Тийн ялгалын ай

Эртний грек, армени, ассам, ихэнх Балт-Славын хэлнүүд, баск, ихэнх Кавказын хэлнүүд, ихэнх Дравидын хэлд, герман, айсланд, япон, солонгос, күрд, латин, санскрит, төвөд, түрк язгуурын хэлнүүд, Уралын хэлнүүдэд олон тийн ялгаллахуйн тогтолцоо бий. Өөрөөр хэлбэл, нэр үг, төлөөний үг, тэмдэг нэр ба тодотгогч бүрийг хувилгадаг билээ. Хэлнүүдийн тийн ялгалын тоо харилцан адилгүй. Тухайлбал: персэд 2; английн зөвхөн төлөөний үгсэд л 3; арабад их төлөв 3;герман, айсланд, орчин цагийн грек ба ирландад 4; ром ба эртний грект 5; латин, словани, орос, словак, түркэд дор хаяж 6; армен,  босни, хорват, чех, латви, литуани, польш, серби ба украйнд 7; санскрит ба тамилд 8; ассамд 10; эстонид 14; финнд 15; унгарт 18; харин цез хэлнээ 64 тийн ялгалууд байдаг аж.

Одоо цагт нэрлэх, заах, өгөх ба харьяалахын тийн ялгал нь хамгийн түгээмэл юм.

 Уг нэрийн гарваль 
Манай нэрийдэл болох "тийн ялгал" буюу "тийнхүү ялгарах" гэхүй нь төвөд хэлний rnam-dbye гэдгийн орчуулга бөгөөд, энэ нь мөнхүү vibhaktih гэсэн самгард үгийн орчуулга юм.

Барууны хэл шинжлэлд жинхэнэ нэрийн хувиллыг грекийн ptôsis (унах), латин хэлний casus (унах), оросын падеж (уналт), склонение (хажуу тийш болох, гажих) хэмээдэг. Өөрөөр хэлбэл, анхны утгаараа байсан жинхэнэ нэр өгүүлбэрийн бүтцэд орохдоо түүнээсээ хувирч, "унаж", "нугардаг" бөгөөд энэ нь яагаад casus гэсний учир мөн.

 Тийн ялгалуудын шатлал, эрэмбэ 
Тийн ялгалыг аливаа хэлний нийтлэг ерөнхий давтагдах шинжээр үзүүлбэл:

 нэрлэх → заах эсвэл → харьяалах → өгөх → орших эсвэл байрших → гарах ба эсвэл үйлдэх → бусад тийн ялгал 

Харин монгол хэлний давтамжийг нь үзүүлбэл:

 нэрлэх  → харьяалах → өгөх ба орших → заах → гарах → үйлдэх → хамтрах → чиглэх гэсэн байна
Иймийн тул энэ дэс дараагаар монгол хэлний тийн ялгалыг байршуулдаг.

 Ялгаллахуйн төрөл 
Нийтлэг тийн ялгах төрөлд:

 Зөвхөн толгой буюу нэр үгсийг тийн ялгалладаг. Үүнд манай монгол хэл багтана.
 Зөвхөн эцсийн үгийг тийн ялгалладаг(нэр байх нь эсэх чухал биш). Үүнд баск, австрали зэрэг хэл багтана.
 Нэр, тодотгол ба ихэвчлэн тэмдэг нэрийг тийн ялгалладаг. Үүнд энэтхэг-европ язгуурын ихэнх хэл багтана.

Монгол хэлний тийн ялгал
Монгол хэл нь залгамал хэл учир нөхцөлөөр тийн ялгаллана.
Орчин цагийн монгол хэлэнд дан хэлбэрээрээ бие биеэ үгүйсгэж, утга үүргээрээ бие биеэ үл нөхөж буй нэрлэх, харьяалах, өгөх орших, заах, гарах, үйлдэх, хамтрах, чиглэх гэсэн найман үндсэн тийн ялгал байна:
+АнгиТийн ялгалАсуултНөхцөл (тийн ялгал бүгд тэг хэлбэрийн нөхцөлтэй байна)ЖишээҮндсэн эсэхШууд ба шууд бус эсэхМонгол бичигтТод бичигтКирилл бичигт№НэрМонгол улсӨвөр МонголБуриадХалимагМонгол улсБуриадХалимагМонгол улсӨвөр МонголБуриадХалимагҮндсэн1Нэрлэхийн тийн ялгалНэрын падежНерәдгч киискврХэн? Юу?Хэн? Юун?Тэг хэлбэртэйТэг хэлбэртэйТэг хэлбэртэйТэг хэлбэртэйАрваад аянчин ирсний хоёр нь  их л ядарч, үлдсэн нь гайгүй харагдана.Шууд бус2Харьяалахын тийн ялгалХамаанай падежТөргч киискврХэний? Юуны?Хэнэй? Юунай? -ын, -ийн, -ы, -ий, -н-ай, -эй, -ой, (-гай), -ын, (-иин, -н) -а, -ә, -ин, -гин, -һинНомын тавиур дээр муур гарчхав.Шууд бус3.1Өгөхийн тийн ялгалЗүгэй падежӨггч киискврХэнд? Юунд?Хэндэ? Юунда? -д, -т-да, -дэ, -до, -та, -тэ, -то -д, -тДэндэвт төрсөн өдрийн бэлгийг нь өгцгөөе.3.2Оршихын тийн ялгалЮунд? Хаана?Монголд үнэхээр хүйтэн байдаг.Шууд4Заахын тийн ялгалҮйлын падежГемнгч киискврХэнийг? Юуг?Хэниие? Юуе? Юу? -ыг, -ийг, -г-ые (-гые, -иие, -е) -иг, -г, -гигЭрхийг сурахаар бэрхийг сурШууд бус5Гарахын тийн ялгалГаралай падежҺаргч киискврХэнээс? Юунаас?Хэнhээ? Юунhээ? -аас, -ээс, -оос, -өөс-һаа, -һээ, -һоо, -гһаа, -гһээ, гһоо -ас, -әс, -яс, -гар, -гәр, -һас, -һәсТэр хүн гэрээсээ гараагүй олон хонолоо.Шууд6Үйлдэхийн тийн ялгалЗэбсэгэй падежБүрдәкч киискврХэнээр? Юугаар?Хэнээр? Юугээр? -аар, -ээр, -оор, -өөр-аар, -ээр, -оор, -өөр, -гаар, -гээр, -гөөр,

-гаар -гөөр, -яар, -ёор -ар, -әр, -яр, -гар, -гәр,  -һар, -һәр Тоосгоор хийсэн байшинг чоно үлээж хүчрэхгүй.Шууд7Хамтрахын тийн ялгалХамтын падежХамсулгч киискврХэнтэй? Юутай?Хэнтэй? Юунтэй? Юутэй? -тай, -тэй, -той-тай, -тэй, -той -та, -тәИрж дүүтэй минь тоглоорой.Шууд бус8Чиглэх(зүглэх)-ийн тийн ялгал - -Хаашаа? Юу руу? руу, рүү, луу, лүү -Энэ дэлхийн хамгийн гоё зам—ээж рүүгээ очих зам.Үндсэн бус -9Тодотгохын тийн ялгал - -Ямар? Хэдэн? Юун? -н -Үүлэн зардас10Хэмжихийн тийн ялгал -Тулгч киисквр - -цаа, -цээ, -цоо, -цөө -Зуд болж, өвдөгцөө цас оржээ.11Холбохын тийн ялгал (хамтрахын тийн ялгалтай утга үүрэг адил) -Ниилүлгч киискврХэн лүгээ?
Юу лугаа?лугаа, лүгээ - -ла, -ләЯпон лугаа адил хөгжицгөөе!12 - - -Залгч киисквр - - - - - - - - -ур, -үр, -юр, -гур, -гүр, -һур, -һүр -

Ангилал:Хэл зүй
Ангилал:Монгол хэл