Мандалын Бат-Очир

Мандалын Бат-Очир (1895 онд Амгаланбаатар хотод төрсөн- 1938 оны 3-р сарын 12-нд буудуулан хороогдсон)- Монгол улсын төрийн зүтгэлтэн. Ардын Засгийн газрын Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны эрхэлсэн түшмэл буюу дарга байсан. Монголд шуудангийн анхны маркийг санаачлагч, харилцаа холбоо, тээврийн салбарыг үүсгэн байгуулагч. 

 Намтар 
Мандалын Бат-очир нь Зайсан Сармандалын (Хэлмэгдсэний дараа овог нь Мандал болж өөрчлөгдсөн) хүү болж 1895 онд төрсөн. Монголоос 1913-1916 онд Хаант Орос улсын Эрхүү хотод суралцсан анхны 9 сурагчийн нэг. 

1921 оны 11-р сарын 13-наас 1923 оны 12-р сарын 25-ныг хүртэл Ардын Засгийн газрын Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хорооны эрхэлсэн түшмэл буюу даргаар томилсон байна. М.Бат-Очир нь Цахилгаан мэдээ, сэтгүүлийн ерөнхий хорооны даргаар ажиллахдаа шуудангийн марктай болох санаачилга гаргаж, маркийн зураг төслийг боловсруулж Засгийн газарт хянуулахаар өргөн мэдүүлсэн байна. Ажлаа өгснийх нь дараа буюу 1924 оны 6-р сард Монгол Улсын анхны марк “Элдэв-Очир” гарсан түүхтэй.

М.Бат-Очир Монголын Худалдаа, аж үйлдвэрийн банк буюу өнөөгийн Монголбанкны анхны удирдах ажилтнуудын нэг байжээ. 1924 онд 6-р сарын 2-нд Оростой хамтарч байгуулсан Монголын Худалдаа ба аж үйлдвэрийн банкны нийт 22 албан хаагчийн дөрөв нь монгол бөгөөд тэдний нэг нь М.Бат-Очир юм. Тэрээр Мөнгөний явдлыг шинэчлэн сайжруулах комисс байгуулагдахад анхнаас нь ажиллаж 1, 2, 5, 10, 25, 100-тын дэвсгэрт 1925 онд гүйлгээнд гаргахад манлайлан ороцлсон юм. Том мөнгө буюу 100, 50, 25 төгрөгийн дэвсгэртэд таван хүн гарын үсэг зурсны хоёр нь монгол бөгөөд Монголын талыг төлөөлж Банкны ерөнхий хорооны гишүүн М. Бат-Очир, Цэдэн-Иш нар гарын үсгээ мөнхлөн үлдээсэн байдаг.

1929 онд Монголбанкнаас чөлөөлөгдөж, Монгол транс, Монгол тээхд 1938 он буюу хэлмэгдэх хүртлээ ажиллажээ. Тээврийн салбарын төв байгууллага нь 1929 оноос Монгол транс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад 1936 оноос Монгол Улсын мэдэлд шилжсэн. Монгол тээх нь төрийн болон хувийн ААН-үүдийг нэгдсэн зохион байгуулалтаар хангадаг бөгөөд М.Бат-Очир анхны даргаар нь ажиллаж байгаад, “Монгол тээх”-ийн Ерөнхий хорооны гишүүнээр ажиллах болсон. 1926 онд Улаанбаатарт Чийдэнгийн хорооны зүүн талд анхны Шатахуун түгээх станцыг барьсан бол 1936 он гэхэд Монгол 70 орчим ШТС-тай болсон байв. УБ-Өндөрхаан, УБ-Алтанбулаг, УБ-Сулинхээр, УБ-Хадаас буюу Булганы Дашинчилэн хүрэх чиглэлд морин өртөөг эдийн засгийн эргэлтэд оруулжээ. Хуучин 47 морин өртөө байсан ба долоо хоногт 2-3 удаа өртөөгөөр зорчигч тээвэрлэж байв.

1937 онд “Заговор” /Хуйвалдаан/ хэрэг хэмээх 115 хүний нэрийн жагсаалтыг Зөвлөлтөөс авчирч, Засгийн газрын эрх бүхий хүмүүст танилцуулж, Японы тагнуултай холбоотой энэ хүмүүсийг яаралтай баривчил гэсэн чиглэл өгчээ. “Заговор”-ын жагсаалтын 47-рт М.Бат-Очирын нэр байв.

1937 оны 9-р сард Монгол трансын Ерөнхий хорооны дарга Яндагийг, 12-р сард “Монгол транс”-ын Ерөнхий хорооны орлогч дарга Лувсандоог баривчилсан. Энэ хоёр хүний мэдүүлгээр М.Бат-Очирын нэрийг гаргаж авчээ. Ингээд М.Бат-Очирыг “Монгол Тээх”-ийн II баазын даргаар ажиллаж байхад нь 1938 оны 2-р сарын 8-ны өдөр Дотоод явдлын яамны сайд Маршал Х.Чойбалсангийн дайчлан баривчлах 190 дугаар ордерыг нэг өдрийн хугацаатай олгож, олгосон даруйдаа баривчилсан байна.

Багачуудыг Орост биш, Герман, Франц зэрэг хөрөнгөтөн оронд сургах ёстой гэсэн санал тавьсан гэж буруутгасан байдаг.

Орос сургагч багш нартай харилцаа муу, сургагч нарт шүүмжлэлтэй хандсаныг өлгөн авч, ач холбогдол өгсөн байна. М.Бат-Очир “Орос зөвлөхүүдийг буцаах ёстой. Монголын түүх соёл, нөхцөл байдлыг мэдэхгүй оросууд ирж зөвлөснөөр Монголын эдийн засаг, асуудал өөр тийш явж байна. Хэрэв зөвлөх ирүүлбэл Монголыг сайн мэдэх хүн байвал зохистой гэх мэт улс орныхоо эрх ашигт нийцсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьснаараа хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгүүлэх хатуу чанга ялд унажээ.

Эцэст нь Онц бөгөөд бүрэн эрхт комиссын 1938 оны 4-р сарын 15-нд Шүүх цаазын бичгийн 43, 44, 45-р зүйлд заасан гэмт хэрэг үйлдсэн гэж мөрдөн байцаалтын 260 дугаартай хавтаст хэрэг, 15 хуудас ялын төлөвлөгөөтэйгээр хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэсэн байна.

ХХ зууны Монголын сор болсон сэхээтнүүдийн нэг, төр нийгмийн зүтгэлтэн Мандалын Бат-Очирыг 1938 оны 2-р сарын 8-нд баривчилж, 3-р сарын 12-ныг хүртэл 1 сар 4 хоног хорьсны эцэст буудан хороожээ.