Хуа-И и юй

Хуа И И Юй (уламжлалт ханз: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, пиньинь галиг: Huá yí yì yǔ) нь Мин улсын Хунъү хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын бичгийн утгачийн хүрээлэнд харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма Ша Ихэ нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь монгол, зүрчид, солонгос, вьетнам, энэтхэг, кхмер, түрэг, араб, бай, тай, япон зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. 

 Нэр томьёо 
Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. 

"И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана." 

"Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой." Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно.

 Бүтэц 
1382 онд Мин улсын бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ.

 Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 846 үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр ийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд:

Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門),  дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門)

 Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын Хун Ү хаанд илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, Нэцэлай жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг.
1389 онд зохиогдож дууссан толь бичгийн зөвхөн монгол хэлний толь нь дараах 2 хувилбартай байдаг. 

 Уйгуржин монгол бичигтэй эх. Энд 17 зүйлд хуваасан 842 монгол үгийг эхлээд уйгуржин монголоор бичиж, араас нь хятад үг, монгол үгний авиаг ханзаар галигласан байна.
 Лю Сан-ү гэх түшмэлийн оршил бичсэн хувилбар. Энд 842 үг, 12 захианы монгол үгсийг цөм хятад ханзаар тэмдэглэхдээ, монгол үгний авиаг л тэмдэглэжээ. 12 захианы үг бүрийн ард тайлбар бичсэн. 

 Товч түүх 
Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, перс одон оронч Ма Ша Ихэ нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 

1403-1408 оны хооронд бичигдсэн Юнлэ Дадянь гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой Монголын нууц товчоо, Хуа-И и юй зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуанСи и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно. товчооны (四夷館)  түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан монгол, зүрчид, төвд, хинди, перс, уйгур, тай, мянмар гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ.     

1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд солонгос, япон, рюкю, вьетнам, кхмер, чампа, тай, ява, суматрагийн аче хэл, малайз, монгол, перс хэл, цагадай хэл, төвд хэл, хэшигийн хэл (тангуд?), мьянмар хэл, юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн.     

Чин гүрний Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, бабай хэл, бай хэл зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас манж, монгол хэлийг хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.

1952 онд Германы хятад судлаач Эрик Хайниш "Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts." (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. 

 Мөн үзэх 

 Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг
 Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг
 Толь бичиг

 Холбоос 

 Викимедиад байгаа холбоос 

 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан.    
 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар 
 Дада гуаны Нэмж зассан Хуа И И Юй

 Эшлэл 

Ангилал:Толь бичиг
Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол
Ангилал:Мин улсын утга зохиол
Ангилал:1389 он
Ангилал:14-р зуун
Ангилал:Мин улс