БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж

БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж- 1941 оны 6-р сарын 22-ны үүрээр Гитлерийн Герман улс Зөвлөлт-Германы хооронд байгуулсан 1939 оны гэрээг зөрчиж, ЗХУ-д гэнэт халдан довтлоход ЗХУ-ыг “өмгөөлөгч, түшиг” хэмээн үздэг БНМАУ-ын хувьд нэгэн адил дайны нөхцөлд буй хэмээн үзэж, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид, УБХТ, АСнЗ-ийн хамтарсан яаралтай хуралдаан болж, “...Фашист түрэмгийлэгчдийн үйлдлийг эрс жигшин эсэргүүцэж байгаа”-гаа илэрхийлээд, “БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд  харилцан туслалцах тухай протокол”1936 оны 3 сарын 12-нд байгуулагдсан бөгөөд БНМАУ-ын Бага хурлын дарга А.Амар, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад яамны сайд  П.Гэндэн, ЗХУ-ын  бүрэн эрхт төлөөлөгч В.Х.Таиров нар Улаанбаатар хотноо гарын үсэг зурсан. Дөрвөн зүйлтэй энэхүү гэрээнд хоёр улсын хооронд 1934 оны 11 дүгээр сарын 27-нд  хийсэн  аман хэлэлцээг  албан ёсоор баталгаажуулж буйг дурдаад,  “...хоёр улсын  нутаг дэвсгэрт гуравдахь улсын зүгээс довтлох заналхийлэл учирвал  үүссэн нөхцөл  байдлыг даруй хэлэлцэж, хамгаалах арга хэмжээг авах;  бие биедээ харилцан тусламж, түүний дотор цэргийн тусламж үзүүлэх;  дээр  дурдсан  үүргүүдийг биелүүлэхийн тулд  нөгөө этгээдийн  газар нутагт байгаа нэгэн этгээдийн  цэргийг  уул үүргээ гүйцэтгэсний  дараагаар 1925 онд зөвлөлтийн цэргийг БНМАУ-ын нутгаас татсаны  адилаар гаргах үүргийг хоёр улс өөртөө авна” гэж заажээ. Гэрээг 10 жилийн хугацаатай байгуулсан байна. 1936 оны 4 дүгээр сарын 7-нд “Известия” сонин  Зөвлөлт-Монголын гэрээний тухай томоохон өгүүлэл нийтэлж, ЗСБНХУ, БНМАУ-ын хооронд Харилцан туслалцах протокол байгуулагдсаныг зарлажээ.“БНМАУ, ЗХУ-ын эх орны их дайны үед”. УБ.,1954;13.-оор хүлээсэн үүргээ биелүүлж, ЗХУ-д бүх бололцоогоор туслах шийдвэр гаргасан байна.

1941 оны 6-р сарын 23-нд Улаанбаатарт өргөн олон нийтийн цуглаан болж, Зөвлөлтийн арми, ард түмэнд туслах хөдөлгөөн үүсч, 1941 оны 9-р сард Зөвлөлтийн Улаан армид туслах ажлыг эрхлэх “Бэлэглэлийн төв комисс” байгуулж, түүний салбарыг бүх аймаг, хот, сум, үйлдвэр, албан газруудад ажиллуулах болжээ.

Дайны жилүүдэд БНМАУ-д Зөвлөлтөд туслах өргөн хөдөлгөөн өрнөж, “Бүхнийг фронтод”, “Бүгдийг ялалтын төлөө” хэмээх уриан дор орон даяар дэлгэрч, хэдүй дэлхийн дайнд шууд оролцоогүй боловч, Зөвлөлтийн фронтын гүн ар тал болж байв.

1941 оны 7-р сарын эхээр Улаанбаатарын аж үйлдвэрийн ба төв цахилгаан комбинатын хэдэн зуун ажилчин норм төлөвлөгөөгөө 400-аас доошгүй хувиар биелүүлэх, оныхоо ээлжийн амралтыг эдлэхгүй ажиллах, зарим нь өдөр бүр илүү цагаар цалин хөлсгүй ажиллах зэрэг санаачлага гаргаж байв“Үнэн” сонин. 1941 оны 7 сарын 4..

