Наурызын баяр

Наурызын баяр буюу Навруз, Новруз (перс. «nōg rōz» — «шинэ өдөр») Иран, Түрэг үндэстний дунд одон орны нарны хуанлийн дагуу хавар ирж, шинэ жилийг тэмдэглэдэг баяр. Наурыз бол Исламын шашны ёс заншилтай ямар ч холбоогүй, олон улсын уламжлалт баяр юм.

Ойрх Дорнодод Наурызыг арабууд ирэхээс өмнө, Исламын шашин дэлгэрч, Арабын Халифат үүсэхээс өмнө амьдарч байсан ард түмний төлөөлөгчид тэмдэглэдэг байсан. Үүний дагуу, жишээлбэл, Наурызыг арабчууд тэмдэглэдэггүй байна.

2009 оны 9-р сарын 30-ны өдөр Наурызын баярыг ЮНЕСКО-оос хүн төрөлхтний биет бус соёлын өвийн жагсаалтад бүртгэж, түүнээс хойш 3-р сарын 21-ний өдрийг Олон улсын Наурызын өдөр болгон зарласан байна.

Наурызын баярыг одоо үед жил бүрийн 3-р сарын 21-нд Иран, Афганистанд одон орон судлалын нарны хуанлийн дагуу шинэ оны албан ёсны эхлэл болгон тэмдэглэж байна. Тажикистан, Узбекистан, Туркменистан, Азербайжан, Гүрж, Албани, Киргизстан, Хойд Македон, Турк, Казахстан зэрэг улсуудад Наурыз баярыг үндэсний баяр болгон 3-р сарын 21-нд тэмдэглэдэг. Наурызын баярыг тэмдэглэдэг ард түмний дунд уламжлал байдаг: баяр хэдий чинээ өгөөмөр байх тусам жил нь илүү цэцэглэн хөгжих болно гэж үздэг байна.

Наурызын баярыг 3-р сарын 21-нд Монгол дахь казахууд, Оросын Дагестан, Татарстан, Башкортостан болон бусад үндэсний зарим бүс нутагт тэмдэглэдэг байна. Түүнчлэн Наурызыг Хятадын Шинжаан-Уйгурын өөртөө засах орон, Өмнөд Курдистан (Иракийн хойд хэсэг), Энэтхэгийн зарим бүс нутаг, Албани, Босни ба Херцеговин, Хойд Македонийн Бекташичуудын дунд тэмдэглэдэг ажээ.

 Тэмдэглэдэг улс орнууд 
Тажикистанд зочдыг “Наурызын баярын мэнд хүргэе” (тажик хэл. Навруз муборак бод!, Наврузатон фируз бод) хэмээн угтдаг. Энэ өдрийн баярын ширээ нь онцгой юм. Ширээн дээр нэр нь "с" үсгээр эхэлсэн долоон тавагнаас бүрдэх хоол байх ёстой. Эдгээр нь сумалак (тажик. суманак), цуу (тажик. сипанд, сирко), соёолж буудай (тажик. семени), ногоон (тажик. сабза) гэх мэт. Жагсаалтад орсон хоолноос гадна толь, лаа, будсан өндөг зэргийг ширээн дээр тавьдаг. Дээр дурдсан бүх зүйл нь бэлгэдлийн утгатай: лаа бол хүнийг муу ёрын сүнснүүдээс хамгаалдаг гэрэл эсвэл гал юм. Өндөг, толь нь хуучин оны төгсгөл, шинэ оны эхний өдрийн эхлэлийг тэмдэглэхэд хэрэгтэй. Азербайжанчууд толин дээр будсан өндөг тавьдаг.  Узбекистанд баярын зоог нь «сумалак / сумелек» юм. Баяр хүргэж буй хүн: «Наурызын баяр ямагт аз жаргалтай байг!»  (узбек. Navro'z bayrami qutlug' bo'lsin), мэнд хүлээн авсан хүн "Наурызын мэнд хүргэе!" (узбек. Navro'z ayyomi muborak bo'lsin !) гэж хариулдаг байна.

Казахстанд баярын хоол нь долоон янзын орцоор хийсэн “Наурыз көже” юм. Баяр хүргэгч: “Наурызын баярын мэнд хүргэе! Элбэг дэлбэг байх болтугай! Баярын мэндчилгээг хүлээн авсан хүн “Чамд ч мөн адил!” гэж хариулдаг. Казахстаны баруун хэсэг болон Оросын хил орчмын бүс нутагт голчлон амьдардаг Залуу Жүзийн казахуудын дунд Наурызын баяр 3-р сарын 14-нд эхэлдэг бөгөөд үүнийг "амаль" гэж нэрлэдэг (араб-перс хэлээр энэ сарын хамал / хамал / һәмәл); Үүний уламжлалт элемент нь "корису" зан үйл бөгөөд хүн бүр хоёр гараараа гар барьж, "Аз жаргалтай жил!" гэж мэндлэх ёстой. 

Азербайжанд хүмүүс Наврузын баярын мэндийг "Таны Наурызын баяр ивээх болтугай!" (Азерб. Novruz bayramınız mübarək olsun!) мөн баяр хүргэсэн үгийн хариуд "Мөн чиний ч бас!" (Азэрб. Сизлэ бахам!). Мөн өндөг савлуулангуут ​​шинэ жил эхэлнэ. Ширээн дээр сууж буй бүх хүмүүс бие биедээ баяр хүргэж эхэлдэг. Өмнө нь Азербайжаны зарим бүс нутагт самар, үзмээр дүүргэсэн толгойтой загас заавал ширээн дээр байх ёстой байв. Мөн баклава, шекербура, бадамбура гэх мэт олон амттан ширээн дээр байдаг. Зочдыг хүлээн авахдаа тэд жилдээ гэртээ бэлдсэн чихэр шиг амттай байхыг хүсдэг.

Крымын татарууд баярын нэрийг "Наврез" гэж дууддаг. Баярын өмнө өвөг дээдсийнхээ булшинд очиж, цэвэрлэж эмх цэгцтэй болгодог заншилтай. Эзэд нь байшингаа янзалж, шохойдож, засаж, хувцасаа угаадаг байна. Өвөг дээдсээ дурсан санаж, ирэх жилдээ өргөл өргөж, гай зовлонгоос хамгаалж, тусламж гуйдаг ажээ. Крымын татарууд өглөөний залбирлын дараа баяраа эхэлдэг заншилтай. Гуравдугаар сарын 21-ний өглөө тэд цэвэрлэсэн булшин дээр очиж залбирдаг. Баяр болохоос нэг сарын өмнө тэд нахиалахын тулд улаан буудай тарьж эхэлдэг. Тэд үүгээр ширээг чимэглэдэг. Ширээн дээр маш их хоол байх ёстой, гэхдээ бэлгэдлийн хоол байх ёстой: талх, чидун, пенир (гэрийн бяслаг), хулуу, усан үзэм, самар. Ширээн дээрх ид шидийн долоон эд зүйл, бүтээгдэхүүн нь наранд бэлгэдлийн бэлэг болж, бэлгийг хүлээн авснаар арвин ургац хураах ёстой.