် သၟိက်ပ္တိုန်ထ္ၜးဏာဗွဲခမၞောန်ရ။ ပ္ဍဲသၟိၚ်အံၚ်ဇဲယျဗတိုက်ပလီု ဍုၚ်ဗဂေါ ဂှ် ဂကူမန်မဒးသ္ပကာဂစိုတ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ လုပ်စပ္ဍဲလပါ်သၟိၚ်ဗၟာဂှ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ မဒးဒုၚ်ရပ်ဂၠုဲ မဒးဒုၚ် သွံစပ္ဍဲထာန်သ္ၚောဲ ညံၚ်ပ္ဍဲထာန်ရးဗၚ်ဂလာတအ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဂကူမန်လ္ၚဵုဂြိပ်ဒဴအာဗဒတဴ ရးမတ္တမ၊ ဓဝါဲ၊ ဇၚ်မှာဲ တအ်လေဝ်နွံကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၀ ကာလသၟိၚ်အံၚ်ဇဲယျ ဇက်ပၞာန်အာဗတိုက် သေံထာဲကီု၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၃ ဒကိုပ်ပၞာန် ဗညာတၠဗာန်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲရးမတ္တမကီု၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၆ သၟိၚ်ဗၟာမျဵုဒူ ဇက်ပၞာန်ဗတိုက် သေံထာဲကီု တအ်ဂှ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ဍုၚ်ကွာန်မန် ဂမၠိုၚ် မဒးလီုလာ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလေဝ်လီုအာကီုရ။ ပ္ဍဲစရၚ် စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၁၇၆၇ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အကာဲအရာဍုၚ်မုဟ်လမၠီု မြဴဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ၁၁၂၈၊ ဂိတုပုဟ်၂စွေက် (၁၆ ဇာန္နဝရဳ ၁၇၆၇) ဂှ်စဳရေင်ဍုင်မုဟ်မလီု ဍုၚ်မပါလုပ်ပ္ဍဲ မတ္တမ ၃၂ဍုၚ် အတိုင် သာ်ဝွံရ။ နူဍုင်မတ္တမစိုပ်ဍုင်မုဟ်လမၠီု၁တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဗၟံက်ပါတၟံဗွဝ်ပါပယိုဝ်တိရး ဍုၚ်ဂြာၚ် ၁၅တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်သမၠုင်ကျာပါကျာ်မုဟ်ဍုင်ပါပယိုဝ်တိရးဍုင်ဇြာ ဗက်တိုန်ဗၟံက်ပါကွာန်ခၠိုဝ်ဍောတ် ပါပယိုဝ်တိရးဍုင်ဝင်ရဴ တိရးဍုင်ကြိုန် ၂တ္ၚဲ ၂၀တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ပလိုတ် ပါၜဳဇၞော်၁၅မင်လံ၊၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်သၟဝ်ကျာ ပါဒကုတ်တိုင်ပါၜဳဇၞော်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်အဂၞဲ ပါကြုင်အဓဂဵု ပါပယိုဝ်တိရး ဍုင်ဇမိ၃တ္ၚဲ၃၀တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်မလီုလပါ်နေရတိ ပါၜဳဇၞော်ဒကုတ်တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဗာယပ် ပါၜဳ ဇၞော်၁၀မင်လံ၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဨသာန်ပါကြုင်ဣလေန် သဒုင်မုဟ်သမုပါပယိုဝ်တိ ရးရာဲဇံ၂တိုင်၊ ၄င်ရးစာ ၁၂တၞံ ပ္ဍဲဂၞဴဇာကွာန်တရေံ ၇ လီုဖအိုတ်၊ဗဒှ်ဂွံတၟိမွဲကွာန်မေဝေင်မွဲ၊၊

နူစရၚ်စၟတ်သမ္တီ ပိုဲဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု သီုကွာန်ရးဂမၠိုၚ် မဒးလီုအာတုဲ ကၠေၚ်ခါန်ကၞက် ညးမစဳရေၚ်ဍုၚ် ရ။ ဆဂး ကွာန်ဂမၠိုၚ်လီုအိုတ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်အောန်စှ်ေအာရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၃ သၟိၚ်ဗၟာမျဵုဒူ ဇက်ပၞာန်သ္ဂောအ်ဗတိုက်သေံထာဲမွဲဝါပၠန်ရ။ ကာလဂှ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာ ဂါမဏိစန္ဒာ အာက္ဍိုပ်ကရာၚ်ပၞာန်မတ္တမရ။ ပကောံပကေဝ် ဇြဟတ်ပၞာန် ဇွောအ်မ ပ္ဍဲမတ္တမရ။ ဗညာစိၚ် ညးမစဍုၚ်အတ္တရန် သီုသရာဲပၞာန်မန်ၜိုတ် ၂၀၀၀  ဇက်အာပၞာန်ဂတ ရ။ ဇက်အာဂွံပိတ္ၚဲ စိုပ်ဍုၚ်ဇမိ ဂှ် ဗညာစိၚ် ဂွံမိၚ်ပရိုၚ် ဒကိုပ် ပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲမတ္တမ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗဗွဲဓဝ် လ္တူညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ ကာလဂှ် ဗညာစိၚ် သီု သရာဲပၞာန်မန်တအ် ဂတးပၞာန် ကၠေၚ်စဴမတ္တမ ဗတိုက်ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ်ရ။ ဗညာစိၚ် ဗက်ဗတိုက်ပၞာန်ဗၟာ စဵုစိုပ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ဆဂး ပၞာန်ဗၟာနူလပါ်လ္တူတေအ်ဇက်စှ်ေ ဗတိုက် ကု ဗညာစိၚ်ဂှ် ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် မဒးဆုတ်ကၠေၚ်ရ။ ပၞာန်ဗၟာတအ် ဗတိုက်လိုန်ပိန် ဂစိုတ် ပျဲပျာံ ဗွဲမဂြိုဟ်စာ ပလီုပလာ်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် ဗညာစိၚ် သီုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် ညးဍုၚ် ကွာန်မန် ဂမၠိုၚ် မဒးထောအ်လသာထာန်ရး မဒးဒဴအာသေံထာဲတေအ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ လက်ထက်သၟိၚ်ဗဒုံ (ဗိုဝ်ဒဝ်ဖယျာ) ကံက်စရၚ်ဍုၚ်ကွာန်မွဲဝါပၠန်ဂှ် အကာဲအရာဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ကာလဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မြဴဏအ်ရ။ 

သက္ကရာတ် ၁၁၄၆ ဂိတုဝှ် ၁၃ မံက် (၃၀/၆/၁၇၈၄) တၚ်ဒုၚ်စဳရေၚ် ကေလိုဝ်စု မဒှ်တၠခွါဍုၚ်မုဟ်လမၠီု။ အဲ ညးမစေန်ဆက်ပ္ကၚ်ရၚ်ကၠုၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဟသေၚ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၆ (၁၇၇၄ ဨဒဳ) ဍုၚ်မတ္တမလီုတုဲဟေၚ် အဲကၠေၚ်ပကောံစန်ဒက်တုဲ ပ္ကၚ်ရၚ်စဳရေၚ်ရောၚ်။ ပၞောဝ်ကဵု ၁၂ ကွာန် ဂှ် ကွာန်မၞိဟ်မဒၟံၚ် နွံ ၅ ကွာန်ရ။ 

နူလိက်စၟတ်သမ္တီဏအ် ပိုဲဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲ ၁၇၇၄ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလီု ညးမစဍုၚ် မဒဴအာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၃ သၟိၚ်ဗၟာဗဒုံ (ဗိုဝ်ဒဝ်ဖယျာ) ကဵုဒက်ခၞံကျာ်စေတဳမွဲမွဲတၞုၚ် ပ္ဍဲဇၟာပ်ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဍုၚ်ဒေသမန် သှ်ေဆညိညကီုရ။ ဍုၚ်ဒေသမန် ဒက်ကျာ်စေတဳကာလဂှ်ဂမၠိုၚ်မြဴဝွံရ။ ဍုၚ်လိုၚ်၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်ကၠံက်မဝ်၊ ဍုၚ်သတိုၚ်၊ ဍုၚ်မတ္တမ၊ ဍုၚ်သြေၚ်၊ ဍုၚ်ဒလ၊ ဍုၚ်ဖာသီ၊ ဍုၚ်သမြုၚ်၊ ဍုၚ်ဓနုဖၠူ၊ ဍုၚ်ခဴပံၚ်၊ ဍုၚ်ဇရွံ၊ ဍုၚ်ပါၚ်သဒ၊ ဍုၚ်ကူထောတ် တအ်ရ။ ဍုၚ်ဒေသမန် သှ်ေဆ ၁၀ ဍုၚ်ပြၚ်ဓဝ်ရ။ ဍုၚ်ဗဂေါလီုအာတုဲ ဟလုပ်လၟိဟ်ဍုၚ်ရ။ ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ဂှ် ဍုၚ်မတ္တမ မွဲဟေၚ် လုပ်လၟိဟ်ဍုၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဍုၚ်ရာမည ၉၉ ဍုၚ်နွံကၠုၚ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်လီုအာအိုတ်ရ။ ဍုၚ်လ္ၚဵု သှ်ေဆတၟာကွာန်တုဲ ဟွံခါန်ကၞက် ညးစဍုၚ် ဆခါန်စွံလဝ်ကဵု တၠခွါဍုၚ်ရ။ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလေဝ် ဗီုဂှ်ကီု သှ်ေဆတၟာကွာန်တုဲ ဆခါန်ကဵုတၠခွါဍုၚ်ရ။

တုဲနူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ တၠခွါမန်ဍုၚ်သၟတ်ဂမၠိုၚ်တအ် ပ္ညဳပ္ညပ်ရံၚ်သ္ကအ်တုဲ ပၠန်ဂတးကဵု အလဵုသဵုဗၟာတအ်ပၠန်ရ။ သၟိၚ်သတ်ၜဴအာက္ဍိုပ်တုဲ ရပ်ဂစိုတ်ထောအ်မြုဝန်ဗၟာပ္ဍဲမတ္တမရ။ လက်ကြဴ ပၞာန်ဗၟာဇက်စှ်ေဗတိုက် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ဂှ် မန်တအ်ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ပကောံကေတ်ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ကီုတုဲ ဂကူမန် လၟိဟ်ၜိုတ် ပန်လက် ဒဴလုပ်အာသေံထာဲတေံရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဍုၚ်မန်ဂမၠိုၚ် မဒးလီုလာ်အာအိုတ်ရ။ သၟိၚ်ဗၟာ ကၠေၚ်တန် ဆဍုၚ်ရေဝ်မွဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ အေၚ်ဂလိက်ကဵု ဗၟာတအ် က္တဵုဒှ်ဗတိုက်ပၞာန်အလန်ပထမတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ အေၚ်ဂလိက်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဍုၚ်မုဟ်မလီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်သီုကၟာၚ်ဍုၚ်လီုလာ်ဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲဇိုၚ်ၜဳ နွံဆသ္ၚိညိည မဒှ်အာကွာန်တမ္ၚာသၟတ်မွဲရ။ 

ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်ကဵုဗၟာ အလန်ပထမ ကဵု ပရေၚ်ဂကူမန်

ပ္ဍဲခေတ်ကုၚ်ဗံၚ်ဗၟာတအ်သမၠောဲပတိတ်တိဍာ်အေမ်ပါဲယျာဍေဟ်တအ်ကီု၊ အေၚ်ဂလိက်တအ်သမၠောဲပတိတ် အေမ်ပါဲယျာဍေဟ်တအ်ကီုဂှ် ဒေသအပိုၚ် ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ်ကၠုၚ်ရၚ်သ္ကအ်တုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပဋိပက္ခပ္ဍဲ ရး ပယျဵုတအ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ ဗၟာတအ်သီကေတ်ကၟိန်ခန်လွာရခေၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ပဋိပက္ခဇၞော်တိုန် စဵုကဵု က္တဵုဒှ်ပၞာန်ရ။ ပၞာန်အဓိက အေၚ်ဂလိက်ဂှ် မဒှ်ပၞာန်ဍာ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂိတုမေ ဂှ် အေၚ်ဂလိက်တအ် သီကေတ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ကာလပၞာန်ဗၟာတအ်ဆုတ်တိတ်နူဍုၚ်လ္ဂုၚ် ညးဍုၚ်ဖအိုတ် သီုညးကွာန်ဂမၠိုၚ်တဴဝုတ်ဒိုဟ် တအ် သီုဇွောအ်မ ပြေၚ်ဂၠဴ စိၚ်ချေဟ် ကွဳဂၠုၚ်ဖအိုတ် ကဵု ပါဲကၠေအ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ကာလဗြဲဇၞော်တုဲ အေၚ်ဂလိက်တအ် က္တဵုဒှ်ယဲဘဲ ပကာဂစိုတ်ဂၠိုၚ်ကီု၊ သ္ဂောအ်အာကၠုၚ် ကေတ်ကွဳဂၠုၚ်ဟဂွံ ဇွောအ်မဝါတ်ခါဲ တုဲ ၜက်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုဂိတုရ။ ပၞာန်ဗၟာတအ်ဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဗတိုက်ကုအေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ ဆဂးဥတုဗြဲတုဲအာဂှ် အေၚ်ဂလိက် တအ် ဗတိုက်ပတိတ်ပၞာန်ဗၟာ နူဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မာန်အာရ။ ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဗန္ဓုလ မဒးဆုတ်အာ ဓနုဖၠူတေအ်ရ။ ပ္ဍဲကာလပၞာန်ဗၟာတအ်ဆုတ်အာနူဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဂကူမန်တအ်ကၠေၚ်လုပ်မံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ကီု ကွာန်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ကီုရ။ သရာဲပၞာန်မန်နူဒပ်ဗၟာတအ်နုက်တိတ်အိုတ်တုဲကၠုၚ်ပံၚ်ကဵုအေၚ်ဂလိပ်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ အေၚ်ဂလိက်တအ် ဂွံရာန်ကေတ်ဇွောအ်မ မာန်ကီု ဂွံလိၚ်ကေတ်ကွဳဂၠုၚ်နူ ညးကွာန်မန်တအ်ကီုရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ဗိုၚ်ထိၚ်ကြာပ်လဝ်ကဵု ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ်သီဂွံလဝ်တုဲကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်တအ်ဇက်တိုန်အာနူဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဗွဲမပြေပြံၚ်ရ။

ပ္ဍဲဂှ်အေၚ်ဂလိက်တအ်သီကေတ်ဍုၚ်ဘိက်၊ ဍုၚ်ဓဝါဲ၊ ဍုၚ်မတ္တမ နူဂၠံၚ်ဍာ်ကီုရ။ မြုဝန်မတ္တမ ဒးဆုတ်အာပ္ဍဲ ၜဳကၠေၚ်တေအ်ရ။ ကာလဂှ် မန်တအ်ပကောံဇြဟတ်အာဗတိုက်ကု မြုဝန်မတ္တမ ပ္ဍဲၜဳကၠေၚ်တေအ်ကီုရ။ သ္ဒးသရောပ်မ္ဂး ဂကူမန်တအ်ပံၚ်တဲကဵု အေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲကာလဂှ် ဨကရာတ်သေံထာဲ သၟိက်ဂွံပါ်ပရအ်ကေတ်ထာန်ရး ကဵု အေၚ်ဂလိက်တအ်ကီုတုဲ ဗလးနၚ်ဒပ်ပၞာန်ပ္ဍဲ ဒေသပယျဵုတေအ်ကီုရ။ ညးမဍိုက်က္ဍိုက်ဒပ်သေံထာဲဂှ် မဟိမု ဗညာထဝ်ရ မဒှ်ကောန်ဗညာစိၚ်ရ။ ဒပ်ဂှ် မကော်ခဴ ဒပ်ဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပါလုပ်သရာဲမန်တအ်ရ။ ဗညာထဝ်ရ ဇက်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အတ္တရံတုဲ ဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ရ။ ဗညာထဝ်ရ ပၟိက်ကၠေၚ်ပတန်ကၟိန်ခန်လွာမန် နအရီုဗၚ်အေၚ်ဂလိက်တအ်တုဲ ဗွဲမပၞုက်ဆက်စၠောအ်ကဵု ဒကိုပ် ပၞာန် အေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ ဆက်စၠောအ်စန်ဒက် ကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် နွံပ္ဍဲမတ္တမ၊ သတိုၚ်၊ ဗဂေါ၊ လ္ဂုၚ်တအ်ကီုရ။ ဆဂး သ္ဂောအ်ပါ်ပရအ်ကေတ်ထာန်ရး ဂှ် အေၚ်ဂလိက်ကဵု သေံထာဲတအ် ဟဂွံတၚ်တုပ်စိုတ်ကီု၊ ဨကရာတ် သေံထာဲ တီစုတ်ကသပ်ဗညာထဝ်ရ ကီုတုဲ ကဵုနုက်ပၞာန် ကၠေၚ်စဴ ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ပၠန်ရ။ 

ဂကူမန်တအ် ခယျ ဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ်သီဂွံတုဲ တအ်ဂှ် အေၚ်ဂလိက်တအ်ပ္ကၚ်ရၚ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ဗိုၚ်ရီု ထံက်ပၚ်ကဵု လပါ်အေၚ်ဂလိက်တအ်ဟေၚ်ရ။ ဆဂး အေၚ်ဂလိက်ကဵု ဗၟာတအ် ပညဳဂွံတုဲ ပၞာန်တုဲဒှ် ပ္ဍဲချုက်လိက်ကသုက်ရန္တပဵု ဂှ် ဆဗၟံက်ၜဳသြၚ်လောန်ဟေၚ်အေၚ်ဂလိက်တအ်သ္ဂောအ်ပိုၚ်ပြဳ၊ ဒေသဗလးပါၚ်ၜဳ၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်မတ္တမ တအ် မဒးကၠေၚ်ပအပ်ကဵု အလဵုသဵုဗၟာပၠန်ဂးလဝ်ရ။ ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တဴဒေသဂှ်ဂမၠိုၚ် ဒှ်စိုတ် ဓဝိၚ် အိုတ်ရ။ မန်တအ်ရီုဗၚ်ကၠုၚ်အေၚ်ဂလိက် ပ္ဍဲပၞာန်ဟေၚ် ယဝ်ရဗၟာတအ် ကၠေၚ်ကၠုၚ်အုပ်ဓုပ် ဒေသဂှ်ပၠန်မ္ဂး ပရေၚ်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မပျဲပျာံလ္တူဂကူမန်ဂၠိုၚ်တိုန်ရောၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စဵုဒၞာကဵုညိ ဂှ် ပၟိၚ်အာတ်မိက် ကုအေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ သွက်မန်တအ်ဓဝိၚ်ဂွံသက်သာဂှ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်အေၚ်ဂလိက်ကဵုဗၟာ ပၠောပ်စုတ်လဝ် မွဲတၚ်ဂှ် ပ္ဍဲပၞာန် လပါ်လဵုပါလုပ်ကၠုၚ်ကဵုဒှ် ညးသီုဖအိုတ်မဒးကဵုအခေါၚ်ဗၠးၜးနူ ကဵုဒုဟ်ဒဏ်ရောၚ်ဂးရ။ ၜိုန်စုတ်လဝ် တၚ်ဂှ်ကီု မန်တအ်ပတှ်ေစ ဗၟာတအ်တုဲ ထပ်အပ်မိက်ကု အေၚ်ဂလိက်တအ်ပၠန်ဂှ် အေၚ်ဂလိက် တအ် ယဝ်ရဗၟာတအ် ကၠေၚ်ပၠန်တဲကုမန်တအ်မ္ဂး ပါဲဒဴကၠုၚ် ဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ် ပိုၚ်ပြဳလဝ်ဂှ်ညိ၊ မြဴဂှ် ဆသ္ဍိုက်ဝေၚ်စိုတ်မန်တအ် ရ။ 

မန်ပၠန်ဂတး ၁၈၂၆_၂၇

ဂကူမန်နွံတဴပ္ဍဲ ရးဒေသဗလးပါၚ်ၜဳ ဗွဲတၟေၚ်ရဲရးလ္ဂုၚ်တအ်တီကေတ် အေၚ်ဂလိက်တအ် ကၠေၚ်သာတိတ် နူဍုၚ်လ္ဂုၚ် ရောၚ် ဍေဟ်တအ်စဵုဒၞာကဵုဂီုကၠီုဂကူမန်တအ်ဟမာန်ရောၚ် တုဲ ပြုပြေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် သွက် ကၠောန် ဗဒှ် ပရေၚ်ပၠန်ဂတးမွဲရ။ နာဲသာတ် ညးမစဍုၚ်ဍုၚ်သြေၚ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ စန်ဒက်ပတန်ဒပ်ပၞာန် မွဲရ ပကောံစန်ဒက်ကေတ်ဂကူမန်သၟးဟသေၚ်၊ ဂကူကရေၚ်၊ ဂကူသေၚ်၊ ဂကူယောန် ဒၟံၚ်တဴပ္ဍဲရးဂှ်ဖအိုတ် ကဵုပါလုပ်ပ္ဍဲပၠန်ဂတးဂှ်ရ။ နာဲသာတ် ဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ပရူ သ္ပဨကရာတ်၊ ကောန်ညးသ္ပဥပရာဇာရ။ ကောညးဒုၚ်ယၟု ဓမ္မရက္ခ၊ စဍုၚ်ဒလနာဲထောန်မျာတ်၊ စတ္ကအ်မုဟ်နာဲၚံ၊ နာဲထဝ်လေဝ်၊ ဂကူကရေၚ်ဗဵုဖျူ တအ် ပြာကတ်အိုတ်ရ။ ပကောံပကေတ်လဝ်ဇြဟတ် ပ္ဍဲရးသြေၚ် ကဵု ရးဒလတအ်ဗွဲမဗိုန်ဗတ်ရ။ ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်တအ် တိတ်အာ နူဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဗက် ပၞာန်ပၠန်ဂတးတအ် ကၠောအ်ကၠုၚ်ၜဳတုဲ ဗတိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ဆဂးဗတိုက်သီကေတ်ဟမာန်တုဲ ဗိုၚ်ကၠောအ်လဝ်ဍုၚ်ဂှ်ရ။ ရဲပၠန်ဂတးတအ်ဗတိုက်သီကေတ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲရးလ္ဂုၚ်၊ ရးဗဂေါ၊ ရးဖာသီတအ် တၟာဂၠိုၚ်ရ။ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ်ဗိုၚ်ဗတိုက်ဂၠိုၚ်ကဵုဝါကီုလေဝ်သီကေတ်ဟမာန် ရ။ ပ္ဍဲတံသၞာံ ၁၈၂၇ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူအၚ်ဝ ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဗတိုက်ကု မန်ပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် မန်တအ်ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် ပၠန်ဂတးမဒးကျဆောံလေၚ်အာရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လ္ၚဵု ပကာဂစိုတ်ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ လ္ၚဵုဗၟာတအ်ရပ်ဂွံ တုဲ ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် သၟိဟ်တအ် ပကောံစန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်တုဲ သာဒဴတိတ်အာ ရးမုဟ်လမၠီု မဒှ်ရးအပိုၚ်အေၚ်ဂလိက်ကာလဂှ်ရ။ 

ဂကူမန်ဂမၠိုၚ် ဒဴကၠုၚ်ပၞာန်နူရးလ္ဂုၚ်တအ် ကၠေၚ်ပ္တန်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတၟိပၠန်ရ။

ဗညာအဲာဝါ်ျ

နိဿဲ

ၜိုပ်မၞိက်- သၠပတ်ဂဝမ္ပတိ

စစ်ကဲတော်မင်းမောင်ရွှေနော်- မွန်ရာဇဝင်နှင်စေတီတော်သမိုင်းပေါင်းချုပ်

ဦးမောင်မောင်တင်- ကုန်းဘောင်ဆက်မဟာရာဇဝင်(ဒုတိယအုပ်)

