Юань улсын судар

Юань улсын сударЮань улсын судар гэж нэрлэсэн орчуулга нь нэгэнт хэвшсэн ёсыг дагав. Харин хятад хэлнээс үгчлэн орчуулбал "Юань улсын түүх" гэж орчуулдаг. Учир нь судар гэхийг хятадаар 书 (Шу) гэж бичдэг. Түүх гэхийг 史 (Ши) гэж бичдэг.  (монгол бичиг: ; хятад: 元史, пиньинь: Yuán shǐ) нь 1368-1370 оны хооронд Мин улсын хааны ордонд бичигдсэн. Уг түүхийн ном нь Монголын Юань улсын үүслээс эхлээд 1368 онд хятад нутгаас хөөгдөх хүртлэх төрийн түүх, хаад хатад зэрэг ихэс язгууртны намтар улс төрийн тогтолцоо, нийгмийн байгуулал, одон орон, газар зүй, байгалийн үзэгдэл, алдар нэртэй сайд ноёд, бичиг цэргийн жанжид, түшмэд, эрдэмтэдийн намтар зэрэг олон талын мэдээллийг багтаасан, нийт 210 дэвтэрээс бүрдэх томоохон бүтээл юм.  

 Судлагдсан түүх 

 Бичигдсэн түүх 
1368 оны 9 сард Тогоонтөмөр хаан нийслэл Дайду хотоос зугтан гарсны дараа Сюй Да жанжны удирдсан цэргүүд тус хотыг эзлэхэд Юань улсын хааны ордоноос монгол хаадын үнэн магад тэмдэглэлийг олж, Нанжин хот руу илгээсэн. Үүний дараа Мин улсын Жу Юань Жан хаан зарлиг буулгаж, Юань улсын түүхийг бичихийг Төв яамны зүүн гарын чинсан Ли Шан Чанд  тушаасан. Үүний дагуу хунтайж Жу Бяогийн багш  Сүн Лянь, бичгийн түшмэл Ван Вэй нар Юань улсын судрыг ерөнхийлөн удирдсан байна. Тус сударыг бүтээхэд 30 гаруй бичгийн хүрээлэнгийн түшмэд оролцсон.

Уг бүтээл нь нийт 210 дэвтэр. Энэ зохиолд Юан улсын үед боловсруулсан хэд хэдэн том бүтээлийг ашигласан байдаг. Тухайлбал: "Монгол хаадын төр барих үеийн өдөр тутмын тэмдэглэл буюу үнэн магад хууль" , "Үе засах хууль бичиг", "Гавъяат түшмэдийн намтар" эдгээр зохиолыг Юан улсын судрыг зохиохдоо ашиглаад, дараа нь ашигласан тэдгээр баримтыг устгасан байдаг. Уг зохиолыг Хятад, Монгол сурвалж, аман мэдээг ашиглаж боловсруулсан ба 331 өдрийн дотор багтааж бичсэнээрээ хятадын түүхэнд хамгийн бага хугацаанд бичсэн, чанарын хувьд тааруу бүтээл юм. Энэ үеийн Мингийн хаан, дараагийн хаад ч энэ алдааг засуулаагүй. 

Зарим нэг хүний намтрыг засаж бичсэн байдаг. "Юань ши" зохиолд хаадын намтраас гадна олон асуудлыг хөндсөн байдаг. Үүнд: амин зуулга, аж төрөл, уламжлал шиичлэл, бусад олон асуудлыг хөндсөн байдгаараа онцлогтой. Юань улсын судар хэдийгээр түүхийн бодит байдлыг гуйвуулж зарим зүйлийг орхисон боловч хэвлэгдсэн цагаасаа эхлэн  бичгийн эрдэмтэн, судлаачдын сонирхлыг татсаар ирсэн бүтээл юм. 

1370 оны 7-р сард бичиж дууссан энэ зохиолыг 3 сарын дотор багтаан барласан байна. Үүнийхээ дараа Хятадын бүх муж, засаг захиргааны бүх нэгжүүдэд тараан хүргэж түүнээс хойш 1522-1566 оны хооронд Жя жингийн үед Нанжин хотын сургуулийн яамнаас "21 түүх" хэмээх цуврал зохиол хэвлэсэн . Түүний нэгэнд "Юан ши" -г оруулсан байна. Энэ удаагийн хэвлэлд анхны эхэд нь бага зэрэг засвар хийсэн. Түүнээс гадна 1530 , 1531 , 1532 онд Юан улсын судард бага зэрэг засвар хийсэн байна гэж тэмдэглэсэн байна. Энэ 21 түүхийг хэвлэсэн эхийг "Нанжингийн дэвтэр" гэж нэрлэдэг. 1596-1602 оны үед Мин улсын хаан байсан Ван Ли 21 түүхийг дахин шинээр хэвлэсэн. Тэгэхдээ мөн Юaнь улсын судрыг оруулсан. Үүнийг "Бээжингийн их дэвтэр" гэж нэрлэдэг Манж Чин улсын үед Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны 4-р онд /1739 он/ Бээжингийн сургуулийн яамны дэвтрийг дахин тусгай бараар хэвлэсэнийг "

 Орчин үеийн судалсан байдал 

 XIX-XX зууны үеийн судалсан түүх 
1850 онд Хятадын эрдэмтэн Вэй Юан гэгч "Юан улсын шинэ найруулал" хэмээх бэсрэг зохиолыг бичсэн . Энэ номд урьд өмнө гарч байсан Юан шиг хооронд нь харьцуулж өөрийнхөө бодлыг гаргасан байна. Гэвч энэ нь төдийлөн сайн болоогүй. Уг бүтээлийн гол ач холбогдол нь Юан ши-гийн урьдах алдааг засах гэж оролдсонд оршдог. Үүнээс 40-өөд жилийн дараа 1890-ээд онд Хун Жи Юан гэгч "Юан ши-гийн орчуулгын нөхвөр гэрчлэл" гэдэг ном бичсэн . Энэ нь Юан Шигийн судлалд том хувь нэмэр оруулсан бүтээл гэж үздэг. Юан Ши судлалын талаар гарсан дорвитой бүтээл юм . Тийм учраас европын судлаачид Хун Жи Юаны бүтээлийг хэсэгчилэн хөрвүүлж байна . Хун Жи Юан Манж Дайчин улсын элчин сайдаар Оросын нийслэлд сууж байхдаа Европ дахины түүхчдийн олон бүтээлтэй танилцсан . Тухайлбал: Д.Оссоны бичсэн зохиолыг маш гярхай уншиж шүүмж тэмдэглэл хийсэн . Мөн Рашид-Ад-Дины " Судрын чуулган" зэрэг зохиолын орчуулгыг харьцуулан үзсэн байна . Үүнийхээ үндсэн дээр "Юан шигийн орчуулгын нөхвөр" гэдэг зохиолыг бичсэн . Хун Жи Юан "Юан Ши" судлаачдын анхаарлыг өрнө тийш хандуулсан анхны хүн байлаа. 

 XX зууны үеийн Хятад дахь судалгаа 
Юан Ши-г судлахад түүхчид төдийгүй угсаатны зүйчид , хэл шинжлэлчид тодорхой үүрэг гүйцэтгэж байна .1950-иад оны үед Зей Ме гэгчийн эмхэтгэсэн "Юан улсын үеийн ярианы хэлний хөшөөн дэх бичгийн түүвэр" гэдэг эмхэтгэл Юан Шигийн судлалд чухал хувь нэмэр оруулсан байна . Тодруулж хэлбэл Юаи улсын үед босгосон хэд хэдэн бичээсний утга санааг Юан шид тусгасан байдаг.

Юан улсын үеийн ярианы хэл , бичгийн хэл хоёр нилээд ойролцоо. Тийм учраас Юан Шиг монголчлохдоо тэр үеийн ярианы дагуу орчуулбал найруулга нь нилээд зохистой болно гэж үздэг. 1970-аад онд БНХАУ-ын монголч эрдэмтэд Юан улсын түүхийг XV ботиор хэвлэсэн. Хэдийгээр бүрэн биш боловч Юан ши-г үзэж сонирхох , судлах хүмүүст чухал гарын авлага болдог. Энэ XV ботийг нухацтай нягталж орчуулгыг нь аль болохоор сонгодог бичгийн хэлэнд орчуулсан. 1979 онд Ли Зүн гэдэг хүн "Юан улсын хүний зохиосон эмхэтгэлийг харгалзсан хэлхээс" хэмээх номдоо хятад хэлээр хэвлэгдсэн "Юан Ши"-г маш нарийвчлан нягталж түүхэн үйл явдал , түүхэн зүтгэлтэн, түүхч хүмүүсийн нaмтар, хууль дүрэм, утга урлаг, тэмдэглэл зохиол зэргийг 3 том төрөл, 16 дараалалд оруулж хэвлэсэн байна.Юан улсын үеийн хууль дүрэм цөөнгүй үлдсэн байдаг. Түүнийг Юан Ши-тай уулзaж зaрим нэр томьёог тодруулж цэгцэлсэн. 

Мөн Нанжин, Бээжин Их Сургуулийн эрдэмтэд Юан улсын судрын талаар судалгаа хийхдээ "Үе засах хууль бичиг", "Магад хууль" зэргийг Юан улсын үед монголчилж байсан эхтэй тулган үзэж Юан улсын судрын зарим бүдэг мэдээг тодруулсан байна.

 Бусад улсад хийгдсэн судалгаа 
Өрнө дахины судлаачид Юан улсын сударт байдаг "Олон вангийн илтгэл шастир", “Сонгож гаргахуйн тэмдэглэл", "Идээ ундаа ба эд барааны тэмдэглэл", "Цэрэг дайны тэмдэглэл" зэргийг франц , англи хэл рүү орчуулжээ . Уг орчуулгандаа маш дэлгэрэнгүй тайлбарыг Оросын эрдэмтэн Бичурин 1829 онд Юан улсын судрыг түүвэрлэж Монголын эхний 4 хааны намтрыг орчуулсан байна. АНУ-ын Харвардын их сургуулийн профессор Филипп, Баян жанжны намтрыг орчуулсан. Мөн Хубилайн намтрыг англиар хэвлэсэн. Японы Киотогийн их сургуулийнхан "Юан ши-гийн үсгийн хурмал /сан/" гэдэг чамбай бүтээл хэвлүүлсэн .

Юан Ши-гийн эхний 47 дэвтрийг ялангуяа түүний эхний хэсгийг ашиглаж бичсэн олон бүтээл Ази , Европ , Америкийн хэд эдэн эрдэмтдийн бүтээл байхаас гадна Юан Ши-д гардаг цөөнгүй хүн , газар ус , үйл явдалд тайлбар өгсөн байна.

Юан улсын судрыг гадаадын эрдэмтэд сонирхон судалж түүхийн сурвалж , түүхийн зохиол , угсаатны зүй, зан заншил, XIII зууны үеийн Монголын төр ёсны уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг судлахдаа ашиглаж байна. 1949 оноос өмнө "Юан ши"-г судалж байсан эрдэмтэд гол төлөв удаа дараагийн хэвлэлүүдийг хооронд нь харьцуулахад анхаарч байлаа. Тэдний судалгаанаас үзэхэд анхны хэвлэлд авч үзсэн 14 хааны намтар буюу эхний 47 дэвтэр удаа дараагийн хэвлэлд төдийлөн өөрчлөгдсөнгүй , бусад дэвтэрт ташаа бичсэнийг цаашид залруулах хэрэгтэй гзж үзэж байлаа. Юан улсын сударыг бичихэд ашигласан сурвалжаас үзэхэд одоогоор бүтэн буюу хагасаар олдож байгаа цөөвтөр сурвалж олдоод байна . Жишээ нь: "Утга урлагын нөхвөр тэмдэглэл"; "Овог төрлийн нөхвөр илтгэмж" 22 туужийн адил ондоо судлал зэрэг сурвалжууд одоо бий . Харин бусад сурвалжууд нь олдохгүй болсон байдаг. Адууны тухай бичсэн зүйлд Монголчуудын мал маллагааны арга, түүний хувьсал өөрчлөлтийг бодит байдалд тулгуурлан бичсэн байдаг.

 Монгол улс дахь судалсан түүх 
Тус сударыг нэрт орчуулагч Дандаа чинсан хэмээн алдаршсан Чимидийн Дэмчигдорж (1863-1932) Хятад хэлнээс анх удаа 1917-1928 онд дундаа 1920-1923 оны завсарлагатайгаар орчуулсан. Түүний орчуулсан Юань улсын судар нь одоо Үндэсний нийтийн номын сан хуучнаар Улсын төв номын санд хадгалагдаастай буй.

2015 оны 12 сарын 17 нд Г.Аким, академич Д.Цэрэнсодном тэргүүтэй 10 орчим эрдэмтд эмхэтгэж, ... “Юань улсын судар”-ын орчуулгын “Хураангуй зүйл”-ээс 69 дүгээр дэвтэр хүртэлх хэсгийг л хэвлүүлжээ.http://www.news.mn/content/230489.shtml 2016 онд үлдсэн 141 дэвтэрийг 8 ботьд багтааж хэвлүүлсэн юм. 

Бүтэц
Юань улсын судар нь Хятадын төрийн судруудын уламжилалт хэв загварын дагуу бичигдсэн байдаг ч, өмнөх үеийн судраас ялгаатай нь ямар нэгэн шүлэг, найраг багтаалгүй зөвхөн түүхэн хэрэг явдлыг бичсэнээрээ ялгаатай. Юань улсын судар нь нийт 210 дэвтэр бөгөөд дотроо "Уг тэмдэглэл", "Ойллого", "Илтгэл", "Олон шастир" хэмээх 4 том бүлэгт хуваагддаг. Уг тэмдэглэлд 47 дэвтэр, Ойллогод 58 дэвтэр, Илтгэлд 8 дэвтэр, олон шастирд 96 дэвтэр тус тус багтана. 

 Уг тэмдэглэл (本紀- Bengji) хэмээх бүлэгт 1-47 дэвтэр хамрах бөгөөд Чингис хаанаас Тогоонтөмөр хаан хүртлэх үеийн үйл явдалыг бичсэн байдаг.
 Ойллого (志-Zhi) бүлэг нь тэнгэрийн зурхай, таван махбод, . 48-105-р дэвтэрийг хамрана. 
 Илтгэл (表- Biao) бүлэг нь 106-113 дэвтэр хүртэл үргэлжилсэн. Хааны хатад татвар, угсаа төрлийн ван, гүнж, зайсан, гурван гүн нарыг тус  бүрээр нь хүснэгтлэн бичжээ.
 Олон шастир (列傳- Liequan) бүлэг нь 114-210 дэвтэр хүртэл үргэлжилнэ. Үүнд хаан, хатан цолоор нэхэн өргөгдсөн 8 хүний намтар, монгол, хятан, зүрчин, сартуул, нанхиад угсааны гавъяат сайд түшмэдийн намтар, хаан угсааны вангууд, бичгийн мэргэд, цэргийн жанжин, тэдгээрийн эхнэрүүд, урвасан түшмэл, тэрслүү түшмэл, тайган нарын намтар ба Курё улс, Япон, Аннам, Ява арал, Тайланд, Бирм гэх мэт улсын хэрэг явдалыг бичсэн.

 Уг тэмдэглэл 
+Уг Тэмдэглэл: 47 дэвтэрДэс дугаарГарчагХааны нэрДэвтэр дэх жилийн баримжаа1Тайзү (太祖)Чингис хаан1202-12282Тайзун (太宗)
Динзун (定宗)Өгэдэй хаан, Гүюг хаан1229-12483Сяньзун (憲宗)Мөнх хаан1248-12594Шизү (世祖) 1Хубилай сэцэн хаан1251 оны 6 сар- 1261 оны 12 сар5Шизү (世祖) 21262-1264 он6Шизү (世祖) 31265-1269 он7Шизү (世祖) 41270-1272 он8Шизү (世祖) 51273-1275 он9Шизү (世祖) 61276-1277 он10Шизү (世祖) 71278-1279 он11Шизү (世祖) 81280-1281 он12Шизү (世祖) 91282-1283 он13Шизү (世祖) 101284-1285 он14Шизү (世祖) 111286-1287 он15Шизү (世祖) 121288-1289 он16Шизү (世祖) 131290-1291 он17Шизү (世祖) 141292-1294 оны 1 сар хүртэл18Чэнзун (成宗) 1Өлзийт хаан1294-1295 он19Чэнзун (成宗) 21296-1298 он20Чэнзун (成宗) 31299-1302 он21Чэнзун (成宗) 41303-1307 он22Үзүн (武宗) 1Хүлэг хаан1300 оны 8 сар - 1308 он23Үзүн (武宗) 21309-1311 он24Рэньзун (仁宗) 1Буянт хаан1305 оны 10 сар - 1313 он25Рэньзун (仁宗) 21314-1316 он26Рэньун (仁宗) 31317-1320 он27Инзун (英宗) 1Гэгээн хаан1316 оны 12 сар - 1321 он28Инзун (英宗) 21321-1323 оны 8 сар29Тайдинди (泰定帝) 1Есөнтөмөр хаан1323 оны 3 сар - 1325 он30Тайдинди (泰定帝) 21326 он - 1328 оны 9 сар31Минзун (明宗)Хүслэн хаан1320-1328 оны 9 сар32Вэньзун (文宗) 1Тугтөмөр хаан1328 оны 3 сар -1328 оны 12 сар33Вэньзун (文宗) 21329 он34Вэньзун (文宗) 31330 он35Вэньзун (文宗) 41331 он36Вэньзун (文宗) 51332 он37Нинзун (寧宗)Ринчинбал хаан1332 оны 8 сар - 11 сар38Шүньди (順帝) 1Тогоонтөмөр хаан1332 оны 8 сар - 1335 оны 12 сар39Шүньди (順帝) 21336-1338 он40Шүньди (順帝) 31339-1342 он41Шүньди (順帝) 41343-1348 он42Шүньди (順帝) 51349-1352 он43Шүньди (順帝) 61353-1354 он44Шүньди (順帝) 71355-1356 он45Шүньди (順帝) 81357-1360 он46Шүньди (順帝) 91361-1365 он47Шүньди (順帝) 101366-1368 оны 8 сар

 Ойллого 
+Ойллого: 58 дэвтэр№Ойллого бүлгийн дугаарГарчаг48Ойллого 1Тэнгэрийн ёсон (天文) 149Ойллого 2Тэнгэрийн ёсон (天文) 250Ойллого 3 дээд дэвтэрТаван махбодь (五行) 151Ойллого 3 доод дэвтэрТаван махбодь (五行) 252Ойллого 4Улирал (曆) 153Ойллого 5Улирал (曆) 254Ойллого 6Улирал (曆) 355Ойллого 7Улирал (曆) 456Ойллого 8Улирал (曆) 557Ойллого 9Улирал (曆) 658Ойллого 10Газар орон (地理) 159Ойллого 11Газар орон (地理) 260Ойллого 12Газар орон (地理) 361Ойллого 13Газар орон (地理) 462Ойллого 14Газар орон (地理) 563Ойллого 15Газар орон (地理) 664Ойллого 16Гол мөрөн (河渠) 165Ойллого 17 дээд дэвтэрГол мөрөн (河渠) 266Ойллого 17 доод дэвтэрГол мөрөн (河渠) 367Ойллого 18Ёслол хөгжим (禮樂) 168Ойллого 19Ёслол хөгжим (禮樂) 269Ойллого 20Ёслол хөгжим (禮樂) 370Ойллого 21Ёслол хөгжим (禮樂) 471Ойллого 22Ёслол хөгжим (禮樂) 572Ойллого 23Тайх тавиглах (祭祀) 173Ойллого 24Тайх тавиглах (祭祀) 274Ойллого 25Тайх тавиглах (祭祀) 375Ойллого 26Тайх тавиглах (祭祀) 476Ойллого 27 дээдТайх тавиглах (祭祀) 577Ойллого 27доодТайх тавиглах (祭祀) 678Ойллого 28Хувцас (輿服) 179Ойллого 29Хувцас (輿服) 280Ойллого 30Хувцас (輿服) 381Ойллого 31Сонгох томилох (選擧) 182Ойллого 32Сонгох томилох (選擧) 283Ойллого 33Сонгох томилох (選擧) 384Ойллого 34Сонгох томилох (選擧) 485Ойллого 35Зуун түшмэд (百官) 186Ойллого 36Зуун түшмэд (百官) 287Ойллого 37Зуун түшмэд (百官) 388Ойллого 38Зуун түшмэд (百官) 489Ойллого 39Зуун түшмэд (百官) 590Ойллого 40Зуун түшмэд (百官) 691Ойллого 41 дээдЗуун түшмэд (百官) 792Ойллого 41 доодЗуун түшмэд (百官) 893Ойллого 42Идэх юм (食貨) 194Ойллого 43Идэх юм (食貨) 295Ойллого 44Идэх юм (食貨) 396Ойллого 45 дээдИдэх юм (食貨) 497Ойллого 45 доодИдэх юм (食貨) 598Ойллого 46Цэрэг (兵) 199Ойллого 47Цэрэг (兵) 2100Ойллого 48Цэрэг (兵) 3101Ойллого 49Цэрэг (兵) 4102Ойллого 50Хууль цааз (刑法) 1103Ойллого 51Хууль цааз (刑法) 2104Ойллого 52Хууль цааз (刑法) 3105Ойллого 53Хууль цааз (刑法) 4

