ဝံသပါလ၊ ဘဒ္ဒန္တ

ထေရုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞောန် 
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ မဟာထေရ်

ရာမညနိကာယ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ၊

ကလိဂွံအာယုက်-၉၃ သၞာံ၊ သိက္ခာ−၇၂ ဝသ်

 ပွမက္တဵုဒှ်မၞိဟ် 
အလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ သက္ကရာဇ် ၁၂၇၇−သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၄) စွေက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်မုက် မိကဵုမၜါ မၞုံယၟု နာဲဒူရေန် + မိပါန်အေ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်၊ တွဵုရးဍုၚ်မန်တုဲ ယၟုနူဍောတ်ဍောတ်ဂှ် မၞုံယၟု−မာံလုက် မဒှ်ရ။

 ပွမအာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳသာမဏဳ 
အလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ သက္ကရာဇ် ၁၂၈၉ − သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၅) မံက်၊ မိမၜါ ဒုၚ်ဒကာပစ္စယ်ပန်တုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်သာမဏဳ ဇရေၚ်အာစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ၊ သက္ကရာဇ် ၁၂၉၈ − သၞာံ၊ ဂိတုကထိုန် (၅) စွေက်၊ အခိၚ်နူဂယး (၈) နာဍဳကဵု (၇) မဳနေတ်ဂှ် မိမၜါ ဒုၚ်ဒကာပစ္စယ်တုဲ သ္ပအာစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပတုဲ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ် ဘဝခမဳမသၠုၚ်ပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသီ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ။

 ပွမဂၠါဲသ္ၚဳပရိယတ် 
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တဉာဏိန္ဒ၊ ဘာတၟိ၊ ကွာန်ၝောံနက်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်တ္ကအ်ခၟိုၚ်၊ တွဵုရးဍုၚ်မန်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဥပါလိတ၊ ဘာဇၞော်၊ ကွာန်တံၚ်ပရၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တစက္ကိန္ဒ ဘာသၟိၚ်ဗြီု (ဗြဟ္မာမၚ်း စာချကျောၚ်း) တိုက်ထဳလေန်ပလိုတ်၊ ဍုၚ်အၚ်ဝကီု။ ကျာ်ဇၞော်အာစာ ပါဠိ တက္ကသိုလ်ညိုၚ်ယျာန် (ညောၚ်ရမ် ပါဠိတက္ကသိုလ်) တိုက်မိုလ်ကိုၚ်၊ ဍုၚ်အၚ်ဝကီု။ ဇရေၚ်တမ်ဇိုၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ တၠပညာဗွဲမဂၠိုၚ် ကေၚ်ဂ္ၚေၚ်ကတ်ကၠုၚ်လဝ်ပညာ ပရိယတ် ပဋိပတ် ဗွဲမဍိုက်စုၚ်လေၚ်ရ။

 ပွမရေၚ်တၠုၚ်ပတုဲဖဵု စပ်ကဵုပရေၚ်သာသနာ 
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဂၠါဲဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ်ပညာပရိယတ် ဍိုက်ပေၚ်သၟဟ်ကဵုစိုတ်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၀၂ − သၞာံဂှ် ကလေၚ်ဖျူန်ကဵုရှ်တှ်ပညာ ကုကောန်ကွးဂမၠိုၚ် ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တ ဥပါလိတ၊ ဘာဇၞော် ကွာန်တံၚ်ပရၚ်၊ လုကဴပွိုၚ်ၜိုတ် (၂၀)သၞာံရ။ နူဂှ် ပ္ဍဲဘာမဟာဝိဟာရ ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ရံၚ်ကဵုကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပုဖ္ဖရမ္မ အာယုက်ဇၞော် ပရေၚ်ထတ်ယိုတ်ဍိုန်လျတိုန်ကီုတုဲ ဂကောံဒါယကာကွာန်ကအ်ဍောတ်ဂမၠိုၚ် အာက္ညနိမန်ဖျဴနၚ် သွက်ဂွံပဒတဴအာ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပုဖ္ဖရမ္မ ရ။ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ ၜိုန်ဟွံမိက်စဴ၊ ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဥပါလိတ ၜိုန်ဟွံမိက်သာဲကဵု ကောန်ကွးသ္ဍိုက်ကီုလေဝ် ရံၚ်ကဵုဂုဏ်အာစာညး ဇာတိကွာန်ညးတုဲ ဒးသၠးဏာအခေါၚ် သီုကဵုလၞီလၞာ်ဗွဲမအောန်စိုတ်ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ − ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၂၂ − သၞာံဂှ် ကလေၚ်စဴကၠုၚ် ဘာမဟာဝိဟာရ ကွာန်ကအ်ဍောတ်ဏံတုဲ ဖျေံပတိုန်လိက် ကုဂကောံကောန်ကွးဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ်အာ ဟွံသကုတ်ခြာတဴရ။ ပ္ဍဲစေတဳ လဒေါဝ်ကွာန်ဂှ် ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် နဒဒှ် ‘ဩဝါဒါစရိယ’ကီု လ္တူဒါယကာဂမၠိုၚ်ကီု လ္တူကောန်ကွးဂမၠိုၚ်ကီု လ္တူဂကောံဂိုဏ်ကီု သီုဟွံမွဲကဵုအဂတိ မၚ်မွဲအုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် ဗွဲမၜိုဟ်လလမ် လုကဴပွိုၚ် (၂၈) သၞာံ စဵုကဵုအခိၚ် မစုတိစဴအာသွဝ်ရ။