ဦးပညာ- မုတ္တမရာဇဝင်းပေါင်းချုပ်

A.C. Banerjee- Eastern Frontier of British Burma

ကျာ်တြဲဂ္ၚေၚ်က္ညအာ နူထဝါဲ စိုပ် ကျာ်ခမဳ၊ တ္ကအ်ခၟိုၚ်၊ ဍုၚ်ကြိတ်၊ ဍုၚ်တံၚ်ပေါအ်၊ ဍုၚ်ဇဲယ လက်ကြဴမဒှ် ထာန် ၃၂ ဍုၚ် မပါလုပ်ပ္ဍဲ မတ္တမ မဏ္ဍလရ။ နူဂှ် ကျာ်တြဲဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ် လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ် ပြာပ်စိုပ်ဍုၚ်ရမ္မာဝတဳရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် သၟိၚ်သုရမ္မမပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်ကာလဂှ်ရ။ နူဍုၚ်ဂှ် ဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ်ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်ပၠန်တုဲ စိုပ်လ္တူက္ဍဟ်ဒဵုမွဲရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ကျာ်တြဲ ဗလးလျး ၆ သာ်၊ ဒေဝတဴဂမၠိုၚ် ပူဇဴသကာတုဲ ဒေဝတဴတအ် မဂၠိုၚ်သန် ဒဂိုန်သဳတံဇိုၚ်ကျာ်တြဲရ။ ကျာဲတြဲပျးဒိုဟ် လဝ် အနာဂတ်ဂတထာန်ဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် ရာၚ်ဆာဲသန် တုဲ ဒၞာဲဝွံ ဓာတ်သော်ကျာ်တြဲမွဲတၞုၚ် မသ္တန်ရောၚ်။ ဒၞာဲဂှ်ဟိုတ်ဒေဝတဴဂမၠိုၚ်ဒဂိုန်သဳလ တုဲ ညးမကော် တၟအ်သဳလရ။ လက်ကြဴဝိပတ်အာတုဲ ညးမ္ဂး တၟအ်သိၚ်လာန် ရောၚ်။ ပ္ဍဲဝၚ်ဏအ် ဟဂွံဆဵုကေတ်ယၟုဍုၚ်မုဟ်လမၠီုရ။ ဍုုၚ်ရမ္မဝတဳ ဂှ် တဴပ္ဍဲ ဗၟံက်ဒဵုကျာ်သံလာန် ဂှ်ရ ဂွံဆဵုကေတ် ရ။ ဗွဲလက်ကြဴဟေၚ်ဒက်ခၞံကျာ်သံလာန်တုဲ က္တဵုဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် ဗွဲမဇၞော်မဝ် ရာၚ်ဆာဲရောၚ် မြဴဝွံကျာ်တြဲပျးဒိုဟ်လဝ်ရ။

ဒဏ္ဍာရဳ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဒုတိယ ဂှ်လေဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု ဝၚ်မန် ဂှ် ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဍုၚ်ဇၚ်မှာဲဂှ် ကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠ အာတ်ပၟိၚ်ဓာတ်သော်ကျာ်တြဲ တုဲ ကောန်သၟိၚ်သေံယောန် ၁၀ တၠတအ် ပြာပ်အာပ္ဍဲ ထာန် ဓမ္မသ သၠိုၚ်ဓာတ်သော်ပ္ဍဲဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠ ဒက်ကျာ်တုဲ ကျာ်ဂှ်ညးမ္ဂး ကျာ်ဒသ ရ။ လက်ကြဴဝိပတ် အာ ဒှ် ကျာ်ဓမ္မသ ရ။ ကောန်သၟိၚ် ၁၀ တၠတအ် ရန်တၟအ် သ္ဂောအ်ပူဇဴအဲပရဲ ဓာတ်သော်လၟိုန်မာန်ဂးတုဲ တန်ဍုၚ်မွဲ ပ္ဍဲထာန်ဒၞာဲကအ်ဗိန်လၟုဟ် ဗ္ဒါဲကျာ်ဓမ္မသဂှ် တုဲ ဍုၚ်ဂှ်မကော်ခဴ ရမ္မပူရ ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ် သၟိၚ်သေံယောန် ၁၀ ဒတောဝ် တအ် ပ္ကၚ်ရၚ်လုကဴ ၁၉၀ သၞာံတုဲ သၟိၚ်မန် သၟိၚ်ပန်ဒုရာတ်  တိုန်နန်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်ရမ္မပူရ က္တဵုဒှ်ယဲဘဲ ဂၠိုၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ဍုၚ်ဂှ်ပြံၚ်ပတန်ပ္ဍဲ ဒၞာဲဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလၟုဟ်ပၠန်တုဲ မကော်ခဴ ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ ရ။ ပတန်ဍုၚ် ရမ္မဝတဳ တုဲ လက်ကြဴ သၟိၚ်ပန်ဒုရာတ် မတ်လီုအာ ဟေၚ် ဍုၚ်ဂှ် မကော်ခဴ ဍုၚ်မတ်မလီုရ။

ယဝ်ရ ပိုဲမဖျပ်ရံၚ်ဝၚ်ၜါဏအ်မ္ဂး ပ္ဍဲဝၚ်ပထမ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဂှ် ထာန်ဒၞာဲ ဍုၚ်လာပ်ဗူရဳ၊ ဍုၚ်သုခါဲထာဲ၊ ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ ဍုၚ်ထဝါဲ တအ်ဟွံဂွံတန်ဒှ်ဏီ ဂးလဝ်ရ။ ဂကူသေံ၊ ဂကူဗၟာတအ်ဟွံစိုပ် ထာန်ဒေသ ဂှ်ဏီဂှ် အစာဝၚ် တြေံတအ်တီလဝ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဝၚ်ဒုတိယဟီုလဝ် ကျာ်တြဲက္ညကၠုၚ်ဍုၚ်ဇၚ်မှာဲကီု သၟိၚ်သေံယောန်တအ် ပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်ကီုရ။ 

ယၟုဍုၚ်ဂှ် မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဗွဲတၞံရောၚ်ဂှ် ပိုဲဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခၞိၚ် သၟိၚ်သိၚ်ဂသူရ ပ္ဍဲကျာ်သံလာန် သောန်လဝ်ပ္ဍဲ သက္ကရာတ်ကောဇာ ၈၈၉ (၁၅၂၇ ဨဒဳ) မာန်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ခၞိၚ် ကျာ်ဖာဗြ သောန်လဝ်ပ္ဍဲ သက္ကရာတ် ကောဇာ ၁၂၂၂(၁၈၆၀ ဨဒဳ) ဂှ်လေဝ် ချူလဝ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုကီုရ။ ယဝ်ရမဒးသောၚ်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါဲ မုဟ်လမၠီု မ္ဂး ပ္ဍဲခေတ်တြေံတေအ် မုဟ် မ္ဂးဂှ် မဒှ် ကုန် (Ridge) ရ။ ဗတ်ဗၟာမ္ဂး ကုန်း ရ။ ကုန်ဂှ် မလာ် အာတုဲ မကော်ခဴ မုဟ်လမၠီုရ။ လက်ကြဴ ဝၚ်ဒုတိယ က္တဵုဒှ် တုဲ မကော်ခဴကၠုၚ် ဍုၚ်မတ်မလီု ရောၚ်။

စပ်ကဵုဝေါဟာ မုဟ် မ္ဂး အဓိပ္ပါဲ ဍေဟ်မဒှ် nose(နှာခေါင်း)၊ edge/tip(အစွန်း) ရ။ ဆဂး မုဟ် ပ္ဍဲယၟုထာန် တအ်ဂှ် မနွံကဵုအဓိပ္ပါဲ ridge/ point/ range (ကုန်း/တန်း) တအ်ကီုရ။

မုဟ်လမၠီု= ကုန်းပြို

မုဟ်ကြုက်= သရက်ကုန်း

မုဟ်အနာၚ်= အနန်းကုန်း

မုဟ်ဍုၚ်= မြို့ကုန်း

မုဟ်ရိုတ်= ပေကုန်း

မုဟ်ဗဳ(မှော်ဘီ)= ဥသျှစ်ကုန်း

မုဟ်ဒုန်= ဝါးကုန်း

မုဟ်သၟိၚ်= မၚ်းကုန်း

မုဟ်ပုန်(မုဟ်ပုည)= ကောၚ်းမှုကုန်း

မုဟ်ကၠဗုတ်= ကျားရဲကုန်း

မုဟ်ယတၠ= သဳလရှၚ်ကုန်း

မုဟ်ဗပုၚ်= လၚ်းလွန်းပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဗဗုဲ= ဘန့်ဘွေးကုန်း

မုဟ်ညာတ်= ညံပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဝါန်= ဂဝံကုန်း(မြေနဳကုန်း)