1941 оны 11-р сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны Бүгд хурал тус улсын улс төр, эдийн засаг, соёл, батлан хамгаалах бүх ажлыг дайны үеийн байдалд захируулан зохион байгуулах тухай шийдвэр гаргажээ. 1942 оны 1-р сард хуралдсан БНМАУ-ын XXV Бага хурлаас “Манай улсын өмнө зогсож буй улс төр, эдийн засгийн зорилтуудыг биелүүлэх бүх ажил нь улс орныг батлан хамгаалах явдлыг бүхий л аргаар бэхжүүлэх ба фронтод туслах явдалд захирагдсан байвал зохино”“МАХН-ын их, бага хурал, Төв Хорооны бүгд хурлуудын тогтоол шийдвэр”. II хэсэг. УБ.,1956;102. гэж тогтоожээ.

МАХН-ын Төв Хорооны Бүгд хурал, БНМАУ-ын XXV Бага хурлын шийдвэр нь дайны үе дэх тус улсын дотоод, гадаад бодлого, үйл ажиллагааны гол чиг болсон юм.

Нам, засаг юуны өмнө тус улсын эдийн засгийн үндсэн салбар-мал аж ахуйг хөгжүүлэх ”...явдал бол Монголын улс ардын аж ахуйд ихээхэн ач холбогдолтойгоос гадна юуны урьд фронтод туслалцах бололцоог нэмэгдүүлнэ”[4] гэж үзэж байв. МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн 1943 оны 9-р сарын 28-ны хавсарсан 65/77 дугаар хурлаас “Германы фашист нарын түрэмгийлэн эзлэгчдээс хохирлыг хүлээсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын районууд, ард түмэнд тусламжийг үзүүлэх тухай” тогтоол гаргав. Уг тогтоолд: “Зөвлөлтийн чөлөөлөгдсөн нутгийн хамтралуудын зүтгэх хүчний хэрэгцээнд зориулан сайн дураар морьд бэлэглэх-“ийг уриалж, ийнхүү тусалсан малчдыг Улаан армид морьд бэлэглэсэнтэй адил үзэж, урамшуулахыг заасан байна.ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 24б, т 25-26

Мал аж ахуйн тухай асуудлыг Намын Төв Хорооны 1943 оны 2, 12-р сарын Бүгд хурлууд, 1945 оны 1-р сарын Бүгд хурал, улсын XXYI, XXYII Бага хурлаар тусгайлан хэлэлцэн, чухал шийдвэр гаргав.

1943 оны 12-р сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны Бүгд хурал мал аж ахуйг хөгжүүлэх тухай хэлэлцээд, Намын Төв Хороонд мал аж ахуйн хэргийг эрхэлсэн нарийн бичгийн даргатай болгох, аймгийн төв хороодын I нарийн бичгийн дарга нарт мал аж ахуйн асуудлыг шууд хариуцуулж, бусад ажлыг эрхлэх II нарийн бичгийн даргын орон тоог бий болгох, Мал тариалангийн яам, түүний орон нутгийн байгууллагуудын ажлыг мал аж ахуйг хөгжүүлэх чигт бүрэн хандуулан өөрчилж сайжруулах, мал аж ахуйн арга ажиллагааг өргөн сурталчлах, ард олноос гаргасан саналыг харгалзан бэлтгэлийн журам, албан татварын хуулийг хянан үзэх, зэрэг арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж үзжээ.

Дайны жилүүдэд малын ашиг шимийг дүүрэн ашиглах талаар шинэ том алхам хийж, мал аж ахуйн түүхий эд, бүтээгдэхүүн голлосон ЗХУ-д гаргах экспортын нийт хэмжээ 2,5 дахин өссөний дотор малыг 2 гаруй дахин, ноосыг бараг 2 дахин нэмэгдүүлжээ.

