Монгол судлал

Монгол судлал — монгол үндэстний уламжлалт хэл, соёл, түүх, зан заншил, шашин мөргөл тэргүүтнийг шинжлэх ухааны арга зүйгээр судалдаг нийгэм-хүмүүнлэгийн ухааны цогц нэгдэл юм. Монгол судлалыг цаашид хөгжүүлэхдээ монгол хэл, соёл, түүх, угсаатан судлалыг гол үндэс болгохын зэрэгцээ олон шинжлэх ухааны цогц болсон, хавсарга шинжтэй мэдлэг ухааны олон салбарыг зохих хэмжээгээр харгалзан үзэж болно. 

Монгол судлал нь монгол үндэстний хэл, соёлын дархлааг хадгалан бататгах, бусад улс үндэстнүүдэд сурталчлан таниулахад чухал үүрэгтэй бөгөөд энэ бүхнээр дамжин Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын нэгэн гол тулгуур болдог юм.

Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд судалгааны тэргүүлэх чиглэлийг салбар тус бүрээр тодорхойлж, гадаад, дотоодын монгол судлалын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, монгол судлалын салбарт гарсан шинэ мэдээллийг шуурхай дамжуулах, шаардлагатай тохиолдолд санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх, гадаадын эрдэмтдийн саналыг үндэслэн Монгол улсад монгол судлалын төрөлжсөн номын сан байгуулах, архив, номын сангийн үйлчилгээг боловсон, шуурхай болгоход дэмжлэг үзүүлэх шаардлага цаашид тулгарч байна.

Түүх

Монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэс суурь нь Монголын, Хятадын, Перс, Арабын дундад зууны гар бичмэл, зохиолууд болон европчуудын Төв Азид XIII зуунд хийсэн аяллын тэмдэглэлүүд юм (Плано Карпини, Гийом дэ Рубрук, Андрэ дэ Лонжүмо, Марко Поло). 

XIII зуунд Европ дахь, үндсэндээ Францын хятад судлаачдын ачаар орчин үеийн монгол судлал эхэлсэн гэж үзэж болно. Монголын талаарх анхны ул суурьтай судалгаанууд XIX зууны эхний хагаст Швед улсад эхэлсэн. Армен гаралтай швед дипломатч Абрахам Константин Д'Оссон алдарт Рашид ад-Дин, Ата малик Жувейни нарын туурвилаас орчуулж, монгол судлалыг эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулсан байдаг. Тэр үед газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлж, хил залгаа болж эхэлсэн Орос улсын хувьд ч монгол судлал эрчимжиж ирсэн нь ойлгомжтой. 

XIX зуун буюу 1800-гаад оны эхэн үеэс монголчуудын түүх, монгол орныг судлах ажил нэлээдгүй эрчимтэй явагдсан. Энэ түүхэн үед Оросын эзэн хааны дэмжлэгтэйгээр Казанийн шашны сургууль байгуулагдсан бөгөөд түүн дотор дорно дахиныг судлах судалгааны чиглэлийн үүсэл тавигдсан. Үүнийг нэг жишээ нь гэвэл Казаньд 1818 онд “Азийн музей” гэж байгуулагдсан. Тус музей нь Азийн улс орнуудын түүх, соёл, шашин шүтлэгийг судлах гол зорилготой байсан бөгөөд дорно дахины орнуудаас цуглуулсан 2500 ном, гар бичмэл, 20 гаруй мянган зоос бүхий сан хөмрөгтэй байсан ажээ. 

Оросын XIX зууны Яков Шмидт, Александр Попов, Никита Бичурин, Пётр Кафаров, Г.Гомбоев, польш гаралтай Юзеф Ковалевски нар Монголын хэл, газар нутаг, түүхийг судалж байсан. Тэд үндсэндээ Оросын Эзэнт гүрний Төв Ази руу газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлэх бэлтгэл ажил болох судалгаа тандалтаа хийж байсан нь ойлгомжтой. Гэсэн хэдий ч тэдний хийж үлдээсэн судалгааны ажлууд дараа дараагийн XIX-XX зууны монгол судлаачдад (Константин Голстунский, Алексей Позднеев, Владислав Котвич, Андрей Руднев, Жамсрангийн Цэвээн, Борис Владимирцов) суурийг нь тавьж ихээхэн хэрэг болсон. Анх 1833 онд Оросын эзэнт гүрний Казанийн Их сургуульд польш гаралтай эрдэмтэн монгол судлаач Юзеф Ковалевскийн (1800-1878) удирдлага дор Монгол, халимаг хэлний тэнхим нээж байсан. 1855 онд Санкт-Петербургийн Их сургуульд Дорно судлалын факультетад халимаг, манж хэлний тэнхим мөн нээж байжээ. Дараа нь Москва, Эрхүү, Улаан-Үд хотуудын Их сургуульд үе үеийн монгол судлаач нарыг бэлтгэж эхэлжээ.

