Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир

"Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир" (монгол бичиг: ; манжаар: , латин галиг: Hesei toktobuha monggo hotong wang gung i iletun ulabun; хятад: 欽定外藩蒙古回部王公表傳; пиньинь: Qīndìng wàifān ménggǔ huí bù wáng gōngbiǎo chuán), товчоор "Илтгэл шастир" нь Манжийн Чин Улсын Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар монгол, хотон, төвөд аймаг, хошуудын угсаа залгамжилсан ноёдын намтар, нутаг орны түүхийг бичсэн 216 дэвтэр түүхийн эх сурвалж юм. Илтгэл шастирыг Монгол ноёдын үе үед залган бичиж байсан гэрийн түүх, угийн тэмдэглэлүүд болон XVII-XIX зууны эхэн үеийн монгол, манж, хятад, түвэд албан бичиг, данс хараанд тулгуурлан найруулан бичсэн.

 Бүтэц 
Энэхүү зохиолыг 1779 оноос манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны зарлигаар бичгийн утгачийн хүрээлэнгийн хятад түшмэл Ци Юньши тэргүүтэй сударч түшмэд бичиж эхлээд 1789 онд манж, хятад хэлээр эмхэтгэж дуусаад, монгол хэл рүү орчуулж, 1795 онд 120 дэвтэр зохиолыг манж, монгол, хятад хэл, бичгээр олон хувь барлаж, Чин улс даяар тараасан.

Хожим 1822-1824, 1836-1839, 1849-1851, 1855 онд дөрвөн удаа нэмэлтээр 96 дэвтэрийг бичиж, манж, монгол, хятад хэл бичгээр барлаж тараасныг "Зарлигаар тогтоосон залгаж зохиосон Гадаад мужийн Монгол, Хотон аймгийн ван гүнгүүдийн илтгэл шастир" гэж нэрлэдэг. Тус зохиолын эхний 120 дэвтэрд 16-р зуунаас 1790-ээд он хүртлэх үйл явдал, сүүлд зохиосон 96 дэвтэрд 1790-ээд оноос хойшх үеийн ноёдын намтар, нутаг орны цадиг түүх багтана. 

Энэ бүтээл нь Илтгэл, Шастир гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэнэ. “Илтгэл” хэсэгт зөвхөн аймаг бүрийн хэргэм залгамжилсан засаг, засаг бус ноёдын намтар, түүхэн үйл ажиллагааг хүн тус бүрээр хүснэгтлэн товч тодорхой оруулсан байдаг. Шастир хэсэг нь Шастирын хураангуй, Олдворын шастир гэх хоёр бүлэгт хуваагддаг. 

“Шастирын хураангуй” гэж нэгэн аймгийн ноёдын угсаа гарал, үе удмын сүлжээ, тус аймгийн ноёдын улс төрийн үйл ажиллагааг бүхэлд нь хураангуйлан өгүүлснийг хэлжээ. Харин “Олдворын шастир” гэж хэргэм бүхий ноён нэг бүрийн намтрыг хэлэх аж. “Олдворын шастир” гэдэг үг нь “олон /дараалсан/ шастир” гэсэн утгатай. Гэвч зарим багавтар аймагт “Шастирын хураангуй” гэсэн хэсэг байхгүй. Өмнө өгүүлсэн “Илтгэл” гэдэг бол үндсэндээ “Олдворын шастир”-ыг хураангуйлан, хүснэгтэд оруулсан хэлбэр гэж ойлгож болно.

 Судлагдсан байдал 
Илтгэл шастирыг 2006-2007 онд Ц.Цэрэндорж, Л.Эрдэнэболд, Д.Баржав, Н.Ганбат нарын эрдэмтэд монгол бичгээс кирилл үсэгт хөрвүүлж 1-78 хүртлэх дэвтэрийг 2 боть, 2022 онд 79-120 хүртлэх дэвтэрийг 1 ботьд багтаан тус тус хэвлүүлсэн.

