Адам Чарторыски

thumb
Гүн А́дам Чарторы́ски (польш. Adam Jerzy Czartoryski; 1770 оны 1-р сарын 14-нд Варшав хотод төрсөн — 1861 оны 7-р сарын 15-нд Францын Монфермей хотод нас барсан) — польшийн төрийн зүтгэлтэн, сурвалжит Чарторыски угсааны тэргүүн. Польшийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэгчид түүнийг Польшийн хаан болгох гэж нэг бус удаа зүтгүүлсэн юм. 
1804–1806 онд Оросын эзэнт гүрний Гадаад хэргийн сайд, 1830 онд I Николай Романовын хааны ордны Их танхимын гишүүн, 1815 онд Польшийн Вант Улсын Түр Засгийн газрын дэд ерөнхийлөгч, Польшийн Вант Улсын Сенатор-Воевод (1815), Польшийн Вант Улсын Үндэсний Засгийн газрын тэргүүн (1831), Сенатын дарга, зохиолч, яруу найрагч, урлаг, соёлын ивээн тэтгэгч, Цагаан бүргэдийн одонгоор шагнагдсан (1815), 1798 онд Оросын Мальтагийн одонгийн Католик шашны Их Приорийн Их сангийн захирал. "Отел Ламберт" консерватив-либерал улс төрийн лагерийг үүсгэн байгуулагч.

 Намтар 
Тэрээр Оросын Подольск муж нутгийн генерал, Гүн Литвийн Армийн дэслэгч генерал Адам Казимеж Чарторыски (1734–1823), мөн Флемминг овогтой Изабела нарын хүү юм. Амьдралынхаа туршид түүний жинхэнэ эцэг нь Варшавт сууж байсан Оросын элч Николай Репнин байсан гэсэн цуурхал тархсан байдаг.

Тэрээр 1794 онд Костюшкогийн бослогод оролцохыг оролдсон боловч Австрийн засгийн газрын тушаалаар Брюссельд баривчлагджээ. Улмаар Лолмын II Екатерина Чарторыски нарын эдлэн газрыг хураахыг тушаажээ. Австрийн эзэн хаан II Франц (герман. Franz II,  Franz Joseph Karl ) -ын зуучлалын үеэр II Екатерина залуу гүн Адам, Константин нар Оросын албанд орвол шийдвэрээ эргэн харахаа амласан ажээ. Ингээд ах Адам, дүү Константин Чарторыски хоёр 1795 оны 5-р сарын 12-нд Санкт-Петербургт ирээд Оросын гвардийн офицерууд болсон байна. 

Удалгүй хувь заяаны гэнэтийн эргэлт гарч Адам Чарторыски Оросын Их гүн Александр Павловичтай танилцаж түүний хамгийн их итгэмжлэгдсэн хүн болсон байна. Тэдний хооронд дотно нөхөрлөл үүссэн тул I Павел хаан 1799 онд түүнийг Сардинд Элчин сайдаар илгээсэн байна. 1801 онд Чарторыски Санкт-Петербург руу буцаж ирэхэд түүний найз Их гүн Александр Оросын эзэн хаан болсон юм. I Александр хаан энэ үед Адамаас  зөвлөгөө авдаг хамгийн дотны хамтрагчдын нэг болгож шинэ засгийн газрын шинэчлэлийн төлөвлөгөөг хэлэлцсэн нууц хороонд идэвхтэй оролцож иржээ. Удалгүй 1804 онд гүн Адам Чарторыскийг Оросын Гадаад хэргийн сайдаар томилов. Тэрээр Орос улс Австри, Англитай холбоо тогтоож, Наполеонд дайн зарлаж Европын дахин зохион байгуулалт хийх зоримог төлөвлөгөө боловсруулсан байна. Энэхүү төлөвлөгөөнд Польш-Литвийн улсыг сэргээхийг тусгасан боловч Орос улстай нягт улс төрийн холбоотон байв. Гэсэн хэдий ч Аустерлицын тулалдаанд ялагдсанаар Эзэн хаан энэ төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхээсээ татгалзсан байна. 

1806 онд Адам Чарторыскийг Гадаад хэргийн сайдын албан тушаалаа орхиж 1810 онд Санкт-Петербургээс явжээ. 

Польшийн Пулавад суурьшсан гүн Адам Чарторыски Польшууд болон Оросын хаан ширээний хоорондох зуучлагч биш, харин Оросын эсрэг чиглэсэн Польшийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний зохион байгуулагчдын нэг болсон байна. 

1830 оны 11-р сард Польшийн бослого дэгдсэнээр тэрээр Захиргааны зөвлөлийн гишүүн болжээ. 1830 оны 12-р сараас Адам Чарторыски Түр Засгийн газрын дарга (пол. Rząd Tymczasowy), дараа нь 1831 оны 8-р сарын 15 хүртэл Үндэсний Засгийн газрын дарга (пол. Rząd Narodowy) байв. Бослогыг дарагдсаны дараа тэрээр цагаачилсан юм.

1833 оноос Адам Парист суурьшжээ. Тэрээр Польшийн цагаачдын нийгэмлэгийн консерватив жигүүр болох "Тавдугаар сарын 3-ны Хаант төрийн холбоо"-г удирдаж байв. Тэрээр Баруун Европын гүрнүүдийн Оросын эсрэг бодлогыг, мөн засгийн газрын эсрэг хувьсгалт болон үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжиж, тэдний амжилт Польшийг сэргээнэ гэж найдаж байв. Крымын дайны үеэр тэрээр Турк дахь Польшийн цэргийн анги нэгтгэлүүдийг дэмжиж байв. 1856 оны 3-р сард Парисын гэрээ байгуулсны дараа тэрээр улс төрийн үйл ажиллагаагаа орхисон.