Хошой чин ван

Хошой чин ван (манж: , галиг: hošoi cin wang; хятад: 和硕亲王, пиньинь: Héshuò qīnwáng) нь манжийн Чин гүрний хааны агь, ах дүү зэрэг язгууртад, Монголын хошууны засаг ба засаг бус ноёдод эзэн хааны зарлигаар соёрхож байсан тэргүүн зэргийн цол хэргэм. Уг цолыг Манжийн төр улс байгуулсны дараа хааны удмын гавьяа зүтгэл ихтэй, угсаа гарал өндөртэй ханхүүд олгодог байснаа, ар өвөр Монгол, Хятадыг эзэлсний дараагаас монгол, хятад ноёдод олгодог болжээ. 1673-1681 онд Хятадын У Сангүй, Гэн Жинжун, Шан Жишинь гэх гурван вангийн удирдсан зэвсэгт бослого гарч, дарагдсаны дараа хятад түшмэлд ван, бэйл, бэйс цолыг олгохоо больж, зөвхөн манж, монголын ихэс ноёдод өгдөг болсон. Манж хэлээр хошой гэдэг нь зах хязгаар гэсэн утгатай, чин ван нь эртний Хятадын хаад ноёдын хэрэглэж байсан цол юм. Манжийн үеийн хошой чин вангууд нь өндөр хэмжээний цалин мөнгө, эд баялаг хүртдэг ч, эзэн хааны зарлиггүйгээр дураар шийдвэр гаргах, цэрэг хөдөлгөх, алс холын замд гарах эрх мэдэлгүй амьдарч байснаараа, өмнөх Хятадын төрт улсуудын чин вангуудаас ялгардаг.  

 Дүрэм журам 
Чин гүрний хуулиар манж, монгол ноёдын цол хэргэмийг залгамжлуулахдаа "нэг үе залгамжлах", "үе улиран залгамжлах" гэсэн хоёр төрлөөр олгож байсан. Нэг үе гэдэг нь анхны эзэмшигч нь л чин ван цолтой байгаад, түүний хүү эцгээ залгамжлахад жүн ван болж, нэг зэрэг буурдаг бөгөөд зарим онцгой тохиолдолд хааны соёрхлоор үе улиран залгамжилдаг байсан. Чин гүрний 12 хаадын ихэнх агь нь хошой чин ван болдог ч, түүний хүү юм уу ачийн үед хэргэм нь жүн ван, бэйл зэргээр залгамжлах бүрд буурсаар 5 үеийн дараа түшээ гүн хэргэмтэй болдог байв. Харин тухайн үед Манжийн хааны удам дотроос үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 вангийн 10 нь хошой чин ван байсныг хятад бичигт нийтэд нь "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) (цол хэргэм буурахгүй дархан эрхтэй гэсэн утгатай) гэдэг байсан. Ар өвөр монголд 13 хошой чин ван, Шинжаан уйгурын нутагт зөвхөн Хамилийн засаг ноёныг хошой чин ван болгожээ.  

Хошой чин вангийн хатныг "хошой хатан", чин вангийн угсаа залгамжлах хүүг "шизи" буюу тэргүүн зэргийн тайж, чин вангийн охиныг "хошой гэгэ" гэдэг байсан. 
+Чин гүрний 12 "төмөр малгайт чин ван"№Манж цол хэргэмМанж бичигХятад ханзЦаг хугацааХарьяалагдах хошууУгсаа гарал1Хошой доронгоДоронго гэдэг нь монголоор ёст гэсэн утгатай чин ванХошой Ли чин ван
和碩禮親王, Héshuò lǐ qīnwáng1636-1945Манжийн Шулуун улаан хошууНурхач хааны хүү Дайшан вангийн угсаа2Хошой мэргэн чин ванХошой Рүй чин ван
和硕睿亲王, Héshuò ruì qīnwángМанжийн Шулуун цагаан хошуу (1636-1651)
Манжийн шулуун хөх хошуу (1651-1912)Нурхач хааны хүү Доргоны өргөмөл хүү Дорбогийн угсаа3Хошой эркээркэ гэдэг нь монголоор эрэмгий гэсэн утгатай чин ванХошой Юй чин ван
和硕豫亲王, Héshuò yù qīnwángМанжийн шулуун хөх хошууНурхачийн хүү Додо вангийн угсаа. Дорбогийн төрсөн эцэг.4Хошой үжэн чин ванХошой Жөн чин ван
和硕郑亲王, Héshuò zhèng qīnwángМанжийн хөвөөт хөх хошууНурхачи хааны дүү Шурхач бэйлийн хүү Жаргалан вангийн угсаа5Хошой фафунгаФафунга гэдэг нь монголоор тод гэсэн утгатай чин ванХошой Сү чин ван
和碩肅親王, Héshuò sù qīnwángМанжийн хөвөөт цагаан хошууДээд эрдэмт хааны том хүү Хөөгэ вангийн угсаа6Хошой амбалингуйамбалингуй нь монголоор амарлингуй чин ванХошой Жуан чин ван
和碩莊亲王, Héshuò zhuāng qīnwáng1644-1945Манжийн хөвөөт улаан хошууДээд эрдэмтийн 5-р хүү Шосэ вангийн угсаа7Хошой үргүнүргүн гэдэг нь монголоор "баяр" гэсэн утгатай чин ванХошой И чин ван
和硕怡亲王, Héshuò yí qīnwáng1722-1945Манжийн шулуун хөх хошууЭнх-Амгалан хааны 13-р хүү Иньшян вангийн угсаа8Хошой фэншэнфэншэн гэдэг нь монголоор "ерөөлт" гэсэн утгатай чин ванХошой Цин чин ван
和硕庆亲王, Héshuò qìng qīnwáng1789-1945Манжийн хөвөөт хөх хошууТэнгэрийн тэтгэсэн хааны 17-р хүү Ёнлин вангийн угсаа9Хошой гүннэчүкэ чин ванХошой Гун чин ван
和碩恭親王, Héshuò gōng qīnwáng1850-1945Манжийн хөвөөт хөх хошууТөр гэрэлт хааны 6-р хүү Ишинь вангийн угсаа10Хошой гүлү чин ванХошой Чүнь чин ван
和碩醇親王, Héshuò chún qīnwáng1872-1945Манжийн хөвөөт цагаан хошууТөр гэрэлт хааны 7-р хүү Ишюань вангийн угсаа, Чин улсын сүүлийн хоёр хааны гэр бүл