Мөн үед мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн нөөц баялгийг ашиглах, газар тариаланг хөгжүүлэх үндсэн дээр хүнсний үйлдвэр түргэн хөгжив. Улсын хүнсний үйлдвэрийн тоо 1940-1945 онд 17,6 дахин нэмэгдэж, нийт бүтээгдэхүүн нь 28 дахин өсчээ. Булган, Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Хэнтий, Ховд, Дорнод зэрэг 10 гаруй аймагт хүнсний үйлдвэрийн комбинат байгуулагдаж, талх, нарийн боов, хиам болон бусад төрлийн бүтээгдэхүүн гаргах болсон байна. 1945 онд хүнсний үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний хэмжээ үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний 41,2 хувийг эзлэх болжээ.

Гар үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний нэр төрөл, тоо хэмжээ нэмэгдэж, чанар нь сайжирчээ. Зөвхөн 1942 онд орон нутгийн түүхий эдийг ашиглан боловсруулах 13 артель байгуулагдав. Гар үйлдвэрлэлийн хоршооллын нийт бүтээгдэхүүн 1940-1945 онд 45 хувиар өсөж, үндсэн хөрөнгө нь нэмэгджээ. Дайны жилүүдэд нийт үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчдын тоо өсчээ. 1940 онд аж үйлдвэрийн ажилчин, албан хаагчид 33,1 мянга байснаа 1944 онд 45,5 мянгад хүрсний дотор үйлдвэрийн ажилчид 14,8 мянгаас 22 мянгад хүрчээ“БНМАУ-ын улс ардын аж ахуйн хөгжилт”. УБ.,1960;22..

Дайны жилүүдэд ЗХУ-аас тус улсад авчирч байсан барааг 2 дахин, түүний дотор автомашин тоног хэрэгсэл, нефтийн бүтээгдэхүүн, төмөр эдлэл зэргийг 2- 4,5 дахин багасгажээ. 1941 онд Зөвлөлтөөс 2,4 сая рублийн үнэтэй сэлбэг хэрэгсэл авчирч байсан бол 1942 онд 75 мянган рублийнхийг авчээ. Түүнчлэн чихэр, тамхи, хөвөн, цаасан бараа, бэлэн хувцас гэх мэт өргөн хэрэгцээний импортыг үлэмж багасгасан байна.       

Дайны үед орон нутгийн нөхцөл бололцоо, малын ашиг шимийг бүрэн дүүрэн ашиглах замаар өргөн хэрэглээний бараа үйлдвэрлэлийг эрс нэмэгдүүлж, дотооддоо хийж чадах зүйлийг Зөвлөлтөөс авахыг аль болохоор багасгахыг заажээ. Бэлэглэлийн комисст хөрөнгө нийлүүлэх хөдөлгөөн бүх Монгол Улс, бүх аймаг, сум, баг бүх хүмүүсийг хамарчээ.

Бэлэглэлийн анхны цуваа 1941 оны 11-р сард, II цувааг 1942 оны 2-р сард хүргэж өгч, 137 вагонд мах 155 тн, ангийн мах 10 тн, тос 40 тн, архи 10 торх, дах 2718, тамхи 220000 хайрцаг, нэхий хантааз 4102, нэхий дээл 1300, богино нэхий дээл 16300, бээлий 21000 хос, задгай эсгий 4500, суран бүс 17000, эсгий гутал 18000 хос, үстэй хантааз 19000, ботинк 2000 хос зэрэг нийт 7.200.000 төгрөгийн бараа хүргүүлсэн бол 1942 оны 12-р сард 236 вагонаас бүрдсэн галт тэрэгний 4 цуваа бэлгийг хүргэж өгөхөд нэхий дээл, эсгий гутал, хантааз тус бүр 30000 ширхэг, хүнс 660 тн, 27000 зээрийн мах зэрэг олон нэр төрлийн бэлгийг хүргүүлжээ. Б.Болд. “Дэлхийн цэрэг-улс төрийн түүхийн хураангуй толь”. УБ.,2006;205 

1942 оны 11-р сар хүртэлх хугацаанд Улаан армид зориулан бэлэглэсэн бие төгрөг 7,2 сая байсан бол 1943 онд 8,3 сая төгрөг болон нэмэгджээ.

Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед монголын ард түмнээс хувийн бэлэг бэлтгэж, фронтод явуулж байсан бөгөөд мөнгөн дүнгээрээ 1.913.705 төгрөг болж байв.“Монголын ардын армийн 50 жил”. УБ.,1971;191 Хувийн бэлгийг өөрсдөө бэлтгэхээс гадна фабрик, завод, гар үйлдвэрийн хоршоолол, сангийн аж ахуй, сургууль, албан газруудад нэгдсэн журмаар бэлтгэн савлаж, Улаанбаатар хот, аймгийн төв, бусад суурин газарт зохих үнээр нь худалддаг байжээ. Мөн албан байгууллагууд “Бүхнийг фронтод” уриатайгаар бэлэглэлийн ажил зохион байгуулж байсан бөгөөд тухайлбал ДЯЯ-наас тус яамны орлогч сайд Б.Дордог даргатай бэлэглэлийн ажил хариуцсан яамны төв комисс болон газар, хэлтсүүдийн дэргэд салбар комиссуудыг байгуулан ажиллаж, Зөвлөлтийн Улаан армид туслах I, II, III ээлжийн бэлэглэлийн ажилд тус яамны төв, орон нутгийн салбар, нэгжээс 3241 хүн оролцож, бие төгрөг 405 мянга /1942 онд 80 мянга, 1943 онд 227 мянга, 1944 онд 98 мянга/, 40 орчим нэр төрлийн бараа болох цэргийн үстэй дээл 10 мянга, чонын арьсан бээлий 5000, нисгэгчийн нохойн арьсан гутал 1000, 73 тооны бод, бог мал зэргийг хүргүүлжээ.“Тагнуулын Ерөнхий Газар”. Гэрэл зургийн цомог. Тэргүүн дэвтэр. УБ.,1912;84

1942 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс ангийн мах бэлтгэж бэлгийн зүйлд нийлүүлэх тухай гаргасан шийдвэрийн дагуу “Ангийн төв комисс” байгуулан, хөдөө орон нутагт туршлагатай анчдыг сайн дураар нэгтгэн зээр, зэрлэг гахай агнах ажлыг зохион явуулжээ. 1943 онд АСнЗ-ийн тогтоолоор ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 23, т 221-222 гахай агнах тоо толгойг 200-гаар тогтоож байжээ.

1942 оны 1-р сард хуралдсан БНМАУ-ын XXY бага хурлаас “Хувьсгалт Монгол улс” нэртэй танкийн цуваа байгуулж, Зөвлөлтийн Улаан армид бэлэглэх ажил зохион явуулахыг СнЗ-д даалгажээ. Энэхүү шийдвэрийн дагуу тус улсын Засгийн газар 2,5 сая гаруй төгрөг нэмэрлэжээ.

Монголын ард түмний бэлгийн гурав дахь ээлжийг ЗХУ-д очсон маршал Х.Чойбалсан тэргүүтэй төлөөлөгчид “Хувьсгалт Монгол улс” танкийн цувааг 1943 оны 1-р сарын 12-нд Москвагаас холгүй орших танкийн 112 дугаар бригадын бүрэлдэхүүнд баяр ёслолын байдалтай хүлээлгэн өгчээН.К.Попель. “Бригада Революционная Монголия”. Москва.,1977;35. Эл  цуваа нь тус бүрийн цамхаг дээрээ оросоор “Хувьсгалт Монгол улс”, дээд захаар нь “МАХН-ын Төв Хорооноос”, “БНМАУ-ын Бага Хурлын тэргүүлэгчдээс”, “БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс”, “Д.Сүхбаатар”, “Х.Чойбалсан”, “Хатанбаатар Магсаржав”, “Г.Бумцэнд”, “Монголын малчдаас”, “Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн гишүүдээс” гэх мэтчилэн тус цувааг байгуулахад хөрөнгө нийлүүлсэн нийгмийн бүх давхраа, албан ба олон нийтийн байгууллага, 18 аймгийн нэр бичээстэй "Т-34" болон "Т-70" маркийн 53 шинэ танкнаас бүрэлдсэн байна. 1943 оны 3-р сард болсон БНМАУ-ын XXYI бага хурал Улаан армид туслах талаар гүйцэтгэсэн ажлыг сайшаагаад “Монгол ард” хэмээх нисэх онгоцны эскадриль байгуулах шинэ шийдвэр дэвшүүлжээ. Монголын ард түмэн уг эскадриль байгуулахад шаардагдах хөрөнгийг 4 сар хагасын хугацаанд хуримтлуулсан байна. 1943 оны 9-р  сарын 25-нд Смоленск мужийн төмөр замын Вязовая өртөөний ойролцоох хээрийн аэродром дээр бөөрөн дээрээ “Монгол ард” гэсэн үсгийг тод цагаан будгаар бичсэн “Ла-5” хэмээх байлдааны 12 нисэх онгоцоос бүрдсэн “Монгол ард” нисэх онгоцны эскадрилийг гардуулжээ.

1943 оны 9-р сарын 28-ны өдрийн  МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн хамтарсан 65/77 дугаар хурлаасТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 24б, т 27-29 дайны нөхцөлд тохируулан дотоодын махны хэрэгцээнд малын мах хэрэглэх явдлыг хорогдуулж, зээр агнах явдлыг зохион байгуулах тухай тогтоол гаргажээ.   

Дайны жилүүдэд төв, орон нутгийн нам, улсын байгууллага морьд худалдан авах ажлыг “Сайн морьдоо улсдаа худалдъя” гэдэг  уриан дор чухал кампани болгон зохион байгуулж, монголын ард түмнээс Улаан армид 413 мянган морьдыг худалдаж, 32538 сайн морьдыг үнэгүй бэлэглжээ.“Монголын ардын армийн 50 жил”. УБ.,1971;191

Морьд худалдан авах ажилтай холбогдуулан нам, төрийн удирдах байгууллагаас удаа дараа шийдвэрүүд гаргаж байв. Тухайлбал: 1943 оны 1-р сарын 27-ны өдрийн АСнЗ, Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хамтарсан 7/11 дүгээр хурлаас “Улаан цэрэгт морь бэлэглэх тухай Төв Хороо ба Засгийн газрын төлөөлөгч нарыг томилох тухай” тогтоол гаргаж, аймаг бүрт морь худалдан авах ажилд дадлага, туршлагатай төлөөлөгч нарыг томилж, ажиллуулахыг Ерөнхий сайдын орлогч Ламжавт даалгасан[14] бол 1943 оны 2-р сарын 4-ний өдрийн АСнЗ-ийн 8 дугаар хурлын тогтоолоор 1942 онд явагдсан морь бэлэглэл дээр сайн ажилласан аймаг сумд, хүмүүсийг шагнасанТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 24б, т 46-48, 1943 оны 10-р сарын 9-ний өдрийн СнЗ, Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн хамтарсан 69/81 дүгээр хурлаас “ЗХУ-д гэрээ ёсоор худалдах морьдыг худалдан авах ажлыг үргэлжлүүлэн зохиох тухай” тогтоол гаргаж, мөн оны морь худалдан авах төлөвлөгөөн дээр нэмэн бэлтгэх морьдын төлөвлөгөөг 75.000 толгойгоор тогтоож, аймаг тус бүрт хуваарилалтыг хийж, худалдан авах ажлыг Хоршоодын холбоо ба түүний орон нутгийн байгууллагуудад даалгасан,ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 23, т 31-33 1943 оны 10-р сарын 16-ны өдрийн СнЗ-ийн 72 дугаар хурлын тогтоолд Төв комиссоос худалдан авсан морь нэг бүрт 29 төгрөгөөрТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 24, т 137 бодож, Хоршоодын холбоонд төлөхөөр тогтоосон зэрэг тогтоолуудыг гаргаж байжээ.

Мөн БНМАУ-д ажиллаж байсан Зөвлөлтийн иргэдийн талаар нам, төрөөс анхаарч байсан бөгөөд дайнд явсан дайчдын ар гэрт нь тусламж дэмжлэг үзүүлэх ажлыг зохион байгуулж байв. Тухайлбал: БНМАУ-д байнга сууж байгаад фронтод дайчлагдсан Зөвлөлтийн харьяат нарын гэр бүлд 1942, 1944 онд улсаас сар бүр 20-100 хүртэл төгрөгийн тэтгэвэр олгох журам тогтоосон“БНМАУ, ЗХУ-ын эх орны их дайны үед”. УБ.,1954;33 бол 1943 оны 2-р сарын 9-ний өдрийн АСнЗ-ийн гишүүдийн хуралдсан 9 дүгээр хурлын тогтоолоорТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 23, т 36-37  улаан цэрэгт татагдсан Зөвлөлтийн харъяат нарын ар гэрийн ажилчдын хүүхдэд цэцэрлэг байгуулахаар баталжээ. МАХН-ын Төв Хороо, СнЗ-ийн 1944 оны 4-р сарын 28-ны өдрийн хурлаас Улаан армийн дарга, байлдагчдын ар гэрийн хүмүүс, ялангуяа өнчрөгсдөд тусламжийн бэлэг илгээх ажил зохиохыг “Бэлэглэлийн төв комисс”-т даалгажээ.

1943 оны 9-р сарын 28-ны өдрийн БНМАУ-ын СнЗ, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 65/77 дугаар хамтарсан хурлаас “Хувьсгал Монгол Улс хэмээх танкийн бригад ба Монгол ард хэмээх нисэх онгоцны эскадрилийн дарга, байлдагчдад бэлэг явуулах тухай” тогтоол гарч, бэлэглэлийн бүх зардлыг монголын ард түмний хөрөнгөөр гүйцэлдүүлэх тухай Улсын 26 дугаар бага хурлын тогтоолыг баримталж, бэлэглэлийн ажлыг олон түмний дунд зохион байгуулахыг Бэлэглэлийн төв комисс болон аймаг, хотын намын хороо, захиргаанд даалгаж, явуулах хувцас, идэш уушны зүйлийг 11-р сарын 25-ны дотор үйлдвэрлэн бэлэн болгохыг Үйлдвэр, барилгын яамны сайд Гомбожав, Гар үйлдвэрийн дээд зөвлөлийн дарга Базарсад, Идэш тэжээлийн яамны сайд Доржготов нарт даалгажээ.ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 24б, т 23-24

“Хувьсгалт Монгол улс” хэмээх 112 дугаар танкийн бригад нь Курскийн цүлхэнд болсон алдарт тулалдаанд оролцсон бөгөөд гарамгай гавъяа байгуулсан учир “гвардийн” гэдэг хүндэт цол хүртэж, “Гвардийн танкийн 44-р бригад” гэж нэрлэгдэх болжээ. Дараа нь тус бригад 1944 оны 1-р сард Бердичев хотыг дайран эзлэх үед баатарлаг тулалдааны учир Бердичев хотын нэрэмжит болгожээ. Эл бригад тасралтгүй ялалт байгуулсаар Берлиний чигт хийсэн ерөнхий давшилтад оролцож, германы цэргийн эсэргүүцлийг няцаан, 4-р сарын 25-нд Берлинд орж тус хотыг чөлөөлөхөд оролцжээ.

Бердичевийн нэрэмжит “Хувьсгалт Монгол улс” гвардийн танкийн 44-р бригад Москвагийн дэргэдээс бүтэн 4 жил шахам аян дайны урт замыг туулж, гарамгай гавъяа байгуулжээ.

Дэлхийн II дайны жилүүдэд Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах олон хэлбэрийн ажил зохион байгуулж өрнүүлсний үр дүнд 32 мянган агт морьд бэлэглэж, 8 удаагийн цуваа нийтдээ 400 сая илүү төгрөгийн үнэ бүхий мал, эд материалын зүйл ба биетээр 300 орчим кг алтыг зөвлөлтийн ард түмэнд өгч тусалжээ.

Улаан армид тусламжийн хөрөнгө хуримтлуулах, түүнийг тээвэрлэх ажлыг сайн зохион байгуулсан нам, улс, олон нийтийн байгууллага, үйлдвэр, худалдаа, тээврийн зэрэг газрын удирдах ажилтан, энэ ажилд идэвхтэй оролцсон хөдөлмөрчдийн нийт 521 хүнийг төрийн дээд шагнал-одон медалиар шагнасан юм.

Хэдийгээр дайны хүнд үе байсан боловч ЗХУ манай орны аж үйлдвэрийн салбарт урьдын адил тусламж үзүүлсээр байв. ЗХУ-ын тусламжтайгаар барьж эхэлсэн Мах комбинатын барилга байгууламж 1945 онд үндсэндээ дууссаны дээр 4400 тонн ноос угаах хүчин чадалтай ноос угаах фабрик, суран эдлэл, тоноглолын фабрик, болсон гөлтгөнө, дээврийн ваар, алебастрын цехүүд, Налайхад нүүрсний шинэ уурхай, Дорнод аймгийн Зүү булгийн нүүрсний уурхай, шүдэнзний үйлдвэр зэрэг шинэ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж, Улаанбаатарын булигаарын завод, шохой тоосгоны үйлдвэр, Ерөөгийн модны заводыг өргөтгөжээ. Чоно голын өнгөт металлын уурхай, хүдэр ялгах фабрик барих, нефть болон өнгөт металлын орд хайх ажил үргэлжлэн явагджээ.

Дайны үеийн байдлыг харгалзан авто тээврийг гагцхүү цэргийн ба улсын онц чухал тээвэрт ашиглах болов. Үүнтэй холбогдуулан албан газруудын мэдэлд байсан холын тээвэрт хэрэглэгддэггүй ачааны автомашинуудыг сэлбэг хэрэглэлийн нь хамт СнЗ-ийн мэдэлд шилжүүлж, хотын дотор машинаар аар саар ачаа тээвэрлэх, автомашины шатахуун, тослох материалыг хувь хүнд худалдахыг зогсоож, автомашинд зарцуулах шатахууны сар улирлын нормыг эрс хорогдуулжээ.Улсын бага хурал, Засгийн газраас гаргасан хууль, дүрэм, тогтоолуудын эмхтгэл”. III дэвтэр. УБ.,1942;148-149.

Дайны жилүүдэд автомашины тоо бараг нэмэгдээгүй боловч авто тээвэр улсын нийт ачаа тээврийн 30 хувийг биелүүлж, нийслэл хот, аймгуудын хоорондын шуудан харилцаа, хүн тээвэрлэлтэд гол үүрэг гүйцэтгэсээр байв. ЗХУ-аас Улаанбаатар, Алтанбулаг, Сүхбаатар-Наушка, Цагаан нуураас Зөвлөлтийн хил хүртэлх засмал зам барьж, манай улсад шилжүүлсэн нь ачаа тээвэрлэлтийн эргэлтийг түргэтгэхэд тус дөхөм болжээ.