 ပွမဒုၚ်ဗ္ဂိန် တဆိပ်ကြာဂမၠိုၚ် 
ဟိုတ်နူရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်ပရေၚ်သာသနာ ဗွဲမညဳသၟဟ်ကဵု ဝိနယ်သိက္ခာပိုဒ်ဂှ်ရ၊ ပပ္တံနူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆ − သၞာံတုဲ စဵုကဵုစိုပ် ၁၃၇၀ − သၞာံဏံ၊ ပွိုၚ် (၁၄) သၞာံ၊ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်ကဵု မပ္တံကဵု  သဳလဂုဏ်၊ သိက္ခာဂုဏ်၊ ပညာဂုဏ်၊ ယသဂုဏ်၊ သမာဓိဂုဏ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆−သၞာံဂှ် နူကဵုဂကောံအလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်မန်ဗၟာ ရုဲစှ်ပတိုန်လဝ် နဒဒှ် ‘ဩဝါဒါစရိယ’ အလုံကၟိန်ဍုၚ်မန်ဗၟာကီု၊ ဟိုတ်နူယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်ပရေၚ်သာသနာ နာနာသာ်ကီု၊ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်တဴကဵုဂုဏ် မပ္တံကဵု လဇ္ဇဳပေသလ သိက္ခာကာမတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၄−သၞာံဂှ် သၟိၚ်အလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ဆက်ဗဂိန်ကဵုတဆိပ်ကြာ ‘အဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ’မွဲဝါပၠန်ရ။ 

 မၞုံတၟေင်ဂုဏ်ထေက်ကဵု ဇြုင်သ္ဍိုက်ဂမၠိုင် 
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလမဟာထေရ်ဝွံ သ္ပပ္တံနူကဵုပိုယ်သမ္တီဒးလဝ်ဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်သၟိၚ်မာရဏ မတံၚ်ဂြဲဏာဂှ် ဒဒှ်ရဗီုစိုတ်ဓာတ်ညးပြဲ ပ္ဍဲကမၠောန်သာသနာဂှ် မိက်ဂွံလဴသှ်ထ္ၜးဏာကဵု ကောန်ဂကူမန်ပိုယ်ညးဂမၠိုၚ်ရအဴ။ 

ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ မၚ်မွဲလဝ်ဂကောံဂိုဏ် နကဵုအၚ်္ဂဗိုလ်မသုန်ပြကာ မတွံဂး သဒ္ဓါဗိုလ်၊ ဝဳရိယဗိုလ်၊ သတိဗိုလ်၊ သမာဓိဗိုလ်၊ ပညာဗိုလ် တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေၚ်တဴဗွဲမလောန်ရ။ လ္ပာ်ဒ္ဂေတ်ဝိနယ်ပၠန်လေဝ် အတိုၚ်ကျာ်တြဲပ္ညပ်လဝ် ညံၚ်ရဴဟွံဂွံကဝ်သ္ကုတ်အာ လမျီုၜိုန်ရအိုတ်အာကီုလေဝ် ညးဟွံသ္ပဂရုကဵုလမျီုတုဲ သ္ပဂရုကဵုဒ္ဂေတ်ဝိနယ်မွဲဂှ် မြဟ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် အလုံဍုၚ်မန်ဗၟာပိုယ်ရဟွံသေၚ်ဟာ၊ ဟွံဗဗွဲကဵုဝိနယ်မ္ဂး ၜိုန်ရဒှ်နဲဂြန်ဂဥုဲခိုဟ်မွဲကီုလေဝ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠပိုယ် ဟွံကေၚ်သုၚ်စောဲလဝ် မွဲဝါကီုရ၊ ဗဗွဲကဵုဝိနယ်ဍာံ ယဝ်ခါရဒှ်မ္ဂး ဟွံညှာ၊ ဟွံဓည၊ ဟွံဖေက်၊ ဟွံဂွိၚ်ကဵုညးတၞဟ်က္ဍုဟ်၊ ဟွံဂွိၚ်ကဵုပိုန်လဟုတ်တုဲ၊ ယြဴပူဂဵုလဵုမွဲလေဝ် ညးဟွံရံၚ်မုက် အတိုၚ်ဓရ်ဍာံမွဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲဇၟာပ်ဗ္တမ် ဟွံရုဲအခိၚ် ညးမိၚ်ညးညာတ် ဗၠေတ်နူကဵုဓရ်ဝိနယ်မ္ဂး ညးဝေတ်ဒၠောအ်ဗ္တောန်လၟိုန်ရောၚ်၊ ညးလ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဂွိၚ်ဖေက်ပိုန်လဟုတ် ဂွံဖေက်ညးတၞဟ်က္ဍုဟ်တုဲ ဒ္ဂေတ်မွဲ ၜိုန်ရဗၠေတ်နူကဵု ဓရ်ကီုလေဝ် ဟွံဂံၚ်ဟီု ဟွံဂံၚ်ဆေဝ်ဒဝ် ဟွံဂံၚ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် အေဗီုဏံလေဝ် ဂကောံသၚ်ပိုယ်မန်တအ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ရောၚ် အေပ္ဍဲကဵုဂကောံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဟွံပါလုပ်သက်သက်ရ။

ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ပ္ဍဲဓရ်ဍာံမွဲဟေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်လၟိုန်ရ၊ လ္တူကောန်ဂကောံဂိုဏ်ကီု၊ လ္တူကောန်ကွးဒကာတအ်ကီု ညးမၚ်မွဲကၠုၚ်လဝ် သ္ပပ္တံနူဒှ်ကၠုၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠတုဲ၊ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်လကြဴ စုတိစဴအာသွဝ်ဏံ၊ ဒၞါဲဂွံဆောတ်ယောၚ်အာ မွဲမွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ဂၠာဲဒုဟ်ညးဟွံဂွံဆဵုကေတ်သက်သက်ရ။ ၜိုန်ရကလိဂွံတဆိပ်ကြာၜါပြကာ သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ဗီုပြၚ်ဂွံပြံၚ်သၠာဲအာ နူကၠာဟွံကလိဂွံတဆိပ်ကြာဏီဂှ် ဟွံမွဲသက်သက်ရ။

ပ္ဍဲအရာဟီုဝေၚ်ဂလာန်ဝါစာ၊ နကဵုဂလာန်ဟာသတအ်ဂှ်လေဝ် ပိုယ်ဟွံကေၚ်မိၚ်ကၠုၚ်မွဲဝါကီုရ၊ ဂလာန်ဒှ်မွဲဟေၚ် ဟီုကၠုၚ်ကဵုကောန်ကွးဒကာတအ်လၟိုန်ရ၊ မွဲမွဲတ္ၚဲ အရေဝ်ခြာဂွံပေၚ်စှ်ပါၚ်ဂှ် တ္ၚဲဂှ်အောန်ကွေံကွေံရ။ စပ်ကဵုဓရ်လောဘတအ်ဂှ် အောန်တဴဗွဲမလောန်ရ၊ ဒေါသပၠန်လေဝ် ပါဲနူကဵုဂၠဴမွဲပါၚ်တုဲ ညးဂွံကေၚ်လက်ကၠုၚ်လဝ် ကောန်ကွးဒကာတအ်ဟွံမွဲသက်သက်ရ၊ မောဟဂှ်လေဝ် ၜိုန်ညးဖအောန်မာန်ဂှ် ညးဖအောန်တဴလၟိုန်ရ။