 Илтгэл 
+Илтгэл: 8 дэвтэр№Илтгэл бүлгийн дугаарГарчагТайлбар106Илтгэл 1Хатад татварын илтгэл (后妃表)107Илтгэл 2Хааны угсааны үе залгамжийн илтгэл (宗室世系表)108Илтгэл 3Хааны угсааны вангуудын илтгэл (諸王表)109Илтгэл 4Гүнжийн илтгэл (諸公主表)110Илтгэл 5 дээдГурван гүнгийн илтгэл (三公表) 1Тайши, Тайфу, Тайбао гэсэн албан тушаалыг хашсан оноор нь хүснэгтлэн бичжээ.111Илтгэл 5 доодГурван гүнгийн илтгэл (三公表) 2112Илтгэл 6 дээдЗайсангийн илтгэл (宰相年表) 1Чинсан, пинжан жэнши зэрэг албан тушаалыг хашсан түшмэдийг хүснэгтэнд оноор нь бичжээ.113Илтгэл 6 доодЗайсангийн илтгэл (宰相年表) 2

 Олон шастир 
+Олон шастир: 97 дэвтэр№Бүлгийн дугаарГарчаг114Олон шастир 1Хатад татвар:  Бөртэ үжин хатан, Дөргэнэ хатан, Огулхаймиш хатан, Хутугтай хатан, Чаби хатан, Нанби хатан, Шириндарь хатан, Булган хатан, Жэнгэ хатан, Хүлэг хааны Сүхшири хатан, Хүлэг хааны Ихирэс овогт татвар, Тангуд овогт татвар, Анашишир хатан, Сугабал хатан, Бабухан хатан, Есөнтөмөр хааны Бихан татвар, Есөнтөмөр хааны Сүхдарь татвар, Майлайдай хатан, Бабуша хатан, Будашири хатан, Дарьтэмиш хатан, Данашир хатан, Баянхутаг хатан, Өлзийхутаг хатан 115Олон шастир 2Хаан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хаад: Рүйзун, Юйзун, Сяньзун, Шүньзун116Олон шастир 3Хатад татвар 2 буюу Хааны хатан цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн хатад: Рүйзун хааны Сорхогтани хатан, Юйзун хааны Хөхчин хатан, Сяньзун хааны Буянхэрмиш хатан, Шүньзун хааны Тажи хатан 117Олон шастир 4Бэлгүтэй, Зүчи, Тула, Яхууд, Гончигбуха, Төмөрбуха 118Олон шастир  5Дэй сэцэн, Буту, Алахуш дигидхури 119Олон шастир  6Мухулай, Боорчи, Борохул 120Олон шастир  7Цагаан, Жафар хожа, Жүрчитэй, Чингай, Сяонадай, Үеэр, Исмайл 121Олон шастир  8Сүбээдэй, Анчар, Байдар, Булган, Шаси122Олон шастир  9Баржуг артигин, Тамачи, Анжар, Сүбэдэй, Ямухай, Шиличуанбу, Шуожи Тулуха, Ширжис, Хасан123Олон шастир  10Бужир, Жаолидай Чахур, Хөхбуха, Баянбаатар, Ашулу, Шаогүр, Алаварси, Шар, Эбуганбу, Жао агэбу, Жүнчихай,  Шанчбаатар, Хэхэли, Табуир, Жидур, Юэлимаш, Нэгүла, Арслан, Хабарту, Аймао 124Олон шастир  11Таван, Харихачи бэйлу, Тататунга, Ерэнтөмөр, Ли Жэн, Сүх, Мөнхсар, Мэнсүси125Олон шастир  12Сайданчи Шамс ад-Дин, Булухайяа, Гаожияо, Тэгэ126Олон шастир 13Антун, Удутай, Лянь Сисян 127Олон шастир  14Баян 128Олон шастир 15Ажу, Алихаяа, Сяньвэй, Тутуха 129Олон шастир  16Лайбачи, Нюлин, Алахан, Атахай, Соду, Ли Хэн130Олон шастир  17Сали, Бухум, Өлзий, Алухунсали131Олон шастир 18Сүхэ, Нангиадай, Мангудай, Оручи, Өлзийт, Байтөмөр, Хуайду, Илимиш, Байжян  132Олон шастир 