Сөд өвс

Ургамлын тархац: Монгол оронд эмийн болон тагийн сөд гэж хоёр зүйл ургадаг. Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Хангай, Дорнод, Монгол Алтай зэрэг нутгаар тархаж, уулын хээр, ойт хээрийн бүслүүрт ойн нуга, намгархаг нуга, нугархаг хээр, алаг өвст тэгш тал, гол горхи, булаг шандны эрэг дагуу, эргийн сөөгөн ширэнгэ, шинэсэн ой, тэдгээрийн зах, ойн нуга, хусан төгөлд ургана.

Ургамлын бүтэц: Том үндэслэг иштэй, олон наст ургамал. Иш нь 20-110 сантиметр өндөр, нүцгэн эсвэл уг орчимдоо үерхэг шаргал үстэй, салааныхаа үзүүрт хурууны өндөгнөөс томгүй ягаан хүрэн, хүрэн ягаан өнгийн цэцэг бүхий товчирхуу толгойтой. Навч нь том, өдлөг нийлмэл, угтаа шүдэрхэг дагавартай. Навчинцар нь 4-6 хос, 2.5-6 сантиметр урт. Цэцэг нь 7-9 дүгээр сард цэцэглэж үрлэнэ.

Ургамлын хэрэглээ ач тус:  Цэцэг ба үндсээр нь ходоод гэдэсний өвчинд тустай эм хийдэг. Цусан суулга, шамбарам, ходоод гэдэсний архаг үрэвсэл, тууралт, түлэнхийн шарх зэрэгт тустай. Цус тогтоох, нянг үхүүлэх үйлчилгээтэй. Хөдөө явж байхад гэдэс эвгүйрхвэл өдөрт 3-4 толгой сөдийг сайтар зажлан идэхэд тустай.

Сөд гэх өвсний бор толгойг хүүхдийн гэдэс өвдөхөд уулгавал их сайн дом болж өгдөг. Чимх төдий сайн хатаасан бор сөдийг 300 гр хэртэй усанд чанаад 2 хуваан өглөө, оройдоо өгөхөд хэр баргийн харваатсан гүйлгэлтийг намжаадаг. Том хүнд бол 3 чимхээр 2 хоног мөн л өдрийн 2 уултаар уудна. 

Харин Сөд өвсний маань урт нарийхан Иш хортой могойны хорыг хумьдаг юм. Ямарваа нэгэн хортон шавьж, амьтанд хазуулсан бол хазуулсан тухайн газраасаа дээш /бие тал руу ахих/ 1 сөөм зай аваад түүнээ сөд өвснийхөө ишээр боож, уяна. Хорыг маш түргэн хугацаанд бөөгнүүлж, тэнийлгэдэггүй. 
Бор ТОЛГОЙ болон ИШ маань ийм ач тустай бол одоо ҮНДЭС үлдлээ. Сөд өвсний үндэс шороотойгоо маш том үйлийг гөвдөг эд.

А.Тархины хаван хүндэрсэн үед энэ шороотой үнсийг өвчтөний 3 хоног дарсан өлөн усанд /шээс/ хийж сайтар халаана. Дэвэргэлгүйхэн зэхсэн тангаараа шилэн хүзүүндээ бүлээн бигнүүр шавж тавьна. 3 хоног авалгүй хөхүүлнэ. 4 дэх хоног дээрээ самбай марльд улаан гүвдрүүнүүдтэй толбо тогтсон бол Тархины гавал дахь цохилуур тунгалаг хальс бүтэн болсон гэж үздэг.

Б. Ясны сийрэгжилт үрэвссэний улмаас Аарцагны 4 ба 9 дэх үе сулардаг. Улмаар 2 дахь үе мурийж хотойно. Ходоодны амсар тушаа өвдөлт ихсэж, улаан хоолойны хавдар гэж андуурагддаг тал бий. Ийм тохиолдолд Сөд өвсний зөвхөн Үндсийг хавар эрт түүж хатаасан Гишүүний нунтагласан навч - 1 тун, 1 ширхэг улаан цоохор мөөг /"мухомор" гэдэгдээ оросоор/-ний малгайны зөвхөн улаан хальсыг хамж авч 500 гр усанд сайн буцалгаад ууна. Эхний уултыг өлөн элгэн дээрээ халуунаар 300 гр-аар, хоёр дахь уултыг унтахын өмнө 10 минутын хэрд 50 гр-аар хүйтнээр ууна. Сүүлийн 100 гр-аар бигнүүр тавьж боолт хийнэ. Хүйтнээр нь хоёр гарын шуундаа мөн хоёр хөлийн булчиндаа бүлээсгээд бигнүүр хийж хөхүүлж унтана. Өглөө нь авдаг.