ရးနိဂီုသမ္မတဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာ

ရးနိဂီုသမ္မတ  (Republic) (Russian: Республика, tr. Respublika) ဂှ် ဒှ်ဗွိုင်တိဍာ် ဖေဝ်ဒရေဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာ ရ။ အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် လဒက်ပတန် ညးတအ်မ္ဂး ရုရှာဂှ် နွံကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေဝ်ဒရေဝ် သီုဖအိုတ် ၈၅၊ ပၞောဝ်တအ် ၂၂ ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီုသမ္မတ အိုတ်ရ။ ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နူတမ်မူလ ကေင်ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜး နဒဒှ် ရးနိဂီုဂကူမွဲမွဲ (nation states) မဒှ် ဍုင် မဟွံသေင် ကုဂကူရုရှာတအ် မပဒတဴလဝ်ရ။ ယၟုရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ခုတ်ခဴလဝ် နကဵု ယၟု ဂကူရးတၞံဂှ် မဆေင်စပ် ကုရးနိဂီုဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲရးနိဂီုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ သၞာံဗွဲမဂၠိုင် မပံင်တောဲ မံင်လဝ် သၟဝ်ရုရှာတုဲ ဂကူရုရှာတအ် ပြံင်လုပ်မံင်ကီု ဂကူဇကုတအ် ဟီုအရေဝ် ဘာသာဇကုဟွံဂွံတုဲ ဒှ်အာရုရှာကီုဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဇၟာပ်ပ် ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ဂကူတမ်မူလဂှ် ဟွံဒှ် မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်လေဝ် နွံကီုရ။ 
Category:Articles containing Russian-language text
ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ နကဵု ဝလ်ဒဳမဳရ် လေနိန် (Vladimir Lenin) ကေုာံ ဗလ်ရှေဝိက် (Bolsheviks) ကြဴနူ အေန်ပါယာရုရှာ သရိုဟ်လီုအာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇။ ရးနိဂီုသမ္မတ ပ္ဍဲကဵု ရုရှာဏအ်ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒေသမနွံကဵု ဗၠးၜး ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် မနွံကဵု အခေါင်ကမ်ကုသိုလ်ဇကုဇကုဖန်ကေတ်တ် (self -determination) ရ။ ဟိုတ်မဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ် နကဵု လေနိန် တၞဟ်နကောန်ဂကူကောန်ဍုင်အရင် (ဝါ) ဂကူရးတၞံတအ်ဂှ် ဂွံပေင်စိုတ်တုဲ ကဵုအခေါင် နဒဒှ် ညံင်ကဵု ဍုင်ညးတအ်အပိုင်တုဲ ဒက်မိတ် ကုညးတအ်တုဲ ပသောင်ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်အာတုဲ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ရ။ တွဵုရးတအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ရးနိဂီုသမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် သဵုဗိယေတ် မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်အပိုင် (Autonomous Soviet Socialist Republics)။ ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလဂှ် နကဵု ရုရှာ ဖန်ဗဒှ် ညံင်အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူရုရှာ ဂွံဓလီုဖ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် အဝဵု နူဒေသတအ်ဂှ် ပ္ကောံဂလိုင်ပ္တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဗဟဵု။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နကဵု သဵုဗိယေတ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အခေါင်ကမ်ကုသိုလ်ဇကုဇကုဖန်ကေတ်တ် တွဵုရးတအ်ဂှ် ပလီုကၠေအ်တုဲ စွံလဝ် ဒေသတအ် နဒဒှ် ကဆံင် ရးနိဂီုသမ္မတ မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဇကုအပိုင် (autonomous republic)။ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် သရိုဟ်လီု၊ ထ္ကးပြးအာတုဲ ရုရှာ ဒှ်အာ ရးနိဂီုမသၠးပွး မွဲဍုင်ရ။ သွက် ရးနိဂီုသမ္မတ မပါ်တိတ် နူကဵု ရုရှာ ဟွံဂွံ၊ နကဵု လိက်ကသုက်ဖေက်ဒရေဝ် သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ကဵုလဝ် တွဵုရးတအ် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်အပိုင် ရ။

တင်တၞဟ်ခြာ ရးနိဂီုသမ္မတ ကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေက်ဒရေဝ်တၞဟ်တအ်ဂှ်၊ ရးနိဂီုသမ္မတဂှ် ကလိဂွံ အခေါင် ဂၠိုင်နူကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေက်ဒရေဝ်တၞဟ်ရ။ ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်သဇိုင်လဒက်ပ္တန်ဍုင်ဇကု ဇကုကဵုဇကု၊ နွံကဵု အရေဝ်စကာရုင် ဇကုကဵုဇကု၊ ကေုာံ နွံကဵု ဒွက်ကောန်ဂကူ ဇကုကဵုဇကုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်ရုရှာဂှ် ဗွိုင်တိဍာ် မွဲကုမွဲ ရံင်ကဵု ဝင်အတိက် ကေုာံ ဂကူတမ်မူလတုဲ ကဵုလဝ် အခေါင်အရာတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ရ။ စပ်ကဵု ပရေင်သြဇာ ၜိုန်လဵု ဓလီုဖ္ဍိုက်မာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် သြဇာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ်ရ။ အတိုင်လိက်ကသုက်ဖေက်ဒရေဝ်မ္ဂး ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နကဵုအဝဵုအသဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပိုင်၊ အဝဵုအသဳ ဖန်ဇန်ပဝ်လသဳ ဇကုအပိုင်၊ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၀တအ်မ္ဂး သီုနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလက်ထက် သမတပူတိန် မကလေင်ပလေဝ်သၞောတ်တၟိ မဂလိုင်ပတိုန် သၞောတ်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ဂှ်တုဲ အခေါင်အရာတွဵုရးတအ်ဂှ် ကုတ်ထ္ပိုတ်ထောအ်လဝ်တၟာဂလိုင်ရ။ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဖေက်ဒရေဝ်တြေံဂှ် ဒးဒုင်ပလီု၊ ဗီုမဒှ်ဒၟံင် ဇေတ်တ်ဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး အခေါင်အရာ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳဖေက်ဒရေဝ် ဖအိုတ်ရ။  အတိုင်လိက်ကသုက် လက်ကြဴအိုတ် မထ္ပက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်မ္ဂး တၠပညာတအ်ဟီု ရုရှာဂှ် ဟွံဒှ်ရ ဍုင်မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်မွဲရ။ 

