Пропеллан

Органик химид пропеллан () гэдэг нь полицикл нүүрс-устөрөгчдийн нэг ангийг хэлдэг. Эдгээр нэгдлийн нүүрстөрөгчийн араг яс буюу бүтэц нь нүүрстөрөгч–нүүрстөрөгчийн ковалент холбоотой гурван цагаригаас тогтоно. Энэ ойлголтыг 1966 онд Д. Гинсбург анх гаргаж ирсэн. Жижиг цагаригтай пропелланууд маш их хүчдэлийн энерги агуулдаг тул тогтворгүй бөгөөд амархан урвалд орон стаффан зэрэг сонирхолтой бүтэцтэй полимерууд үүсгэдэг. Ийм шалтгаанаар пропеллан нь судалгааны чухал объект болсоор ирсэн.

“Пропеллан” гэсэн нэр нь молекулын бүтэц сэнсний (пропеллерын) хэлбэртэй төстэй гэж үзсэнээс үүдэлтэй. Өөрөөр хэлбэл, циклоалкан цагариг бүр нь сэнсний далавчийг, харин тэдний хуваалцсан C–C холбоо нь тэнхлэгийг төлөөлнө. Гурван цагаригт нийтлэг байдаг энэ холбоог ихэвчлэн гүүр холбоо, харин уг холбоонд оролцож буй нүүрстөрөгчийн атомуудыг гүүрийн толгойн атомууд гэж нэрлэдэг.

[1.1.1]пропеллан, [2.2.2]пропеллан зэрэг жижиг цагаригтай пропелланууд маш өндөр абсолют хүчдэлийн энерги агуулна. Гүүрийн толгойн хоёр нүүрстөрөгч нь урвуу тетраэдр геометр бүхий байрлалтай байдаг. Ийм хүчдэлийн улмаас эдгээр нэгдлүүд тогтворгүй, маш идэвхтэй байдаг. Гүүрийн толгойн хоорондох C–C холбоо амархан (заримдаа өөрөө) тасарч, хүчдэл багатай бициклик, бүр зарим тохиолдолд моноциклик нүүр-сустөрөгчид хувирдаг.