Жорчидай

Жорчидай (монгол бичгийн галиг: Jürčedey; хятадаар: 朮赤台, пиньинь: Shù chì tái; Жүрчидэй, Зүрчидэй) нь Хамаг Монгол, Их Монгол Улсын уруд аймгийн мянганы ноён, Чингис хааны хошууч жанжны нэг. 

 Товч намтар 
Тэрээр түүхэнд анх 1192 оны Даланбалжудын Арван гурван хүрээний байлдаанд Жамухын талд байлдсан ч, түүний харгис хэрцгийг жигшиж түүнээс салан Тэмүжин ханыг түшихээр мангудын Хуйлдар ноёны хамт урууд аймгаа удирдан дагаар орсон. Энэ үеэс эхлэн Чингис хааны явуулсан 1204 он хүртлэх бүх дайн байлдааны манлайд Хуйлдар ноёны хамт уруд, мангуд цэргээр хошуучлан байлдаж явсан.

Тэр дундаас 1203 онд Хэрэйдийн Тоорил хан, нялх Сэнгүм нарын удирдсан хэрэйд, монгол аймгийн цэргүүд Чингис хааныг барихаар нэхэж явсаар Хархалзан элээтэд болсон Муу Өндөрийн байлдаанд хоёр талын цэргүүд тулгаран байлдахад Хуйлдарын хамт манлайд хошуучлан байлдаж, Хадаг баатрын удирдсан Жирхин аймгийн цэргүүдийг дараад, тэдний араас ирсэн Ачиг Ширүн ноёны захирсан Түмэн Түбэгэн аймгийн цэрэгтэй байлдахад мангудын Хуйлдар ноён шархдаж мориноос унахад, Жорчидай ноён уруд цэргээ захиран Хуйлдарыг авраад Ачиг Ширүний цэргүүдийг ялаад, цааш Олон Донгайдын цэргийг байлдан ялаад, араас нь ирсэн Тоорил ханы торгон цэргийн жанжин Хориширэмүн тайжийн удирдсан мянган турхаг цэрэгтэй байлдан ухрааж, Хэрэйдийн давуу хүчтэй амжилттай байлдаж ухраасан. Тэр өдрийн оройдоо Чингис хааныг даган зугтсаар Буйр нуурын зүгт явсаар Чингис хаан үлдсэн 4600 цэргийн 2300 цэргийг Жорчидайгаар захируулж, Тэрхэг Эмэл ноёнтой хонгирадыг дагаар оруулахаар илгээсэнд цус гаргалгүй дагаар оруулав. Удалгүй Чингис хаан тарж бутарсан цэргээ цуглуулан хэрэйдийн цэргүүдийг гэнэдүүлэн дайрахад тэрээр Архай Хасарын хамтаар манлайд явсаар, Жэжээр өндрийн Жэр хавцгайд найрлаж байсан хэрэйдийн цэргийн хүрээг бүслэн 3 өдөр, 3 шөнө байлдаж ялсан. Харин Найманыг дарсан Наху гүний байлдаанд манлайд явалгүй гол цэргийн бүрэлдэхүүнд явж байлдсан. 

1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулахад 6-р мянганы ноён болж, уруд аймгаа урьдын адил захирах болж, мөн Чингис хааны бага хатан болсон хэрэйдийн Жаха Хамбугийн охин Ибага бэхийг түүнд өгөхдөө "Ибага хатнаа чамд өгөв. Чи дөрвөн мянган уруудаа мэдэж захиртугай" гэж зарлиг буулгав. Чингис хааны зарлигаар хааны ордыг хамгаалах турхаг цэргийг өргөтгөн Хэшигтэн цэргийг байгуулахад Жорчидайн ураг Чанайгаар нэг мянган турхаг цэргийг захируулжээ. 

Алтан улсын эсрэг дайнд 1213 онд Хасарын захирсан зүүн жигүүрийн цэрэгт багтаж, зүрчидийн хойд нийслэл хавийн олон хотыг байлдан эзлэхэд цэргээ удирдан дайтаж байсан. Түүний удмынхан Монголын эзэнт гүрний үед монголын хаанд үнэнчээр зүтгэж, монгол нутагт байсан нь 1217 онд Мухулай ноёныг улсын вангаар томилж, таван аймгийн ноёд цэргийг захируулж, Алтан улсыг байлдан эзлэх цэргийн хүч болгосны дотор уруд аймаг багтсан. Түүний хэзээ нас барсан нь тодорхойгүй.  

 Удам 
Алтан улсыг эзлэсний дараа Өгэдэй хааны зарлигаар 1235 онд Жүрчидэй ноёны захирсан уруд аймагт 5 өрхийн ёнгор тушаах Дэжоу (德州)-гийн 20,000 өрх өгсөн ч, 1319 онд шалгаж үзэхэд 7146 өрх байснаас жил бүр 2948 жин бөс даавууг татвар болгон авч байв. 1281 онд Хубилай хааны үед өмнөд хятадын зоос тушаах Ляньжоу чөлгөөний (連州路) 21000 өрх соёрхосноос жилд 840 мөнгөн ембүү авах болжээ. 

Түүний хүү Хөхдэй ноёнд Өгөөдэй хааны үеэс Хубилай хааны үе хүртэл дөрвөн хаанд зүтгэж, эцэг өвгөдийн олон гавьяаг үнэлж дэчин жүн ван (德清郡王) цол, алтан тамга соёрхосныг Юань улс мөхтөл 9 хүн залгамжлав. 

 Жүрчидай ноён
 Хөхдэй ноён
Дуанжэн (端真) баатар, жүн ван
Хада ноён: Аригбөхийн эсрэг байлдаанд Хубилай хааны цэргийн манлайд цэрэг удирдан байлдсан. Ли Таний бослогыг дарахад идэвхтэй оролцсон.
Тогоон ноён: 1276 оны Цэцэгт ван, Зургаадай ноёны бослогыг дарж, Ширэги, Юбухур нарын хүчтэй удаа дараалан байлдсан. Наянгийн тэргүүлсэн бослогыг дарах тулалдаанд дүү Чинтунгийн хамт цэрэг удирдан оролцсон. 
Долай
Даштөмөр
Харабуха
Ринчинбал
Чинтун

 Эшлэл 

Ангилал:12-р зуунд төрсөн
Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн
Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн
Ангилал:Их Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн