Монгол хундаган

Шинжлэх ухааны нэр:Adonis mongolia Simon
Нутгийн нэр:Омбо-цавдан, Цагаан барвад, Бууцны цагаан, Хорт цагаан
Төвд нэр:Барбад
Англи нэр: Mongolian Peasan't eye, Mongolia Adonis
Холтсон цэцгийн овог - Ranunculaceae

Үндсэн шинж
Энэ нь 9-35 см өндөр иштэй олон наст өвслөг ургамал. Доод хэсэгтээ ихэвчлэн салаалж үндэс болон хувирсан буюу бараандуу хүрэн өнгийн нэлээд бүдүүн (0.8-1.1 см), 4.0-7.0 см урт, босоо үндэслэг иштэй. Ташуу өөдөө сарвааж гарсан цөөн (2-3) салаа бүхий усгуй, цайвар ногоон өнгийн бөөрөнхий шулуун иштэй. Ишний доод хэсэг (8-11.5 см) хөрсөнд байрлана. Тэр нь хөрс маягийн хүрэндүү шаравтар өнгийн нимгэн навчисаар хучигдсан байна. Навч нь хоёр юмуу гурав дахин өдлөн цуурч өндгөрхүү юмуу ромборхуу салбан үүсгэнэ. Ишний үзүүр орчмын навчис суумал. Сагсны голч 2-6 см иш ба салаануудын үзүүрт нэжгээдээрээ байрлана. Цоморлигийн навчис 1.1 1.5 см урт, 0.6-0.8 см өргөн бөгөөд тууш татсан олон ширхэг хөх ягаандуу өнгийн судалтай, усгүй, өндгөн хэлбэртэй. Дэлбээнүүд хурц цагаан өнгөтэй, 12-18 ширхэг, мохоо үзүүртэй, уртавтар зууван буюу зууван дугариг хэлбэртэй, 15-28 мм урт, 5-10 мм өргөн бүтэн ирмэгтэй. Үр жимс нь 3-5 мм урт, 2-3 мм өргөн, өндгөн хэлбэртэй, гаднаа үрчлээтэй, жижиг цайвар бор үстэй, доош эргэсэн жижиг дэгээ маягийн сэртэнтэй. 05 дугаар сарын сүүлчээр 06 дугаар сарын 2-р хагас хүртэл цэцэглэнэ.
Тархалт: Хөвс., Ханг., Дунд. Халх.

Химийн бүрэлдхүүн
Монгол алтан хундаганы газар дээрх хэсэг, үр үндсэнд зүрхний үйл ажиллагааг сайжруулах үйлдэлтэй гликозидын хэмжээ 0,40-0,55% хүрч байгаа явдал нь Европын хаврын алтан хундаганыхаас 2 дахин илүү байгааг харуулж байна. Гликозидын дотор строфантин, адонитоксин, цимарин, олигрозил прокромид зэрэг 13 төрлийн гликозид байгаа нь хаврын алтан хундагынхаас 3-4 гликозидоор илүү байгаа юм. Газрын дээрх хэсэгт лютеолин, кемпферол, лютеолины колиозна, ориентин - флавоноидууд, умбеллиферон, скополетин зэрэг кумарин агуулна.

Эмийн үйлчилгээ
Алтан хундаганы гликозидууд зүрхний гликозид агуулсан бусад ургамлуудын гликозидүүдийн нэгэн адил зүрхний булчинд хуримтлагдан зүрхний булчин мэдрэлийн аппаратанд шууд сонгомол нөлөөлж сэрэхүй чанарыг нэмэгдүүлэх, тэнэмэл мэдрэлийн төвийг сэргээх үйлдэл үзүүлнэ. Ийм нөлөөллийн дунд зүрхний систолын агшилт хүчтэй болж агшилтын хэм удааширан диастолын сулралт удаан, гуйцэд болох зэргээр зүрхэнд орох, гарах цусны хэмжээ нэмэгдэнэ.Зүрхний агшилтын хэм удаашрах явдал тэнэмэл мэдрэлийн төвийг сэрэхүй чанар ихсэж саатуулах нөлөөлөл нэмэгдсэндээ холбоотой. Цусны эргэлтийн зогсолтын үзэгдэлтэй үед ба тараагуурын цусны даралт багассан үед алтан хундаганы гликозидуудийн нөлөөллөөр цусны даралт нэмэгдэнэ. Зүрхний гликозидууд төв мэдрэлийн тогтолцоонд номойруулах, хэвлийн хөндийн эрхтнүүдийн судас нарийсаж бөөрний судсууд бага зэрэг өргөсөх, шээс ялгаралт нэмэгдэнэ. Алтан хундаганы гликозидууд фармакологийн үйлдэлээр хуруувчин цэцгийнхээс хэд дахин сул бөгөөд химийн хэврэг нэгдлүүд учраас амьтны бие махбодид үзүүлэх уйлдэл нь богино хугацаанд үргэлжилж кумуляцийн (хуримтлалын) үйлдэл үл үзүүлнэ.
Хэрэглэх заалт: бөөрний цочмог ба ужиг үрэвслүүд, зүрх, бөөрний өвчнөөс шалтгаалсан хаван, ялангуяа хаврын алтан хундагыг Европын ардын эмнэлэгт зүрхний өвчнүүд. амьсгал давчдах, хижиг, томуу, улаан эсэргэнэ (скарлатин) мэтийн халдварт өвчнүүдийн үед өргөн хэрэглэж байжээ.
Монгол ардын эмнэлэгт шинэ алтан хундагыг (омбо чавдан, цагаан барвад гэж нэрлэн) ид цэцэглэж буй үед түүж ихэвчлэн усан ханд хэлбэрээр зүрх сулрах, бие хөл хавагнах, шээс хаагдах,  амьсгаадах үед хэрэглэдэг. 

Бусад
Шинжлэх ухааны эмнэлэгт Монгол, Сибирь алтан хундаганы газрын дээрх хэсгийг цэцэглэж буй үед түүж энгийн ханд, микстур, хуурай экстракт, шинэ галений бэлдмэл-адонизид хэлбэрээр зүрхний ужиг гажиг, невроз зэрэг зүрх, судасны тогтолцооны бусад өвчнүүдийн үед  хэрэглэнэ.

Ангилал:Эмийн ургамал