19Ханхус, Булухад, Юваши, Майли, Таммачи, Баатар, Анжир, Хардай, Шачуан, Төмөрбуха133Олон шастир 20Тачу, Баян, Есөнтэгин, Эсэннай, Толишигуан, Хулачу, Жунши, Данжир, Тогоон, Өлзийбат, Шилибай, Буланш, Хэрэй, Инбай, Есүдэр, Шидур 134Олон шастир 21Сажис, Юэхана, Шибан, Жилян, Айсэ, Хөхө, Тухулу, Тан Рэньзун, Дорж, Хэшан, Лю Рун, Жялунадаш, Көргис, Сяоюнши Тоголин, Улус, Долоодай, Эсэнбуха135Олон шастир 22Тэгэшү, Тачу, Таличи, Тахай Төмөр, Коуэржи, Худу, Борсу, Юэжулианчи Хайяа, Адачи, Мянган, Хулинши, Шилу Баатар, Чели, Хуолу, Хитай, Тойнна, Хэшан136Олон шастир 23Хархасун, Ашбуха, Байжу137Олон шастир 24Цагаан, Кушу, Аригхаяа, Ихэдиярдин, Толихаяа138Олон шастир 25Тогтох, Элтөмөр, Баян, Мажардай, Тогтох139Олон шастир 26Наймандай, Дорж, Доржбал, Аруд, Нүдэхай 140Олон шастир 27Бэрхбуха, Тайпин, Төмөрташ, Даштөмөр141Олон шастир 28Тайбуха, Цагаантөмөр, Хөхтөмөр142Олон шастир  29Дашбаатар, Чинтун, Есү, Чэлитөмөр, Нарин143Олон шастир 30Ма Зучан, Ци Кон, Зи Дан Арун, Сяо Юн Шихайя, Тайбуха, Ючуэ144Олон шастир 31Далима, Юэлү Төмөр, Буян Төмөр, Шинжи, Фүшөү, Таотон145Олон шастир 32Ринчинбал, Лян Хуйшанхайяа, Юэлу Буха, Далимашили146Олон шастир 33Елюй Чуцай, Нянхэ Жуншань, Ян Вэйжун147Олон шастир 34Жан Ру, Ши Тяньни, Ши Тяньшян148Олон шастир 35Дун Жун, Ян Ши149Олон шастир 36Елюй Люгэ, Лю Болин, Гуо Баоюй, Ши Тяньи, Елюй Тухуа, Ван Сюн150Олон шастир 37Шимо Есөн, Хэ Боцян, Ли Шоусян, Елюй Ахай, Хэ Шэн, Хао Хэшан, Жао Ду, Шимо Минань, Жан И, Лю Хэнгань151Олон шастир 38Сюэталахай, Гао Наор, Ван И, Ван Юй, Жао Ди, Ди Шүнь, Ван Шань, Дү Фэн, Шимо Диэрон, Жята Лахун, Одун ши-ин, Тянь Шион, Жан Хуоду, Жан Жаотяньши 152Олон шастир 39Жан Жинхен, Ван Жэнь, Ян Жиэжигэ, Лю Тун, Юэ Цүн, Жан Зилян, Тан Чин, Жу Ыйян, Ши Тианлу, Ши Мо Асин, Лю Бин, Жао Роу153Олон шастир 40Лю Мин, Ван Лу, Ван Шоудао, Гао Суан, Ван Юру, Жяо Дэю, Ши Тяньлин, Ли Банруй, Ян Хуан, Жя Жүжэнь154Олон шастир 41Хун Фуюань, Жэн Дин, Ли Жин, Шимо Жянжи, Е Жили, Жэн Вэн155Олон шастир 42Ван Широн, Ши Тяньзе156列伝第43Дун Вэнбин, Жан Хунфан157列伝第44Лю Бинжун, Жан Вэньцян, Хао Ян158列伝第45Яо Шу, Шү Хэн, Доу Миао159Олон шастир 46Сүн Зижэнь, Шан Тин, Жао Лянби, Жао Би160Олон шастир 47Ван Пан, Ван Э, Гао Мин, Ли Е, Ли Чан, Лю Жи, Ван Силиан, Ли Цян, Шү Шилон, Мэн Ци, Ян Фу161Олон шастир 48Ян Даюань, Лю Жэн162Олон шастир 49Ли Хуланжи, Ли Тин, Ши Би, Гао Син, Лю Гуожи163Олон шастир 50Ли Дэхүй, Жан Шионфэй, Жан Дэхүй, Ма Хэн, Чен Силиан, Угу Сунзэ, Жао Бин164Олон шастир 51Ян Гони, Ван Шүн, Гуо Шоужин, Ян Хуан, Ян Гуо, Ван Гоу, Вэй Чу, Жяо Янжи, Мэн