XX зуунд Монголын эрдэмтэд болон Орос, Европ, Америкийн академик судлалын нийгэмлэгүүд хооронд харилцаа үүсэж, хамтын ажиллагаа эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Хятад, Солонгосын эрдэмтэд идэвхтэй ажиллаж эхлээд байна. 

Социализмын үед (1921-1990) монгол судлал дотоод доо үзэл сурталжсан байсан хэдий ч хөрөнгө санхүүжилтээр улсаас дэмжиж байсан. Өнөө үед хоёр жилд 1 удаа хурлаа хийж байгаагаас өөр дэмжлэг туслалцаа байхгүйгээс зогсонги байдалд ороод байна гэж хэлж болох юм.

1959 онд Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурлыг Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан. Тус хуралд Англи, АНУ, Канад, Энэтхэг, Япон, БНАГУ, БНАСАУ, ЗХУ, БНХАУ, БНМАУ зэрэг 15 орны 40 гаруй эрдэмтэн оролцож, монгол хэл, утга зохиолын сэдвээр нийтдээ 34 илтгэл хэлэлцүүлсэн байдаг. Энэ хурал бол “Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо” байгуулагдахын угтал эхлэл болсон гэж үздэг.

Японы Монгол судлалын нийгэмлэг нь 1970 онд байгуулагдсан бөгөөд Монголын нийгмийн тогтолцоо, улс төр, эдийн засгийн нөхцөл байдлаас үл шалтгаалан монгол судлалыг тууштай хөгжүүлсээр ирсэн түүхтэй.

“Монголч эрдэмтдийн их хурал” нэртэйгээр 1972 онд хоёр дахь хурлыг зохион байгуулсан. Тус хурлын үеэр “Монголч эрдэмтдийн байнгын хороо”-г анх үүсгэн байгуулж таван жил тутамд зохион байгуулагдах хурлын бэлтгэл ажлыг хангах үүрэг оноосон. 1987 онд Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо (ОУМСХ) гэх албан ёсны төрийн бус байгууллагыг тухайн үеийн Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр байгуулсан. Ингэж дэлхийн монгол судлалыг зангидан төвлөрүүлдэг гол байгууллага бий болсон. 

МУИС-ийн Монгол Судлалын Хүрээлэн анх 1991 онд Монгол судлалын лаборатори нэрээр байгуулагдсан бөгөөд тодорхой хугацаанд завсарлаж байгаад 2000 онд Монгол Судлалын Төв нэрээр дахин байгуулагдаж, 2011 оны 8 дугаар сараас МУИС-ийн захирлын 400 тоот тушаалаар Монгол Судлалын хүрээлэн нэртэй болж бодлого, үйл ажиллагааны хүрээ нь өргөтгөн зохион байгуулагдсан. 2013 оноос МУИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, инновацын хэлтсийн харьяанд ажиллаж байна. Цахим хаяг - https://ims.num.edu.mn/

2012 оны 1-р сарын 17-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч зарлиг гаргаж Монгол судлалыг дэмжих сан байгуулахыг Засгийн газарт чиглэл болгосон. Улмаар 2012 оны 2-р сарын 20-ны өдрийн 56-р тогтоолоор “Монгол судлалыг хөгжүүлэх Үндэсний хөтөлбөр”-ийг баталж, үйл ажиллагааг эхлүүлээд байгаа юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигийг хэрэгжүүлэх зорилгоор Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуульд нэмэлт оруулсан. Энэ хууль батлагдсанаар монгол судлалаар мэргэшсэн дотоод, гадаадын судлаачдын хамтын ажиллагаа сайжирч, Монгол судлалын мэдээлэл, сурталчилгааны цар хүрээ өргөжих эрх зүйн орчин бүрдэж байна.

