Ноорог:Унтагтайн Цэрэндорж

Унтагтайн Цэрэндорж 
thumb

Цэрэндорж нь хуучнаар Дөрвөд далай хан аймгийн Зоригт ханы хошуу, одоогийн Увс аймгийн Тариалан сумын харьяат, оготор овгийн Бошгот Унтагтайн хүү болон мэндэлж XIX зууны сүүлч, XX зууны эхэн үед Бух ноолдоон-оор бахлуур аравт барилдаж байсан, алдартай бөх хүн байжээ. 
Улсын архивын 1927, 1933 оны хүн амын тооллогын баримтад тулгуурлан У.Цэрэндоржийг 1855 онд төрсөн гэж тооцоолсон. 
Тэрээр идэр 18 насандаа морин тээрмээр гурил татан, газар тариалан эрхлэн хөдөлмөрлөж байх үедээ бие хаа нь тэгширч, ноёны хараанд өртөн, бөхийн замналаа эхэлжээ. Түүний хүч чадал, уран мэхийг үнэлсэн ноён түүнийг наадамд барилдуулах бөгөөд улмаар хошуу, хүрээний наадамд түрүүлж, үзүүрлэж байжээ.
Ноёноосоо тэр үед мөнгөн тоногтой хэт хутга, цагаан морь, жил бүр хүнсэнд хэрэглэх сувай гүү, тариа тарих газар зэрэг шагнал урамшуулал хүртэж, дархлагдсан байна. Түүнийг тухайн үед “тэвэг” үстэй ганц хотон эр байсан гэх ба энэ нь онцгой статустай байсныг харуулдаг.

 Домог, аман яриа 
Цэрэндорж бөхийн талаар нутгийн ард түмний дунд олон арван домог, аман яриа уламжлагдан иржээ. Тухайлбал, С.Цэнд 2003 онд “Хотон ястны шүтээн-1” товхимолд тусгаснаар:
 “Хар толгой” хэмээх газар морин тээрэмд гурил хийж ажиллаж байсан хүү У.Цэрэндорж 18 нас хүрч, бие тэгширч байх тэр үед ноён сонирхож өөрийн гэцлээ явуулжээ. Тэр ирсэн гэцэл нь “Хотон авгайн хийдэг ажил юмуу даа” гэж өдсөн (доромжилсон) байдалтай хэлэхэд У.Цэрэндорж хүүгийн дургүй нь хүрч түүнийг түлхэж унагажээ. Тэр хүн нь бэртсэн байна. Ноён У.Цэрэндорж хүүг дуудаж байцаагаад, “Чи барилддаг чадалтай юмуу” гэхэд “Надад жаахан тэнхээ байж магадгүй” гэж гэдэг. Ийнхүү ноён хүүг наадамд барилдуулахад, хүү ч сайн барилдсан байна. Улмаар хошууны наадамд түрүүлж, хүрээний наадамд үзүүрт үлдэхэд манай шашны бөхийг хаяж болохгүй харин миний хатаны бөх болох хэрэгтэй гээд сүргээсээ том цагаан морь барьж, мөнгөн тоногтой том хэт хутга мөн дээр нь жил бүр хүнсэнд сувай гүү өгч байхаар тохирон шагнаж, тариа тарих газар өгч, бөхөө дархалжээ. Тэр үед хотонгууд дотроос ганц хүн “тэвэг” үстэй байсан нь У.Цэрэндорж байж. 

 У.Цэрэндорж нэг намар хүнсний гүүгээ авахаар ноёны малчныд очиход дөнжин гүү өгсөн байна. Гүүг төхөөрч толгойг нь 4 шийрийн хамт ноёны хэрэм дээр тавиад махыг нь үүрээд харьжээ. Ноёр үнэн байдлыг ойлгоод араас нь дахин сувай гүү өгүүлсэн гэдэг. Бөх өөрийн хамаатан Цөөвөрөөс хүнсний мал гуйхад өгөөгүй тул сэтэртэй, эвэртэй царыг нь хээгүүр нядалж үүрээд харьсан гэдэг. Эзэн хөөцөлдөж ирээд “За яахав цадаж аваг” гээд буцжээ. Ер нь үхрийг бог мал гаргаж байгаа юм шиг амыг нь гараараа барьж байгаад том хутгаар толгойг нь ганц хэрчдэг мундаг бяртай хүн байсан талаар “Өндөр шар” хочтой Батаа хөгшин ярив.
 Цэрэндорж бөх нэгэн өвөл Хархираан голоор өгсөж явтал морь нь мөсөнд хальтирч хүзүүгээ хугалжээ. Бөх нядалж үүрээд Хавтын гозгор хард байсан Гонийн эцэг Сүүлт хар гэдэг айлд очиж өрөөл махаа чанаж идэж хоноод өглөө нь “үүрэг минь хөнгөрч” гэж хэлээд явсан тухай Балданы Батнасан ярьж байсан. Яаж мэдсэнийг нь асуухад манай ээж бөхийн том хүү Ц.Шошийн том бэр байсан болохоор мэдсэн гэж хэлсэн юм. 
 У.Цэрэндорж бөх намар тээлээс нүүхдээ ганц мориндоо гэрээ ачаад үлдсэнийг нь өөрөө үүрээд дээр нь ээжээ суулгаад Ар бэл Басангийн аманд гарахад урьдаас нь бөх Жалав уурлаж “Чи ямар мунхаг амьтан бэ, одоохон зайл” гэж түлхэхэд уналгүй өөдөөс нь түлхэж унагасанд Жалаа тайвширч “чи тэнхээтэй хөвүүн байна за ахыхаа дэргэд буучих” гээд бүдүүн сэрх барьж өгчээ. Тэр өвөл тэдний хоол хүнс дууссан тул гөрөөлөхөөр яваад Хархираагаар давжээ. Тэгээд Ховд сумын Олон нуур гэдэг газраас 2 цар алж махыг нь үүрч иржээ. Цасанд тодхон гарсан мөр дагасан эзэн ирээд үнэхээр бяртаа бөх болохыг үзээд юу ч хэлж чадалгүй буцсан гэдэг.
 Цэрэндорж бөх ганц цагаан мориноос өөр хөрөнгөгүй байсан болохоор эрийн сайнаар хоол залгуулж явсан нь нууц биш бололтой. Харин хожим нь тариа тарьж нэрд гарсан түүхэн улбаатай. Ноён өөрөө бөхөөсөө насаар дүү хүн учраас жил бүр очиж амар мэндийг асууж, цагаалж (золгож) хоол хишиг хайрладаг байжээ. Ноён нэг удаа бөхийг гэртээ урьж хооллуулахдаа урьдаас нь бэлдсэн царын сээр, чөмөг цохиулахад төвөггүй цохиж татсан боловч гутал нь задарсан гэдэг. Ийнхүү бяр гаргаж чөмөг татах хоол хүнс үүрч гүйх, тэмээ морь өргөх зэрэг нь нэг ёсондоо өвөл цагийн бэлтгэл сургууль болж байжээ гэхэд болохоор байна. 
 Бөх нь бас ноёны гунан тэмээ унаж явтал тэмээ нь орилсоод хэвтжээ. Чи муу чацга намайг даахгүй байна уу, тэгвэл чи намайг унаач гээд баглаж үүрээд хэсэг яваад дахин тэмээгээ унахад цааш зүгээр явсан гэдэг. Ноёных нүүх үед нэг тэмээний хөл тулж явахгүй болоход бөх түүнийг үүрч дөхүүлсээр ачаатай хамт шахам ирж байсан тухай бөхийн ач хүү болох Б.Пүрэвжав болон “хөх өмдөн” Б.Цэдээн ээж ярьж байв. Тэгээд “Тэмээн бөх” хочтой болжээ. Бас нэг удаа нүүх тэмээ гуйхад ноёны малчин өгөөгүй байна. Тэгээд гэрээ үүрч явган явсаар ноёны ачааны урд гарч, ачаан явдаг замыг нь хааж суужээ. Ноён болсон явдлыг мэдээд өөрийн ачаагаа шилж ачуулаад нэг тэмээ суллаж өгөөд малчинаа загнасан гэдэг. Гэтэл мань хүн өгсөн тэмээнд нь ачаагаа ачилгүй үүрэгтэй чигтээ цаашилсан талаар өндөр настан З.Гомбо ааваасаа сонссон талаар дурсан ярив.
 У.Цэрэндорж өөрийг нь тоохгүй зан гаргах буюу угтаж авахгүй ундлахгүй бол айлаас гарахдаа том хутгаа буулгалгүй хөндөлсүүлэн хаалга шөргүүлж гэрийг хөдөлгөдөг байсан гэж Түвшингийн ихэрийн нэг Борхөвүүн хэлдэг байсныг ач хүү болох Г.Мөнгөн одоо ч дурсаж ярьдаг юм.
 Ноёны бөх зүүн салаан Хөх хадад өвөлжиж байхдаа Овоотын санд байгаа ноёныдоо очиход үүнийг зутаагаад яахав хэд хоног ид гээд бүдүүн шар цоохор бух өгчээ. Түүнийгээ тууж гэртээ дөхөж ирээд хэнээс ч тусламж гүйхгүй сэрвээнээс нь бариад цааш нааш түлхэж займчуулж байгаад унагаж дараад дээр нь сууж байгаад том мөнгөн хутгаараа толгойг нь тайрч тавиад ганцаараа өвчиж дотрыг нь чулуун дээр нь тавиад махыг нь арьсанд нь боож үүрч харьжээ. Бөхийн самган зөрж ирээд гэдсийг цэвэрлээд гүзээнд нь хийж араас нь харьсан тухай Чөөвөр хөгшинөөс сонссоноо Б.Батаа одоо ч дурсан ярьсаар байна. 
 Ер нь түүх судлаж, ахмад үеийн ярианаас сайн бөхийн яс, хурдан морины толгой хулгайлагддаг байсан учир урсгал усны эхэнд буюу олны дунд өндөрлөг газар байрлуулбал удам дамжин төрж байдаг тухай дурдсан байдаг. Ноёны бөх агсан У.Цэрэндоржийг чухам хэн гэдэг хүн (Зүүн шилийн ацаан гардагт) оршуулсан болох нь тодорхойгүй. Уг нь Хархираан гол Мянганы шил өөд тавих ёстой байсан гэж ноён харуусан ярьж байснаас үзэхэд уг бөхийг бодсон ч ирээдүйгээ бодсон ч эргэн дурсаж байх шүтлэг овоотой байх нь зүйтэй мэт санагдаж сумын төвийн ойролцоо “Бөхийн овоо” шинээр буй болголоо. Мөн зургийг бүтээж ОНС музейд тавьж сурталчилж байна.

 Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавъяат ажилчин, Б.Мөнгөн даргын дурдатгал 

Би У.Цэрэндоржийн талаар анх Х.Лхамжавын аав Хорлоо гуайгаас сонсож байсан юм. Хорлоо гуай өөрөө бас залуудаа барилдаж явсан, нутгийн нэртэй бөх байсан хүн. Цэрэндоржийн зээ болох хүн шүү дээ. 
Тэр үед би цэргээс халагдаад удаагүй, дөнгөж 20 гарсан байсан. Хорлоо гуай бол тухайн үедээ 50 орчим настай, ид хийж бүтээж явсан цаг. Бид хоёр “Мянган багийн” мал тооллогын ажлаар хоёр жил хамт морьтой явсан. Тэр үед машин унаа ховор, дандаа мориор явдаг, ярилцах цаг зав ихтэй байв.
Малын тооллогоор явж байхдаа би Цэрэндоржийн талаар сонирхон асуухад Хорлоо гуай дурсан ярьж өгч байв. Тэр хүнийг их бяртай, өргөн цээжтэй, том хавтгай нүүртэй, эрүү нь том, эрүүндээ хүчтэй хүн байсан гэдэг. Зарим өрсөлдөгч бөхөө нүүрээрээ дараад унагачихдаг байсан гэдэг.
Мөн Цэрэндорж тухайн үеийн ноёны зуслан “Овоотын сан”-ийн хажууд ирж зусаж байсан юм гэнэлээ. Ноёны үүр гээд энэ Овоотын санд байдаг. Тэнд мод бэлдээд, том царнуудаар (үхэр) мод чирдэг байжээ. Цар дээр хоёр мод солбиод ачихаар цар даахгүй нуруугаа авч байсан гэдэг. Тэр үеийн царнууд том биетэй байсан байлгүй. 
Цэрэндоржийн тухай бас нэг домог мэт яриа байдаг. Хархираа голын ойролцоо, Ямаатын өвөлжөөнд “Бөгс” нэртэй, манай нутгийн өөр нэг бөхтэй тааралдаж, хамт явж байжээ. Том бөхчүүд учраас хоорондоо найзууд байсан юм байгаа биз... Жич: “Бөгс” гэдэг нэр нь тухайн хүний биеийн бүтэцтэй холбоотой: бөгсөн бие нь том, барилдахад газар хэвтчихдэг, залуучууд бөгсөн хэсгийг нь өргөөд газраас салгаж чаддаггүй байсан тул ингэж хочилсон гэдэг. Гонийн удам гэдэг байх…
Цэрэндорж морио хөтлөөд Хархираа голоор явж байсан чинь морь нь халтирч, гэдрэглэхээр нь “чуу” гээд цулбуурнаас нь угсрахад морь нь газар дээрээ уначихаж, аман хүзүү нь мултарсан бололтой... Тэгэхээр Цэрэндорж морио газар дээр нь янзалж, махыг нь арьсанд боож, үүрээд Ямаатын өвөлжөөнд “Бөгс” бөхийн гэрт ирж… Тэгээд арьсанд нь боогоод үүрнэ гэхлээр зэрэг “одоо ямар тийм мундаг хүчтэй хүн байсан юм”, тэр хүн бас “Морио би даадаг, Морь намайг даадаг” гэж ярьдаг байсан юм гэнэ лээ.  … Тэгээд хоёулаа махаа чанаж идээд шөнөжин, сайхан ярьж хонож… Тэр том бөхийг дааж байсан морь гэхээд овоо том морь байсан байж таарна. Тэд хэчнээн их чанаж идсэн юм…, үлдсэн махаа өглөө боогоод “овоо” хөнгөрчихөж гээд явсан гэдэг… 
Хорлоо гуайн ярьснаар Цэрэндоржийг нас барсны дараа шарилыг нь “Ацаан гардаг”-т тавьсныг хэд хоногийн харийн хүн аваад явсан гэдэг ... Тэр үеэс хойш манайхаас дахиж тийм бяртай бөх гараагүй гэж хүмүүс ярьдаг.
Хорлоо хөгшний ээж саяхан хүртэл амьдарсан, ихэр 2 эмэгтэй байсан шүү дээ. Тэр ихэр 2 охиндоо өөрийнхөө өмсөж байсан нэг дээлээрээ хоёуланд нь дээл хийж өгч байсан гэдэг яриа бас байдаг юм. 
Тэр хүний тухай Хорлоо гуайн ярьсан эдгээр түүх бол зөвхөн удам угсаагаа бахархаж дурсах биш, хотон ард түмний бахархалт түүхийн нэгэн хэсэг юм.
 Гонь, Жүүхэн хоёрын тухай Оготор элкэний, Салхины галын төлөөлөл Б.Нямаа ахын дурсамж 
Дөрвөд далай хааны үед хурдан морь барилдааны газрын дээд талд байдаг овоонд Баядын хошуу болон Дөрвөд далай хаан хошуу наадам хийсэн байдаг. Тэр наадамд Гонь, Жүүхэн гэдэг 2 бөх очиж барилдсан байдаг. Жүүхэн гэдэг нь хар ямаатын Сүхээн аав. Гонь гэдэг нь заан цолтой хүн байсан бөгөөд Самбуугийн хөгшин аав. Тэгээд тэр наадамд 4 бөх үлдээд, Гонь, Жүүхэн 2 хоорондоо ярилцсан юм байна лээ. Хоорондоо ярилцаад Баяд хошууны бөх Төгсөөтэй Жүүхэн барилдахаар болсон байна. Ингээд Жүүхэн Төгсөөг гүйж ороод авч шидсэн боловч маргаан гарч, дахин барилдуулан Баяд хошууны бөх Төгсөө давсан байдаг. Үүнийг харсан Хар бадарч тухайн үеийн нэгдлийн дарга байсан хүн. Одоо тэгэхгүй хэдүүлээ энэ 2 бөхөд зодог шуудаг хийж өгөх хэрэгтэй гэж хэлээд хамгийн анх энэ 2 бөх зодог шуудагтай болж байсан түүхтэй. Хар Бадарч гэдэг нь Тольё жолоочийн хадам аав байсан хүн. Энэ хүн шоронд орсон хүнийг бас гаргаж авсан. Их сайн хүн байсан. Тэгээд анх зодог шуудаг хийж өгсөн. Намар тариагаа хурааж, зараад хураасан хөрөнгөөс гаргаж бөхөө дэмжиж байсан. Жүүхэн гэдэг хүн нь нээх их том шар арагаар 2 уут цовд түлээ үүрээд шагайтын хөтөлын хойд талын хөтлөөр давж байсан бөгөөд Сэржээ дагаж яваад даараад уйлж байсан. Тэгэхэд тэр хүн гарын барьж дулаацуулчаад үүрсэн модоороо хүүш уруу хаха гээд инээгээд гүйгээд явж байсан их хүчтэй, мундаг хүн байсан юм байна лээ. Жүүхэн гэдэг тэр айлд хоёрхон хээр морь байсан. Хар ямаатын Сүхээ гэдэг хүн цагаан сар болох дөхсөн 5 метрийн диаметртэй 10 метрийн урттай 2 модыг тэр “шар бүүрд”-д түрүүлдэг хээр мориороо чирээд ирж байсан юм гэнэ лээ. Манай хар ямаатын Сүхээ гэдэг хүн их бяртай хүн байсан юм байна лээ. Морь их гоё цаламддаг. Тэгээд зуслан өөд айлууд гараад ирэх үед хамгийн түрүүнд гарч ирсэн адуунаас нэг морь барьж авч унаад өөрийн хээр морийг жаахан хүч  орог гээд тавьчихдаг байсан. Ах дүү нар ийм морь алга байна гэхээд оо тэр Сүхээ барьж аваад өөрийн хээр морийг тавьсан байх гээд хүмүүс бүгд мэддэг байсан. Тэгээд уяад уралдахаар түрүүлж байсан. Одоо тэр морийг Хүлмэн гэндэн гэдэг хүн унаж байсан. 15 үхэр сааж байсан тэд нар айл хошуу хүмүүс байсан. Ээж нь Хамба гэдэг самган байсан. Тийм сайхан байсан. Хөгшин унадаг сайхан хээр морь байсан. Тэр өвөл цагаан сараар тарианы хүйсэнд явдаг хар цар байсан тэрийгээ тэр өвөл хүнсэнд гаргаад сээр хавс чансан юм шиг байгаа юм. Тэгээд Жүүхэн хөгшин сээр цохиж байсан юм даг. Манай аав, Сүх, одоо тэр олон хэлний Хүүхээ гэж хүн байсан, үхэрч эмч, хэсэг хүмүүс цохиод дийлэхгүй хөгшин хамгийн сүүлд нэг цохиод хүч хүрэхгүй болхоор ганц өвдөгдөөд тас цохиж байсан. Сээрийн голд 3 төгрөг, 5 төгрөг хийдэг байсан. Тэгээд муу байнаа гэж байсан. Одоо тэр Жаргалсайхан гээд ноолдоод байдаг хүүхэд ийм хүний хүүхдийн үр сад юм.

Ноёны бөх У. Цэрэндоржийн тухай Ч. Бандийн дурсамж, дурьтгалыг Баньдын ач хүү Сайжаа хүүхэд байх үедээ Баньдын Батаа буюу Шар хөгшинөөс сонсож байснаар сийрүүлэн хүргэж байна. 
1910 оны эхээр Салхины галын өндөр өвөг болох Шар Бошгын үр сад Чөмбийн Банди идэр залуу 17, 18 орчим настай байсан бөгөөд эцэг эхийн, ах дүүгийн хамт Овоотын ар болох Сан, Намарзанд намар орой нутаглаж байжээ. Нэгэн өглөө авга ах У. Цэрэндорж Сангийн өвөрт байх Дөрвөд Далай ноёны өргөө лүү бүсэндээ шидэмс хавчуулаад алхаж явааг харжээ. Цэрэндорж бөх ноёнд бараалхаад өвлийн идэш хүсжээ. Ноён Цэрэндоржийг “одоо ч хариа байлгүй дээ” гэж бодон жаахан басамжлаад, бярыг нь шалгах гэж өөрийн үхэр сүргээс хамгийн догшин, хамгийн том, хүн ойртдоггүй мөргөдөг хөх сарлагийн царыг өвлийн идэшэнд заажээ. Ноёны бөх насан туршдаа ноёны сангаас өвлийн идэш авах эрхтэй байжээ.
Маргааш өглөө нь Ч. Банди хархүү босоод ирэхэд авга ах нь өнөөх Сарлагийн царыг Гурван Гоожууртын эхэнд байсан ноёны сүргээс барьж ирээд зэлэн дээрээ уясан байжээ. Дөнгөж нас биед хүрч байсан Ч. Банди хархүү одоо үхэр гаргалц гэж хэлэх байх гээд хэсэг хүлээснээ, юм хэлэхгүй болохоор нь настай хүнд туслах ёстой гэж бодоод өөрөө яваад очжээ. Тэднийх бүгд айл хошоо байжээ. Тэр үед авга ах У. Цэрэндорж 60 нилээд гарсан 70 дөхөж явсан гэдэг. Яваад ороход самган бүлээн цай хийж өгсөн гэдэг. Хөгшин юм дугарахгүй сууж байснаа том хар мохоо балиусаа аваад гарахаар нь дагаад гарсан чинь хутгаа хаданд хэд хавирснаа, зэлэн дээрээ очоод үхрийнхээ уяаг тайлж байна гэнэ. Залуу хархүү гайхаад тавьж явуулах гэж байгаа юм байх даа гэж байтал нэг гараараа үхрийн охор сүүлэн дээрээс, нөгөө гараараа хар сээрэн дээрээс бариад нэг хүчтэй дугтарч түлхсэнээ огцом татаж унагаад хар сээрэн дээр нь өвдөглөж байгаад хүзүүг нь хэрчээд үхрээ гаргахыг харсан залуу хархүү үг дуугарах эрхгүй гайхан зогссоноо, миний хэрэг үгүй юм байна гээд гэрийн зүг оджээ. 
Үүнээс үзвэл У. Цэрэндорж төрмөл, унаган үл харих их бяр тэнхээтэй онцгой төрсөн, бэлтгэл хэрэггүй, хотон ястны түүхэнд ховор тохиох бөхийн нэгэн од байжээ.
Жич: Дөрвөд Далай ноён Сан, Намарзанд намарждаг бөгөөд арын хүүш дагуулаад хавтгай чулуугаар зам засаж евээс хийн сүйх тэргээр явдаг байжээ. Ноёныг явах үед 17 морьтой хүн хиа хуар болон дагалдаж, хүмүүс гэртээ орж өрхөө татан дуу гаргаж болдоггүй чимээгүй байдаг байжээ. Ноён Сан, Намарзан уруудан нүүж, Хархираан гол гараад Халхаатын дэнжид зусаад улмаар Жиндмэн уулын хүрээ, Төгсбуянтын хүрээ орж өвөлждөг байжээ. 

 Алаг морьтын тариг 
2025 оны 05 дугаар сарын 13-ны өдөр У.Цэрэндоржийн жич хүү С.Цолмон “Хэцээн суурин” гэх газар очиж, Наранбулаг сумын харьяат аймгийн аврага тариаланч Жинсодов гуайтай бөхийн талаар түүх, хууч хөөрч, тариа тарьж байсан газар нь очиж үзээд, алаг морьтын тариг дээр очихоос гадна таригийн эхэнд бөх өргөж хүчний бэлтгэл хийдэг байсан "Авдар хад"-ны зургийг авсныг хавсаргав. 

 Дурсгал 
2025 онд Увс аймгийн Тариалан сумын 100 жилийн ойд зориулан нутгийн иргэдийн санаачлагаар Унтагтайн Цэрэндоржийн дурсгалт хөшөөг босгов.

 Бух ноолдоон 
Бух ноолдоон нь 1930-аад он хүртэл Монголын Ойрад угсаатан дөрвөд, торгууд, баяд, хотон, өөлд, алтайн ураанхай нарын дунд хөгжиж ирсэн бөхийн төрөл юм. Бух ноолдооны гол барилдаан болохоос 1-2 сарын өмнө бөхчүүдийн бэлтгэлийг хангуулж, шилдэг 30 бөхчүүдийг шалгаруулж барилдуулдаг байжээ. Эдгээр бөхчүүдийн бяр чадал, барилдааны ур чадвараар нь “бахлуур”, “бүслүүр”, “шийр” гэж гурван арванд шигшин хуваарилан барилдуулдаг байжээ. Бахлуур арванд дэвшиж барилдахын тулд бахлуур арваны “Тээг бөх”-тэй барилдаж, давж өөрөөр хэлбэл шалгалтад тэнцэж, байж дэвшин барилддаг байжээ. Хоёр бөх 3 удаа барилдах бөгөөд үүнийг “нугалмаа” гэнэ. Эхний 2 нугалмаад ялсан тохиолдолд гурав дахь барилдаан хийлгүй, “Давуу” авсанд тооцно. 
Бух ноолдооны бөхчүүд “Дэвсэг” /дэвжээ/-т гарахдаа дэвж гарахыг “хэвлэх”, дэвсэг дээр ирж шавахыг “хээрэх”, өрсөлдөгч бөхтэйгээ өрж зогсохыг “хэрэх”, давуу авсан хойноо ихэс дээдсийн өмнө очиж ёслохыг “мөргүүл” гэж нэрлэдэг байна. Өрсөлдөгч бөхөө далаар нь хөдөлгөөнгүй дарах, сээрээр нь дарах, толгой хүзүүгээр нь газар шааж хөл гарыг нь баглах зэрэг тохиолдолд давуу авсанд тооцно. 
Шинжааны бөхчүүд бух ноолдоонд түрүүлсэн бөхийг “Гал магнай”, үзүүрлэсэн бөхийг “Толхай бөх”, шөвгөрсөн буюу шовхорсон бөхийг “Шовх бөх” гэнэ.

Бөхийн өмсгөл: Бух ноолдоонд зөвхөн шалбууртай барилддаг байсан. Шалбуурыг буга, аргаль, янгир, бух, царын зооны арьсаар хийдэг байсан нь бат бөх, сунадаггүй шинж чанартай холбоотой байна. 
Буга, бухын арьсыг урьдуулсны дараа шүүдэж талхих зэргээр элдэн, улаан шаргал өнгөтэй болтол боловсруулдаг. Ийнхүү элдсэн арьсыг эсгэн, нийтэлсэн (эрчлэн) бүдүүн шөрмөсээр ширж, бөхлөдөг. Шалбуурын зах, 2 шуумгийг гадагшаа хуруу илүү өргөн эргүүлж, нийтэлсэн шөрмөсөөр оёж бөхөлнө. Оёж бөхөлсөн хэсгээр зүсэж бэлтгэсэн эр хар сур гүйлгэн уяа гаргана. Тус уяаг “өлөх” гэнэ. 
Энэхүү мэдээллийг "Бух ноолдоон", эрдэм шинжилгээний өгүүллийн эмхэтгэл бүтээлээс оруулав.

 Эшлэл 
 Увс аймгийн Тариалан сумын 100 жилийн түүхэн товхимол, 2025 
Б.Санхүү PhD. Хотон ястны ургийн алтан бичээс, 2015
 "Бух ноолдоон", эрдэм шинжилгээний өгүүллийн эмхэтгэл, 2020 
 Улсын бүртгэлийн 1927, 1933 оны хүн амын тооллогуудын архивын мэдээлэл 
 С.Цэнд. Хотон ястны шүтээн-1, 2003 

 Холбоотой өгүүллүүд 
 Монгол бөх
 Тариалан сум
 Увс аймаг

Ангилал:Монгол бөхчүүд
Ангилал:Увс аймгийн хүмүүс
Ангилал:Монголын түүхэн хүмүүс