Жигд дагуул

Жигд дагуул

Одон орон судлалд жигд дагуул буюу жигд хиймэл дагуул нь тухайн гаригийн экваторын хавтгайтай харьцангуй ойр, тогтвортой дугуй хэлбэртэй тойрог замыг даган эргэх биет дагуулыг хэлдэг. Эдгээр дагуулууд нь ихэвчлэн гаригийнхаа эргэн тойронд оршиж байсан “хийн болон хэлтэрхий” диск материалын үлдэгдлээс үүсэж бий болно (том гариг хоорондын мөргөлдөөн, прото-гаригийн дискт үлдсэн үлдэгдэл гэх мэт хүчин зүйлс багтана). Дөнгөж үүсэж буй жигд дагуулууд нь гаригийн эргэн тойронд орших дискт хуримтлагдсан материалуудыг өөртөө татан авч, гаригийн хуримтлалын (planetary accretion) үйл явцтай адилхан үүснэ. Харин жигд бус дагуулууд нь тухайн гаригийн тойрог замд баригдахаасаа өмнө бие даан үүсдэг.

Жигд дагуулуудын физик шинж чанар нь маш олон янз байдаг. Хамгийн том жигд дагуулууд нь таталцлын хувьд дугуй байж чадахаар том хэмжээтэй бөгөөд Ганимед болон Титан гэх хоёр жигд дагуул нь Буд гаригаас ч том хэмжээтэй. Том жигд дагуулууд нь нарийн төвөгтэй геологийн бүтэцтэй байх боловч зарим нь агаар мандалтай. Түүнээс зөвхөн нэг жигд дагуул болох Титан нь цаг уур, уур амьсгалыг дэмжих чадвартай нягт агаар мандалтай байдаг байна. Ийм нарийн төвөгтэй байдлаас нь үүдэн дугуйрсан хэлбэртэй жигд дагуулуудыг гариг судлаачид тусгайлан гаригийн биет хэмээн авч үзэх тохиолдол бий. Харин хамгийн жижиг жигд дагуулууд идэвхтэй геологигүй байдаг. Ихэвчлэн хүчтэй солирын нөлөөгөөр үүссэн тогоотой, жигд бус хэлбэртэй бөгөөд жижиг солирууд болон бусад жижиг биеттэй төстэй харагддаг.

Нарны аймгийн зургаан гаригт нийт 60 жигд дагуул бий.
Үүний дотор 4 том гариг болох Бархасбадь, Санчир, Далай ван, Тэнгэрийн вангууд хамгийн олон, нарийн төвөгтэй жигд дагуулын системтэй. Мөн есөн одой төст гаригийн дор хаяж дөрөв нь жигд дагуулын системтэй: Плутон, Эрис, Хаумеа, Оркус.