Тус зорилгын хүрээнд МСХ нь “Монгол судлалын мэдээллийн нэгдсэн сан”, “Монгол хэлний хэлзүйн лавлах толь бичиг”, “Монголын эртний түүх” (5 боть), “Юань улсын судар” (18 боть), “Дайчин гүрний дотоод яамны монгол бичгийн гэрийн данс” (9 боть) зэрэг төслүүд хэрэгжүүлсэн бөгөөд гадаадын залуу монгол судлаачдад зориулсан монгол судлалын зуны сургуулийг тогтмол зохион байгуулж Академич Цэндийн Дамдинсүрэн, Шадавын Лувсанвандан, Бямбын Ринчен нарын нэрэмжит тэтгэлгийг жил бүр 3 залуу судлаачид олгож байна.

МУИС-ийн “Монгол судлалын хүрээлэн”-гээс  “МУИС-ийн профессорын эрдмийн өв” цувралын 2021 оны дугаарт Монгол Улсын гавьяат багш, Хэлбичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Дашлхүмбийн Галбаатарын эрдэм судлалын бүтээлийн чуулганыг “Монголын уран зохиолын онол, түүхийн зангилаа асуудлууд”, “Уран зохиол судлал”, “Уран сайхны шүүмжлэл” хэмээх гурван ботиор эрхлэн хэвлүүлжээ.

Монгол судлаач эрдэмтдийн 2016 оны хурлаар бүтэц, зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийж монгол судлалын холбоо бол зөвхөн судлалын газар биш, дэлхийд буй бүхий л монголч эрдэмтэн болоод өөрсдийн орны хүмүүсийн хоорондын харилцааг дэмжих, мэдээллээр хангах төв гэж үзэж байгаа.

 Гадаад дахь монгол судлал 
Эдүгээ дэлхийн хорь гаруй орны 50 гаруй их сургууль, эрдэм шинжилгээний төвүүдэд олон зуун эрдэмтэд монгол судлалын сургалт, судалгааны ажил явуулж байна. Тэдгээрийн дотроос:

 Америкийн Индиана их сургууль -Department of Central Eurasian Studies, Indiana University, Bloomington Mongolia Society (Bloomington).
 Английн Кэмбриж их сургууль -Mongolia and Inner Asia Studies Unit, Cambridge University.
 Францын Сорбонны их сургууль -Centre d’études mongoles et siberiennes, University of Paris. Mongolian language department, National Institute of Oriental Languages, Paris.
 Унгарын Өтвөш Лоранд их сургууль -а. Institute of Ethnology, Hungarian Academy of Sciences, Budapest. б. Department of Inner Asian Studies, Eötvös Lorand University, Budapest.  в.Department of Altaic Studies, University Szeged, Szeged.
 Чехийн Карлын их сургууль- Seminar of Mongolian studies, Institute of South and Central Asia, Charles University in Prague.
 Японы Токиогийн Гадаад Судлалын их сургууль- а.Tokyo University of Foreign Studies, Tokyo. б. Institute of Asian and African language and Culture, Tokyo. в. Institute of Foreign Studies, Osaka University, Osaka. г.Centre for Northeast Asian Studies, Tohoku University, Sendai
 Монгол судлалын төв, Бээжин их сургууль- Монгол хэл, утга зохиолын тэнхим, Төвийн үндэстнүүдийн их сургууль, Бээжин. 
 Өвөр Монголын их сургууль- а. Монгол судлалын төв, Өвөр Монголын их сургууль, Хөх хот. б. Монгол судлалын сургууль, Өвөр Монголын Багшийн их Сургууль, Хөх хот. в. Монгол Судлалын дээд сургууль, Өвөр Монголын Үндэсний их сургууль, Тунляо
 Өвөр Монголын Багшийн их сургууль- Өвөр Монголын нийгмийн шинжлэх ухааны хүрээлэн, Хөх хот.
 Солонгосын Данкүүк их сургууль- а. Department of Mongolian Studies, Dankook University, Cheonan. б. Korean Association for Mongolian Studies, Seoul. в. Faculty of East Asian Languages, Hankook University, Seoul зэрэгт идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байна.
 Австралийн үндэсний Их сургууль--Center for Mongolian Studies, Australian National University, Canberra.

