Александер фон Хумбольдт

Фридрих Вилхельм Хайнрих Александер фон Хумбольдт (, * 1769 оны 9-р сарын 14 Берлинд төрсөн,1859 оны 5-р сарын 6-нд Берлин хотод нас барсан) — Германы байгаль судлаач, газар зүйч, орчин үеийн газар зүйн ухааныг үндэслэгчдийн нэг юм. Германы алдарт эрдэмтэн Вилхелм фон Хумбольдт- ын отгон дүү нь юм. 

Замнал
Александер фон Хумбольдтын эцэг нь Александер Георг нь Померанаас гаралтай Прусс улсын офицер байсан бол түүний эх Марие Элизабет Фон Холведе нь хоёр хүүхэдтэй бэлэвсэн, нэлээд хөрөнгөтэй гэр бүлэээс гаралтай нэгэн байсан ба тэд 1766 онд гэр бүл болсон аж. Энэ гэр бүлээс нэмж хоёр хүүхэдтэй болсоны том нь буюу Александрын ах Вилхелм фон Хумбольдт нь 1767 онд Потсдам хотод төржээ.

Александер фон Хумбольдт нь багадаа ахынхаа хамт маш олон гэрийн багшаар хичээл заалгаж байжээ. Тэрээр багын байгалийн орчныг ихэд сонирхон шавьж хорхой, болон ургамлын хатаамал цуглуулга бэлтгэн цуглуулдаг байж. Заагч багш нарын ажигласанаар ах нь түүний насанд маш амархан их сайн ойлгож сурч байсан зүйлийг Хумбольдт ойлгохдоо маш муу ойлгон ерөнхийдөө сурах авъяас муутай нэгэн байсан учир багш нар нь энэ их ой толгой муутай хүн болно хэмээн үздэг байж. Гэсэн ч түүний эцэг эх нь тэр хоёрт маш их хөрөнгө зарцуулан мэдлэгтэй хүмүүс болгон хүмүүжүүлэхийн тулд ихээхэн цаг хүч хөдөлмөрөө зарцуулсан байна. Үүний тод илрэл нь тухайн үеийн нэр хүндтэй их сургуулийн профессор багш нарыг авчран хувиар нь хичээл заалгаж байснаар мэдрэгддэг.

1787 онд түүний эх нь хоёр хүүгээ Франкфурт (Одер)ийн их сургуульд оруулсан ба Вилхельм нь арай сэргэлэн учир хуулиар сурах, харин Александер эдийн засагчаар сурахаар болсон байна.  А.Хумбольдт үүний хажуугаар эртний Грек, Ром болон Египетийн түүх соёл шинжлэх ухаан, эмнэл зүй, физик болон математикийн мэргэжлийн чиглэлийн хичээлүүдэд давхар сонсогчоор сууж байв.

21 настайдаа "Рейний зарим хүрмэн чулуунд хийсэн эрдэс бодисын судалгаа" номоо хэвлүүлсэн нь түүний анхны эрдэм шинжилгээний бүтээл байв. Тэрээр 1791 онд францын ургамал судлаач Бонплантай хамт Төв ба Өмнөд Америкаар аялжээ. Таван жил үргэлжилсэн энэ аяллынхаа дүнг боловсруулж, 1799-1804 онд "Шинэ тивийн нар голлосон нутгаар хийсэн аялал" () гэдэг 30 боть бүтээлээ туурвижээ. Өмнөд Америкт хийсэн жуулчлалаараа Хумбольдт тус тивийн шинжлэх ухааны үндэстэй судлалын эхийг тавьсан билээ. Уг аялалаар түүний авчирсан асар их цуглуулгын дотор зөвхөн ургамлын зүйл 6000 байсан бөгөөд тэдгээрээс 3000 нь шинжлэх ухаанд огт мэдэгдээгүй байжээ.

400px|thumb|Хумбольдтын Латин Америкийн экспедицийн маршрут.
Хумбольдт хоёр дахь том жуулчлалаараа Оросын Урал, Алтай, улмаар Хятадын хил хүрч Каспийн тэнгисээс буцжээ. Энэ үедээ Гумбольдт өөрийн амьдралын тухай өгүүлсэн "Сансар" () гэдэг номоо бичиж эхэлсэн байна. Байгалийн үзэгдэл юмсын харилцаа, уялдаа, холбоог илтгэн яруу сайхан бичсэн уг номынхоо эхний таван ботийг бичиж, цааш нь үргэлжлүүлж амжилгүй таалал төгсжээ.

Хумбольдт бол ургамлын амьдралын хэлбэр, ургамлын газарзүйн шинжлэх ухааныг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд ургамалжлын босоо бүслүүржлийн санааг анх дэвшүүлсэн хүн. Түүнчлэн ерөнхий газар судлал, уур амьсгал судлалыг үндэслэжээ. Тэрээр олон талын өвтэгш боловсролтой, материалист эрдэмтэн байсан нь хожмын байгаль судлалын хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм.

Төв Ази, Австрали, Хойд Америкийн хэд хэдэн уул нуруу, гол, мөрөн, нуур, Гренландын мөсөн гол, Перугийн эргийн далайн хүйтэн урсгал, Саран дээрх галт уул болон олон ургамал, эрдсийг шинжлэх ухаанд Гумбольдтийн нэрээр нэрлэжээ.

Эшлэл

Холбоос

Александер фон Хумбольдт сан


Ангилал:18-р зууны аялагч
Ангилал:19-р зууны аялагч
Ангилал:18-р зууны газар зүйч
Ангилал:19-р зууны газар зүйч
Ангилал:18-р зууны ургамал зүйч
Ангилал:19-р зууны ургамал зүйч
Ангилал:Галт уул судлаач
Ангилал:Геоботаникч
Ангилал:Германы эрдэмтэн
Ангилал:Германы уулчин
Ангилал:Зохиогч
Ангилал:Меценат
Ангилал:Өмнөд Америк судлаач
Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн
Ангилал:Берлиний хүндэт иргэн
Ангилал:Потсдамын хүндэт иргэн
Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан
Ангилал:Байерны Титэм Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Байерны Максимилианы Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн одон шагналтан
Ангилал:Гвадалупе одон шагналтан
Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)
Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан
Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Данеброг одонгийн их загалмай
Ангилал:Копли медаль шагналтан
Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Сарнай одон шагналтан
Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (зэрэг тодорхой бус)
Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар
Ангилал:Цагаан Шонхор одон шагналтан (их загалмай)
Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)
Ангилал:18-р зууны Леопольдинагийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Байерны Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн
Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Данцигийн Байгаль Судлаачдын Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Кювьегийн Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн
Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн
Ангилал:Эрфуртийн ашгийн бус Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн
Ангилал:Бонн Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Эберхард ба Карлын нэрэмжит Тюбингений Их Сургуулийн хүндэт доктор
Ангилал:Аяллын уран зохиол
Ангилал:Гехаймрат
Ангилал:Сурвалжит язгууртан
Ангилал:Хумбольдт (язгууртны овог)
Ангилал:Пруссийнхэн
Ангилал:Берлиний хүн
Ангилал:Парисын хүн
Ангилал:Германчууд
Ангилал:1769 онд төрсөн
Ангилал:1859 онд өнгөрсөн