 Монгол чин вангууд 
+Манжийн үеийн Монголын хошой чин вангууд№Цол хэргэмХугацааХошой чин ван хэргэмийг анх хүртсэнээс эхлүүлж бичивЗахирсан хошууНоёдын угсаа гарал1Засаг, хошой түшээт чин ван1636-1945Хорчины баруун гарын дунд хошууУуба тайжийн угсаа2Засаг, хошой дархан чин ван1650-1945Хорчины зүүн гарын дунд хошууМанзушир вангийн угсаа3Засаг, хошой бодлоготой чин ван1855-1930Хорчины зүүн гарын хойд хошууДонгор гүнгийн удам Сэнгэринчин вангийн угсаа4Засаг бус, Хошой зоригт чин ван1636-1945Хорчины зүүн гарын дунд хошууУгшан вангийн угсаа5Засаг, хошой сэцэн чин ван1641-1945Үзэмчин баруун хошууҮзэмчиний Дорж сэцэн жононгийн угсаа6Засаг, хошой дархан чин ван1655-1945Улаанцавын чуулганы Халхын баруун гарын хошууРахул далай ноёны хүү Бунтар ноёны угсаа7Засаг, Хошой чин ван1747-1923Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ дайчин засгийн хошууТүшээт хан Гомбодоржийн хүү Чамчугнамжилийн угсаа8Засаг, Хошой чин ван1691-1923Сэцэн хан аймгийн Дархан засгийн хошууНоров ханы хүү Намжил-Эрдэнэ тайжийн угсаа9Засаг, Хошой чин ван1691-1923Сайн ноён ханы хошууДанзан ламын ач Шамба дайчингийн угсаа10Засаг, Хошой чин ван1721-1923Сайн ноён хан аймгийн Сэцэн засгийн хошууЭфү Цэрэнгийн угсаа11Засаг, Хошой чин ван1697-1949Алашаа хошууАлашаагийн Хороли жононгийн угсаа12Засаг, Хошой чин ван1752-1923Дөрвөдийн Үнэн зоригт ханы хошууДөрвөдийн Цэрэн увшийн угсаа13Засаг, Хошой буянт чин ван1771-1949Үнэн сүжигтийн чуулганы хойд замын "ховог сайрын торгууд хошуу"Торгуудын Цэвэгдоржийн угсаа14Засаг, Хошой чин ван1700-1755Түшээт хан аймгийн Дархан засгийн хошууДархан чин ван Дондовдорж, Ренчиндорж нар15Чоросын Хошой чин ван1757-1759Чоросын Даваач хунтайж16Засаг, Хошой чин ван1636-1675Цахар хошууЦахарын Лигдэн хааны угсаа

 Хамилийн засаг ноёд 1696-1813 онд засаг, дархан хэргэмтэй байснаа 1813 оноос засаг, хошой чин ван цолыг хэрэглэх болжээ.  

 Цалин 
Хошой чин вангийн жилийн цалин пүнлүү нь Манжийн хааны удмын чин ван, хорчины чин вангууд, гадаад Монголын бусад чин ван гэсэн гурван зэрэглэлээр олгодог байсан. 

 Манжийн хааны удмын чин ван: жил бүр 10,000 лан мөнгө, 10,000 ху (1 ху нь бараг 100 литр болно) будаа
 Хорчины чин вангууд: жил бүр 2500 лан мөнгө, 40 зах торго
 Монголын бусад хошууны чин вангууд: жил бүр 2000 лан мөнгө, 25 зах торго

 Эшлэл 
Ангилал:Цол
Ангилал:Монголын цол