 Гарчиг 
+Илтгэл шастирын гарчиг№ГарчигИлтгэл бүлэг1Хорчин, Жалайд, Дөрвөд, Горлос аймгийн илтгэл2Харчин, Түмэд аймгийн илтгэл 3Аухан, Найман, Баарин, Жаруд, Ар Хорчин, Онниуд, Хэшигтэн, Халхын зүүн гар аймгийн илтгэл 4Үзэмчин, Хуучид аймгийн илтгэл 5Дөрвөн хүүхэд, Муумянган, Урад, Халхын баруун гарын хошуу зэрэг аймгийн илтгэл 6Ордос аймгийн илтгэл7Халхын Түшээт хан аймгийн илтгэл8Халхын Сэцэн хан аймгийн илтгэл9Халхын Засагт хан аймгийн илтгэл10Халхын Сайн ноён аймгийн илтгэл11Алашаагийн Ойрад, Хөхнуурын Ойрад аймгийн илтгэл12Төвөдийн Монгол, Цорос, Дөрвөд аймгийн илтгэл 13Торгууд, Хошууд аймгийн илтгэл14Хами, Турфаны хотон аймгийн илтгэл15Хөх хотын Түмэд, Цахарын Хошууд, Хармөрөн мужид суусан Ойрад, Ховдод суусан Захчины илтгэл 16Нийслэл хотод суусан Хотон, Шинжаанд суусан Хотон аймгийн илтгэл Шастир бүлэг17Хорчин аймгийн шастирын хураангуй, Түшээт хан Уубагийн олдворын шастир 18Хорчины засаг хошой дархан баатар чин ван Манжушир, зоригт чин ван Угшаан нарын олдворын шастир19Хорчины төрийн жүн ван Хятад, бэйл Цорж нарын олдворын шастир20Хорчины төрийн жүн ван Бутач, бинтү жүн ван Хонгор нарын олдворын шастир21Жалайд, Дөрвөд аймгийн шастирын хураангуй, бэйс Сэрэнгийн олдворын шастир22Горлос аймгийн шастирын хураангуй, түшээ гүн Бумба нарын олдворын шастир23Харчин аймгийн шастирын хураангуй, дүүрэн бэйл Гүрүхив нарын олдворын шастир24Харчины засаг түшээ гүн Сэрэн, засаг тэргүүн зэргийн тавнан Гэрэл нарын олдворын шастир25Түмэд аймгийн шастирын хураангуй, засаг дархан түшээ гүн Шамба нарын олдворын шастир26Аухан аймгийн шастирын хураангуй, засаг төрийн жүн ван Бинт нарын олдворын шастир27Найман аймгийн шастирын хураангуй, засаг төрийн дархан жүн ван Гүнцогийн олдворын шастир28Баарин аймгийн шастирын хураангуй, засаг төрийн жүн ван Сэвдэн нарын олдворын хураангуй29Жарууд аймгийн шастирын хураангуй, засаг бэйл Нэйжи нарын олдворын шастир30Ар хорчин аймгийн шастирын хураангуй, засаг бэйс Мужангийн олдворын шастир31Онниуд аймгийн шастирын хураангуй32Онниудын бэйс Очир нарын олдворын шастир33Хэшигтэн, Халхын зүүн гар аймгийн шастирын хураангуй, засаг тайж Соном, бэйл Гүмбү нарын шастир34Үзэмчин аймгийн шастирын хураангуй, засаг хошой сэцэн чин ван Дорж нарын олдворын шастир35Хуучид аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Болд нарын олдворын шастир36Сөнид аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Тонхин нарын олдворын шастир37Авга аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Дорж нарын олдворын шастир38Авга нар аймгийн шастирын хураангуй, засаг бэйл Сэрэн мэргэн нарын олдворын шастир39Дөрвөн хүүхэд аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Омбу нарын олдворын шастир40Муу мянган аймгийн шастирын хураангуй, засаг тайж Сэнгэ нарын олдворын шастир41Урад аймгийн шастирын хураангуй, засаг түшээ гүн Бат нарын олдворын шастир42Халхын баруун гар аймгийн шастирын хураангуй, засаг чин ван Бунтар нарын олдворын шастир43-44Ордос аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Ринчин нарын олдворын шастир45-52Халхын Түшээт хан аймгийн шастирын хураангуй, Түшээт хан Чахундорж нарын олдворын шастир53-60Халхын Сэцэн хан аймгийн шастирын хураангуй, Сэцэн хан Өмэхэй нарын олдворын шастир61-68Халхын Засагт хан аймгийн шастирын хураангуй, Засагт хан Цэвээнжав нарын олдворын шастир69-78Халхын Сайн ноён аймгийн шастирын хураангуй, хошой чин ван Шамба нарын олдворын шастир79-81Алашаагийн Ойрад аймгийн шастирын хураангуй, бэйл Хорол нарын олдворын шастир82-90Хөхнуурын Хошууд аймгийн шастирын хураангуй, чин ван Цагаанданзан нарын олдворын шастир91-93Баруун зуу (Төвөд) аймгийн шастирын хураангуй, засаг тайж Цэрэннамжил нарын олдворын шастир94Цоросын хошой чин ван Даваачийн олдворын шастир95-100Дөрвөд аймгийн шастирын хураангуй, засаг төгс хүлэг далай хан Цэрэн нарын олдворын шастир101-105Торгууд аймгийн шастирын хураангуй, зоригт хан Убаши нарын олдворын шастир106-107Хошууд аймгийн шастирын хураангуй, засаг бэйл Гунгаа нарын олдворын шастир108-109Хамийн Хотон аймгийн  шастирын хураангуй, засаг дархан Эбэйдула нарын олдворын шастир110-111Турфаны Хотон аймгийн шастирын хураангуй, засаг жүн ван Эмин Хожа нарын олдворын шастир112Түмэдийн туслагч гүн Ламжав, Түмэдийн зүүн гарын хошуу захирах сайд Хүлүгийн олдворын шастир 113Түмэдийн баруун гарын хошуу захирах сайд Товогийн олдворын шастир 114Хошой бэйс Нагац, туслагч гүн Сэвдэн нарын олдворын шастир115Өөлдийн туслагч гүн Баасан, тэргүүн зэргийн тайж Авдаш нарын олдворын шастир 116-120Нийслэл хот, Шинжааны Хотон аймгийн ноёдын олдворын шастир 

 Эшлэл 
Ангилал:1795 он
Ангилал:Чин улс
Ангилал:Түүхийн ном
Ангилал:Түүхэн эх сурвалж
Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Хятадын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Манжийн түүхийн сурвалж бичиг