Нурхач

Нурхач (1559–1626; 67 насалсан) нь Хожуу Алтан улсыг 1616 онд байгуулсан хаан, зүрчид хүн байв. Нурхач нь Алтан улсыг мөхснөөс 380 гаруй жилийн дараа зүрчидийг дахин нэгтгэж, нэгдсэн улс байгуулж, Мин улсын ноёрхолоос өөрийн улс үндэстэнийг ангижруулж, Ляодунгийн хойгийг эзлэн авчээ. Тэрбээр манж бичиг үсэг, Найман хошууны хууль дүрэм, төр улсын хууль дүрэм зэргийг бүтээсэн нь Манж Дайчин гүрнийг мандан бадрахын суурийг тавьж өгсөн юм.  

Нэр 
Төрсөн нэр нь Нургачи (; Nurgaci). Айсингиоро овогтон. Монголчууд Нурхач баатар, Хүндлэлт хаан гэж нэрлэж байсан. 1605-1606 оны үед Баяуд отгийн ноён Энгэдэр таван отог Өвөр Халхын элчийг толгойлон, Нурхачийн ордонд дараалан очиж адуу, тэмээ бэлэглэн түүнийг Хүндлэн хаан хэмээх болов.Нурхач хаан 1616 онд Алтан улсыг байгуулахдаа хятадын оны цолыг хэрэглэх уламжлалаар манжаар Абка-и фулинга (манж: , abkai fulingga)  хятадаар Тяньминь (хятад: 天命, Tiānmìng), монголоор Тэнгэрийн сүлдэт хэмээх цолыг хэрэглэж байв. Түүнийг таалал төгссөний дараа сүмийн цол нь хятадаар Тайзү (хятад:  太祖, Tàizǔ) гэх болов.

 Бага нас 
Түүний дээд өвөг нь Мэнтэмү гэж байсан. Нурхач 1559 онд Суксуху голын эрэгт Жяньжоу зүрчидийн толгойлогч Гиоро овогт Таксигийн ахмад хүү болон төржээ. Эх нь хитара овогт Агугийн охин байв. Нурхач доороо Шурхач, Мурхач, Ярхач, Баяра зэрэг дүүтэй. 1582 онд эцэг нь Гурэд байхдаа сөргөлдөгч аймгийн Ли Чөнлян, Никан Вайлан ноёнд алагдсны дараагаас Нурхач өөрөө цэрэг цуглуулж, хүчээ бэхжүүлж, 1584-1587 онд Ли Чөнлян, Никан Вайлан нарыг довтлон ялж өш хонзонгоо авсан.

 Улс төрийн намтар 
1593 онд ехэ, хада, ула, хойфа, хорчин, жүсэри, шибэ, гувалца, нэен овог аймгууд холбоолон Гүрэ (одоогийн Шиньбинь) гэсэн газар тулалдаад Нурхач баатрыг дийлээгүй. Нурхач 1599-1618 оны хооронд хада, хойфа, хөлөн, ула зэрэг овгуудыг өөрийн харьяанд оруулжээ. 

1616 онд Хэту Ала хотод Нурхач биеэ хаанд өргөмжилж, зүрчидийн газарт Айшин гүрүн буюу монголоор Алтан улс (хятадаар:金國) хэмээх улс байгуулсныг манж хятадын хожмын түүхчид манж хэлээр  Амага Айшин гүрүн (, хятад хэлээр Hòu jīn guó 後金國) гэж нэрлэх болсон нь 1115-1234 онд оршиж байсан Алтан улсаас ялгахын тулд Хожуу Алтан улс гэж  бичих болсон. Нурхач баатар манжийн найман хошуу цэрэг зохион байгуулж 1618 онд Мин улстай байлдах долоон өшийг ил зарласан. 1621 онд Ляоян, Шэньян хотуудыг эзэлж,  1625 онд Шэньян хотыг Мүгдэн хэмээн нэрлэж, шинэ нийслэл хотоо болгожээ.  Нурхач нь улс байгуулахад гавъяа байгуулсан хүмүүсээс Аньфиянгу, Эйду, Хурхан, Фиондон, Хохори  нарын таван ноёдыг онцгойлж таван сайд болгож байв.

1599 онд Эрдэнэ багш, Дахай заргач нараар монгол үсэгт суурилан манж үсэг зохиолгосон. 1606 онд монголчууд түүнийг Хүндлэлт хаан хэмээжээ. Нурхач монголчуудыг цэрэг дайнаар сүрдүүлж, эд мөнгөөр урвуулан татаж байсан ба хорчиныг өөртөө дагуулжээ. Хоёр янз хандаж байв. Түрүү нь "Хятад, солонгос хэл өөр боловч амьдрах маяг нь ижил байдаг. Манж, монгол хоёр бас ийм. Бидний хэл өөр боловч, бидний хувцас, амьдрах маяг ижил билээ" гэсэн бол хожим "Танай монгол мал өсгөж, мах иднэ. Миний ард ургац харж амьдарна. Бид нэг газрынх биш, бид нэг хэлтэн биш" хэмээжээ.

 Үхэл, өв 
1626 онд 67 насандаа Нурхач баатар Нинъюань цайзыг бүслэн байлдаж байхдаа Мингийн их буунд шархдан нас барчээ. Түүний хаан орыг 8-р агь Дээд эрдэмт залгаж, 1634 онд Өвөр Монголыг эзлэн, 1636 онд Мүгдэн хотод болсон чуулганаар улсын цолыг Чин, үндэстэний нэрийг Манж хэмээн сольжээ. Нурхач баатар үр хойчдоо найман хошуу цэргийн зохион байгуулалтыг үлдээсэн. Сүүлийн жилүүддээ хоёр шар хошууг Нурхач өөрөө, хоёр хөх хошууг Шурхач дүү нь, хөвөөт цагаан хошууг ахмад хүү Чүен, шулуун цагаан хошууг хүү Хун тайж, улаан хошууг хоёрдугаар хүү Дайшан эзэн мэдэж байв.

Гэнэт нас барсан болохоор гэрээс бичсэн баримт байхгүй. Дайшан, Амин (Шурхач дүүгийн хүү), Мангултай, Хун тайж дөрвийг дөрвөн ахмад бэйл гэж байсан ба тэд Нурхач баатрыг үхэхэд Абахай хатныг буруутган амийг нь хорлуулжээ. Абахай хатны хүү Ажигэ, Доргон, Додо нар нас бага ч бас боломж байсан гэдэг. Дайшан ахмад нь боловч Хун тайж дүүг дэмжиж хаан болгосон.

Нурхач хаанаас Лигдэн хаанд илгээсэн захидал
 НУРХАЧИ ХААНЫ ЗАХИДАЛ
 Тяньмингийн тав дахь жил, 1-р сарын 17: "Чахар хаан: Та захидалдаа: 40 түмэн Монголын  Батуру Чингис хаан(Лигдэнг хэлж), намайг усны 3 түмэн Зүшэнгийн(Зүрчин)  захирагч гэж  бичжээ. (Урьд)  40 түмэн Монголчууд нийслэлийг (Бээжинг) эзлэн авсан ч хожим  40 түмнээс 6 түмэн нь л  оргож зугтсан гэж сонссон билээ.  Асут, Юншөөбү зэрэг баруун жигүүрт байгаа 3 түмэн хүн чамд хамааралгүй(захирагддаггүй), Та 40 түмний хаан гэж онгировч, тэдгээр 3 түмэн (баруун 3 түмэн) таных гэж үү?  Хүмүүс (ба) тэнгэр газар үүнийг мэдэхгүй гэж үү? Та бас: Гуаннин бол миний татвар авдаг газар, чи түүн рүү дайрах хэрэггүй, довтловол би чамайг хазаарлана гэв. Хэрэв бид 2-ын дунд өс хонзон байсан бол та үүнийг хэлэх нь зөв! Гэсэн хэдий ч бид 2-ын хооронд ямар ч өс хонзон байхгүй. Өөр овогтой Мин улсын Гуаннин хотын төлөө тэнгэр газар ивээж буй хаан(Нурхачи өөрийгөө хэлж)-ыг юунд дорд үзэж, муу үг хэлж байгаа юм бэ? Та яагаад Будда( Бурхан), Тэнгэрийн ивээсэн хаан(Нурхачи өөрийгөө) хоёрыг эсэргүүцээд, эсрэгээр нь үйлддэг юм бэ? (Миний) Шударга үнэн тул, тэнгэр газар намайг ивээж эр зориг, ухаан хайрлана гэж (би) итгэж байна. Чи намайг яаж хазаарлах вэ? Та өөрөө Гуаннинд очиж тэдний өчүүхэн баялгийг дээрэмдэж авсан. Арми босгож, олон хотыг байлдан дагуулна гэж айгаад өгсөн гэж бодсон уу? Эсвэл та хамаатан садан, хайртай учраас тэдэнд өгсөн үү? Хайртай болохоор нь өгсөн юм бол өчүүхэн баялгийг нь яагаад хүлээж авсан юм бэ? ( энд Лигдэн хаан 1615,1616 онуудад Мин улсыг довтолж олзолсон Хятадуудыг гэр бүлийнхэн нь мөнгө төлж буцаан авсанг өгүүлж байна) Намайг Мин гүрнийг байлдан дагуулахаас өмнө  Баатур Чингис хаан(Лигдэнг хэлж байна) чи нэгэн удаа байлдан дагуулах( Мин улсыг) гэж цэргээ удирдаж хамаг хуяг дуулга, тэмээ болон бусад хэрэгслээ хаяад хоосон зугтсан билээ. (Лигдэн 1612 онд Мин улсыг довтлоод бүтэлгүйтсэн явдлыг дурьдаж) Дараа нь ахин урагшаа явахад танай Гэгээн Дайчин тайж( Чахарын жанжин)-ийн цэргүүд  усанд алагдаж, арав гаруй хүн олзлогдоод дэмий л буцав. Та Мин гүрнийг хоёр удаа байлдан дагуулахын тулд цэргээ биечлэн удирдсан. ( Лигдэн 1615,1616 онд Минг дайлсан явдлыг хэлж) Та хэдэн хүнийг барьсан бэ? Та  алдартай Даду хотоо авсан( чадсан) уу? Та ямар хүчирхэг армийг ялсан бэ? Мин улс хэр их зүйл чамд өгсөн бэ? Наадах чинь (тийм) том олз ашиг  уу? (Та) Алдагдсан хөрөнгөө(Их Юань улсаа) , 30 түмэн улсаа эргүүлэн авч чадсан бол таны туйлын зөв байхсан! Би Мин улсыг байлдан дагуулж, эрчүүдийг нь алж, эмэгтэйчүүдийг нь олзолж, Мин миний хүчнээс айхдаа чамайг уруу татахын тулд мөнгө өгсөн болохоор уу? Мин, Солонгос хоёрын хэл нь өөр ч хувцас, үс нь адилхан болохоор хоёр(тэд) улс нэг улс шиг дотно! Манай хоёр орны хэл өөр ч хувцас, үс нь адилхан. Хэрэв та мэргэн хүн бол бичих(надад хариу)  хэрэгтэй: Би Мин улстай үргэлж зөрчилдөж, хан ах(Нурхачи өөрийгөө хэлж)  Мин улсыг байлдан дагуулж байна. Тэнгэр газар намайг ивээж, олон хотыг нь байлдан дагуулж, хүчирхэг цэргийг нь ялж чадна гэж найдаж байна. Тэнгэр газрын ивээлтэй хан ахтайгаа(Нурхачи өөрийгөө)  нийлж өөрийнхөө өстөн Мин улсыг байлдан дагуулна гэж бас найдаж байна. Аугаа сайхан явдал болох биш үү! (Энд Нурхачи Мин улсыг хамтарч дайлахыг Лигдэнд санал болгож байна) Гэхдээ та тэнгэр газарт залбирдаггүй, алдар нэрээ эрхэмлэдэггүй, агуу их үйлс хөөцөлддөггүй, зөвхөн ашиг хонжоо хайдаг. Бусдын өгсөн өчүүхэн баялгийг( Мин улсын өгсөн шагнал) авахын тулд өөрт ( чинь) өшөө хорсолгүй, өөр хэлээр ярьдаг хааныг хүртэл дорд үзэж, занаж байна. Тэнгэр газар гэрч биш гэж үү! (Орчуулга сонирхогчийн төвшинийх)