မွဲသာ်ပၠန်ဟီုဂှ် အခိၚ်ဂှ်လေဝ်ရှ်ေသှ်ေတဴလၟိုန်ရ၊ မပ္တံကဵုအခိၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်၊ အခိၚ်ကဵုပိုန်၊ အခိၚ်ဟုံဍာ်၊ အခိၚ်တိက်၊ အခိၚ်က္တဵုတအ်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုလအိတ်လမျီု မၚ်မွဲကၠုၚ်လဝ်ရ၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ အာယုက်လေဝ်ဂၠိၚ်၊ ဣဒ္ဓိဗလလေဝ်ဇၞော် ပိုန်လေဝ်ဇၞော်ရောၚ် ပိုယ်ထေၚ်ကေတ်သာ်ဏံရ။

ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠမန်ပိုယ် ဗီုဗီုဏံ ပြဟ်လလုဲအာ မွဲမွဲဇကုဂှ် အလုံကောန်ဂကူမန်ပိုယ်သီုဖအိုတ် ထေက်ကဵုဒးကဟောံတဴစိုတ် ဗွဲမလောန်ရအဴ၊ ဗီုစိုတ်ဓာတ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ပ္ဍဲကဵုလောကဏံ ခေတ်ဏံဟီုဂှ် ဂွံဂၠါဲဆဵု ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် ဟွံလောဲသွာပုဟ်ဂှ် ပိုယ်မိက်ဂွံလဴထ္ၜးကဵု ကလောပိုယ်မန်တအ် ညးဂမၠိုၚ်ရအဴ။

 စဴသွဝ် ကေုာံ အဂ္ဂိၛာပန 
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ အဃောမယိုက်ဂၠေၚ်မံၚ် ပရေၚ်သာသနာဂှ်ဟေၚ် ကတဵုဒှ်ယဲ ဒုက္ခဝေဒနာ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ၜိုန်ကတဵုဒှ်ယဲ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ဂိသကေဝ်မံၚ်ဂလိုၚ်မလဵုကီုလေဝ် 'ဂိကေဝ်လေဝ်' ဂလာန်ၜိုတ်ဏံဓဝ် ဟွံကေၚ်ပံက်ဟီုကၠုၚ်ကဵု ဒါယကာတအ်မွဲလှေ်ဏီရ။ ၜိုန်ဂှ်ကောန်ကွးဂမၠိုၚ်ကီု သီုကဵုဒါယကာဂမၠိုၚ် ခါတ်ကေတ်အကာဲ လ္တူယဲကျာ်ဇၞော်အာစာတၠတုဲ ၜိုန်ပ္တိတ်ဇြဟတ် ဂိုတ်လွီပရာမံၚ်ဂလိုၚ်လဵုကီုလေဝ် သွက်ဂွံဇၞးကေတ် သၟိၚ်မာရဏဂှ် ဟွံသၟဟ်အစောံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စိုပ်သာသနာ ၂၅၅၂−သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၀−သၞာံ၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၂) စွေက်၊ တ္ၚဲစန်၊ ကလိဂွံအာယုက် (၉၃) သၞာံ၊ သိက္ခာ (၇၂) ဝသ်၊ အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ (၆) နာဍဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ကရဴကၠေံစး သၠးကၠေံဒဒိုက်သောကဂမၠိုၚ်ကီု သီုကဵုဂကောံကောန်ကွးဂမၠိုၚ် ဒါယကာဂမၠိုၚ်တုဲ ထ္ၜေက်မတ်အုပ်ကၠေံနိဂီုကဵု ဘဝမၞိဟ်တုဲ က္ညစဴအာသွဝ်ရ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၀−သၞာံ၊ ဂိတုမာဃ် (၂) စွေက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် အဂ္ဂိၛာပန သ္ပသ္ဘၚ်ဖျဴသွဝ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠမဒှ်ရ။

နိဿဲ
လိက်ကၞပ် 'ထေရုပ္ပတ္တိ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ မဟာထေရ်'၊ နကဵုက္ဍိုပ်လိက် 'ထေရုပ္ပတ္တိ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဗွဲခမၞောန်' ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တကလျာဏ၊ ဘာပညာဇောတိက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ချူလဝ်ဂှ်ကီု နူကဵုက္ဍိုပ်လိက် 'ဗီုစိုတ်ဓာတ်ပြဲ ပ္ဍဲကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝံသပါလ'၊ ချူ ကောန်ကၠၚ်မန်(ဘာဂူ)။