Сэцэн хан аймаг

Сэцэн хан аймаг нь Даян хааны отгон хүү Гэрсэнз жалайр хунтайжын дунд хөвгүүн Аминдуралын ахмад хүү  Шолой хан Төвдийн V Далай ламаас Махасамади Гэгээн Сэцэн хан хэмээх цол хүртсэнээс хойш 1600-аад оны эхээр түүний эзэмшил нутаг болох одоогийн Монгол улсын Сүхбаатар, Хэнтий, Дорнод, Говьсүмбэр аймгийн нутаг болон ОХУ-ын Чита, БНХАУ-ын Хөлөн нуур орчмын нутгуудыг Сэцэн ханы аймаг хэмээн нэрийдэж байсан юм.  

 Түүх 
Батмөнх Даян хааны хүү Гэрсэнзийн 7 хүү Ар Халхыг хуваан авахад 4-р хүү Аминдурал (1536-?)-д хүрээ хороо, цоохор; 5-р хүү Дара (1540-?)-д хөхүйд, хатагин отгууд оногджээ. Дара үргүй өнгөрсөн тул түүний эзэмшил отгууд Аминд шилжжээ. Амины хоёрдугаар хөвгүүн Мууру буйма Хэрлэн голын савд нутаглаж байсан агаад түүний үр хойчис ч Хэрлэн голын саваар төвлөн, Халхын дорнод хэсгийг эзэмшиж байжээ. Моору буймагийн хөвгүүн Шолойг 1620-оод оны үед Халхад нүүдэллэн ирсэн өвөрлөгч ноёд “хаан” цол өргөснөөр Ар Халхад 3 хаан буй болов. Шолойн Сэцэн хаан цолыг Бабу, Норов, Илдэнравдан нар тус тус залгамжилжээ.  

Тэд Сэцэн хаан хэмээх цол зүүж, харьцангуй нэгдмэл байдлаа хэвээр хадгалсаар байсан явдал нь хожим Манжийн эрхшээлийн үед Сэцэн хан аймаг хэмээх бие даасан аймаг бий болох үндэс суурь нь болжээ. Манжийн эрхшээлд орох хүртэл Халхын хангуудын дотроос ганцхан Сэцэн ханыхан л “Сэцэн хан” гэдэг цол чимгийг тууштай хэрэглэсээр байв.Ц.Цэрэндорж. Сэцэн хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ.

Халх Манжийн эрхшээлд орсны дараа 1691 оноос Халхад 3 аймаг байгуулсны нэг нь Сэцэн хан аймаг байв. 1692 онд Халхын аймгуудыг гурван зам болгон хуваахад Сэцэн хан аймгийн хошууд нь Халхын зүүн зам хэмээн нэрлэгджээ. Манжид дагаар орохоос өмнө тус аймаг нь бие даасан шинжтэй, Халхын зүүн гарт багтаж, дотроо 2-3 хошуутай байсан бол 1921 он болж ирэхэд 25 хошуу, 2 шавь отогтой болсон байдаг. Тус аймгийн ноёд "Хэрлэн Барс хотод чуулган" нийлдэг байв. Манжийн үед хошуу нь сум, хондого, хөмжлага гэж задрах болсон.

 Газар зүй 
Аймгийн нутаг нь зүүнтэйд Эрдэнэ толгой, баруун этгээдэд Цагаан чулуут, өмнө этгээдэд Тархун цайдам, умар этгээдэд Ундурхан хүрдэг байсан ажээ. Халхын Сэцэн хан аймагт одоогийн Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Говьсүмбэр аймаг, Төв аймгийн зүүн талын сумд /Баяндэлгэр, Мөнгөнморьт, Баянжаргалан, Баян сум/, Дорноговь аймгийн хойд талын сумд /Их хэт, Даланжаргалан, Дэлгэрэх сум/, Дундговь аймгийн зүүн талын /Цагаандэлгэр, Говь-Угтаал/ сумдын газар нутаг харьяалагддаг байсан.

Сэцэн хан аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 286.160 ам дөрвөлжин км, нутгийн урт 960 км, өргөн нь 480 км.

 Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж 
Манжийн эрхшээлийн үед тус аймаг 23 хошуутай байв. Түүнээс гадна Егүзэр хутагт шавь багтаж байжээ. Богд хаант Монгол улсын үед Хуучит ван, Манлай ван, Бишрэлт бэйлийн 3 хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь нэмэгдсэнээр нийт 28 хошуутай болжээ. Ардын хувьсгал ялсны дараа 1923 онд аймаг, хошууны нэрсийг уул, усны нэрээр солиход тус аймгийг Хан Хэнтий уулын аймаг гэж нэрлэжээ.

1931 оны засаг захиргааны өөрчлөлтөөр Хан Хэнтий уулын аймгийн суурин дээр Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгуудыг байгуулжээ. Түүнчлэн Дорноговь, Дундговь, Говьсүмбэр, Төв  аймгийн багавтар хэсэг нь угтаа тус аймгаас салбарлан гарсан ажээ.

 Сэцэн хан аймгийн, хошуу, отогийн нэрсО.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР 

 Ачит засгийн хошуу
 Ахай засгийн хошуу
 Баатар засгийн хошуу 
 Бишрэлт засгийн хошуу 
 Бишрэлт бэйлийн хошуу 
 Дархан засгийн хошуу 
 Дарьганга хошуу 
 Дайчин засгийн хошуу 
 Далай дархан засгийн хошуу 
 Далай засгийн хошуу 
 Егүзэр хутагтын шавь 
 Ёст засгийн хошуу 
 Жонон засгийн хошуу 
 Зоригт засгийн хошуу 
 Илдэн засгийн хошуу 
 Манлай засгийн хошуу 
 Онон голын шинэ буриад хошуу 
 Мэргэн засгийн хошуу 
 Саруул засгийн хошуу 
 Сүжигт засгийн хошуу 
 Сэргэлэн засгийн хошуу 
 Сэцэн ханы хошуу 
 Сэцэнэ засгийн хошуу 
 Үйзэн засгийн хошуу 
 Хурц засгийн хошуу 
 Хуучид засгийн хошуу 
 Хуучид засгийн хошуу 
 Эрдэнэ засгийн хошуу
 Эрх засгийн хошуу 
 Эрхэмсэг засгийн хошуу 
 Ялгуусан хутагтын шавь

 Эдийн засаг 
Сэцэн хан аймаг нь худалдаа арилжаа, тээвэр хөгжсөн, аян жин тээх зөөх ажил ихтэй. Мөн аймаг нь Сэй бэйсийн хүрээ, Сэцэн ханы хүрээ, Бэрээвин хийд, зүүн, баруун Чойр зэрэг хэд хэдэн том хүрээ хийдтэй, орос, хятад худалдаачид олноор суурьшиж худалдаа хийдэг газар байв.

 Сэцэн хан аймгийн хан, Хэрлэн Барс хотын чуулган дарга нар 

 Сэцэн ханууд 

 Сэцэн хаан Шолой 1627-1655
 Сэцэн хаан Бабу 1655-1683
 Сэцэн хаан Норов 1683-1688
 Сэцэн хаан Илдэн Равдан 1688-1690
 Засаг, Сэцэн хан Өмэхэй 1691-1709
 Засаг, Сэцэн хан Гүнчин 1709-1728
 Засаг, Сэцэн хан Цэвдэнбайнжур 1728-1733
 Засаг, Сэцэн хан Чойжав 1733-1735
 Засаг, Сэцэн хан Дамиран 1735-1751
 Засаг, Сэцэн хан Манибадар 1751-1767
 Засаг, Сэцэн хан Цэвдэнжав 1767-1788
 Засаг, Сэцэн хан Цэвээндорж 1788-1795
 Засаг, Сэцэн хан Пунцагдорж 1795
 Засаг, Сэцэн хан Санжайдорж 1796-1800
 Засаг, Сэцэн хан Махашири 1800-1807
 Засаг, Сэцэн хан Энхтөр 1807-1817
 Засаг, Сэцэн хан Артасэд 1817-1875
 Засаг, Сэцэн хан Цэрэндорж 1875-1893
 Засаг, Сэцэн хан Дэмчигдорж 1893-1910
 Засаг, Сэцэн хан Навааннэрэн 1910-1923

 Аймгийн чуулганы дарга нар 

 Сэцэн хан Цэвдэнбанжуур 1728-1733 он
 Сэцэн хан Чойжав 1733-1736 он
 Сэцэн хан Дамиран 1736-1750 он
 Дэмчиг/Илдэн Жюн ван/ 1750-1753 он
 Сэцэн хан Маньбадар 1753-1767 он
 Засаг ван Базарсад 1767-1768 он
 Сэцэн хан Цэвдэнжав 1768-1782 он
 3асаг ван Гончигжав/Дархан ван/ 1782-1790 он
 Санзайдорж/ИлдэнЖүн ван/ 1790-1800 он
 Бэйл Дагдандорж  /Сэцэн ван/ 1800-1802 он
 Гомбожав /Жонон засаг/ 1802-1805 он
 Сэцэн хан Махшир 1806-1807 он
 3асаг ван Дарамшир /Дархан ван/ 1807-1813 он
 Сэцэн хан Энхтөр 1813-1817он
 Сэцэн хан Арта-сэд 1817-1830 он
 Дархан ван Цэрэндорж 1830-1846 он
 Сэцэн ван Гончигжав 1846-1856 он
 Бэйс Дэжиддорж 1856-1857 он
 Тогтох төр /Илдэн Жюн ван/ 1857-1868 он
 Гүн Эрдэнэ-тогтоол 1868-1875 он
 Манжбазар /Илдэн ван/ 1875-1882 он
 Сэцэн хан Цэрэндорж 1882-1892 он
 3асаг ван Намжилдэндэв 1892 он
 Сэцэн ван Цэрэнсандүй 1893он
 Сэцэн хан Дэмчигдорж 1896он
 Илдэн ван Доржпалам 1897-1910 он
 Гомбосүрэн 1910-1914 он
 Цогбадрах  /Жонон ван/ 1915-1919 он
 Навааннэрэн Эрдэнэ далай ван 1920-1921 он

Цахим холбоос
 ХАЛХЫН СЭЦЭН ХАН АЙМГИЙН ТҮҮХ

 Эшлэл 

Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж