Шинэ үндсэн хуулийн өдрийн барилдаан

Шинэ үндсэн хуулийг баталсан өдөр 
Монгол Улс түүхэндээ 1924, 1940, 1960, 1992 онуудад Үндсэн хуулийг дөрвөн удаа хэлэлцэн баталж гаргасан ба Монгол төрийн тулгуур баримт болох Үндсэн хууль нь төр, иргэн хоёрын харилцааны үндсийг тодорхойлж, шударга ёсны талаарх ард түмний суурь үнэлэмжийг илэрхийлдэг дээд хэм хэмжээний нийлбэр юм.

Монгол Улс 1924 оны арваннэгдүгээр сарын 26-ны өдрийн 16 цаг 17 минутад Улсын Анхдугаар Их Хурлын 14 дүгээр тогтоолын 1 дүгээр зүйлээр БНМАУ-ын Анхдугаар Үндсэн хуулийг баталсан юм. Анхдугаар Үндсэн хууль 6 бүлэг, 50 зүйлтэй ба 1931 оны хоёрдугаар сарын 14-ний өдрийн БНМАУ-ын 24 дүгээр Бага Хурлаас гаргасан тогтоолоор 1924 онд батлагдсан анхдугаар Үндсэн хуулийн 11 ба 34 дүгээр зүйлд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан байна. Тодруулбал Улсын Бага Хурлын эрх хэмжээ болон сонгуулийн эрхийн хүрээнд өөрчлөлт оруулсан юм.

Монгол Улсын хоёрдугаар Үндсэн хуулийг 1940 оны зургадугаар сарын 30-ны өдөр Улсын VIII Их Хурлаар баталсан байна. Хоёрдугаар Үндсэн хууль 12 бүлэг, 95 зүйлтэй. 1940 оны БНМАУ-ын Үндсэн хуульд 16 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан байна. Тухайлбал, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын 24 дүгээр Бага Хурлаас гаргасан тогтоолоор /1941.02.14/ БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн 11 дүгээр зүйлд оруулсан өөрчлөлт нь “БНМАУ нь Төв, Хэнтий, Дорнод, Дорноговь, Өмнөговь, Өвөрхангай, Архангай, Говь-Алтай, Завхан, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Булган, Увс, Сэлэнгэ аймгууд ба Улаанбаатар хотоор бүрдэл болгож тогтооно” хэмээн заажээ.

Монгол Улсын гуравдугаар Үндсэн хуулийг 1960 оны долдугаар сарын 6-ны өдөр баталсан юм.

Энэхүү Үндсэн хууль 10 бүлэг, 94 зүйлтэй. 1960 оны БНМАУ-ын Үндсэн хуульд 16 удаа нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан юм. Тухайлбал, Ардын Их Хурлын IX удаагийн III чуулганаар /1978.12.26/ БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн 19 дүгээр зүйлд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтөд: “БНМАУ-д гагцхүү Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурал хууль тогтоох эрхтэй байна. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Бүгд Найрамдах Монгол Улсын Сайд нарын Зөвлөл, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын депутатууд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дээд шүүх, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Прокурор хууль санаачлах эрхтэй. Монголын Үйлдвэрчний Эвлэл нь Төв Зөвлөлөөрөө, Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл Төв Хороогоороо уламжлан хууль санаачлах эрх эдэлнэ.” гэж заажээ.

Монгол Улсын дөрөвдүгээр Үндсэн хууль нь 1992 оны нэгдүгээр сарын 13-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлаар батлагдаж, тухайн оныхоо хоёрдугаар сарын 12-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрджээ. Энэхүү Үндсэн хууль оршил, 6 бүлэг, 70 зүйлтэй. Эдүгээ мөрдөгдөж буй Үндсэн хуульд 2000 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдөр нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан юм. Тухайлбал, Хорин хоёрдугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт: “Үндсэн хуульд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг томилох саналыг Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлснээс хойш дөчин тав хоногийн дотор Улсын Их Хурал хэлэлцэн шийдвэрлэж чадаагүй бол өөрөө тарах буюу эсхүл Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Улсын Их Хурлыг тараах тухай шийдвэр гаргана.” гэсэн заалт нэмсэн байна.

 Шинэ үндсэн хуулийн өдрийн барилдаан 
Шинэ буюу Ардчилсан үндсэн хуулийг баталсны өдөрт зориулсан уламжлалт барилдааны анхны түрүүг Хөвсгөл аймгийн Галт сумын харьяат Монгол улсын гавъяат тамирчин, улсын заан С.Хүрэлбаатар түрүүлж Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат дархан аварга Х.Баянмөнх үзүүрлэж байсан билээ. 

Энэхүү барилдаан 2012, 2013 онуудад тодорхой шалтгааны улмаас зохион байгуулагдаагүй билээ. 

 Хамгийн олон түрүүлсэн бөх Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 1993, 1996, 1997, 1998 онуудад дөрвөн удаа түрүүлсэн.
 Хамгийн олон үзүүрлэсэн бөх Төв аймгийн Сэргэлэн сумын харьяат дархан аварга Агваансамдангийн Сүхбат 1997, 1998, 2001 онуудад гурван удаа үзүүрлэсэн.
 Дараалан түрүүлсэн бөх 

 Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 1996, 1997, 1998 онуудад гурван удаа дараалан түрүүлсэн.
 Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат улсын арслан Батжаргалын Ганбат 2001, 2002 онуудад хоёр удаа дараалан түрүүлсэн.

 Дараалан үзүүрлэсэн бөх

 Төв аймгийн Сэргэлэн сумын харьяат дархан аварга Агваансамдангийн Сүхбат 1997, 1998 онуудад дараалан үзүүрлэсэн.
 Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын харьяат дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ 2003, 2004 онуудад дараалан үзүүрлэсэн.

 Улсын цолгүй түрүүлсэн бөх Архангай аймгийн Хашаат сумын харьяат улсын аварга Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба 2010 онд цэргийн арслан цолтой түрүүлсэн.
 Улсын цолгүй үзүүрлэсэн бөх

 Завхан аймгийн Идэр сумын харьяат улсын гарьд Ширбазарын Жаргалсайхан 2009 онд аймгийн арслан цолтой үзүүрлэсэн.
 Увс аймгийн Хяргас сумын харьяат улсын начин Сүхбаатарын Батсуурь 2011 онд аймгийн арслан цолтой үзүүрлэсэн.
 Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын харьяат улсын гарьд Нямдоржийн Өсөхбаяр 2025 онд аймгийн хурц арслан цолтой үзүүрлэсэн.

 Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүд 
Түрүү үзүүр хүртсэн бөхчүүдийн цолыг одоогийн цолоор бичсэн.

ОнТүрүүлсэн бөхҮзүүрлэсэн бөхЦолОвог нэрХаръяалалЦолОвог нэрХаръяалал1992У.зСарангэрэлийн ХүрэлбаатарХөвсгөл ГалтД.авХорлоогийн БаянмөнхУвс Хяргас1993Д.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий ӨмнөдэлгэрУ.гПунцагийн СүхбатБаянхонгор Баян-Овоо1994У.гПунцагийн СүхбатБаянхонгор Баян-ОвооУ.зДүгэржавын ХишигдоржАрхангай Батцэнгэл1995У.зЦэдэндамбын БаярсайханТөв Баян-ӨнжүүлУ.гДамдингийн БаярааХөвсгөл Цагаан-Үүр1996Д.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий ӨмнөдэлгэрУ.зЦэдэндамбын БаярсайханТөв Баян-Өнжүүл1997Д.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий ӨмнөдэлгэрД.авАгваансамдангийн СүхбатТөв Сэргэлэн1998Д.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий ӨмнөдэлгэрД.авАгваансамдангийн СүхбатТөв Сэргэлэн1999Д.авАгваансамдангийн СүхбатТөв СэргэлэнУ.нМижиддоржийн ЖамъянпүрэвӨвөрхангай Есөнзүйл2000У.нМижиддоржийн ЖамъянпүрэвӨвөрхангай ЕсөнзүйлУ.арсДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэАрхангай Булган2001У.арсБатжаргалын ГанбатУвс БаруунтуруунД.авАгваансамдангийн СүхбатТөв Сэргэлэн2002У.арсБатжаргалын ГанбатУвс БаруунтуруунУ.зЧогсомын БатзоригХовд Чандмань2003Д.авГэлэгжамцын ӨсөхбаярАрхангай БатцэнгэлД.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий Өмнөдэлгэр2004Д.авАгваансамдангийн СүхбатТөв СэргэлэнД.авБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХэнтий Өмнөдэлгэр2005Д.авГэлэгжамцын ӨсөхбаярАрхангай БатцэнгэлУ.арсДагвадоржийн АзжаргалГовьсүмбэр Сүмбэр2006У.гИшдоржийн ДоржсамбууБулган ГурванбулагУ.авГунаажавын ЭрхэмбаярСэлэнгэ Мандал2007У.нДугардоржийн БатбаярГовь-Алтай БугатУ.арсДагвадоржийн АзжаргалГовьсүмбэр Сүмбэр2008У.гИшдоржийн ДоржсамбууБулган ГурванбулагУ.нДугардоржийн БатбаярГовь-Алтай Бугат2009У.авГунаажавын ЭрхэмбаярСэлэнгэ МандалУ.гШирбазарын ЖаргалсайханЗавхан Идэр2010У.авЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаАрхангай ХашаатУ.гИшдоржийн ДоржсамбууБулган Гурванбулаг2011У.нЧотонгийн БаянмөнхСэлэнгэ МандалУ.нСүхбаатарын БатсуурьУвс Хяргас2012өнжсөн2013өнжсөн2014У.гДамбийн РагчааАрхангай БулганУ.авЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаАрхангай Хашаат2015У.зДашзэвэгийн БаасандоржБулган БүрэгхангайУ.арсЭнхтөгсийн ОюунболдХэнтий Өмнөдэлгэр2016У.авНамсрайжавын БатсуурьУвс ХовдУ.авЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаАрхангай Хашаат2017У.нЭрдэнэбатын ДашДундговь ЭрдэнэдалайУ.хАлтанбаганы ЦацабширДорноговь Эрдэнэ2018У.гӨлзийтогтохын Бат-ОршихУвс УлаангомУ.ө.и.нЭрдэнэбилэгийн ЭнхбатБулган Могод2019У.хОргихын ХангайХовд БуянтУ.авНамсрайжавын БатсуурьУвс Ховд2020А.зМөнхтөрийн ЛхагвагэрэлЗавхан ЯрууУ.нЧинчулууны БатчулуунХөвсгөл Галт2022У.хОргихын ХангайХовд БуянтУ.гМягмарын БадарчАрхангай Цэнхэр2023У.арЭнхтөгсийн ОюунболдХэнтий ӨмнөдэлгэрУ.зМөнхтөрийн ЛхагвагэрэлЗавхан Яруу2024У.з Баярхүүгийн Бат-ӨлзийХовд ЗэрэгУ.авОргихын ХангайХовд Буянт2025Дар.авНамсрайжавын БатсуурьУвс ХовдА.х.аНямдоржийн ӨсөхбаярСүхбаатар Онгон2026У.арЦэдэнсодномын Бямба-ОтгонӨвөрхангай ТөгрөгУ.зБаярхүүгийн Бат-ӨлзийХовд Зэрэг

 Түрүү үзүүр хүртсэн аймгууд 
д/дАймгуудын нэрТүрүүҮзүүрТүрүүлсэн онҮзүүрлэсэн он1.Архангай442003, 2005, 2010, 20141994, 2000, 2014, 2016, 20222.Хэнтий531993, 1996, 1997, 1998, 20232003, 2004, 20153.Увс532001, 2002, 2016, 2018, 20251992, 2011, 20194.Төв341995, 1999, 20041996, 1997, 1998, 20015.Булган322006, 2008, 20152010, 20186.Сэлэнгэ212009, 201120067.Өвөрхангай212000, 202619998.Хөвсгөл1219921995, 20209.Говь-Алтай112007200810.Баянхонгор111994199311.Ховд332019, 2022, 20242002, 2024, 202612.Дундговь1-201713.Говьсүмбэр-22005, 200714.Завхан1220202009, 202315.Дорноговь-1201716.Сүхбаатар-12025

Ангилал:Бөх
Ангилал:Монголчууд