Ойрад аялга

Ойрад–Халимаг аялга (халимаг кириллээр Хальмг келн гэж бичигддэг) — Оросын Холбооны Улсын холбооны нэгж болох Бүгд Найрамдах Халимаг Улсад оршин сууж буй Халимагуудын хэлэлцэх Монгол хэлний аялга юм. Халимаг аялга бол Монгол Улсын болон БНХАУ-ын Ойрадын хэлэлцэх Ойрад аялгатай үгсийн сангийн бүтцээр ялгарахаас бусдаар бол адил юм. 

Үнэндээ Орос дахь Ойрадын тасархай хэсэг Дөрвөд, Торгуудыг Оросоор "калмык" (Монголоор "Халимаг") гэж нэрлэдэг болсноос хэл яриаг нь Ойрадаас салгаж тусад нь "Халимаг хэл" гэж үздэг Орос болон Европ зүгийн угсаатны онцлогоос илүүтэй газар зүйн суурьшлаар ангилах хэл шинжлэлийн хэв маяг байдаг. Харин Монголын хэл шинжлэлчид Халимаг нь Ойрад аялганы нэг салаа гэж үздэг бол Хятадын хэл шинжлэлчид ямартаа ч Хятад болон Монгол дахь Ойрадын хэлж ярих нь Монгол хэлний аялга мөн гэж өөрийн улсын бодлогод тохируулан ангилдаг аж.

 Бичиг үсэг 
Халимагууд 1607 оноос Ойрадын нутгаас баруунш нүүсэн. Тухайн үед Ойрад Монгол бичгээр бичдэг байлаа. 1648 онд Зүүнгарт сууж асан Ойрадын Зая Бандид Намхайжамц (Огторгуйндалай) монгол бичгийн хоёр авиаг нэг хэлбэрээр тэмдэглэдэг а,э, о,у, ө,ү гэх мэтийн ялгагдах авиа бүрийг тус бүр нэг үсэг болгон сайжруулж Тод үсэг хэмээн нэрийдсэн юм. Ижил мөрний Ойрад Тод Монгол үсгийг 1660-аад оноос хэрэглэх болсноос хойш Халимагууд 1924 он хүртэл тод бичигтэй явсан. 1924-1930 оны хооронд Кирилл, 1930-1938 оны хооронд Латин үсэгт шилжиж үзээд 1938 оноос кирилл үсгийн бичигтэй болоод өнөөг хүрлээ. Халимагийн кирилл бичигт үгийн эхний үеэс хойших балархай эгшиг гээгдэх гэх мэт үгийн дуудлагыг яг тэмдэглэх дүрэм барьснаас тод бичгийн болоод монгол хэлтэй холбогдох уламжлалт хэв зохис нь нэлээд алдагджээ.

Кирилл цагаан толгой 
Өнөөгийн Халимаг цагаан толгойд 38 үсэг байна. Энэхүү кирилл үсгүүдийг Монголынхтой харьцуулан доор харууллаа.

Халимаг кирилл үсэгХаргалзах олон улсын авиа зүйн үсэгМонгол кирилл үсэгХалимаг кирилл үсэгХаргалзах олон улсын авиа зүйн үсэгМонгол кирилл үсэгАаaОоoӘәайӨөөБббПп(, )пВввРррГг, , гСссҺһг (зөөлөн)Тт, тДддУууЕееҮүүЁёёФф()фЖжжХххҖҗжЦццЗззЧччИииШшшЙййЩщ()щКк()кЫыыЛл, лЬььМммЭээНннЮююҢңн (нг)Яяя

 Нэмэр 
 Монгол хэл
 Монгол хэлний бүлэг
 Монгол түүхэн бичиг үсгүүд
 Монгол хэлний Халх-Буриад-Халимаг товч толь бичиг

 Эшлэл 

 Гадаад холбоос 

Ethnologue entry for Kalmyk-Oirat
Article on language policy and history in Kalmykia
Russian-Kalmyk On-Line Dictionary

Ангилал:Монгол бичиг үсэг
Ангилал:Монгол хэлний бүлэг
Ангилал:Халимаг ястан
Ангилал:Монголын хэл
Ангилал:Оросын хэл
Ангилал:Киргизийн хэл
Ангилал:Хятадын хэл
аялга
Ангилал:Аюулд орсон хэл