Энэ захидлыг 1620 оны тэргүүн сард Нурхачи Шоусэ Убаш нэрт элчээрээ Лигдэн хаанд хүргүүлсэн. Лигдэн элчийг хорьж, хариу өгөөгүй. 6 сарын дараа Өвөр Халхууд "Лигдэн элчийг чинь алсан" гэдэг худал хов үгийг Нурхачид хүргэв. Нурхачи Чахарын элч Хонгор байху-г цаазалсан.Шоусэ Убаш оргож зугтсан.

Гэр бүл
Өвөг дээдэс
 Дээд өвөг — Мөнхтөмөр (1370–1433) 
 Элэнц — Фуман (1500-аад он)
 Өвөг — Гиоцанга (1583 онд нас барсан)

 Эцэг эх 
 Эцэг — Такши (1583 онд нас барсан)
 Эх — хитара овогт хатан (1569 онд нас барсан)
 Дүү 
 Мурхач (1561–1620)
 Шурхач (1564-1611)
 Ярхач (1565–1589)
 Баяра  (1582–1624)

 Хатан 
Хатан, татварын тоо – 16.

 Тунгия овогт хатан Хахана Жацин: Таванбаяны охин
 Фуча овогт хатан Гүндай. 
 Ехэнара овогт хатан Монго Жэржэр (1575–1603), Янгину ноёны охин, хожим Шяоцигао их хатан хэмээсэн.
 Уланара овогт хатан Абахай (1590–1626), Мантай ноёны охин 
 Боржигин овогт хатан гэх мэт.

Хүүхэд 
 Хүү
 Цүень (1580–1618), анхны хунтайж, Гуанлюэ бэйл
 Дайшань (1583–1648), Ли чин ван
 Абай (Чин гүрэн) (1585–1648), улс тохинуулах жанжин
 Тангудай (1585–1640), улс тохинуулах жанжин
 Мангултай (1587–1633), бэйл
 Табай (1589–1639), улсад туслах жанжин
 Абатай чин ван (1589–1646),
 Хун тайж (1592–1643), Нурхачийг залгасан Тэнгэрийн сэцэн хаан
 Бабутай (1592–1655), улс тохинуулах жанжин
 Дэгэлэй (1592–1635), бэйл
 Бабухай (1597–1643)
 Aжигэ (1605–1651)
 Лаймбу (1612–1646), улсад туслагч гүн
 Доргон (1612–1650), Руй чин ван, 1643-1650 онд Эеэр засагч хааны өмнөөс төр барьсан
 Додо (1614–1649), Юй чин ван
 Фиянгу (1620–?)

 Охин
 Донго гэг (1578–1652), 1588 онд Хохоритэй гэрлэсэн, улсын гүнж
 Нүнжэ (1587–1646), Дархантай гэрлэсэн, хошой гүнж
 Мангужи (1590–1635), 1601 онд хаданара Воргудайтай гэрлэсэн
 Мукушэн (穆庫什) (1595–?); 1608 онд уланара Бужантайтай гэрлэсэн. Дараа нь 1619 онд Ниохуру Эйдугийн хатан болсон.
 ? (1597–1613); 1608 онд Эйдугийн хөвгүүн ниохуру Дакитай гэрлэсэн
 ? (1600–1646), 1613 онд ехэнара Сунатай гэрлэсэн (Суксахагийн эцэг)
 ? (1604–1685), 1619 онд нара Эжаитай гэрлэсэн
 ? (1612–1646), 1625 онд боржигин Горбуштай гэрлэсэн, хошой гүнж

 Лавлах холбоос 

Ангилал:Чин улсын хаан
Ангилал:Манж үндэстэн
Ангилал:1559 онд төрсөн
Ангилал:1626 онд өнгөрсөн
Ангилал:Айсингиоро