Эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрх

thumb
Эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрх нь эмэгтэйчүүдийн сонгуульд оролцож төлөөллөө сонгох болон өөрсдөө сонгогдох эрх юм. 

19-р зууныг хүртэл хүн амын 50% эзэлдэг эмэгтэйчүүдийн сонгох эрх хязгаарлагдмал (өмчтэй эсэх, гэр бүл, нийгэм дэх байр суурь гэх мэт шалтгаантай) байсан. Дараа нь эмэгтэйчүүдийн сонгуулийн эрхийн төлөөх хөдөлгөөн идэвхжиж эхэлсэн. Энэ нь 20-р зууны дунд үеэс олон улсын эрх зүйд тусгагдаж эхэлсэн байна. 

Хүний эрхийн түгээмэл Тунхаглал. 21-р зүйлийн [3]-д дараахь зүйлийг тодорхойлсон.

1. Хүн бүр шууд болон чөлөөтэй сонгогдсон төлөөлөгчөөрөө дамжуулан улс орныхоо төрийн үйл ажиллагаанд оролцох эрхтэй.

2. Хүн бүр өөрийн улсад төрийн албанд тэгш эрхтэй оролцох эрхтэй.

3. Төрийн эрх мэдлийн үндэс нь ард түмний хүсэл байх ёстой; Энэ хүсэл зориг нь бүх нийтийн, тэгш сонгох эрхийн дагуу нууц санал хураалтаар, эсхүл санал өгөх эрх чөлөөг хангасан түүнтэй адилтгах бусад хэлбэрээр тодорхой үетэй, будлиангүй сонгуулиар илэрхийлэгдэх ёстой.

 Олон улс дахь эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрх 
Эмэгтэйчүүд хамгийн анх 1718 онд сонгох, сонгогдох эрхтэй болжээ. 1718-1771 онуудад "эрх чөлөөний эрин үе"-д Шведэд эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг нэвтрүүлсэн. Энэ нь зөвхөн дээдсийн эвлэлийн гишүүн бөгөөд татвар төлдөг эмэгтэйчүүдэд хамаардаг байжээ. Харин 1906 онд орчин үеийн түүхэнд эмэгтэйчүүдэд сонгох эрх олгосон анхны улс нь Финланд улс юм байна. 1905 оны бослогын дараа хийгдсэн засаг захиргааны шинэчлэл нь Финландын эмэгтэйчүүдэд эрэгтэйчүүдийн нэгэн адил сонгох, сонгогдох эрхийг олгосон байна. Дэлхийн хамгийн анхны парламентад сонгогдсон эмэгтэйчүүд Финландад 1907 оны сонгуулиар 19 эмэгтэй парламентад суудал авч байсан түүхтэй. 

Улмаар 1893 онд Шинэ Зеланд, 1902 онд Австрали, 1913 онд Норвеги, 1915 онд Дани,  Исланд, 1917 онд Орос, 1918 онд Канад, 1918 онд Их Британид 30 нас хүрсэн эмэгтэйчүүд, 1919 онд Герман, Австри, 1920 онд АНУ, Албани, Чехословак, 1921 онд Швед, 1922 онд Ирланд, 1924 онд Эквадор, Монгол, 1927 онд Уругвай, 1934 онд Турк улс эмэгтэйчүүдээ сонгох, сонгогдох эрхээр хангаж эхэлжээ.

Лихтенштайн, Швейцарьт эмэгтэйчүүд сонгох сонгогдох эрхийг дөнгөж 1971 онд л олж авсан байдаг ч эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах тал дээр үнэхээр их амжилт олсон байна. Тэгвэл 1918 онд энэ эрхийг эмэгтэйчүүддээ өгсөн Азербайжанд эмэгтэйчүүд одоо болтол эрчүүдээсээ дор үнэлэгдсээр байгаа юм.

 Монгол дахь байдал 
Манай улс 1924 онд анхдугаар Үндсэн хуулиа батлахдаа эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрхийг баталгаажуулсан Азийн анхны улс болж байсан.

Монгол улсын нийт сонгогчдын 51%-ийг эмэгтэйчүүд бүрдүүлдэг бөгөөд тэд сонгуульд идэвхтэй оролцдог. Гэвч УИХ дахь тэдний төлөөлөл нь ердөө 17.3% буюу дэлхийн дунджаас 7.6%-аар бага байна.

Уг үзүүлэлтээр 2020 онд Монгол улс дэлхийн 189 улсаас 122-д бичигдэж Хойд Солонгос, Тажикстан, Саудын Араб зэрэг ардчилсан бус улсуудаас ч доогуур байр эзэлжээ. Үүнээс гадна манай улсын түүхэнд нэг ч эмэгтэй хүн аймаг, нийслэлийн засаг дарга, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаар ажиллаж байгаагүй нь улс төрийн шийдвэр гаргах түвшин дэх эмэгтэйчүүдийн оролцоо тун хангалтгүй байгааг баталдаг.

 Эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхтэй болсон улс орнуудын жагсаалт, он жилээр 
УлсОнНасСаудын Араб201121 насАрабын Нэгдсэн Эмират2006 -Кувейт200521 насОман200321 насБахрейн200218 насУоллис ба Футуна200118 насКатар199718 насЭритрей199318 насАмерикийн Самоа199018 насСамоа199021 годНамиби198918 насТөв Африкийн Бүгд найрамдах улс198621 насФолклендын арал198418 насЛихтенштайн198418 насИрак198018 насМаршаллын аралууд197918 насМикронези197918 насПалау197918 насГвинея-Бисау197718 насАнгол197518 насВануату197518 насКабо-Верде197518 насМозамбик197518 насСан-Томе Принсипи197518 насИордани197418 насСоломоны арлууд197421 насБангладеш197218 насШвейцар197118 насАндорра197018 насНауру196820 насСвазиленд196818 насАрдчилсан Конго улс196718 насЙемен196718 насКирибати196718 насТувалу196718 насБотсвана196518 насЛесото196518 насЛиви196418 насПапуа — Шинэ Гвиней196418 насСудан196417 насАфганистан196318 насИран196316 насКени196318 насБүгд Найрамдах Конго улс196318 насЭкваторын Гвиней196318 насФижи196321 насМарокко196318 насАлжир196218 насЗамби196218 насМонако196218 насУганда196218 насБурунди196118 насМалави196118 насМавритани196118 насПарагвай196118 насРуанда196118 насСьерра-Леон196118 насБахамын арлууд196018 насГамби196018 насКипр196018 насТонга196021 насБруней195918 насМадагаскар195918 насСан-Марино195918 насТанзани195918 насТунис195918 насБуркина-Фасо195818 насГвиней195818 насЧад195818 насЛаос195818 насНигери195818 насЗимбабве195718 насМалайз195721 насБенин195618 насГабон195621 насЕгипет195618 насКомор195618 насМали195618 насМаврики195618 насСомали195618 насГондурас195518 насКамбож195518 насЭтиоп195518 насНикарагуа195516 насПеру195518 насБелиз195418 насГана195418 насКолумби195418 насБутан195318 насГайана195318 насБоливи195218 насГрек195218 насКот-д’Ивуар195219 насЛиван195221 насАнгилья195118 насАнтигуа Барбуда195118 насГренад195118 насДоминик195118 насНепал195118 насСент-Китс Невис195118 насСент-Винсент ба Гренадин195118 насБарбадос195018 насГаити195018 насБосни Герцеговин194918 насХонконг194918 насБНХАУ194918 насКоста-Рика194918 насСирия194918 насИзраил194818 насӨмнд Солонгос194819 насНигер194818 насСейшелын арлууд194817 насСуринам194818 насАргентин194718 насЭнэтхэг194718 насТайвань194720 насМальт194718 насМексик194718 насПакистан194718 насСингапур194721 насВенесуэл194618 насВьетнам194618 насГватемал194618 насЖибути194618 насИталия194618 насКамерун194620 насУмард Солонгос194617 насЛибер194618 насУмард Македони194618 насТринидад Тобаго194618 насИндонези194517 насХорват194518 насЯпон194520 насСенегал194518 насСерби194518 насСловени194518 насТого194518 насЮгослави194518 насБермуд194418 насБолгар194418 насФранц194418 насЯмайк194418 насДоминикан194218 насПанам194118 насМолдав194018 насСальвадор193918 насРумын193818 насФилиппин193718 насЧили193518 насКуба193416 насМальдив193221 насТаиланд193218 насБразил193116 насИспани193118 насПортугал193118 насШри-Ланк193118 насӨмнөд Африк1930; 199418 насТурк193018 насЭквадор192918 насПуэрто-Рико192918 насУругвай192718 насКазахстан192418 насМонгол192418 насСент-Люси192418 насТажикистан192418 насТуркменистан192418 насУзбекистан192418 насМьянма192218 насАлбани192018 насЧех192018 насСловак192018 насАНУ192018 насАрмени1919, 192120, 18 насБелорусь191918 насБельги1919/1948.18 насЛюксембург191918 насНидерланд191918 насШвед191918 насУкраин191918 насЭстони191918 насАвстри191816 насАзербайжан191818 насИх Британи191818 насУнгар191818 насГерман191818 насГүрж191818 насИрланд191818 насКиргиз191818 насЛатви191818 насЛитва191818 насПольш191818 насКанад191718 насОрос191718 насДани191518 насИсланд191518 насНорвеги191318 насФинланд190618 насАвстрали190218 насКукын арлууд189318 насШинэ Зеланд189318 насМэн арал188116 насПиткэрн арлууд183818 насВиргины арлууд (АНУ)Мэдээлэлгүй18 насМакаоМэдээлэлгүй18 насАрубаМэдээлэлгүй18 насВиргины арлууд (Их Британи)Мэдээлэлгүй18 насЗүүн ТиморМэдээлэлгүй17 насГернси -/-18 насГибралтар18 насГренланд18 насГуам18 насЖерси16 насКайманы арлууд18 насКокосбн арлууд18 насФарерын арлууд18 насФранцын Полинези18 насВатикан -/-МайоттаМэдээлэлгүй18 насЧерногор18 насМонтсеррат18 насНидерландын Антилийн арлууд18 насШинэ Каледони18 насНиуэ18 насНорфолк арал18 насУмард Марианы арлууд18 насСен-Бартелеми18 насГэгээн Хэлэна арал -/-Сен-МартенМэдээлэлгүй18 насСен-Пьер Микелон18 насТокелау21 насТеркс КайкосМэдээлэлгүй18 нас
Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн эрх
Ангилал:Сонгууль