Дөрвөд Далай хан аймаг

Дөрвөд Далай хан аймаг буюу бүтэн нэр болох Төгс Хүлэг Далай ханы аймаг нь Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн язгууртан Далай тайшийн 4-р үеийн ач Цэрэн нар Зүүнгарын дотоодын самуунаас дайжин 1753 онд Алтайн даван Халхын нутагт ирж Чин улсад дагаар оров. 1754 онд Чин улсын хаанд бараалхаар ирсэнд засаг, чин вангийн хэргэм хүртээж харьяат ардыг нэгэн хошуу болгожээ. 1755 онд Зүүнгарыг дайлаар орсон Чин улсын цэрэгт явж Даваачийг барих хэрэгт хүчин зүтгэсэн тул хаанд бараалхаар ирэх үед хошой чин вангийн хэргэм хүртээж, Төгс хүлэг далай хан цол шагнажээ. 1758 онд нас барсанд түүний хүү Сономгомбод засаг, далай ханы цолыг залгамжлуулав. Дөрвөд нарыг Чин улсад дагаар ирэхэд Халхын Түй, Байдрагийн голд түр суулгасан бөгөөд Зүүнгарыг эзлэн авсны дараа уг нутагт нь буцаахаар төлөвлөж байжээ. Ингээд Эх аралаар дамжин Эрчист нүүн очиж суусан боловч Зүүнгарт дэгдсэн бослого, дайн самууны улмаас буцан 1757 онд дахин Алтай давж Халхад (Ховдод) нүүн ирж, 1758 оноос Улаангомын газар нутаглан суух болов. 1880-аад оноос Алтайн харуулаас Халх цэргийг цөөлж, хилийн бүсийг Манж нар хариуцах болсоноос Төгс хүлэг далай ханы хошууны нутаг нь өмнө болон баруун талдаа Алтайн урианхайтай, хойш гэр харуулын нутгаар Тагна урианхайтай, зүүн болон зүүн өмнө талаараа баяд хошуудтай зах нийлнэ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтноход Дөрвөд далай хан Богд хаанд дагаар оров. Хуучин Манжийн үеийн Сайн заяатын зүүн гарын чуулганыг Дөрвөдийн Төгс хүлэг далай ханы аймаг болгон өөрчлөв. 1925 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Дөрвөдийн хоёр аймгийг нэгтгэж Чандмань уулын аймаг болгон өөрчлөхөд хуучин Далай ханы хошууг, Баатар засгийн хошуутай нэгтгэн Төгсбуянт уулын хошуу хэмээн нэрийдэж Баянхайрхан, Баянзүрх, Баянмөрөн, Эрдэнэхайрхан, Эрдэнэ-Уул хэмээх 5 сумтай болгожээ. 1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр тус хошууны хуучин нутаг нь одоогийн Увс аймгийн Бөхмөрөн, Сагил, Давст, Цагааннуур сумд, Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур сумын нутагт багтан оржээ.
Засаг ноёд
 Цэрэн(车凌), Засаг, хошой чин ван төгс хүлэг далай хан, 1754-1758
 Сономгомбо, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1758-1769
 Магсаржав, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1769-1812
 Цэвээнравдан, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1812-1820
 Ламжав, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1820
 Цэвээнванчиг, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1821-1843
 Мишигдорж, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1843-1848
 Сандагдорж, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1848-1854
 Лхажалравдан-сэржид,Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1854-1863
 Агваанжалцан, Засаг, төгс хүлэг далай хан,1864-1868
 Гомбожав, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1868-1870
 Галсаннамжил, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1870-1912
 Түмэндэлгэржав, Засаг, төгс хүлэг далай хан, 1912-1923

 Засаг захиргааны нэгж 
 Баатар засгийн хошуу 
 Дайчин засгийн хошуу
 Дөрвөд Далай ханы хошуу
 Жонон засгийн хошуу
 Мэргэн засаг улсад туслагч гүнгийн хошуу
 Саруул засаг улсын түшээ гүнгийн хошуу
 Сэцэн засаг улсын түшээ гүнгийн  хошуу
 Үйзэн засгийн хошуу
 Хурц засгийн хошуу
 Эетэй гүнгийн хошуу
 Эрдэнэ гүнгийн хошуу
 Эрх засаг хошой чин вангийн хошуу (10 баядын 1 хошуу)


Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс
Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж