Парфын улс

Парфын улс (мөн Аршакидын улс) нь МЭӨ 247-с МЭ 224 онд эртний Ираны нутагт оршиж байсан улс юм.. Парни аймгийн хан I Аршак анх Селевкидийн улсаас салан тусгаарлаад байсан Парф сатрап"баруун Хорасан",  үз. гэх аймгийг эзлэн авснаар Парфын улсын үндсийг тавьжээ. I Митридат хааны үед (МЭ 171-132 он) Селевкидийн улсаас Медиа, Месопотамийг эзлэн дагуулснаар нутаг дэвсгэрээ их тэлж байсан бол Парф улс оргил үедээ хойд Евфрат буюу одоогийн дорнод Туркийн нутгаас Афганистан, баруун Пакистан хүртэлх өргөн уудам нутгийг мэдэлдээ оруулж явжээ. Газар дундын тэнгисийн сав газрыг нэгтгэн захираад байсан Ромын эзэнт гүрэн, хятадын Хань улсын холбож байсан торгоны зам тус улсаар дайрдаг байсан учир худалдаа арилжааны төв байв.

Парфууд Перс, Эллинист гэх зэрэг улсынхаа харьяа байсан олон соёлоос урлаг, архитектур, шашин шүтлэг, хувцас дээлийг өвлөн ашиглаж байв. Оршин тогтнож байсан хугацааныхаа эхний хагаст Грек соёлын нөлөөнд автаж байсан бол яваандаа Иран соёл аажмаар сэргэжээ. Аршакидын хаад Ахеменидын эзэнт гүрний хаадтай адил өөрсдийгөө "Хаадын хаан" хэмээн өргөмжилдөг байсан. Ялгаатай нь, Ахеменидын хаад сатрап буюу ноёдыг томилон бүс нутгийг захируулдаг байсан бол Аршакидын хаад тухайн нутгийн хаадыг вассал болгон хүлээн зөвшөөрдөг байсан юм.
Мөн цөөн тооны сатрапуудыг голдуу алс хязгаарын нутагт томилдог байсан ч эдгээр сатрапууд Ахеменидын үеийн сатрапыг бодвол эрх мэдэл багатай байжээ. Газар нутаг өрнө зүг тэлснээр нийслэлээ Ниса хотоос Тигр голын дагуу орших Ктесифон руу (өнөөгийн Багдадын өмнө зүг) шилжүүлсэн байдаг. Дараа нь ч хэд хэдэн удаа нийслэлээ нүүлгэсэн.

Эхэн үедээ баруун талдаа Селевкидтэй, хойноо Скифүүдтэй байлдаж баруун тийш нутгаа тэлэн Арменийн улс, цаашлаад Ромын Бүгд Найрамдах Улстай хиллэх болов. Ром Парф хоёр Арменийг хяналтандаа байлгахаар өрсөлдөж өөрсдийн талын хаадыг тавьдаг байжээ. Парфууд МЭӨ 53 онд Каррахын тулалдаанд Марк Лициний Крассыг бут цохиж, МЭӨ 40-39 онд Левантыг бараг бүтэн эзлэв. МЭӨ 36 онд Марк Антони ноён Парфыг хариу довтолж аян дайн хийв. Дараагийн зуунуудад ч мөн Ромын хэд хэдэн эзэн хаад Ром-Парфын дайнд Мезопотемийг дайлж, Селевк Ктесифон хотуудыг эзэлж байжээ. Харин Парф улс сулрах болсон шалтгаан нь гадны эзлэн түрэмгүйлэл бус, хаан ширээний төлөөх тэмцэл, иргэний дайн байлаа. МЭ 224 онд Персис аймгийн хан I Ардашир Аршакидын эсрэг босч, сүүлчийн хаан IV Артабаныг хөнөөснөөр Парфын улс мөхжээ. Улмаар Ардашир Иран, Ойрхи дорнодыг 7-р зуун хүртэл захирч байсан Сасаны улсыг байгуулсан юм. Аршакидын династ харин огт тасралгүй, хаад ноёд нь Армени, Кавказын Ибер, Кавказ Албаныг захирсаар байв.

Сасаны улс, Ахеменидын улсын сурвалжуудтай харьцуулбал Парф, Грек хэл дээрх Парфын сурвалж ховор, ихэнх түүх нь Грек, Ром, Хань улсын сурвалжуудаас олджээ. Хань улс Парф улсад Хүннү улсын эсрэг холбоо байгуулах санал тавьж байсан баримт бий.

 Эх сурвалж 

 Ном зүй 


 .
 .
 .

 .
 .

 .


Ангилал:Азийн түүхэн улс
Ангилал:МЭӨ 247 он
Ангилал:МЭӨ 240-д онд байгуулагдсан
Ангилал:224 онд татан буугдсан
Ангилал:Аршакидын династ
Ангилал:Эртний Афганистаны түүх
Ангилал:Эртний Пакистаны түүх
Ангилал:Эртний Кавказын түүх
Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод