Гумус

Хөрс судлалд, гумус (: газар, шороо"humus." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep 2008. Dictionary.com http://dictionary.reference.com/browse/humus.) гэж хөрсний органик бодисуудаас тогтох фракцийг хэлдэг. 

Гумус нь аморф ба амьтан ургамал шиг эсийн бүтэцгүй. Гумус нь хөрсний нягтад (хөрсийг сийрэгжүүлдэг) маш их нөлөөлдөгөөс гадна чийг ба тэжээллэг бодисыг агуулах чадварыг дээшилүүлдэг. Газар тариаланд байгалийн гаралтай болон хөрсийг сайжруулах зорилгоор ашигласан ялзмаг зэргийг гумуст нэгтгэн ойлгодог."humus." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2011. Web. 24 Nov 2011. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276408/humus>.

Гумификаци

Органик бодисууд гумус болон хувирах нь
Гумификацийн процесс нь хөрсөнд байгалиасаа явагдахаас гадна, ялзмагийн үйлдвэрлэлд тохиолдоно. Химийн хувьд тогтвортой гумусын чухал талыг, зарим нь хөрсний физикийн ба химийн үржил шимийг хоюуланг сайжруулдаг талаар нь авч үздэг бол, зарим газар тариалангийн мэргэжилтнүүд түүний бусад шинж чанарууд дээр илүү анхаарал тавьсан байдгийн жишээ нь, түүний өвчлөлийг дарах чадвар юм. Гумус нь хөрсийг микро сүвэрхэг болгож, чийгийг агуулах чадварыг нэмэгдүүлж, хөрсний сайн бүтцийг үүсэхэд нөлөөлдөг.C.Michael Hogan. 2010. Abiotic factor. Encyclopedia of Earth. eds Emily Monosson and C. Cleveland. National Council for Science and the Environment. Washington DC Хүчилтөрөгчийн атомууд том органик молекулуудын хэлхээнд нэгдсэнээр олон тооны сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд үүсдэг ба тэд тэжээлийн бодисуудын эерэг цэнэгтэй ионуудтай (катион) холбогдож, ургамлыг ионы солилцооны замаар хооллох боломжийг илүү нэмэгдүүлдэг. Гумус нь хөрсний организмуудыг хооллох, нөхөн үржих боломжийг олгодог ба түүнийг хөрсний "амьдралын хүч" гэж нэрлэдэг.

Гумус нь маш хүнд нийлмэл бодис бөгөөд түүний бүтэц нь өнөөдрийг хүртэл бүрэн судлагдаагүй. Гумусыг органик бодисийн ялзрал ба ялзмагаас ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Бүрэн гумификацилагдсан органик бодисууд нь нэгэн хэвийн хар бараан өнгөтөй, аморф бодис болдог. Гумус нь мянган жил, түүнээс ч илүү хадгалагдах чадвартай. Гумус нь тодорхойлогдсон хэлбэр, бүтэц, шинж чанаргүй ч, микроскопоор хархад ургамал, амьтаны маш жижиг хэмжээний үлдэгдлүүдийг олж үзэж болно. Эдгээр үлдэгдлүүд нь механикийн хувьд деградацид орсон байх боловч химийн хувьд үгүй байдаг. Энэ нь гумус ба органик бодис хоёрын хооронд нь хязгаарлаж болохгүйг харуулж байна. Дийлэнх ном зохиолуудад гумусыг хөрсний органик бодисийн салшгуй хэсэг гэж тэмдэглэсэн байдаг.Humintech® | Definition Of Soil Organic Matter & Humic Acids Based Products

Ургамлын үлдэгдэл нь, амьтны ходоодоор дамжин ялгадас байдлаар гарсан нь мөн адил, органик нэгдлүүдийг агуулдаг: сахар, цардуул, уураг, нүүрс ус, лигнин, лав, давирхай, органик хүчил. Хөрсөн дахь органик материйн задрал, нүүрс ус болох сахар ба цардуулын задралаар эхлэнэ. Тэд детритиворуудаар хялбар задрах ба үлдэгдэл целлюллоз, лигнин хоёр нь нэлээд удаан задрана.Berg, B., McClaugherty, C., 2007. Plant litter: decomposition, humus formation, carbon sequestration, 2nd ed. Springer, 338 pp., ISBN 3-540-74922-5 Энгийн уураг, органик хүчлүүд, цардуул ба сахарууд нь хурдан задардаг бол, crude уураг, өөх тос, лав ба давирхайнууд нийлээд хугацанд өөрлөлтөд оролгүй үлддэг. Лигнин нь цагаан ялзралын мөөгөнцөрүүдээр хурдан өөрчлөгддөгLevin, L., Forchiassin, F., Ramos, A.M., 2002. Copper induction of lignin-modifying enzymes in the white-rot fungus Trametes trogii" Mycologia 94:377–383  бөгөөд микробуудын ба амьтдын ялгадасуудын хамт, гумусын үндсэн түүхий эд болдог. Задралын процессийн эцсийн бүтээгдэхүүн нь гумус юм. Чийгийн улааны гумус буюу өтний ялзмагыг (vermicompost) зарим судлаачид шилдэг бууц гэж үздэг.