Панлин, Шан Е, Ли Жишао165Олон шастир 52Жан Ши, Жя Вэньбэй, Жэ Чэн, Гуан Рудэ, Жао Шила, Жоу Цюань, Кон Юань, Жу Гуобао, Жан Ли, Жан Бинжэ, Жан Ванжиану, Гуо Ан, Ци Гонжи, Ян Сайнбуха, Шяньбэй Жунжинь, Ванян Шижу166Олон шастир 53Ван Жиан, Суй Шичан, Луо Би, Лю Эн, Ши Гаошань, Гун Янхуй, Цай Жэн, Жан Тайхэн, Хэ Жи, Мэн Дэ, Жэн И, Жан Ичэн, Ши Могу, Чү Дин, Фан Жи, Жан Жүн, Шин Жүри, Дуан Шинжи, Шин Жуфу, Ван Шила, Жао Хунвэй167Олон шастир 54Жан Лидао, Жан Тингжэн, Жан Хуй, Лю Хаоли, Ван Гуочан, Зян Ю, Жан Чу, Тан Зийи, Ван Юн168Олон шастир 55Чэн Ю, Лю Сюан, Хэ Изу, Чен Сизху, Цинь Чанчин, Яо Тианфу, Сю Гуожэнь169Олон шастир 56Хэ Рэнжэ, Жя Шила, Лю Харбаатар, Шимо Минань, Ши Жунвэн, Гао Жин, Жан Жиуси, Ван Боксхен170Олон шастир 57Шан Вэн, Шэнту Жиюань, Лэй Ин, Ху Жисун, Ван Линлион, Чан Шивэн, Жан Жэн, Юан Ю, Жан Фан, Хао Бин, Гао Юань, Ян Ши, Си Дин, Лян Дэгүй171Олон шастир 58Лю Ин, Ү Чэн 172Олон шастир 59Чэн Жуфу, Жао Мэнфу, Дэн Вэньюань, Юань Жүэ, Цао Юаньён, Сай Лучян173Олон шастир 60Куй Бин, Куй Ю, Е Ли, Ян Гуннан, Ма Шао174Олон шастир 61Яо Суй, Гуо Гуан, Жягу Жичи, Лю Гэн, Елү Юшан, Хао Тиантин, Жан Консун175Олон шастир 62Жан Гүй, Ли Мэн, Жан Янхао, Жин Ян176Олон шастир 63Цао Бочи, Ли Юаньли, Ван Шоу, Ван И, Лю Жэн, Си Жи, Хан Руоюй, Жао Шилу, Лю Дэвэн, Вэй Суан Дэчэн, Цинь Цизон177Олон шастир 64Жан Симин, Ү Юаньюй, Жан Шэн, Жан Мэнжэ, Чэн Хао178Олон шастир 65Лян Зэн, Лю Минжун, Ван Юэ, Ван Же, Жан Бочун179Олон шастир 66Хэ Шэн, Ян Дорж, Сяо Миаожу180Олон шастир 67Елү Шилян, Жао Шиян, Кон Сихуй181Олон шастир 68Юань Миншан, Юй Жи, Сиси, Хуан Мин182Олон шастир 69Жан Чивэй, Оуян Сюань, Шү Ёрен, Сүн Бэнь, Ши Дуан183Олон шастир 70Ван Шоучэн, Ван Сичэн, Ли Хаовэн, Бошу Лу Чон, Ли Пин, Сү Тяньжуэ184Олон шастир 71Ван Дүжун, Ван Кежин, Рэн Сүгэ, Чэн Сицян, Хан Юаньшан, Цуй Жин185Олон шастир 72Лу Сичэн, Ван Зэмин, Цянь Вэндэн, Хан Юн, Ли Жи, Гай Миао186Олон шастир 73Жан Жэн, Гүй Ян, Чэн Зүрэн, Чэн Зун, Цао Жиан, Жан Жу187Олон шастир 74Угу Сунлянжэн, Жя Лу, Лу Лузэн, Гун Шитай, Жоу Боци, Хуэдан188Олон шастир 75Дун Туаншяо, Лю Халабухуа, Ван Ин, Ши Мойсун189Олон шастир 76Күнзийн сурталтан 1: Жао Фу, Жин Лушян, Шү Цян, Чен Юэ, Ху Игүй, Хуан Зэ, Тун Шу, Ан Си190Олон шастир 77Күнзийн сурталтан 2: Ху Чанру, Шион Пэнлай, Дай Бяоюань, Моу Шинлун, Чен Фу, Дун Пу, Ян Зай, Лю Шэн, Хан Шин, Куай Шидао, Лу Вэнгуй, Жоу Рэньи, Чен Лу, Ли Сяогуан, Ювэнь Гунляан, Бойвэнь Гунляан191Олон шастир 78Тань Чэн, Шү Вэйжэн, Шү Жи, Тиан Зи, Бу Тианжан192Олон шастир 79Елү Божиан, Дуан Жи, Жуо Дулан, Ян Жиншин, Лин Шинзу, Ган Иннү, Жоу Зицян, Бай Жинлян, Ван Гэн, Лу Чи, Зоу Боян, Лю Бинжи, Шү Ифу193Олон шастир 80Үнэнч шудрага 1: Ли Бовэн, Ши Гүй, Юха Лахуоду, Рэн Жи, Елү Тэмо, Бо Ба, Хэла Пухуа, Лю Тианфу, Сяо Жинмао194Олон шастир 81Үнэнч шудрага 2: Жан Хуан, Ли Фү, Ли Чу, Чү Бухуа, Гуо Жя, Шитон, Хан Ин, Биан Чен, Цяо И, Ян Ю, Ван Шиюань, Ян Пу, Жао Лиан, Сун Ши, Шип Пу, Шэн Жао, Ян Чен, Насир ад-Дин195Олон шастир 82Үнэнч шудрага 3: Баянбуха тэгин, Фан Жижин, Цуанпу Ансали, Жоу Болин, Не Бин, Лю Гэнсун, Ву Шузу, Гүй Ванже, Чоулу, Болдтөмөр, Пэн Тинзян, Ван Боян, Лю Жүн, Дорибуха, Чаохай, Вэй Жунли196Олон шастир 83Үнэнч шудрага 4: Баян Буха, Мин Бен, Жао Хуни, Жэн Ю, Батөмөр, Дэрмиш, Бу сайнбуха, Дин Хаоли197Олон шастир 84Ачлалт 1: Ван Рун, Гуо Даочин, Сяо Даошу, Гуо Гоу Гоу, Жан Рун, Тянь Гайжу, Нин Жугоу, Би Есударь, Фан Юань, Лю Дэчуан, Гуо Хуй, Кон Куан, Ян И, Жао Ю, Ху Гуанюан, Чен Шаосун, Ли Жун, Ли Мао, Ян Рэн, Жао Идэ, Ван Сицюань, Чэчэ, Ван Чуан, Жэн Вэнси, Ван Жиан, Гуо Цюань, Ян Хао, Дин Вэньжун, Шао Жинзү, Ху Дуо, Сун Шиучэн, Зон Ци, Жао И, Куай Хаожи, Ю Бин, Шү Ю, Инь Шин, Лю Тинжи, Лю Тон,Жан Ван, Жан Сисяо, Ду Чи, Чаншоу, Сун Жин, Жан Гон, Зи Рудао198Олон шастир 85Ачлалт 2: Ван Юн, Хуан Юн, Ши Минсан, Лю Ци, Лю Юань, Жу Гони, Лу Сисяо, Зян Жиан, Ху Чинчин, Ван Шихун, Хэ Ии, Хадучи, Гао Бида, Зэн Дэ, Жин Бин, Хуан Даосянь, Ши Янбин, Жан Шаозу, Ли Миндэ, Жан Жи, Вэй Жинги, Тан Лин, Сун И, Ши Ён, Ван Кежи, Лю Сижин, Лу Ю, Жоу 199Олон шастир 86Жүн И, Ду Ин, Жан Тэли, Ду Бен, Сун Чэ, Хэ Жун, Ву Кэ200Олон шастир 87Охид 1: Жу Шушин, Гэ Мяожэн, Ли Дун'эр, Жу Жинэ, Фэн Шуан, Жао Ваэр, Ван Анэ201Олон шастир 88Охид 2: Фан Миаоюань, Чен Шүжэн, Шиа Ванчан, Пан Миаоюань, Лю Цюигэ, Луо Миаоан, Ан Жэнтун, Шү Цайлуан, Юй Шүжин202Олон шастир 89Эрдэмт түшмэд: Пагва, Чанчун бомбо, Ли Сичэн,  Ци Жичэн, Жан Зунян, Сяо Фүдао203Олон шастир 90Уран дархан: Тянь Жунлян, Жин Дэжин, Жан Кан, Сун Вэй, Алавадин, Исмайл, Анигэ204Олон шастир 91Тайган: Ли Баннин, Пак Буха205Олон шастир 92Авилгалч сайд: Ахмед, Лу Ширун, Сэнгэ, Тэмүдэр, Хама, Чосгин 206Олон шастир 93Тэрслүү сайд: Ли Тань, Ван Вэньтун, Алухунтөмөр207Олон шастир 94Урвагч сайд: Тэгш, Бортөмөр208Олон шастир 95Харь улс 1: Гуулин, Данлуо, Япон209Олон шастир 96Харь улс 2: Аннам210Олон шастир 97Харь улс 3:  Мянь, Чампа, Сиам, Жава, Рюкю, Санюй

 Холбоотой мэдээ 
 Юань улс
 Ляо улсын түүх
 Алтан улсын судар
 Сүн улсын судар
 Мин улсын судар

 Эшлэл 

Ангилал:Монголын түүхийн сурвалж бичиг
Ангилал:Юань улс
Ангилал:Монголын түүх