 ရးနိဂီုသမ္မတဂမၠိုင် 
FlagMapNameDomestic common and formal namesCapitalTitular NationalityPopulation (2010)AreaFormationalt=Flag of Adygea|border|center|150x150pxalt=Map showing Adygea in Russia|border|center|150x150pxAdygeaRepublic of Adygea () Adyghe: Адыгэ — Адыгэ Республик ()Maykop () Adyghe: Мыекъуапэ ()Adyghe439,9967,792 km2 (3,009 sq mi)1991-07-03alt=Flag of the Altai Republic|border|center|150x150pxalt=Map showing Altai in Russia|border|center|150x150pxAltaiAltai Republic () Altay: Алтай — Алтай Республика ()
Kazakh: Алтай – Алтай Республикасы  () Gorno-Altaysk () Altay: Туулу Алтай () Kazakh: Горно-Алтайск () Altai206,16892,903 km2 (35,870 sq mi)1991-07-03alt=Flag of Bashkortostan|border|center|150x150pxalt=Map showing Bashkortostan in Russia|border|center|150x150pxBashkortostanRepublic of Bashkortostan ()  Bashkir: Башҡортостан — Башҡортостан Республикаһы ()Ufa () Bashkir: Өфө ()Bashkirs4,072,292142,947 km2 (55,192 sq mi)1919-03-23alt=Flag of Buryatia|border|center|150x150pxalt=Map showing Buryatia in Russia|border|center|150x150pxBuryatiaRepublic of Buryatia ()Buryat: Буряадия — Буряад Улас ()Ulan-Ude () Buryat: Улаан Үдэ ()Buryats972,021351,334 km2 (135,651 sq mi)1923-05-30alt=Flag of Chechnya|border|center|150x150pxalt=Map showing Chechnya in Russia|border|center|150x150pxChechnyaChechen Republic ()Chechen: Нохчийчоь — Нохчийн Республика ()Grozny () Chechen: Соьлжа-ГӀала ()Chechens1,268,98916,165 km2 (6,241 sq mi)1993-01-10alt=Flag of Chuvashia|border|center|150x150pxalt=Map showing Chuvashia in Russia|border|center|150x150pxChuvashiaChuvash Republic ()Chuvash: Чӑваш Ен — Чӑваш Республики ()Cheboksary () Chuvash: Шупашкар ()Chuvash1,251,61918,343 km2 (7,082 sq mi)1925-04-21alt=Flag of Crimea|border|center|150x150pxalt=Map showing Crimea in Russia|border|center|150x150pxCrimea[lower-alpha 1]Republic of Crimea ()Ukrainian: Крим — Республіка Крим ()Crimean Tatar: Къырым — Къырым Джумхуриети ()Simferopol () Ukrainian: Сiмферополь ()Crimean Tatar: Акъмесджит ()—1,913,73126,081 km2 (10,070 sq mi)2014-03-18alt=Flag of Dagestan|border|center|150x150pxalt=Map showing Dagestan in Russia|border|center|150x150pxDagestanRepublic of Dagestan ()Makhachkala ()Nine indigenous nationalities2,910,24950,270 km2 (19,409 sq mi)1921-01-20alt=Flag of Ingushetia|border|center|150x150pxalt=Map showing Ingushetia in Russia|border|center|150x150pxIngushetiaRepublic of Ingushetia ()Ingush: ГӀалгIайче — ГIалгIай Мохк ()Magas () Ingush: Магас ()Ingush412,5293,123 km2 (1,206 sq mi)1992-06-04alt=Flag of Kabardino-Balkaria|border|center|150x150pxalt=Map showing Kabardino-Balkaria in Russia|border|center|150x150pxKabardino-BalkariaKabardino-Balkar Republic ()Kabardian: Къэбэрдей-Балъкъэрия — Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ ()Karachay-Balkar: Къабарты-Малкъария — Къабарты-Малкъар Республика ()Nalchik () Kabardian: Налщӏэч ()Karachay-Balkar: Нальчик ()Kabardians, Balkars859,93912,470 km2 (4,815 sq mi)1936-12-05alt=Flag of Kalmykia|border|center|150x150pxalt=Map showing Kalmykia in Russia|border|center|150x150pxKalmykiaRepublic of Kalmykia ()Kalmyk: Хальмг — Хальмг Таңһч ()Elista () Kalmyk: Элст ()Kalmyks289,48174,731 km2 (28,854 sq mi)1935-10-22alt=Flag of Karachay-Cherkessia|border|center|150x150pxalt=Map showing Karachay-Cherkessia in Russia|border|center|150x150pxKarachay-CherkessiaKarachay-Cherkess Republic ()Karachay-Balkar: Къарачай-Черкесия — Къарачай-Черкес Республика ()Kabardian: Къэрэшей-Шэрджэсия — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ ()Cherkessk () Karachay-Balkar: Черкесск ()Kabardian: Шэрджэс къалэ ()Karachays, Kabardians477,85914,277 km2 (5,512 sq mi)1991-07-03alt=Flag of the Republic of Karelia|border|center|150x150pxalt=Map showing Karelia in Russia|border|center|150x150pxKareliaRepublic of Karelia ()Karelian: Karjala — Karjalan tazavalduPetrozavodsk ()Karelian: PetroskoiKarelians643,548180,520 km2 (69,699 sq mi)1923-06-27alt=Flag of Khakassia|border|center|150x150pxalt=Map showing Khakassia in Russia|border|center|150x150pxKhakassiaRepublic of Khakassia ()Khakas: Хакасия — Хакас Республиказы (Khakasiya — Khakas Respublikazy)Abakan ()Khakas: Абахан (Abakhan)Khakas532,40361,569 km2 (23,772 sq mi)1991-07-03alt=Flag of the Komi Republic|border|center|150x150pxalt=Map showing Komi in Russia|border|center|150x150pxKomiKomi Republic ()Komi: Коми — Коми Республика ()Syktyvkar ()Komi: Сыктывкар ()Komi901,189416,774 km2 (160,917 sq mi)1936-12-05alt=Flag of Mari El|border|center|150x150pxalt=Map showing Mari El in Russia|border|center|150x150pxMari ElMari El Republic ()Hill Mari: Мары Эл — Мары Эл Республик ()Meadow Mari: Марий Эл — Марий Эл Республик ()Yoshkar-Ola ()Hill Mari: Йошкар-Ола ()Meadow Mari: Йошкар-Ола ()Mari696,45923,375 km2 (9,025 sq mi)1936-12-05alt=Flag of Mordovia|border|center|150x150pxalt=Map showing Mordovia in Russia|border|center|150x150pxMordoviaRepublic of Mordovia ()Moksha: Мордовия — Мордовия Pеспубликась ()Erzya: Мордовия — Мордовия Республикась ()Saransk ()Moksha: Саранош ()Erzya: Саран ош ()Mordvins834,75526,128 km2 (10,088 sq mi)1934-12-20alt=Flag of North Ossetia–Alania|border|center|150x150pxalt=Map showing North Ossetia–Alania in Russia|border|center|150x150pxNorth Ossetia–AlaniaRepublic of North Ossetia–Alania ()Ossetian: Цӕгат Ирыстон–Алани — Республикӕ Цӕгат Ирыстон–Алани ()Vladikavkaz ()Ossetian: Дзæуджыхъæу ()Ossetians712,9807,987 km2 (3,084 sq mi)1936-12-05alt=Flag of the Sakha Republic|border|center|150x150pxalt=Map showing the Sakha Republic in Russia|border|center|150x150pxSakhaSakha Republic ()Yakut: Caxa Сирэ — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ ()Yakutsk ()Yakut: Дьокуускай ()Yakuts958,5283,083,523 km2 (1,190,555 sq mi)1922-04-27alt=Flag of Tatarstan|border|center|150x150pxalt=Map showing Tatarstan in Russia|border|center|150x150pxTatarstanRepublic of Tatarstan ()Tatar: Татарстан — Татарстан Республикасы ()Kazan ()Tatar: Казан ()Tatars3,786,48867,847 km2 (26,196 sq mi)1920-06-25alt=Flag of Tuva|border|center|150x150pxalt=Map showing Tuva in Russia|border|center|150x150pxTuvaTuva Republic ()Tuvan: Тыва — Тыва Республика ()Kyzyl ()Tuvan: Кызыл ()Tuvans307,930168,604 km2 (65,098 sq mi)1961-10-10alt=Flag of Udmurtia|border|center|150x150pxalt=Map showing Udmurtia in Russia|border|center|150x150pxUdmurtiaUdmurt Republic ()Udmurt: Удмуртия — Удмурт Элькун ()Izhevsk ()Udmurt: Ижкар ()Udmurts1,521,42042,061 km2 (16,240 sq mi)1934-12-28