မုဟ်ဆုကေဟ်= ခရေပၚ်ကုန်း

မုဟ်ဒမြု= တပ်ကုန်း

မုဟ်သွဝ်= နတ်ပြည်ကုန်း

မုဟ်သြေၚ်= စရည်းကုန်း

မုဟ်ဆုကွေဲ= သခွပ်ပၚ်ကုန်း

မုဟ်အဂၞု= ကံ့ကော်ကုန်း

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုခေတ်တြေံ

ပ္ဍဲကာလလဵု ပ္တန်ကၠုၚ်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဂှ် ပိုဲတီကေတ်ဟမာန်ရ။ ပ္ဍဲအရာပ်မုဟ်ပုန် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဂွံဆဵုကေတ် မဒွါ နအရံၚ်နာနာ တြေံတြဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠေၚ်ရ။ ထာန်ဂှ် မဒှ်ကၠုၚ် ထာန်ကၠောန်ပတိတ် မဒွါတြေံတြဟ်ရောၚ် ပိုဲဂွံ တီကေတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ဟေၚ် နူကဵုတံသၞာံဨဒဳ တေအ်ရ ပ္ဍဲထာန်မုဟ်လမၠီု မၞိဟ်တအ်တန်တဴကၠုၚ်ဂှ် တီကေတ် မာန် ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန်တြေံတြဟ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဗၟာခေတ်ဖကာံ တအ် ဟဂွံဆဵုကေတ် ယၟုဍုၚ် ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်သေၚ် ပ္ဍဲကာလခေတ်ဂှ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတန်တဴ ဒၟံၚ်ကီုဟာ ဟတီကေတ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ယဝ်ရ ဍုၚ်ဂှ်နွံကၠုၚ်ကီုလေဝ် ဍုၚ်ဇၞော်မွဲ ဒှ်ဟမာန်ရ။ မုပိုဲမဒပတှ်ေစှ်ေစိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကၠေၚ် ပ္တန် ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော် ပ္ဍဲကၟိန်ခန်လွာမန် တုဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဂှ်လေဝ် ကၠေၚ်ပ္တန်ကီုရောၚ်။ ဆဂး ဍုၚ်မတ္တမ မဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်ဟေၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဟပြာကတ်ကွေဟ်ရ။ ပ္ဍဲဝၚ်မန်ဂွံဆဵုကေတ်ပရော ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ကၠာအိုတ် ဂှ် မဒှ်ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဗညာဥူရ။ ဟိုတ်နူသၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜပုန်တုဲ ကာလဂှ်သၟိၚ်ဗညာဥူ မဒးပြံၚ်ဂ္ဇအ်နန်ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဝါန် ရ။ အခါဂှ် သၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜ ဘိက်ပၟိၚ်သၟိၚ်ဇၚ်မှာဲ သ္ဂောအ်ဗိုၚ်ဗတိုက်ဍုၚ်ဝါန်ရ။ သၟိၚ်ဗြာတ်ထ္ၜ ချူဗစိုပ်ဏာလိက် ကုသၟိၚ်ဇၚ်မှာဲ အခါသၟိၚ်ဇၚ်မှာဲဇက်ကၠုၚ်မ္ဂး ညးတေအ်လေဝ် ပကောံဇြဟတ်နူ မတ္တမ၊ ဇြဟတ်နူမုဟ်လမၠီု တအ် တုဲ ဇက်ဗတိုက်ရောၚ်ဂးလဝ်ရ။ ဇြဟတ်နူမုဟ်လမၠီုမ္ဂးဂှ် မဒှ်ဇြဟတ်မန်နွံဗၟံက်ၜဳသြၚ်လောန်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟေၚ် ကာလဂှ်မုဟ်လမၠီု ဒှ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်ကိစ္စဇၞော် ကီုတီကေတ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၃၆၉ ဨဒဳ သၟိၚ်ဗညာဥူ တန်တဴပ္ဍဲဍုၚ်ဝါန် လေဝ်ဟမာန် မဒးပြံၚ်ဂ္ဇအ်နန်ပ္ဍဲဗဂေါဟံသာဝတဳရ။ နူကာလဂှ်တုဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု သ္ၚောဲအာကဵုကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဂၠိုၚ်တိုန်ရ။ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု မပါလုပ် ပ္ဍဲလၟိဟ် မတ္တမ ၃၂ ဍုၚ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ခြာဒၟံၚ်ကဵု ၜဳသြၚ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲကာလလဆောဝ် ဟွံဒုၚ်သြဇာ ဗဂေါ၊ မတ္တမ တအ်တုဲ ပါ်တိတ်တန်တဴကေတ်ကေတ်လေဝ်နွံကၠုၚ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၂၆ ဨဒဳ သၟိၚ်ဗညာရာံ (ဒုတိယ) စဴသွဝ်တုဲ သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိတိုန်နန်ဂှ် ဍုၚ်မတ္တမ၊ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတအ် ဟွံဒုၚ် သြဇာဗဂေါ တန်တဴကေတ်ကေတ်ဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ လိက်သၟိၚ်သိၚ်ဂသူရ ပ္ဍဲကျာ်သံလာန် ချူလဝ် ညံၚ်ရဴညးမဒှ် သၟိၚ်တၞဟ်ခြာ မွဲတၠကီုဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိ ဍုၚ်ဇၞော်မန်တအ် ဟဒုၚ်သြဇာဨကရာတ် ဗဂေါ ပါ်တိတ်အိုတ်တုဲ ဇြဟတ်မန်ဍိုန်လျအာဟေၚ် သၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ နူတံၚ်ဥူ ဗတိုက်သီကေတ် ဍုၚ်ဗဂေါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၉ ဨဒဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၁ ကာလသၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ ကၠုၚ်ဗတိုက်မတ္တမပၠန်ဂှ်လေဝ် ညးစဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ဗညာဥူ ဟဗိုၚ်ရီုလပါ်မတ္တမ ဆမၚ်ရံၚ်ဒၟံၚ်အကာဲအရာဓဝ်ရ။ 

တွဵုနူလက်ထက်သၟိၚ်ဒဗၚ်သောဲထဳ ကၟိန်ခန်လွာမန် စှ်ေစိုပ်အာပ္ဍဲအေန်ပါဲယျာဟံသာဝတဳ သၟိၚ်အဆက်ဒတောဝ် တံၚ်ဥူတအ် တုဲဂှ် ပရေၚ်ပၞာန်ဂၠိုၚ်တိုန်ဗွဲမလောန်ရ။ ဗွဲတၟေၚ်ပ္ဍဲလက်ထက် နန္ဒဖရၚ် ပ္ဍဵုပဍိုက်ကၠုၚ် လ္တူဂကူမန် တအ် ဂၠိုၚ်ရ။ နူကာလဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် မဒးပါဲကၠေအ်ထာန်ရးဒေသဇကုရ။

အေမ်ပါဲယျာဟံသာဝတဳ လီုတုဲ ကၟိန်ခန်လွာမန်စှ်ေသၟဝ်တဲအေမ်ပါဲယျာဗၟာအၚ်ဝ ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် လ္တူဂကူဂၠိုၚ်တိုန်ကီု၊ နူကၟိန်ခန်လွာသေံထာဲလုပ်ဗတိုက်ကီု တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန်မန်ဂမၠိုၚ် သီုညးဍုၚ် မုဟ်မလီု တအ် မဒးပါဲဒဴထာန်ရးဇကုတုဲ လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ကီု လၟိဟ်ဂကူမန်ကီု ယုတ်သဝ်စှ်ေအာရ။

ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုသၟဝ်တဲအေမ်ပါဲယျာဗၟာကုၚ်ဗံၚ်

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၀ ဨဒဳ မန်တအ်ပၠန်ဂတး ကု အလဵုသဵု ဗၟာတအ်တုဲ ကၠေၚ်တန်ကၠုၚ်ကၟိန်ခန်လွာမန်မၠဲဝါပၠန်ရ။ ကၠေၚ် လဟဵုပတိုန် လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်မွဲဝါပၠန်ရ။ ဆဂး ကၟိန်ခန်လွာမန်ဂှ် တန်တဴလအ်လဟမာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ ဨဒဳဂှ် သၟိၚ်ဗၟာအံၚ်ဇဲယျ ဗတိုက်ပလီုကၟိန်ဍုၚ်ဇၞော်မန်ဟံသာဝတဳဂှ် ဂကူမန်တအ် မဒးဂြိပ်ဒဴထာန်ရးဇကု အိုတ် ပၠန်ရ။ ဂကူမန်တအ် လေဝ်ကၠေၚ်ပၠန်ဂတးဂၠိုၚ်ကဵုဝါဂှ် ပၞာန်ဗၟာတအ် ကၠေၚ်မလိုန်ပိန်ဗွဲမဂြိုဟ်စာ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပျဲပျာံ လ္တုဂကူမန်တအ် ဗွဲမလောန်သန်ဟေၚ် ဍုၚ်ကွာန်မန်ဗွဲမဂၠိုၚ် မဒးလီုလာ်ဆောံလေၚ် အိုတ်ရ။

ဟိုတ်နူဍုၚ်ကွာန်မလီုလာ်၊ ဂကူမန်တအ်ဂြိပ်ဒဴဂှ် ဗွဲတၟေၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ်ပါဲဒဴအာကီု၊ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပျဲပျာံလ္တူ ဂကူမန် ဂၠိုၚ်ကီု တုဲ ဂကူမန်မသၟိဟ်ဒၟံၚ်တအ်ဟဂံၚ်ဒုၚ်ယၟုမန် ပတောအ်ညံၚ်ဂကူဗၟာ ဟီုဆအရေဝ်ဗၟာ၊ ချူလိက် ဗၟာ အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်ဂကူမန်တအ်ထောအ်လသာအာတအ်ဂှ် ဂကူဗၟာ ဂကူကရေၚ် ဂကူပအိုဝ်တအ် ဂမၠိုၚ် လုပ်ဒၟံၚ်ကၠုၚ်ကီုရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန် သီုလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ဒှ်အာမညန်ကၠေအ်ကၠက်ရ။

