ပါကိန်သောန်၊ ယဲ

ယဲပါကိန်သောန် (Parkinson's disease (PD))  ဂှ် ဒှ်ယဲဇမၠိင် မပလီုကဵု သၞောတ် (ဝါ) ကတေင်အာရီုဗဟဵု ဗွဲတၟေင် သၞောတ်ယန္တရာရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ယဲပါကိန်သောန်ဂှ် ဒှ်ယဲ ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဂှ် လီုစှ်ေသိုက်သိုက်တုဲ ယဲဂှ်လေဝ် ပရေအ်စှ်ေ သိုက်သိုက်၊ ယဲဂှ်ဂၠိုင်တိုန် ဂၠိုန်တိုန် သၞောတ်ယန္တရာမၞိဟ် ပွမချဳဓရာင် အာကၠုင် ဟီုဂးတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်ဓမ္မတာရ။ လက်သန်ယဲ မဒှ်စဂၠိုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် တဲခတဝ်၊ ကတေင်ကြံင်၊ ချဳဓရာင်ယောန် ကဵု ကွာ်ဝါတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝိုတ်ဂြိုက် သမ္တီဟွံဒးတုဲ စိုတ်ထုဲ၊ ဗျာပါရ၊ စိုတ်ဟွံလုပ်စတအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ကီုရ။  ညးမဒှ် ယဲပါကိန်သောန်ဂှ် တိက်ဟွံလှိင်၊ အာရီုဂမၠိုင် ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တအ်လေဝ် မလေပ်ဒှ်စမာန်ကီုရ။ ဟိုတ်သၞောတ်ယန္တရာမဂွံလီုဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲကဵုက္ဍဟ် ဒၞာဲမပတိတ် ဓါတ်ဒဝ်ပမိန် (dopamine) လီုချိုတ်အာရ။ မုဟိုတ် ကလာပ်ရုပ်ဒၞာဲဂှ် မဂွံချိုတ်ဂှ် တၠပညာတအ် တီကေတ်ကၠးကၠး ဟွံမာန်ဏီရ၊ ဆဂး အရာဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဓါတ်ပရဝ်တိန် ပ္ဍဲဇကု Lewy bodies ဟွံဆက်ကၠောန် ကမၠောန်ရ။ 

မုဟိုတ်မဂွံဒှ် ပါကိန်သောန်ဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးတုဲ ယဲဏအ်ဂှ် ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုဗဳဇလေဝ်နွံ ဟိုတ်နူ ပွဳပွူလေဝ် ဒှ်မာန်ရောင် ပတှ်ေလဝ်ရ။  ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဇကု မၞိဟ်မဒှ် ယဲပါကိန်သောန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုစ မၞိဟ်ဒှ်နွံကီုတုဲ ယဲဝွံ ဟိုတ်နူ ဗဳဇတုဲ မကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ထေင်ကေတ်လဝ်ရ။ ကုမၞိဟ်မကေင်ဒး ကရေက်လဝ် က္ဍဟ်ဟိုတ်နူယဲတအ်လေဝ် ကတဵုဒှ် ယဲပါကိန်သောန်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ 

နဲကဲ မဗၟံက်ရုပ်ရဴ ယဲဏအ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ရံင်ကဵု လက်သန်ယဲ၊ မဖဍိုန်ကဵု သၞောတ်ယန္တရာတုဲ စၟတ်သမ္တီယဲဝွံရ။ နကဵု နဲကဲစွမ်ဆီ၊ စမ်က္ဍဟ်၊ ဗှ်သကေန်က္ဍဟ်တအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်မဒှ်ယဲဝွံရ။ ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်အာယုက် ၆၀ လပါ်လတူ မလေပ်ဒှ်ဂၠိုင်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု မၞိဟ်မဒှ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် ဒှ်စ ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်ဗြဴ နကဵုဗၞတ်မ္ဂး ပ္ဍဲမၞိဟ်ပိဂှ် မၞိဟ်တြုဟ်ၜါ။ မၞိဟ်ကိုပ်ကၠာ ဟွံပေင် အာယုက် ၅၀ ယဝ်ရဒှ်မၞိဟ် ညးကော်စ early-onset PD. သၞာံ ၂၀၁၅ အလုံမွဲဂၠးတိ မၞိဟ်မကတဵုဒှ် ယဲဏအ် နွံ ၆,၂ မဳလဳယာန်၊ ၁၁၇,၄၀၀ ဂှ် ချိုတ်နကဵုယဲဏအ်ရ။ ကတဵုဒှ်ယဲတုဲ လလအ်မဂွံဂျိုင်လမျီုဂှ် နွံအကြာ ၇ သၞာံကဵု ၁၅ သၞာံ။

နဲကဲ သွက်ဂွံလွဳ ပါကိန်သောန်ဂှ် ဟွံတီဏီ၊ လွဳဒၟံင် သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဖဍိုန်ဖျေဟ် လက်သန်ယဲဟေင်ရ။ ဂဥုဲမလွဳ ထိင်ဒၟံင် ယဲပါကိန်သောန် ကဵုဒၟံင် ဂဥုဲ (L-DOPA), Monoamine oxidase inhibitor, ဟွံသေင်မ္ဂး dopamine agonist တအ်ရ။ ကာလယဲဂၠိုင်ကၠုင်မ္ဂး ဂဥုဲတအ်ဏအ်ဂှ် ရီုကဵုမာန် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ကာလဂှ်မ္ဂး ဒးဂလိုင်ပတိုန် ဂဥုဲ။ စၞစ ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်လက်သန် ဂွံအောန်စှ်ေမာန်ရ။

ယၟုယဲဂှ် ကဵုလဝ် အတိုင်ယၟု အစာသဝ်ဒံက်တာ ဂျေမ် ပါကိန်သောန် (James Parkinson)၊ မဒှ်မၞိဟ် မပတိတ် ချူလဝ် လိက်စပ်ကဵုယဲဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ညး An Essay on the Shaking Palsy ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ တေအ်ရ။ တၞဟ်န ညးဂမၠိုင် ဂွံတီ ဂွံစွံသတိ လတူယဲဏအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲပါကိန်သောန်ဂၠးကဝ် (World Parkinson's Day) မဒှ်တ္ၚဲမဒှ်မၞိဟ် ဒံက်တာဂျေမ်ပါကိန်သောန် ပ္ဍဲကဵု ၁၁ ဨပြဳ၊ မစကာ ပကဴတူလိပ်ဗကေတ်မွဲဍောင် (a red tulip) ဂှ် သင်္ကေတ ယဲဝွံရ။ မၞိဟ်ယၟုဒမျဟ်ဂၠးတိ မကတဵုဒှ် ယဲဏအ်ဂှ် သၟာလက်ပၠုဲ မူဟာမ်မေဒ် အာလဳ (Muhammad Ali)၊ သကိုပ်ဇာတ် မိရှေလ် ဂျေ ဖေါက် (Michael J. Fox)၊ သၟာကွဳလိုန်သြလိမ်ပိစ် ဒေဝိသ် ဖိနနေ (Olympic cyclist Davis Phinney) ကေုာံ သကိုပ်ဇာတ် အာလာန်အလ်ဒါ (Alan Alda)။ ပ္ဍဲကဵု ဂကူမန်မ္ဂး ကျာ်အစာတၠဝင်က။

နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်