БНМАУ-ын Засгийн газрын 1991 оны 20 дугаар тогтоол

БНМАУ-ын Засгийн газрын 1991 оны 20 дугаар тогтоол буюу албан ёсоор  “Эдийн засгийг зах зээлийн зохицуулалтад шилжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай” хэмээх тогтоол нь Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газрын 1991 оны 1-р сарын 15-нд гарсан, 18 заалт, 2 хавсралттай нууц тогтоол юм. 

 Монгол дахь нөхцөл байдал 
Тэр үед буюу 1991 оны 1-р сард монголчуудын гарт 742 сая төгрөг эргэлдэж байсан гэдэг Монголбанкны тооцоо байсан. Банканд 50 000 төгрөөс дээш хадгаламжтай 651 хүн байсан юм. Иймд нийт ард иргэдийн олонх уг тогтоолд бараг өртөөгүй гэж үздэг. 

Монголд Зөвлөлтийн 110 000 орчим цэргийн албан хаагч, 25 000 орчим мэргэжилтэн ажиллаж амьдарч байсан юм. Монголчууд дунджаар 600 төгрөгийн цалин авч байхад зөвлөлтийн цэрэг, мэргэжилтнүүд дэлхийн жишгээр цалинжих ба багцаагаар 9 000 төгрөг авдаг байсан гэдэг тооцоо байдаг. Монголчуудын гарт эргэлдэж байсан бэлэн мөнгөний бараг дөрөвний нэгтэй тэнцэх атлаа Монголбанкнаас гадуур явж монгол төгрөгийг ЗХУ-ын Ленинградын "Гознак"-д хэвлэдэг байсан. Чухам хэдий хэмжээний төгрөг хэвлэсэн, манайд ажиллаж байгаа иргэддээ хэчнээнийг нь цалин болгоод тараасныг Монголын тал огт мэддэггүй, айгаад мэдэхийг ч оролддоггүй байсан юм. 

1990 оны 9-р сарын 10-нд Д.Бямбасүрэнг Ерөнхий сайд болоход улсын төсөв 4.4 тэрбум төгрөг (тухайн үед 300 сая орчим америк доллар), түүний 1.7 тэрбумыг үйлдвэрийн алдагдал хаахад зориулж байсан аж. 1990 онд манай импорт экспортоосоо 130 хувиар давчихсан алдагдалтай байсан бөгөөд гадаад худалдааныхаа 85 хувийг Зөвлөлттэй, 10 хувийг ЭЗХТЗ-ийн орнуудтай хийдэг байжээ. Социализмын захиргаадалтын төлөвлөгөөт эдийн засгийн номлолын дагуу бүх юм хатуу тогтсон үнэтэй атлаа бүх бараа улсаас татаастай байсан юм. Ийм нөхцөлд чөлөөт зах зээлд шилжиж үнийг чөлөөлбөл гиперинфляцид орох байсан нь ойлгомжтой юм. 

Зөвлөлтийн төрийн эрх мэдэлд залуу удирдагч М.Горбачев гарч ирээд 1988 онд БНХАУ-тай тохиролцоо хийж Монголоос цэргээ гаргах болж 1989 оноос орос цэргүүд, мэргэжилтнүүд Монголоос гарч эхэлсэн. Д.Бямбасүрэн ажлаа аваад улсынхаа балансыг харахад Монгол Улс 1990 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар 3.3 тэрбум төгрөгийн барааны нөөцтэй байсан бол 2 сарын дараа энэ нөөц 1.6 тэрбум төгрөгийн болтлоо эрс буурчээ. Улмаар Д.Бямбасүрэн гайхаж монголчуудын гар дээр эргэлдэж байсан бэлэн мөнгөнөөс хоёр дахин их үнэтэй бараа хаашаа алга болсныг шалгуулжээ. Орос цэргийн нутаг буцах цувааны зэвсэг гэсэн хаягтай вагон дотор манай валютаар импортлож авдаг ургамлын тос, элсэн чихэр, цагаан будаа гэх мэт бараагаар дүүрэн байсныг мэдсэн гэдэг. 

Улмаар энэ үед үндэсний валютынхаа худалдан авах чадварыг хоёр дахин унагаж инфляцийн хүчтэй цохилтыг тэр хэрээрээ багасгах эдийн засгийн арга хэрэглэхээс өөр аргагүй болжээ. 

Д.Бямбасүрэн нарын тооцоогоор барааны өөрийн өртөг 47 хувь өсөх байсан нь 0.1 хувийн ч алдаа гараагүй гэнэ. Ингээд монгол хүн бүхний сэтгэлд хоногшсон Хорьдугаар тогтоолын ачаар манай улс хямралыг Зүүн Европын орнуудтай харьцуулбал 5-6 дахин бага инфляцитай давсан байна. 

Сүүлд “Их түймрийн өмнөөс бага түймэр тавьж түймрийг цурманд оруулах монгол ухаан” хэмээн Д.Бямбасүрэн уг үйл явдлыг тайлбарласан байна.