ပရောပရာဂကူမန် ဒဒှ်မညန်ကၠေအ်ကၠက်ဂှ် သၟိက်ပ္တိုန်ထ္ၜးဏာဗွဲခမၞောန်ရ။ ပ္ဍဲသၟိၚ်အံၚ်ဇဲယျဗတိုက်ပလီု ဍုၚ်ဗဂေါ ဂှ် ဂကူမန်မဒးသ္ပကာဂစိုတ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ လုပ်စပ္ဍဲလပါ်သၟိၚ်ဗၟာဂှ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ မဒးဒုၚ်ရပ်ဂၠုဲ မဒးဒုၚ် သွံစပ္ဍဲထာန်သ္ၚောဲ ညံၚ်ပ္ဍဲထာန်ရးဗၚ်ဂလာတအ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဂကူမန်လ္ၚဵုဂြိပ်ဒဴအာဗဒတဴ ရးမတ္တမ၊ ဓဝါဲ၊ ဇၚ်မှာဲ တအ်လေဝ်နွံကီုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၀ ကာလသၟိၚ်အံၚ်ဇဲယျ ဇက်ပၞာန်အာဗတိုက် သေံထာဲကီု၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၃ ဒကိုပ်ပၞာန် ဗညာတၠဗာန်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲရးမတ္တမကီု၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၆၆ သၟိၚ်ဗၟာမျဵုဒူ ဇက်ပၞာန်ဗတိုက် သေံထာဲကီု တအ်ဂှ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ဍုၚ်ကွာန်မန် ဂမၠိုၚ် မဒးလီုလာ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလေဝ်လီုအာကီုရ။ ပ္ဍဲစရၚ် စၟတ်သမ္တီ သၞာံ ၁၇၆၇ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အကာဲအရာဍုၚ်မုဟ်လမၠီု မြဴဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ၁၁၂၈၊ ဂိတုပုဟ်၂စွေက် (၁၆ ဇာန္နဝရဳ ၁၇၆၇) ဂှ်စဳရေင်ဍုင်မုဟ်မလီု ဍုၚ်မပါလုပ်ပ္ဍဲ မတ္တမ ၃၂ဍုၚ် အတိုင် သာ်ဝွံရ။ နူဍုင်မတ္တမစိုပ်ဍုင်မုဟ်လမၠီု၁တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဗၟံက်ပါတၟံဗွဝ်ပါပယိုဝ်တိရး ဍုၚ်ဂြာၚ် ၁၅တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်သမၠုင်ကျာပါကျာ်မုဟ်ဍုင်ပါပယိုဝ်တိရးဍုင်ဇြာ ဗက်တိုန်ဗၟံက်ပါကွာန်ခၠိုဝ်ဍောတ် ပါပယိုဝ်တိရးဍုင်ဝင်ရဴ တိရးဍုင်ကြိုန် ၂တ္ၚဲ ၂၀တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ပလိုတ် ပါၜဳဇၞော်၁၅မင်လံ၊၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်သၟဝ်ကျာ ပါဒကုတ်တိုင်ပါၜဳဇၞော်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်အဂၞဲ ပါကြုင်အဓဂဵု ပါပယိုဝ်တိရး ဍုင်ဇမိ၃တ္ၚဲ၃၀တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်မလီုလပါ်နေရတိ ပါၜဳဇၞော်ဒကုတ်တိုင်၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဗာယပ် ပါၜဳ ဇၞော်၁၀မင်လံ၊ နူဍုင်မုဟ်လမၠီုလပါ်ဨသာန်ပါကြုင်ဣလေန် သဒုင်မုဟ်သမုပါပယိုဝ်တိ ရးရာဲဇံ၂တိုင်၊ ၄င်ရးစာ ၁၂တၞံ ပ္ဍဲဂၞဴဇာကွာန်တရေံ ၇ လီုဖအိုတ်၊ဗဒှ်ဂွံတၟိမွဲကွာန်မေဝေင်မွဲ၊၊

နူစရၚ်စၟတ်သမ္တီ ပိုဲဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု သီုကွာန်ရးဂမၠိုၚ် မဒးလီုအာတုဲ ကၠေၚ်ခါန်ကၞက် ညးမစဳရေၚ်ဍုၚ် ရ။ ဆဂး ကွာန်ဂမၠိုၚ်လီုအိုတ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်အောန်စှ်ေအာရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၃ သၟိၚ်ဗၟာမျဵုဒူ ဇက်ပၞာန်သ္ဂောအ်ဗတိုက်သေံထာဲမွဲဝါပၠန်ရ။ ကာလဂှ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာ ဂါမဏိစန္ဒာ အာက္ဍိုပ်ကရာၚ်ပၞာန်မတ္တမရ။ ပကောံပကေဝ် ဇြဟတ်ပၞာန် ဇွောအ်မ ပ္ဍဲမတ္တမရ။ ဗညာစိၚ် ညးမစဍုၚ်အတ္တရန် သီုသရာဲပၞာန်မန်ၜိုတ် ၂၀၀၀  ဇက်အာပၞာန်ဂတ ရ။ ဇက်အာဂွံပိတ္ၚဲ စိုပ်ဍုၚ်ဇမိ ဂှ် ဗညာစိၚ် ဂွံမိၚ်ပရိုၚ် ဒကိုပ် ပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲမတ္တမ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗဗွဲဓဝ် လ္တူညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရ။ ကာလဂှ် ဗညာစိၚ် သီု သရာဲပၞာန်မန်တအ် ဂတးပၞာန် ကၠေၚ်စဴမတ္တမ ဗတိုက်ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ်ရ။ ဗညာစိၚ် ဗက်ဗတိုက်ပၞာန်ဗၟာ စဵုစိုပ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ဆဂး ပၞာန်ဗၟာနူလပါ်လ္တူတေအ်ဇက်စှ်ေ ဗတိုက် ကု ဗညာစိၚ်ဂှ် ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် မဒးဆုတ်ကၠေၚ်ရ။ ပၞာန်ဗၟာတအ် ဗတိုက်လိုန်ပိန် ဂစိုတ် ပျဲပျာံ ဗွဲမဂြိုဟ်စာ ပလီုပလာ်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် ဗညာစိၚ် သီုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် ညးဍုၚ် ကွာန်မန် ဂမၠိုၚ် မဒးထောအ်လသာထာန်ရး မဒးဒဴအာသေံထာဲတေအ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ လက်ထက်သၟိၚ်ဗဒုံ (ဗိုဝ်ဒဝ်ဖယျာ) ကံက်စရၚ်ဍုၚ်ကွာန်မွဲဝါပၠန်ဂှ် အကာဲအရာဲ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီု ကာလဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မြဴဏအ်ရ။ 

သက္ကရာတ် ၁၁၄၆ ဂိတုဝှ် ၁၃ မံက် (၃၀/၆/၁၇၈၄) တၚ်ဒုၚ်စဳရေၚ် ကေလိုဝ်စု မဒှ်တၠခွါဍုၚ်မုဟ်လမၠီု။ အဲ ညးမစေန်ဆက်ပ္ကၚ်ရၚ်ကၠုၚ် ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုဟသေၚ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၆ (၁၇၇၄ ဨဒဳ) ဍုၚ်မတ္တမလီုတုဲဟေၚ် အဲကၠေၚ်ပကောံစန်ဒက်တုဲ ပ္ကၚ်ရၚ်စဳရေၚ်ရောၚ်။ ပၞောဝ်ကဵု ၁၂ ကွာန် ဂှ် ကွာန်မၞိဟ်မဒၟံၚ် နွံ ၅ ကွာန်ရ။ 

နူလိက်စၟတ်သမ္တီဏအ် ပိုဲဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲ ၁၇၇၄ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလီု ညးမစဍုၚ် မဒဴအာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၃ သၟိၚ်ဗၟာဗဒုံ (ဗိုဝ်ဒဝ်ဖယျာ) ကဵုဒက်ခၞံကျာ်စေတဳမွဲမွဲတၞုၚ် ပ္ဍဲဇၟာပ်ဍုၚ် ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဍုၚ်ဒေသမန် သှ်ေဆညိညကီုရ။ ဍုၚ်ဒေသမန် ဒက်ကျာ်စေတဳကာလဂှ်ဂမၠိုၚ်မြဴဝွံရ။ ဍုၚ်လိုၚ်၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်ကၠံက်မဝ်၊ ဍုၚ်သတိုၚ်၊ ဍုၚ်မတ္တမ၊ ဍုၚ်သြေၚ်၊ ဍုၚ်ဒလ၊ ဍုၚ်ဖာသီ၊ ဍုၚ်သမြုၚ်၊ ဍုၚ်ဓနုဖၠူ၊ ဍုၚ်ခဴပံၚ်၊ ဍုၚ်ဇရွံ၊ ဍုၚ်ပါၚ်သဒ၊ ဍုၚ်ကူထောတ် တအ်ရ။ ဍုၚ်ဒေသမန် သှ်ေဆ ၁၀ ဍုၚ်ပြၚ်ဓဝ်ရ။ ဍုၚ်ဗဂေါလီုအာတုဲ ဟလုပ်လၟိဟ်ဍုၚ်ရ။ ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ဂှ် ဍုၚ်မတ္တမ မွဲဟေၚ် လုပ်လၟိဟ်ဍုၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဍုၚ်ရာမည ၉၉ ဍုၚ်နွံကၠုၚ်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်လီုအာအိုတ်ရ။ ဍုၚ်လ္ၚဵု သှ်ေဆတၟာကွာန်တုဲ ဟွံခါန်ကၞက် ညးစဍုၚ် ဆခါန်စွံလဝ်ကဵု တၠခွါဍုၚ်ရ။ ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုလေဝ် ဗီုဂှ်ကီု သှ်ေဆတၟာကွာန်တုဲ ဆခါန်ကဵုတၠခွါဍုၚ်ရ။

တုဲနူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ တၠခွါမန်ဍုၚ်သၟတ်ဂမၠိုၚ်တအ် ပ္ညဳပ္ညပ်ရံၚ်သ္ကအ်တုဲ ပၠန်ဂတးကဵု အလဵုသဵုဗၟာတအ်ပၠန်ရ။ သၟိၚ်သတ်ၜဴအာက္ဍိုပ်တုဲ ရပ်ဂစိုတ်ထောအ်မြုဝန်ဗၟာပ္ဍဲမတ္တမရ။ လက်ကြဴ ပၞာန်ဗၟာဇက်စှ်ေဗတိုက် ဇၞော်ကဵု ဇြဟတ် ဂှ် မန်တအ်ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ပကောံကေတ်ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ကီုတုဲ ဂကူမန် လၟိဟ်ၜိုတ် ပန်လက် ဒဴလုပ်အာသေံထာဲတေံရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဍုၚ်မန်ဂမၠိုၚ် မဒးလီုလာ်အာအိုတ်ရ။ သၟိၚ်ဗၟာ ကၠေၚ်တန် ဆဍုၚ်ရေဝ်မွဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၄ အေၚ်ဂလိက်ကဵု ဗၟာတအ် က္တဵုဒှ်ဗတိုက်ပၞာန်အလန်ပထမတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ အေၚ်ဂလိက်တအ် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဍုၚ်မုဟ်မလီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်သီုကၟာၚ်ဍုၚ်လီုလာ်ဒၟံၚ်ရ။ ပ္ဍဲဇိုၚ်ၜဳ နွံဆသ္ၚိညိည မဒှ်အာကွာန်တမ္ၚာသၟတ်မွဲရ။ 

ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်ကဵုဗၟာ အလန်ပထမ ကဵု ပရေၚ်ဂကူမန်

ပ္ဍဲခေတ်ကုၚ်ဗံၚ်ဗၟာတအ်သမၠောဲပတိတ်တိဍာ်အေမ်ပါဲယျာဍေဟ်တအ်ကီု၊ အေၚ်ဂလိက်တအ်သမၠောဲပတိတ် အေမ်ပါဲယျာဍေဟ်တအ်ကီုဂှ် ဒေသအပိုၚ် ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ်ကၠုၚ်ရၚ်သ္ကအ်တုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပဋိပက္ခပ္ဍဲ ရး ပယျဵုတအ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ ဗၟာတအ်သီကေတ်ကၟိန်ခန်လွာရခေၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ပဋိပက္ခဇၞော်တိုန် စဵုကဵု က္တဵုဒှ်ပၞာန်ရ။ ပၞာန်အဓိက အေၚ်ဂလိက်ဂှ် မဒှ်ပၞာန်ဍာ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂိတုမေ ဂှ် အေၚ်ဂလိက်တအ် သီကေတ် ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ကာလပၞာန်ဗၟာတအ်ဆုတ်တိတ်နူဍုၚ်လ္ဂုၚ် ညးဍုၚ်ဖအိုတ် သီုညးကွာန်ဂမၠိုၚ်တဴဝုတ်ဒိုဟ် တအ် သီုဇွောအ်မ ပြေၚ်ဂၠဴ စိၚ်ချေဟ် ကွဳဂၠုၚ်ဖအိုတ် ကဵု ပါဲကၠေအ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ကာလဗြဲဇၞော်တုဲ အေၚ်ဂလိက်တအ် က္တဵုဒှ်ယဲဘဲ ပကာဂစိုတ်ဂၠိုၚ်ကီု၊ သ္ဂောအ်အာကၠုၚ် ကေတ်ကွဳဂၠုၚ်ဟဂွံ ဇွောအ်မဝါတ်ခါဲ တုဲ ၜက်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုဂိတုရ။ ပၞာန်ဗၟာတအ်ဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဗတိုက်ကုအေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ ဆဂးဥတုဗြဲတုဲအာဂှ် အေၚ်ဂလိက် တအ် ဗတိုက်ပတိတ်ပၞာန်ဗၟာ နူဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မာန်အာရ။ ဒကိုပ်ပၞာန်ဗၟာဗန္ဓုလ မဒးဆုတ်အာ ဓနုဖၠူတေအ်ရ။ ပ္ဍဲကာလပၞာန်ဗၟာတအ်ဆုတ်အာနူဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဂကူမန်တအ်ကၠေၚ်လုပ်မံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ကီု ကွာန်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ကီုရ။ သရာဲပၞာန်မန်နူဒပ်ဗၟာတအ်နုက်တိတ်အိုတ်တုဲကၠုၚ်ပံၚ်ကဵုအေၚ်ဂလိပ်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ အေၚ်ဂလိက်တအ် ဂွံရာန်ကေတ်ဇွောအ်မ မာန်ကီု ဂွံလိၚ်ကေတ်ကွဳဂၠုၚ်နူ ညးကွာန်မန်တအ်ကီုရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ် ဗိုၚ်ထိၚ်ကြာပ်လဝ်ကဵု ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ်သီဂွံလဝ်တုဲကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်တအ်ဇက်တိုန်အာနူဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဗွဲမပြေပြံၚ်ရ။

ပ္ဍဲဂှ်အေၚ်ဂလိက်တအ်သီကေတ်ဍုၚ်ဘိက်၊ ဍုၚ်ဓဝါဲ၊ ဍုၚ်မတ္တမ နူဂၠံၚ်ဍာ်ကီုရ။ မြုဝန်မတ္တမ ဒးဆုတ်အာပ္ဍဲ ၜဳကၠေၚ်တေအ်ရ။ ကာလဂှ် မန်တအ်ပကောံဇြဟတ်အာဗတိုက်ကု မြုဝန်မတ္တမ ပ္ဍဲၜဳကၠေၚ်တေအ်ကီုရ။ သ္ဒးသရောပ်မ္ဂး ဂကူမန်တအ်ပံၚ်တဲကဵု အေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲကာလဂှ် ဨကရာတ်သေံထာဲ သၟိက်ဂွံပါ်ပရအ်ကေတ်ထာန်ရး ကဵု အေၚ်ဂလိက်တအ်ကီုတုဲ ဗလးနၚ်ဒပ်ပၞာန်ပ္ဍဲ ဒေသပယျဵုတေအ်ကီုရ။ ညးမဍိုက်က္ဍိုက်ဒပ်သေံထာဲဂှ် မဟိမု ဗညာထဝ်ရ မဒှ်ကောန်ဗညာစိၚ်ရ။ ဒပ်ဂှ် မကော်ခဴ ဒပ်ဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပါလုပ်သရာဲမန်တအ်ရ။ ဗညာထဝ်ရ ဇက်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အတ္တရံတုဲ ဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ရ။ ဗညာထဝ်ရ ပၟိက်ကၠေၚ်ပတန်ကၟိန်ခန်လွာမန် နအရီုဗၚ်အေၚ်ဂလိက်တအ်တုဲ ဗွဲမပၞုက်ဆက်စၠောအ်ကဵု ဒကိုပ် ပၞာန် အေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ ဆက်စၠောအ်စန်ဒက် ကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် နွံပ္ဍဲမတ္တမ၊ သတိုၚ်၊ ဗဂေါ၊ လ္ဂုၚ်တအ်ကီုရ။ ဆဂး သ္ဂောအ်ပါ်ပရအ်ကေတ်ထာန်ရး ဂှ် အေၚ်ဂလိက်ကဵု သေံထာဲတအ် ဟဂွံတၚ်တုပ်စိုတ်ကီု၊ ဨကရာတ် သေံထာဲ တီစုတ်ကသပ်ဗညာထဝ်ရ ကီုတုဲ ကဵုနုက်ပၞာန် ကၠေၚ်စဴ ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ပၠန်ရ။ 

ဂကူမန်တအ် ခယျ ဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ်သီဂွံတုဲ တအ်ဂှ် အေၚ်ဂလိက်တအ်ပ္ကၚ်ရၚ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ ဗိုၚ်ရီု ထံက်ပၚ်ကဵု လပါ်အေၚ်ဂလိက်တအ်ဟေၚ်ရ။ ဆဂး အေၚ်ဂလိက်ကဵု ဗၟာတအ် ပညဳဂွံတုဲ ပၞာန်တုဲဒှ် ပ္ဍဲချုက်လိက်ကသုက်ရန္တပဵု ဂှ် ဆဗၟံက်ၜဳသြၚ်လောန်ဟေၚ်အေၚ်ဂလိက်တအ်သ္ဂောအ်ပိုၚ်ပြဳ၊ ဒေသဗလးပါၚ်ၜဳ၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်မတ္တမ တအ် မဒးကၠေၚ်ပအပ်ကဵု အလဵုသဵုဗၟာပၠန်ဂးလဝ်ရ။ ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တဴဒေသဂှ်ဂမၠိုၚ် ဒှ်စိုတ် ဓဝိၚ် အိုတ်ရ။ မန်တအ်ရီုဗၚ်ကၠုၚ်အေၚ်ဂလိက် ပ္ဍဲပၞာန်ဟေၚ် ယဝ်ရဗၟာတအ် ကၠေၚ်ကၠုၚ်အုပ်ဓုပ် ဒေသဂှ်ပၠန်မ္ဂး ပရေၚ်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မပျဲပျာံလ္တူဂကူမန်ဂၠိုၚ်တိုန်ရောၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စဵုဒၞာကဵုညိ ဂှ် ပၟိၚ်အာတ်မိက် ကုအေၚ်ဂလိက်တအ်ရ။ သွက်မန်တအ်ဓဝိၚ်ဂွံသက်သာဂှ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်အေၚ်ဂလိက်ကဵုဗၟာ ပၠောပ်စုတ်လဝ် မွဲတၚ်ဂှ် ပ္ဍဲပၞာန် လပါ်လဵုပါလုပ်ကၠုၚ်ကဵုဒှ် ညးသီုဖအိုတ်မဒးကဵုအခေါၚ်ဗၠးၜးနူ ကဵုဒုဟ်ဒဏ်ရောၚ်ဂးရ။ ၜိုန်စုတ်လဝ် တၚ်ဂှ်ကီု မန်တအ်ပတှ်ေစ ဗၟာတအ်တုဲ ထပ်အပ်မိက်ကု အေၚ်ဂလိက်တအ်ပၠန်ဂှ် အေၚ်ဂလိက် တအ် ယဝ်ရဗၟာတအ် ကၠေၚ်ပၠန်တဲကုမန်တအ်မ္ဂး ပါဲဒဴကၠုၚ် ဒေသအေၚ်ဂလိက်တအ် ပိုၚ်ပြဳလဝ်ဂှ်ညိ၊ မြဴဂှ် ဆသ္ဍိုက်ဝေၚ်စိုတ်မန်တအ် ရ။ 

မန်ပၠန်ဂတး ၁၈၂၆_၂၇

ဂကူမန်နွံတဴပ္ဍဲ ရးဒေသဗလးပါၚ်ၜဳ ဗွဲတၟေၚ်ရဲရးလ္ဂုၚ်တအ်တီကေတ် အေၚ်ဂလိက်တအ် ကၠေၚ်သာတိတ် နူဍုၚ်လ္ဂုၚ် ရောၚ် ဍေဟ်တအ်စဵုဒၞာကဵုဂီုကၠီုဂကူမန်တအ်ဟမာန်ရောၚ် တုဲ ပြုပြေၚ်ပလေဝ်ပလေတ် သွက် ကၠောန် ဗဒှ် ပရေၚ်ပၠန်ဂတးမွဲရ။ နာဲသာတ် ညးမစဍုၚ်ဍုၚ်သြေၚ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ စန်ဒက်ပတန်ဒပ်ပၞာန် မွဲရ ပကောံစန်ဒက်ကေတ်ဂကူမန်သၟးဟသေၚ်၊ ဂကူကရေၚ်၊ ဂကူသေၚ်၊ ဂကူယောန် ဒၟံၚ်တဴပ္ဍဲရးဂှ်ဖအိုတ် ကဵုပါလုပ်ပ္ဍဲပၠန်ဂတးဂှ်ရ။ နာဲသာတ် ဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ပရူ သ္ပဨကရာတ်၊ ကောန်ညးသ္ပဥပရာဇာရ။ ကောညးဒုၚ်ယၟု ဓမ္မရက္ခ၊ စဍုၚ်ဒလနာဲထောန်မျာတ်၊ စတ္ကအ်မုဟ်နာဲၚံ၊ နာဲထဝ်လေဝ်၊ ဂကူကရေၚ်ဗဵုဖျူ တအ် ပြာကတ်အိုတ်ရ။ ပကောံပကေတ်လဝ်ဇြဟတ် ပ္ဍဲရးသြေၚ် ကဵု ရးဒလတအ်ဗွဲမဗိုန်ဗတ်ရ။ ပၞာန်အေၚ်ဂလိက်တအ် တိတ်အာ နူဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဗက် ပၞာန်ပၠန်ဂတးတအ် ကၠောအ်ကၠုၚ်ၜဳတုဲ ဗတိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ ဆဂးဗတိုက်သီကေတ်ဟမာန်တုဲ ဗိုၚ်ကၠောအ်လဝ်ဍုၚ်ဂှ်ရ။ ရဲပၠန်ဂတးတအ်ဗတိုက်သီကေတ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲရးလ္ဂုၚ်၊ ရးဗဂေါ၊ ရးဖာသီတအ် တၟာဂၠိုၚ်ရ။ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ်ဗိုၚ်ဗတိုက်ဂၠိုၚ်ကဵုဝါကီုလေဝ်သီကေတ်ဟမာန် ရ။ ပ္ဍဲတံသၞာံ ၁၈၂၇ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူအၚ်ဝ ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဗတိုက်ကု မန်ပၠန်ဂတးတအ်ဂှ် မန်တအ်ဒုၚ်စၞေဟ်ဟမာန် ပၠန်ဂတးမဒးကျဆောံလေၚ်အာရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လ္ၚဵု ပကာဂစိုတ်ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ လ္ၚဵုဗၟာတအ်ရပ်ဂွံ တုဲ ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန် သၟိဟ်တအ် ပကောံစန်ဒက် ညးဍုၚ်ကွာန်တအ်တုဲ သာဒဴတိတ်အာ ရးမုဟ်လမၠီု မဒှ်ရးအပိုၚ်အေၚ်ဂလိက်ကာလဂှ်ရ။ 

ဂကူမန်ဂမၠိုၚ် ဒဴကၠုၚ်ပၞာန်နူရးလ္ဂုၚ်တအ် ကၠေၚ်ပ္တန်ဍုၚ်မုဟ်လမၠီုတၟိပၠန်ရ။

ဗညာအဲာဝါ်ျ

နိဿဲ

ၜိုပ်မၞိက်- သၠပတ်ဂဝမ္ပတိ

စစ်ကဲတော်မင်းမောင်ရွှေနော်- မွန်ရာဇဝင်နှင်စေတီတော်သမိုင်းပေါင်းချုပ်

ဦးမောင်မောင်တင်- ကုန်းဘောင်ဆက်မဟာရာဇဝင်(ဒုတိယအုပ်)

ဦးပညာ- မုတ္တမရာဇဝင်းပေါင်းချုပ်

A.C. Banerjee- Eastern Frontier of British Burma