Дайны жилүүдэд улсын зарлагын төсвийн 30-50 орчим хувь нь улсыг батлан хамгаалах хэрэгт зориулагдаж байв. Цэргийн зардалд 1941-1945 онд улсын төсвөөс 487 сая төгрөг зарцуулсан бөгөөд энэ нь УААА-д зарцуулснаас даруй 3 дахин их байв. Тухайлбал: 1943 оны 3-р сарын 16-ны өдрийн АСнЗ-ийн 17 дугаар хурлын тогтоолоор МАХЦ-ийн мөн оны төсвийг 68 сая төгрөгөөр баталжээ.ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 23, т 85 1944 онд улсын төсвийн орлогыг 225.700.000 төгрөгөөр, зарлагыг 224.535.000 төгрөгөөр баталжээ.ТЕГ.Тусгай архив. сан 1, хн 23, т 241

Дайны дараа Зөвлөлтийн Засгийн газар дэлхийн II дайны жилүүдэд үзүүлсэн Монголын ард түмний тусламжийг “Тус хоёр орны ах дүүгийн найрамдлын мөн чанарыг илтгэн харуулсан түүхэн ач холбогдолтой, ядрах цагт нөхрийн чанар танигдав” гэж өндөр үнэлсэн билээ.

 Сонирхолтой баримтууд 
 Монголчууд нийтдээ 500 мянга гаруй агт морьд нийлүүлсэн нь тухайн үедээ өөр ямар ч орон нийлүүлэх бололцоогүй их тоо юм. Зөвлөлтийн Улаан армийн хэрэгцээнд байсан нийт адууны 5/1 нь монгол морьд байсан нь түүхэн баримт юм.
 Дайны турш дэлхийн хамгийн том, баян орон АНУ-аас Зөвлөлт Холбоот улсад 665 мянган тонн махан консерв нийлүүлсэн бол 800 мянган хүн амтай жижигхэн Монгол Улс энэ хугацаанд 500.0 мянган тонн бэлчээрийн малын чанартай сайн мах нийлүүлжээ.
 Монголоос Зөвлөлт Холбоот Улсад стратегийн ач холбогдолтой өөр нэг бүтээгдэхүүн болох монгол малын чанартай ноосыг их хэмжээгээр Зөвлөлт улсад нийлүүлсэн. Ноосыг нэн түрүүнд зөвлөлт цэргүүдийн дүрэмт хувцас шинель хийхэд хэрэглэж байв. Дайны үед Зөвлөлт Холбоот Улс АНУ-аас 54.0 мянга тонн ноос, Монголоос 64.0 мянга тонн ноос хүлээн авч байжээ. 1942-1945 онд Зөвлөлтийн Улаан армийн таван шинелийн нэг нь «монголын ноосоор хийсэн» шинель байсан.
 АНУ-тай байгуулсан ленд линзийн буюу зээлийн гэрээний дагуу Зөвлөлт нь дайны дараачаас АНУ-д эргэн төлөлт хийх ёстой байсан боловч хүйтэн дайний эхлэлийн нөхцлөөс болж ЗХУ төлбөрөө хийх огт найдваргүй болсон юм. Оросоос Америкт янз бүрийн хэлбэрээр эхний үед 2 сая долларыг төлжээ. АНУ-аас 1,3 тэрбум ам.дол төлөхийг хүссэн боловч Оросууд ердөө 170 саяийг төлөхийг санал болгов.  Энэ төлбөрийн маргаан 1972 он хүртэл шийдэгдэхгүй байсаар оросууд 722 сая долларыг төлөх санал гаргаж, түүнийг америкчууд хүлээн авсан байна. Энэхүү төлбөрийг ЗХУ -аас ОХУ өвлөн авч 2000 оны дундуур төлж дуусгасан ажээ. Харин асар их тусламж үзүүлсэн БНМАУ буюу Монгол Улс ямарваа нэг хэлбэрийн төлбөр нэхэмжлээгүй бөгөөд ОХУ -ын зүгээс ч энэ талаар баримт мэдээлэл гаргаж, албан ёсоор талархаагүй байна.

 Мөн үзэх 
 Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед 

Эшлэл

Ангилал:БНМАУ-Зөвлөлтийн харилцаа
Ангилал:БНМАУ-ын түүх