 Demographics trend 
Ethnic groupTitular (%)Russians (%)other (%)Republic197919892002201019791989200220101979198920022010Adygea21,3 22,1 24,1 25,270,8 68,0 64,4 63,6Altai29,1 31,0 33,4 33,963,3 60,4 57,4 56,65,6 5,9 (Kazakhs) 6,2Bashkortostan24,3 21,9 29,7 29,540,3 39,2 36,3 36,124,5 28,4 24,1 (Tatars) 25,4Buryatia23,0 24,0 27,8 3072,1 69,9 67,8 66,1Chechnya52,9 57,8 93,4 95,331,7 23,1 3,6 1,9Chuvashia68,4 67,7 67,6 67,726,0 26,6 26,5 26,9Dagestan86,011,0 9,2 4,6 3,6Ingushetia11,7 12,9[lower-alpha 6] 77,2 94,131,7 23,1 1,1 0,8Kabardino-Balkaria45,6 52,2 55,3 57,235,1 31,9 25,1 22,59,0 9,4 11,6 12,7Kalmykia41,4 45,3 53,3 57,442,7 37,6 33,5 30,2Karachay-Cherkessia29,7 31,2 38,5 4145,0 42,4 33,6 31,69,3 9,7 11,2 11,9Karelia11,1 10,0 9,2 7,471,3 73,6 76,6 82,2Komi25,3 23,3 25,1 23,756,7 57,7 59,5 65,1Khakassia11,4 11,1 11,9 12,179,5 79,4 80,2 81,7Mari El43,6 43,3 42,8 43,947,6 47,447,447,4Mordovia34,2 32,5 31,9 4059,7 60,860,8 53,4North Ossetia–Alania50,5 52,9 62,7 65,134,0 29,9 23,1 20,8Yakutia36,9 33,4 45,5 49,950,5 50,3 41,1 37,8Tatarstan47,7 48,4 52,9 53,244,0 43,2 39,4 39,7Tuva60,4 64,3 77,0 8236,2 32,0 20,1 16,3Udmurtia32,2 30,9 29,3 2858,3 58,9 60,1 62,2

 Notes 


 နိဿဲ 

ကဏ္ဍ:BEHM