Долоннуурын чуулган

Долоннуурын чуулган (монгол бичиг: ) бол Халхын ноёд, Халх-Ойрадын хоорондын тэмцлийг Манжид ашигтайгаар шийдвэрлэсэн чуулган бөгөөд тус чуулганы шийдвэрээр Халх Монголын газар нутаг нь Чин улсын харъяат болжээ.

1691 оны 4-р сарын эцсээр Энх-Амгалан хаан 16 хүрээ, 23 баг цэргээр хамгаалуулж Долоннуурт ирж 5-р сарын шинийн 2-нд чуулган эхэлжээ. Тус чуулганд Манж улсын Энх-амгалан хаан тэргүүтэй дээд зиндааны ноёд, түшмэл, Халхын Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн Занабазар, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 500 гаруй ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд оролцжээ.

 Түүхийн тойм 
Манж улсын төрөөс чуулган хийх газрыг Долоннуурт сонгож авсан нь: 

 Халхын хант улсын газар нутаг Ойрадын Галдан хааны мэдэлд байсан 
 Мүгдэн, Бээжин, Халх, Өвөр Монголын нутгийн заагт орших, олны хөлийн газрыг сонгон авсан нь Манж хаан сүр хүчээ олны өмнө гайхуулах, алдаршуулахад анхаарсан хэрэг байв.
 Тус нутаг нь эртний Юань улсын Дээд нийслэлийн хүрээний нутаг байсан тул уг газар нь нилээн чухал ач холбогдолтой байсан юм.

Хааны төлөөний сайд чуулганы ажлыг тусгайлан бэлтгүүлж, ёслолын дэс дараа, дэг ямбыг маш нарийн зохион байгуулсан байжээ.

1691 оны 4-р сарын эцсээр Энх-Амгалан хаан 16 хүрээ, 23 баг цэргээр хамгаалуулж Долоннуурт ирж 5-р сарын шинийн 2-нд чуулган эхэлжээ. Тус чуулганд Манж улсын Энх-амгалан хаан тэргүүтэй дээд зиндааны ноёд, түшмэл, Халхын Түшээт хан Чахундорж, Өндөр гэгээн Занабазар, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 550 гаруй ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд оролцжээ. Долоннуурын Асу хэмээх хаалганы өмнө их ёслолыг үйлдэж, Манжийн хааны зарлигийг уншин сонсгожээ. Зарлигийн агуулга нь 1680-аад оноос хойш Халхын талаар явуулсан төрийн бодлого, цаашид Халхыг хэрхэн захирах талаар тодорхой дурджээ.

Тус чуулганаар Халхын 36 ноёдыг хошуу захирах засаг ноён болгож, манжийн төрийн цолыг дараах тоогоор олгосон: 1 чин ван, 7 жүн ван, 3 бэйл, 6 бэйс, 3 түшээ гүн, 1 туслагч гүн, 14 тэргүүн зэрэг тайж олгож, 35 ноёныг хошууны засаг ноён өргөмжилснөөс, Түшээт хан аймагт 16 хошуу (Эдгээрийн 8 хошуу нь Сайн ноёны удмын ноёдын хошууд), Сэцэн хан аймагт 10, Засагт хан аймагт 8 хошууг тус тус тус хуваан захируулжээ. Харин Түшээт хан Чахундорж, Сэцэн хан Өмэхэй хоёрт Чин гүрний цол хэргэм шагнаагүй ажээ.  

Тийнхүү Халхыг Манжийн харъяат гэж албан ёсоор тунхагласан нь нийт Монголын тусгаар тогтнолын үйл хэрэгт ихээхэн хохирол учруулсан юм. Энэ үйл явдалд их ач холбогдол өгч байсан нь юуны өмнө, Халхын хант улсыг  оруулж авснаар цааш Зүүнгар, Хөх нуур, Түвэд, Хами зэрэг улс орнуудад төрийн бодлогоо явуулах боломж нээгдсэн төдийгүй тэдгээрийг байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол, Халхын цэргийн хүчийг ашиглах боломж олж буй зэрэгтэй холбоотой байв.

 Халхын засаг ноёд 
+Долоннуурын чуулганы дараах 35 хошууны засаг ноёд№Ноёдын нэрМанжаас өмнөх цолМанжийн соёрхосон цолХошууны нэрБогд хаант Монгол Улсаас олгосон хошууны нэрТайлбарТүшээт хан аймаг1ГүрүшихиМэргэн жононжүн ванМэргэн вангийн хошуу2Галдандоржхунтайжжүн ванДархан чин вангийн хошууТүшээт ханы хошуунаас салбарласан3Шидиширибаатар хунтайжтөрийн бэйлЗоригт вангийн хошууТүшээт ханы хошуунаас салбарласан4Шибдуйхатанбаатарулсад туслагч гүнБаатар вангийн хошууэлэнц өвөө нь Автай сайн хан, өвөө нь Шибагудай өлзийт хунтайж, аав нь Мужан убаши хунтайж5Чамчугнамжилтайжтэргүүн зэргийн тайжЭрдэнэ дайчин вангийн хошууЭлэнц өвөө нь Эрээхий мэргэн хан, өвөө нь Дорж дүүргэгч ноён, аав нь Дэсврэл (Лхасожав) чин хунтайж6Баран/Багарантайжтэргүүн зэргийн тайжБишрэлт гүнгийн хошууӨвөө нь Эрээхий мэргэн хан, аав нь Лабдар холч дархан хунтайж7Байнжурдоржтайжтэргүүн зэргийн тайжДалай гүнгийн хошууӨвөө нь Чахундорж хан, аав нь Намжилдорж эрдэнэ бандида8Цэрэнэрх ахайтэргүүн зэргийн тайжАчит гүнгийн хошууэлэнц өвөө нь Абуху мэргэн ноён, өвөө нь Ангаахай мэргэн ноён, аав нь Бадмаши мэргэн цөөхүр ноёнСайн ноёны аймаг (1725 он хүртэл Түшээт хан аймгийн харъяанд байсан)1Шамбаитгэлт найрт эрх дайчин ноёнжүн ванСайн ноён ханы хошуу2Гомбохөндлөн дайчин дүүргэч, хөндлөн бошготжүн ванДалай Чойнхор вангийн хошууТүмэнхэн сайн ноёны отгон хөвүүн3Тод-Эрдэнээрх ахайулсын түшээ гүнЭрдэнэ жүн вангийн хошууэлэнц өвөө нь Түмэнхэн сайн ноён, өвөө нь Жодов сэцэн ноён, аав нь Соном сэцэн дайчин хушууч4Сутай илдэнзаан хунтайжулсын түшээ гүнИлдэн гүнгийн хошууЦогт тайжийн хөвүүн5Ванчигтайжулсын түшээ гүнЖонон гүнгийн хошууэлэнц өвөө нь Данзан лам, өвөө нь Дайчин хошууч, аав нь Дэгдээхэй мэргэн ахай6Аюушүйзэн ноёнтэргүүн зэргийн тайжСаруул гүнгийн хошууөвөө нь Түмэнхэн сайн ноён, аав нь Цогт үйзэн ноён7Тобаэрх ахайтэргүүн зэргийн тайжЦогтой гүнгийн хошууХуланц өвөө нь Түмэнхэн сайн ноён, элэнц өвөө нь Жодов сэцэн ноён, өвөө нь Цаман цөөхүр лам, аав нь Бунтар дайчин цөөхүр8Данзан-Эрдэнэтайжтэргүүн зэргийн тайжЁст бэйлийн хошууэлэнц өвөө нь Түмэнхэн сайн ноён, өвөө нь Бамилингарьд баатар эрдэнэ, аав нь Бичигэдэй эрх ахай дайчинЗасагт хан аймаг1ЦэвээнжавЗасагт ханхошой чин ванЗасагт ханы хошуу (1732 он хүртэл)Засагт хан Цэнгүүний хүү2Цэрэн ахайсэцэн хунтайжтөрийн жүн ванСартуул Сэцэн вангийн хошууэлэнц өвөө нь Далдан