Саха ястан

Саха буюу Якутууд (якут. саха, олон тоонд. сахалар) — Оросын Бүгд Найрхамдах Саха улсад амьдардаг түрэг хэл-угсааны уугуул ард түмэн, 2021 оны хүн амын тооллогоор  478,4 мянган хүнтэй ястан.

 Нэр 
Сахагаар Саха, олон тоонд Сахалар, Урааҥхай Сахалар - энэ нь монголоор «Урианхайн зах хязгаар» гэсэн утгатай, оросоор Якут, олон тоонд якуты, англиар олон тоонд Yakuts, буриад кириллээр Яхад - - энэ бол монгол бичгээр «jaqa» (кириллд «зах») гэдэг үгний гажуу «ях» + монгол -д бүтээвэр юм, хожим олон тоонд яхадууд гэсэн.

 Түүх соёл 
 Уг гарвал 
Олон эрдэмтэн саха (якут) ардыг 8-12-р зууны үед Байгал нуураас умар зүгт нүүж Лена, Алдан, Вилюйд хүрч ирсэн гэдэг. Домогт өгүүлсэнээр, саха (якут)-гийн дээд өвөг нь Лена мөрнийг уруудан мал маллахад тохиромжтой Туймаада хөндийд нутаглан суусан ба одоогийн Якутск хот байна. Тэр домогт Эллей Боотур (баатар), Омогой Баай (омгийн баян?) нар толгойлж байсныг дурджээ. 

Якутууд бусад түрэг угсаатнаасаа илүү монгол төрхтэй. 94% N1c ген илрэх бөгөөд 1300 жилийн өмнөөс якут түмэн ийм гентэй байсан. R1, C ген мөн таарна. MtDNA and Y-chromosome lineages in the Yakut popu… [Genetika. 2003 — PubMed ] The origin of Yakuts: analysis of Y-chromosome haplotypes N1c ген якутаас гадна фин (68%), балт (41%) удмурт (56%) түмэнд их хувьтай тохиодог.

  Түрүү үе 
Сахачууд нутгийн эвэнх, эвэн нартай бага зэрэг холилдсон ба ангийн үсний татвар нэхсэн казак оросын нэвтрэлтийг 1634-1682 онд эсэргүүцэн тэмцэж байсан ч зэр зэвсэг муугийн тул ихэд алуулан эвлэрч Оросын харьяанд оржээ. 

Өмнөд нутагт үхэр, адуу маллаж, умард нутагт загасчилж, гөрөөлдөг, ангийн үсээр хувцаслаж, урцанд амьдарч байв. 

Алтны эрэл, Транс-Сибирийн төмөр зам тавигдсан, 20-р зууны аж үйлдвэржилтээр оросууд Сахад их ирж суурьшсан байна.  

18-р зуунд ихэнх саха (якут) хүн оросын Үнэн алдартны шашинтан болж цөөн хэсэг нь уламжлалт бөө мөргөлтэйгээ үлджээ.

19-р зуунаас сахад уран зохиол хөгжиж, ардын ухамсар сэргэжээ. 1922 онд ЗХУ-ын харьяанд өнөөгийн хил хязгаар бүхий Саха орон байгуулагдсан. Оросын иргэний дайны үед Якутск цагаан цэргийн хяналтанд байж байгаад улаан цэрэгт дийлдэж Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Якут Улс болон өөрчлөн байгуулагдаж сүүлд Зөвлөлт Оросын харьяанд 1991 он хүртэл хамаарчээ.

 Орчин үе 
ЗХУ-ын үед якут хүний эрх хэмжээ буурч хүн амын тоо олигтой өсч чадаагүй, мөн Саха оронд эзлэх хувь буурчээ.  

1992 онд шинэ ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд Бүгд Найрамдах Саха Улс (БНСахУ) болон зэрэг ахиж, саха хэл орны албан хоёр хэлний нэг болж, саха ястны эрх дээшилсэн байна. Мөн оросууд орхин нүүх болж Саха оронд саха хүний эзлэх хувь 50% хүртэл сэргэж өсөөд байна.

 Газар зүй 
|thumb|180px|сав суулга
 Орон нутаг Хүн ам20022010443 852478 085Саха орон432 290466 427Хабаровскийн хязгаар1 4541 417Москва1 4481 508Красноярскийн хязгаар1 3681 468Эрхүү муж992858Санкт-Петербург847701Приморийн хязгаар703766Новосибирск муж473629Магадан муж469407Амар муж314449             Томск муж437629
Мөн Америк, Канад, Их Британи, Герман, Швед зэрэг оронд цөөн тоогоор амьдардаг.

 Зургийн цомог 

 Эх сурвалж 

Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн
Ангилал:Саха