 Тогтвотой байдал 

Хөрсөн дахь гумусын дийлэнх нь, CO2 болон задралгүй, 100 гаруй жил оршин, харьцангуй тогтвортой байж чаддаг. Энэ органик матери нь, микробын эсвэл энзимийн задралаас хамгаалагдсан байдаг, учир нь тэд, хөрсний хэсгүүдийн жижиг агрегатуудад нуугдсан эсвэл шаврын хэсгүүдтэй нягт холбогдсон байдаг. Хамгаалагдаагүй гумус нь 10 жилийн дотор задарч, бага тогтвортой эсвэл хөдөлгөөнт гэж үзэгддэг. Тогтвортой гумус нь, хөрсөн дахь тэжээлийн бодисын санд ордоггүй ч, хөрсний физик бүтцэд чухал нөлөө үзүүлдэг. Нунтагласан модны нүүрс хэлбэртэйгээр өнгөн хөрс рүү орсон/хийгдсэн хар нүүртөрөгчөөс тогтох гумус нь хамгийн тогтвортой байдаг. Энэ процесс нь Амазоны сав газрын үржил шимтэй хар хөрс эсвэл Терра прета үүсэх шалтгаан болсон гэж үздэг.Lehmann, J., Kern, D.C., Glaser, B., Woods, W.I., 2004. Amazonian Dark Earths: origin, properties, management. Springer, 523 pp. ISBN 978-1-4020-1839-8

 Давхрага 

Гумус нь өвөрмөц хар, хар хүрэн өнгөтэй, органик нүүртөрөгчөөс тогтох органик нэгдэл. Хөрс судлаачид O, A, B, C, E том үсгүүдээр үндсэн давхрагуудыг тэмдэглэдэг бол жижиг үсгүүдийг давхрагуудын дотор нь ялгахад ашиладаг. Дийлэнх хөрсүүд гурван давхрагатай байдаг, өнгөн хөрс (А), дунд хөрс (B), ул хөрс (C). Зарим хөрсүүд гадаргуудаа органик давхрагатай (O) байдаг. Энэ давхрага нь хөрсөндөө булагдсан байж болно. Элэгдлийн улмаас эрдэсээ алдсан, гадаргуун дэд давхрагыг E-р тэмдэглэдэг. Ул хадыг (хөрс биш) R үсгээр тэмдэглэнэ.

Хөрсөн дахь органик бодис ба гумусын ашигтай тал
 Органик түүхий эдийг гумус болгон хувиргаж буй процесс нь, хөрсөн дахь микрорганизмууд ба өөр амьтадыг тэжээж, ингэснээр хөрсөн дахь амьдрал өндөр хөгжилтэй, эрүүл байдаг.
 Органик түүхий эд гумус болон хувирч буй зэргээс (хурдаас) хамаарч хөрсний ургамалууд, амьтад, микробуудын оршин тогнол идэвхжиж (хурдан тохиолдолд) эсвэл саардаг (удаан тохиолдолд).
 Идэвхтэй ба тогтвортой гумусууд микробуудад нэмэлт тэжээлийн эх үүсвэр болдог ба хялбар авч болох урт хугацааны нөөцийг бүрдүүлдэг. 
 Үхсэн ургамлын түүхий эдийн задрал, ялзралын үр дүнд удаан исэлдэх(лигнин мэт гумус) нийлмэл органик бодисууд үүсэх бол, зарим нь задарч арай энгийн хэлбэрүүдийг (сахар ба амин сахар, алифатик ба фенолийн органик хүчлүүд) үүсгэдэг бөгөөд тэд цаашид микробын биомасс болон хувирах эсвэл гуминий комплексуудыг (фульвиний болон гуминий хүчил) үүсгэн исэлдэнэ. Үүсэн комплексууд шаварлаг эрдсүүд ба металлуудын гидроксидуудтай холбогдоно. Ургамал нь гуминий бодисуудыг үндсээрээ шингээж аван хэрэглэх боломжтой эсэх талаар удаан хугацаанд маргалдсан. Одоогоор гумус нь ургамлын физиологид зүгээр тэжээлийн үүрэг гүйцэтгэдэггүй, харин гормоны үүргийг гүйцэтгэдэг гэдэг дээр нэгдсэн ойлголтод хүрсэн байна.
 Гумус нь коллоид бөгөөд хөрсний Катион солилцооны чадавхийг нэмэгдүүлж, ингэснээр хөрсний тэжээлийг агуулах чадварыг өсгөдөг. Коллоидууд нь хелатлах замаар тэжээлийг агуулдаг ба ингэснээр тэжээлийн катионууд ургамал шингээхэд боломжтой хэлбэртэйгээр, бороо ба усалгааны нөлөөгөөр исэлдэхгүйгээр, аюулгүй хадгалагдана.
 Гумус нь өөрийн жингийн 80-90% тэнцэх хэмжээний чийгийн хадгалах чадвартай учир хөрсний ган тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлдэг.Effect of Organic Carbon on Available Water in Soil : Soil Science
 Гумусын биохимийн бүтэц нь хэт хүчиллэг эсвэл хэт шүлтлэг хөрсүүдийг засах боломжийг олгодог.

 Мөн үзэх 

Хөрсний давхрага
Биомасс
Биочар
Терра прета
Биотик материал
Детрит
Гломалин
Гуминий хүчил
Органик матери
Ургамлын үлдэгдэл
Микоризагийн мөөг ба хөрсний нүүрстөрөгч агуулалт
Ялзмаг

 Эх сурвалж 

 Цахим холбоос 

Ангилал:Хөрсний экологи
Ангилал:Агрономи