Монгол судлаачид

Бельги
Мостер, Антуан (1881—1971)

Австри 
Хайссиг, Вальтер (1913-2005)

Унгар
Ураи-Кёхальми, Каталин (1926—2012)
Лайош Лигети (1902—1978)
Кара Дьёрдь (1935-2022) Хар Дорж
Алиса Шаркози
Биртолан Агнеш

Герман

 Иоханн Иериг

Эрих Хэйниш
Клаус Коппе
Удо Баркман

Монгол
Шагдарын Бира (1927-2022)
Чулууны Далай (1930—2009)
Цэндийн Дамдинсүрэн (1908—1986)
Шадавын Лувсанвандан (1910-1983)
Дандарын Ёндон
Бямбын Ринчен (1905—1977)
Балдандоржийн Сумъяабаатар (1937-)

Орос
Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) (1777—1853)
Шмидт, Яков Иванович (1779—1847)
Банзарын Дорж (орос. Доржи Банзаров, 1822—1855)
Гомбоев, Галсан (1822—1863)
Василий Васильев (1819-1900)
Константин Голстунский (1831—1899)
Певцов, Михаил Васильевич (1843—1902) 
Алексей Матвеевич Позднеев (1851—1920)
Пётр Александрович Бадмаев (Жамсран Бадмаев) (1851 — 1920) 
Зире, Евгений Фёдорович (1866-1930)
Цыбиков, Гомбожаб Цэбекович (1873—1930)
Владимирцов, Борис Яковлевич (1884—1931)
Николай Пальмов (1872—1934)
Жамцарано, Цыбен Жамцаранович (1881—1942)
Бурдуков, Алексей Васильевич (1883—1943)
Сергей Андреевич Козин (1879—1956)
Кондратьев, Сергей Александрович (1896—1970)
Иориш, Илья Иосифович (1904)
Санжеев, Гарма Данцаранович (1902—1982)
Златкин, Илья Яковлевич (1898—1990)
Николай Поппе (1897—1991)
Касьяненко Зоя (1925—2016)
Дугар-Нимаев, Цырен-Анчик Нимаевич (1929—1992)
Неклюдов, Сергей Юрьевич (1941-)
Сазыкин, Алексей Георгиевич (1943—2005)
Скрынникова, Татьяна Дмитриевна (1948 төрсөн)
Б.В.Базаров

АНУ
Оуэн Латтимор (1900—1989)
Николай Поппе (1897—1991)
Фердинанд Лессинг (1882-1961)

Их Британи
 Алан Сандерс (1938)

Финланд
Густав Йон Рамстедт (швед гаралтай, 1873—1950)
Андрей Руднев (1878-1958)

Франц
Роберта Амайон (1939 төрсөн)
Поль Пеллио (1878-1945)
Рене Груссе (1885-1952)

Польш
Юзеф Ковалевски (1801-1878)
Владислав Котвич (1872-1944)
Станислав Гожиньски (1939-2007)    
Агата Стражиньска

Чех
 Павел Поуха (1906–1986)
 Иржи Шима (1943–)
 Лумир Иисл  (1921–1969)
 Ярослав Вацек (1943–2013)

Япон
 Озава Шигэо 
 Конагаяа Юки
 Хашимото Масарү - Японы Монгол Судлалын Холбооны Ерөнхийлөгч, профессор 
 Кобаяши Такаширо
 Ока Хироки
 Аоки Масахиро
 Кимүра Аяако
 Шимизү Такэнори
 Камимүра Акира
 Абэмацү Гэничи
 Исоно Фүжико
 Ивамүра Шинобү
 Үмэсао Тадао
 Эгами Намио
 Окада Хидэхиро
 Като Кюүзо
 Күрибаяаши Хитоши
 Сато Норико
 Шиотани Шигэки
 Шимо Хиротоши
 Сүгияма Масааки
 Танака Кацүхико
 Танака Сүйичиро
 Нагао Гажин
 Наками Татэо
 Нүкүшина Рэнзо
 Фүтаки Хироши
 Маэда Наонори
 Мацүзаки Ёо
 Мацүда Таданори
 Мияваки Жүнко
 Янаи Ватари
 Исахаяа Ёоичи
 Вада Сэй