хөндлөн ноён, өвөө нь Жундудай баатар ноён, аав нь Дамба тойн3Пунцагравданэрдэнэ жононтөрийн жүн ванЗасагт ханы хошуу (1732 оноос хойш)Элэнц өвөө нь Хонхой сэцэн жонон, өвөө нь Бахаран ахай жонон, аав нь Самади жонон4Зодовилдэн дармаширитөрийн бэйлЭрдэнэ бэйсийн хошууЛайхур ханы хөвгүүн Убадай дармаширийн хөвгүүн5БүүвэйБэсүдийн цагаан бар ноёнХошууны бэйсИлдэн гүнгийн хошуухуланц өвөө нь Төвөд хатанбаатар, элэнц өвөө нь Хонхуй сэцэн ноён, өвөө нь Цэрэнжав ахай дайчин, аав нь Цэвээндорж цагаан барс (хожим Тэнгэр тойн цолтой болсон)6Соном-Ишжавэрдэнэ дайчинтэргүүн зэргийн тайжЖонон вангийн хошуухуланц өвөө нь Төвөд хатанбаатар, элэнц өвөө нь Хонхуй сэцэн жонон, өвөө нь Цэрэн цөөхүр, аав нь Дорж зоригт жонон7Гүнчин (Гунжан)хатанбаатартэргүүн зэргийн тайжЧин Ачит вангийн хошууэлэнц өвөө нь Төвөд хатанбаатар, өвөө нь Бадма хатанбаатар, аав нь Цэрэнгомбо хатанбаатар8Эрдэнэгомбозоригт увштэргүүн зэргийн тайжБаатар бэйсийн хошууэлэнц өвөө нь Лайхур хан, өвөө нь Убадай дармашири, аав нь Номч Тайван хунтайж9Үржин/Норжинсэцэн хунтайжтэргүүн зэргийн тайжЁст бэйлийн хошууэлэнц өвөө нь Төвөд хатанбаатар, өвөө нь Хонхуй сэцэн жонон, аав нь Цагаанжав сэцэн ноёнСэцэн хан аймаг1Намжилэрдэнэ хунтайж, эрдэнэ жононжүн ванДархан вангийн хошууНоров сэцэн ханы хөвгүүн2Цэвдэнсэцэн жонон, эрх тайжбэйлЖонон вангийн хошууШолой сэцэн ханы хөвгүүн3Пунцагилдэн тойн, илдэн жононбэйсИлдэн жүн вангийн хошууНоров сэцэн ханы хөвгүүн4Буджавэрх тайж, жонон, эрдэнэ жононбэйсЭрдэнэ далай вангийн хошууШолой сэцэн ханы хөвгүүн5Дарьилдэн хунтайж, илдэн жононбэйсБишрэлт вангийн хошууШолой ханы хөвүүн Мачари илдэн түшээтийн хөвүүн6Анандэрх хунтайж, далай жононбэйсЧин ачит вангийн хошууШолой сэцэн ханы хөвгүүн7Цэвдэнжонон, цэцэн жононбэйсСэцэн вангийн хошууШолой сэцэн ханы хөвгүүн8Гүржавтайжтэргүүн зэргийн тайжХурц вангийн хошууЭлэнц өвөө нь Шолой сэцэн хан, өвөө нь Чойжав увш хунтайж, аав нь Данзан дайчин хунтайж9Сарандашэрх хунтайжтэргүүн зэргийн тайжМэргэн гүнгийн хошууэлэнц өвөө нь Шолой сэцэн хан, өвөө нь Лабури эрх тайж, аав нь Номун Зайсан хунтайж10Цэрэндашэрдэнэ ахайтэргүүн зэргийн тайжЁст бэйсийн хошууөвөө нь Шолой сэцэн хан, аав нь Чойжав уваш хунтайж

Холбоотой мэдээлэл
 Галдан бошигт хаан
 Занабазар
 Энх-амгалан хаан
 Долнуур

 Эшлэл 
Ангилал:17-р зууны Монголын түүх
Ангилал:17-р зуун
Ангилал:1691 оны улс төр