Вальтер Хайссиг

Вальтер Хайссиг (герман. Walther Heissig, 1913 оны 12-р сарын 5-нд Австрийн Вена хотод төрсөн- 2005 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Германы Райнбөллен хотод нас барсан) -Германд монгол судлалыг шинжлэх ухааны бие даасан чиглэл болгон хөгжүүлэх үндсийг тавьж, улмаар Германд төдийгүй Европ, дэлхийд хөгжүүлэхэд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан нэрт монголч эрдэмтэн.

1930-аад оны эхээр Берлин хотын Их сургуульд суралцаж байхдаа “Монголын нууц товчоо” -г анх удаа герман хэл рүү орчуулсан Германы эрдэмтэн Эрих Хэништ шавь орж, монгол хэл сурсан байна. 

1940-өөд оноос монгол судлалаар түлхүү ажиллаж, 1941 онд Венад докторын зэрэг хамгаалсан.

1951 онд тэрээр Гёттингенд эрдмийн зэрэг хамгаалсан боловч тэнд байр сууриа олж чадаагүйн улмаас 1957 онд Бонн хотод хоёр дахь удаагаа зэрэг хамгаалахаар Боннын Их сургуульд шилжин ирж, улмаар 1964 оноос Төв Ази, Монгол судлалын эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхим, номын санг байгуулан удирдсан эрдэмтэн байв. 

Түүний гол судалсан салбар бол Монголын түүх, уран зохиол, мөн Монголын газрын зураг байв. Тэрээр эрдэм шинжилгээний салбарт үнэлж баршгүй олон хувь нэмэр оруулаад зогсохгүй Монголын түүх, соёлын талаархи алдартай хэд хэдэн ном, тухайлбал "Ein Volk sucht seine Geschichte" зэрэг номыг найруулсан. Мөн монгол тууль, зүйр цэцэн үг, ардын үлгэрийн талаар хэд хэдэн ном гаргасан.

Тэрээр “Гэсэр" тууль болон Монголд дэлгэрч буй бусад туульс дээр нэлээд ажилласан. 1978 онд тэрээр туульс судлах төслийг санаачилсан байна. Мөн Хайсигийн тусламжтайгаар 1960-1972 оны хооронд Б.Ринчений "Монгол ардын аман зохиол" таван цуврал, дараа нь Николас Поппегийн "Монгол туульс" /Mongolische Epen/ 13 цуврал туульс хэвлэгджээ. Түүний шинжлэх ухааны судалгааны ажил нь янз бүрийн эрдэм шинжилгээний нийгэмлэгийн сонгуулиар хүлээн зөвшөөрөгдсөн. 

Тэрээр Монгол Улсын ШУА-ийн гадаад гишүүнээр сонгогдсон нь Монголын шинжлэх ухаан түүнийг өндрөөр үнэлсэний илэрхийлэл болсон юм.

1982 оноос түүний гарын шавь, мөн нэрт монголч эрдэмтэн К.Загастер Төв Ази, Монгол судлалын эрдэм шинжилгээ, судалгааны бие даасан тэнхмийн удирдлагыг өөрөөс нь хүлээн авчээ.

В.Хайссигийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан 2013 онд “Монгол уран зохиолын бичвэр судлалын асуудал” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурлыг Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо, Хэл зохиолын хүрээлэнгээс зохион байгуулж байсан бол 2023 онд 110 жилийн ойгоор нь түүний хөргийг “Монголч эрдэмтэд” сэдэвт шуудангийн маркт дүрслэн дэлхий нийтийн хүртээл болгосон юм. 

 Бүтээлүүд 

 Wörterbuch der heutigen mongolische Sprache. Mit kurzem Abriß der Grammatik und ausgewählten Sprachproben. Siebenberg-Verlag, Vienna 1941 (with Robert Bleichsteiner)
 Das gelbe Vorfeld: die Mobilisierung der chinesischen Außenländer, 1941
 Der mongolische Kulturwandel in den Hsingan-Provinzen Mandschukuos, 1944
 Über mongolische Landkarten, 1944
 Bolur erike, 1946 (as editor)
 Some glosses on recent mongol studies, 1953
 Neyici toyin, 1953
 Die Pekinger lamaistischen Blockdrucke in mongolischer Sprache: Materialien zur mongolischen Literaturgeschichte, 1954
 Ostmongolische Reise, 1955
 Wort aus tausend Jahren: Weisheit der Steppe, 1956
 Zur Entstehungsgeschichte d. Mongolischen Kandjur-Redaktion d. Ligdan Khan-Zeit (1623–1629), 1957
 Mongγol borǰigid oboγ-un teüke = Meng-ku shih-hsi-p'u, 1957 (as editor, with Charles Bawden)
 Altan kürdün mingγan gegesütü bicig: eine mongolische Chronik von Siregetü Guosi Dharma (1739), 1958 (as editor)
 Die Familien- und Kirchengeschichtsschreibung der Mongolen I & II, 1959 and 1965
 Mongolische Handschriften, Blockdrucke, Landkarten ( = Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, vol. I), 1961
 Erdeni-yin erike: mongolische Chronik der lamaistischen Klosterbauten der Mongolei von Isibaldan (1835), 1961 (as editor)
 Beiträge zur Übersetzungsgeschichte des mongolischen buddhistischen Kanons, 1962
 Helden-, Höllenfahrts- und Schelmengeschichten der Mongolen, 1962 (as editor)
 Bolur Toli "Spiegel aus Bergkristall", 1962 (as editor)
 Mongolische Volksmärchen, 1963 (as editor)
 Ein Volk sucht seine Geschichte: die Mongolen und die verlorenen Dokumente ihrer grossen Zeit, 1964 (English translation: A lost civilization; the Mongols rediscovered, London 1966)
 Mongolische Ortsnamen I-III (= Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, suppl. vol. V), 1966 - 1981 (as editor)
 Mongolische volksreligiöse und folkloristische Texte aus europäischen Bibliotheken (= Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, suppl. vol. VI), 1966 (as editor)
 Collectanea Mongolica: Festschrift für Prof. Dr. Rintchen zum 60. Geburtstag, 1966 (as editor)
 Die mongolische Steininschrift und Manuskriptfragmente aus Olon süme in der Inneren Mongolei, 1966
 Mongolistik an deutschen Universitäten, 1968
 Catalogue of Mongol books, manuscripts and xylographs (= Catalogue of oriental manuscripts, xylographs etc. in Danish collections, vol. III), 1971.
 Mongoleireise zur späten Goethezeit: Berichte und Bilder von der russischen Gesandtschaftsreise 1805/06 (= Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, suppl. vol. XIII), 1971 (as editor)
 Geschichte der mongolischen Literatur (two vols.), 1972
 Schriftliche Quellen in Mogholi (as editor), 1974
 Die mongolischen Handschriften-Reste aus Olon süme, Innere Mongolei (16. - 17. Jhdt.) (as editor), 1976
 Tractata altaica: Denis Sinor sexagenario optime de rebus altaicis merito dedicata (as editor), 1976
 Altaica collecta: Berichte u. Vorträge d. XVII. Permanent Internat. Altaistic Conference, 3.-8. Juni 1974 in Bonn, Bad Honnef (as editor), 1976
 Die mongolischen Epen: Bezüge, Sinndeutung u. Überlieferung (as editor), 1979
 Die mongolischen Heldenepen: Struktur u. Motive, 1979
 Die Zeit des letzten mongolischen Großkhans Ligdan (1604–1634), 1979
 Geser-rëdzia-wu: Dominik Schröders nachgelassene Monguor (Tujen)-Version des Geser-Epos aus Amdo (as editor), 1980
 Die Geheime Geschichte der Mongolen (as editor), 1981
 Geser-Studien: Untersuchungen zu d. Erzählstoffen in d. "neuen" Kapiteln d. mongolischen Geser-Zyklus, 1983
 Westliche Motivparallelen in zentralasiatischen Epen, 1983
 Dschingis Khan-Ein Weltreich zu Pferde (as editor), 1985
 Tsakhar-Märchen: Nach Aufzeichnungen aus dem Jahre 1938/39 (as editor), 1985
 Geschichte der Mongolen und ihres Fürstenhauses, 1985
 Erzählstoffe rezenter mongolischer Heldendichtung (2 vols.), 1988
 Gedanke und Wirkung: Festschrift zum 90. Geburtstag von Nicholas Poppe (as editor), 1989
 Die Mongolen (exhibition catalogue, 2 vols., as editor), 1989
 “New Material on East Mongolian Shamanism,” Asian Folklore Studies, Vol. 49, No. 2. (1990), pp. 223–233.
 “Tracing Some Mongol Oral Motifs in a Chinese Prosimetric Ming Novel of 1478, Asian Folklore Studies, Vol. 53, No. 2. (1994), pp. 227-254
 Formen und Funktion mündlicher Tradition. 1995.
 “The Present State of the Mongolian Epic and Some Topics for Future Research.” Oral Tradition 11/1 (1996): 85-98.
 (with Geoffrey Samuel) The Religions of Mongolia
 Mongolische Epen VIII
 Heldenmärchen versus Heldenepos? Strukturelle Fragen zur Entwicklung altaischer Heldenmärchen Opladen: Westdeutscher Verlag, 1991.