Ноагиан

Тайлбар 
Ноагиан бол Ангараг гаригийн геологийн систем болон эртний цаг үе юм, түүн нь өндөр хэмжээний жижиг солир болон том хэмжээний солирын уналт ба бас гадарга дээр байх их хэмжээний шингэн ус байх магадлалтай байснаараа тодорхойлогддог байна. Ноагиан цаг үеийн яг тод нас нь тодорхойгүй боловч 4100 аас 3700 сая жилийн өмнөх сарны өмнөх нектарианаас эртний имбриан цаг үетэй холбоотойгоос гарзгүй, энэ нь сүүл хавиар болсон хүнд бөмбөгдөлт гэх интервал дунд болжээ. Ихэнх дэлхийн ба сарны солирын унасан газарууд нь тэр үе хавиар үүссэн байна. Ноагиан цаг үе нь ойролцоогоор Дэлхийн Хадиан ба эртний архейн эрэн үетэй тэнцүү, Дэлхийн анхны амьд биет үүсэж байх үед

Ноагиан наслалтай Ангарагын газар нутаг нь нисэх хөлөг онгоцны чулуужсан үлдэгдэл болон амьдралын нотлох баримт хайх онцгой буух газар байна. Ноагиан дунд, Ангарагын агаар мандал нь одооноос илүү өтгөн байсан ба, цаг уур нь хангалттай дулаан байж (ядаж үе үе дагаж) бороо боломжтой болгов. Том нуур болон гол зуун өргөрөг хавиар элбэг байсан ба, гол далай нь доорх өргөрөгийн талбайг бүрхдэг байсан байх боломжтой. Илүү эрчтэй галт уулын идэвх Тарсис хавиар их байх ба, үүн нь хэмжээгүй их галт уулын масс үүсгэж (Тарсис бөндгөр) бас том хэмжээний хий агаарт агаар мандалд гаргадаг байна.  Гадраганы чулуу өгөршил нь микроб амьдралыг дамжуулах химийн нөхцөл байдлаас үүссэн олон төрлийн баримлын шаврын эрдэс бодисуудаас (филосиликатс) үүдэлтэй.

Ангараг гаригийн эртний түүхэнд гадрага дээр нь шингэн ус байсан их хэмжээний нотолгоо байсан хэдий ч, үүний ус агуулсан цаг үеийн зан авир болон цаг хугацаа нь шинжлэх ухаанд эрч хүчтэй мэтгэлцээн билээ. Өнөөдрийн Ангараг бол хүйтэн, хэт хуурайшсан цөл ба Дэлхийн 1% аас ч бага агаарын мандалын даралттай юм. Шингэн ус нь тогтворгүй ба улирал болон газар нутгаас хамааран нэг бол ууршина, аль эсвэл хөлдөнө (Ангараг гариг дээрх ус гэж хай нуу). Гол болон нуурын муурны талаарх геологик баримтыг компьютер цаг уурын моделиар ангилж ялгах нь том сорил юм.