Шар хуайс

Шар хуайс, удлиг харгана, өдлиг харгана () нь буурцагтны овгийн, харганы төрлийн ургамал. Түүний латин нэр болох Caragana нь Түрэг хэлнээс гаралтай бөгөөд Монгол хэлний харгана гэдэгтэй гарал нэг юм. Бут хэлбэртэйгээр элбэг, мод хэлбэртэйгээр арай ховор таардаг. Уугуул нутаг нь Монгол, Сибирь, Казахстан, Хятад (Хар мөрөн, Шинжаан) зэрэг юм. 
Манай орны Хангай, Хөвсгөлийн уулсын голын эрэг, чулуутай энгэр, хажуу, шинэсэн ойн захаар ургадаг.
Шар хуайсыг англиар Siberian peashrub, Siberian pea-tree эсвэл Caragana гэж нэрлэдэг ба АНУ-д хүний оролцоотойгоор тархсан. Түүний орос нэр нь Карага́на древови́дная ба Жёлтая ака́ция юм.

 Тайлбар 
Шар хуайс нь олон наст, 4—7 м өндөртэй бут эсвэл жижиг мод. Шар хуайс нь ургалтын хурдаараа дундаас хурдан ургалттай модны тоонд багтдаг.

Шар хуайс нь тод ногооноос хар ногооны хооронд өнгөтэй, олон жижиг навчтай. Тав, зургадугаар сард цэцэглэх ба цэцэг нь шар өнгөтэй, анхилуун үнэртэй байдаг. Үр нь буурцаг ба хонхорцогт олноороо байрлана. Үр жимс нь долдугаар сард боловсроно.

 Ач холбогдол 

Шар хуайс нь өргөн тархсан чимэглэлийн ургамал бөгөөд тайралт, хяргалтыг маш сайн даадаг учир амьд хайс, хашлага хийхэд ашиглагддаг. Мод нь хүрэн голчтой байдаг ба маш бөх бат, уян чанартай учир жижиг модон бүтээлүүдийг хийхэд ашиглагддаг. Залуу мөчрөөр нь сагс сүлждэг. Шар хуайсыг мөн элсний нүүдлийг зогсооход ба хажуу, налуу газрыг нуралт, урсалтаас сэргийлж бэхлэхэд ашигладаг. 

Шар хуайс нь үнэт бал ба тоос цуглуулах ургамал юм. Байгалаасаа ургасан төглийн балны өгөлт 350 кг/га хүрдэг.

 Бордогч мод ба хөрс сайжруулагч 

Олон эгнээт салхины хаалтны гаднах эгнээг шар хуайсаар бүрдүүлдэг. Мөн шар хуайсыг хөрсийг саармагжуулахад ашигладаг ба саармагжуулсан хөрсийг өөр ургамал тариалахад ашигладаг. Шар хуайс нь буурцагтны овгийн олон ургамлын нэгэн адил азотыг фиксацилдаг бактеритэй симбиозыг үүсгэдэг. Тариалсанаас хойш 120 хоногийн дараа хэмжихэд, найлзуурт хуримтлагтдсан азотын 20-59 хувийг агаарын гаралтай азот эзэлж байсан. Шар хуайс нь мөн нэг га талбайн хөрсөнд 73-91 кг азотыг хуримтлуулдаг. Иймд түүнийг бусад бордогч модны адилаар мод хоорондын тариалангийн () үед нэг эгнээгээр тарьж ашигладаг. Энэ тохиолдолд шар хуайс нь хөрс сайжруулагчийн ба салхины хамгаалалтын үүргүүдийг давхар гүйцэтгэнэ.

 Эх сурвалж 

 Гадаад холбоос 
Germplasm Resources Information Network: Caragana arborescens Lam.
Jepson Manual Treatment
Purdue New Crops Profile
Siberian pea-tree
Caragana arborescens Siberian Pea Tree Bonsai Guide

Category:Ургамал
Category:Мод
Category:Буурцагтан
Category:Хүнсэнд хэрэглэдэг үр
Ангилал:Бордогч мод
Ангилал: Монгол улсын ургамлын аймаг