Түлш эрчим хүчний аж үйлдвэр

Монгол оронд эрчим хүчний салбарын хөгжил дэвшил нь тухайн үеийн нийгэм, төрийн байгуулалттай салшгүй холбоотой бөгөөд XIX зууны сүүл үеэс аж үйлдвэрт нэвтэрч эхлээд удаагүй байсан цахилгаан эрчим хүчний тоног төхөөрөмжүүдийг Ерөө, Бороо, Алтанбулаг зэрэг газруудад байсан гадаадын капиталын мэдлийн үйлдвэрүүдэд тавьж ашиглаж байсан ч чухамдаа манай орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд нөлөө үзүүлж чадаагүй юм. Монгол улсад цахилгаан эрчим хүчийг төр засгийн бодлогын хэмжээнд хөгжүүлэх анхны алхам 1911 онд тусгаар тогтносон Монголын төрийн үеэс эхэлсэн гэж үздэг.

Анхны цахилгаан станцад Локомобиль хэмээгдэх уурын тогоон дээр давхарлаж угсарсан уурын машин хэлбэртэй Германы Код фирмийн дулааны хүчний төхөөрөмж суурилагдан ажиллаж, улмаар 1923 онд тус бүр 30квт чадалтай хоёр генератор бүхий локомобилийн цахилгаан станц болгон ажиллуулсан байна.

Энэ л цаг үеэс эхлэн манай улсын түлш эрчим хүчний салбар хөгжлийн хэд хэдэн үе шатыг туулан эрчимтэй хөгжиж ирсэн байдаг.

Нэгдүгээр үе шат (1922-1940): Налайхын нүүрсийг түшиглүүлэн Монголын анхны дулааны цахилгаан станцыг 1934 онд байгуулснаар тус орны түлш, эрчим хүчний анхны цогцолбор бий болжээ. 1933-1939 онд Төв цахилгаан комбинатын хүч чадалыг нэмэгдүүлж, Улаанбаатар Налайхын хооронд 35квт-ын өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам, 43км нарийн төмөр замыг барьж ашиглалтанд оруулжээ.

Хоёрдугаар үе шат (1940-1960): Энэ хугацаанд нийслэлийн дулааны цахилгаан станцын хүчин чадал 3 дахин нэмэгдэж, техник технологийн шинэчлэлт хийгдэж Налайхын нүүрсний олборлолт жилд 600м. тонн-д хүрсэн бөгөөд аймгуудын төвүүдэд дизелийн цахилгаан станцууд баригдаж, Увс, Ховд, Дорнод аймгуудад нүүрсний уурхай байгуулсан байна. Мөн хөдөө орон нутгийн төвлөрсөн сум, сангийн аж ахуйнуудад суурин болон зөөврийн дизель агрегат бүхий цахилгаан станцууд байгуулагджээ.

Гуравдугаар үе шат (1960 оноос хойш): 1960 оноос эхлэн аж үйлдвэржүүлэлт эрчимтэй явагдаж Дархан, Эрдэнэтийн аж үйлдвэрийн цогцолборууд, Монголын Дорнод талд аж үйлдвэрийн зангилаа бүрэлдэн тогтож тэдгээрийг цахилгаан эрчим хүчээр хангах Шарын голын ил уурхайг түшиглэн Дарханы дулааны цахилгаан станц , Адуун-чулууны нүүрсний уурхайг түшиглэн Чойбалсан хотын дулааны цахилгаан станцууд тус тус баригджээ.

Өнөөгийн Монгол орны эрчим хүчний эх үүсвэр нь нийт 838мвт бүхий дулааны 7 цахилгаан станц, 25мвт хүчин чадалтай 3 усан цахилгаан станц, 3125квт нийлбэр хүчин чадалтай бага оврын усан цахилгаан станц, 491квт нийлбэр хүчин чадалтай 6 салхин цахилгаан станц, 1207,5квт нийлбэр хүчин чадалтай 14 нарны цахилгаан станц, 921,6квт нийлбэр хүчин чадалтай 11 нар салхины цахилгаан станцууд хөдөөгийн сумдуудад ажиллаж байна. Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах 220кв-н 1044км, 110кв-н 4730 орчим км, 35кв-н 8249км, 6-10-15кв-н 13852км шугамаар манай орны 21 аймаг,300 орчим сумдыг цахилгаан эрчим хүчээр хангаж байна.