Николай Поппе

Николай Поппе (орос. Николай Николаевич Поппе гэж дууддаг байсан, 1897 оны 7-р сарын 27-нд Манж Чин Улсын  Шаньдун мужийн Яантай хотод төрсөн -1991 оны 8-р сарын 8-нд АНУ-ын Сиэттл хотод нас барсан)- Зөвлөлт, Америкийн хэл шинжээч бөгөөд 20 дугаар зууны хамгийн том монгол хэл судлаач, монголч эрдэмтэн байжээ.  

Түүнийг бас Nikolaus Poppe гэж герман хэлбэрээр мөн нэрлэдэг байсан. Н.Поппе нь Монгол хэлний тэргүүлэх судлаач нарын нэг байсан. 

 Намтар 
Поппе Манж Чин улсад 1897 оны 8 дугаар сарын 8-нд Яньтай (Чифу) хотод төрсөн. Түүний эцэг Николай Поппе Оросын дипломат албанд буюу Хятад дахь Оросын Консулын газар ажиллаж байхад төрсөн.  

Н.Н.Поппе 1921 онд Петроградын Их сургуулийн Нийгмийн шинжлэх ухааны факультетийн Монгол салбарыг төгсөж, А.Д.Руднев, В.Л.Котвич, А.Н.Самойлович, С.Е.Малов, А.В.Бурдуков нарын удирдлага дор ялангуяа гол багш Борис Владимирцовоос их зүйл сурч авчээ. 

Николай Поппе 1920 онд 23 настайдаа (оюутан байхдаа) Дорно дахины амьд хэлний хүрээлэнд багшилж эхэлсэн. Тэрээр Газарзүйн хүрээлэнд лаборантаар ажиллаж байгаад Л.Я.Штернбергийн удирдлаган дор сургалтад хамрагдсан. Гурван жилийн дараа, 1923 онд тэрээр Ленинградын их сургуульд багшилж эхэлсэн бөгөөд хоёр их сургуульд багшилж, Азийн музейд /дараа нь ЗХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэн болгон өөрчилсөн/ ажиллаж байжээ.  Энэ хүрээлэн нь Их сургуультай хамт 1941 он хүртэл Н.Н.Поппегийн үндсэн ажлын байр байсан. 

1928 онд Н.Н.Поппе профессор цол хүртсэн. 1931 онд Борис Владимирцовыг нас барсны дараа ЗХУ-ын ШУА -ийн Дорно дахин судлалын хүрээлэнгийн Монгол судлалын тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдсон байна. 1933 онд 36 настайдаа ЗХУ-ын ШУА-ийн хамгийн залуу сурвалжлагч гишүүнээр сонгогджээ.

1926-1932 онд Поппе долоон жил дараалан Монголын экспедицид гурван удаа (1926, 1927, 1929), Буриад аялгуу тархсан нутаг руу дөрвөн удаа (1928, 1930-1932) очжээ. Зарим экспедицийг Н.Н.Поппе-гаас гадна В.А.Казакевич, Гарма Санжеев, Трофим Бертагаев нар мөн удирдаж байжээ. Экспедицүүд олон хэл, аялгуу, ардын аман зохиолын талаар өргөн хүрээтэй материал цуглуулсан байна. 1937 онд Поппе нь Чувашын хөрөнгөтний үндсэрхэг үзэлтнүүдтэй холбоотой эсэхийг НКВД-аас шалгасан байна.  

1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайнд оролцсон байна. 1941 он хүртэл ЗХУ-ын Улаан-Үд хотод амьдарсан.

1942 онд Н.Поппе Карачаевск (тэр үеийн Микоян-Шахар) дахь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрт байсан бөгөөд сайн дураараа Германы эзлэн түрэмгийлэгчидтэй хамтран ажиллахаар явсан бөгөөд 1943 онд гэр бүлийнхээ хамт Герман руу нүүж, Гуравдугаар Рейхийн мэдээллийн байгууллагуудад ажиллаж байжээ. Дайны дараа тэрээр Зөвлөлтийн эрх баригчдаас нуугдаж хэдэн жил амьдарсан.  

1949 онд тэрээр АНУ руу цагаачилж, Вашингтоны их сургуулийн Алс Дорнодын тэнхимийн профессор болжээ. Тэрээр 1968 онд тэтгэвэрт гарах хүртлээ тэндээ багшилжээ. 1968 онд Бонны их сургуулийн хүндэт доктор цол хүртжээ. 

Тэрээр 1968 онд Финландын Шинжлэх Ухааны Академийн гадаад гишүүнээр сонгогдож, 1977 онд дахин сонгогджээ. 

Николай Поппе 1991 оны 8-р сарын 8-нд АНУ-д 94 насандаа таалал төгсөн байна. 

"Тэрээр коммунист биш, антикоммунист ч биш, фашист ч биш, антифашист ч биш зөвхөн монгол хэл судлах боломжийг л хайж бүхнээ зориулдаг эрдэмтэн байсан" гэж түрэг, монгол судлаач Дэнис Синор сүүлд хэлсэн байдаг. 

 Эрдмийн ажил 
Николай Поппе монгол хэлээр чөлөөтэй ярьдаг, монгол аман зохиолыг сайн мэддэг байжээ. Түүний судалгааны ажил нь Алтай хэлний гэр бүл, ялангуяа халх-монгол, буриад хэл, эдгээр болон холбогдох хэлний ардын аман зохиолыг судлахад чиглэгддэг байсан. Тэрээр халх-монгол, буриад, якут аялгууны гарын авлага, бичгийн болон бичгийн дүрмийг бичсэн хүн. 

Н.Н.Поппегийн экспедицээс өмнө А.Д.Рудневын хийсэн буриад аялгууны нэг "Хори-буриад" байжээ. Н.П.Поппе бусад аялгууны нарийвчилсан гурван тайлбарыг бэлтгэж чадсан: Алар, Агийн, Баргузины. Энэ бүхний үндсэн дээр тэрээр буриад хэлний дүрмийг ерөнхийд нь нэгтгэн хэвлүүлсэн байна. 

 Хэвлэгдсэн бүтээлүүд 
 Номууд 

1926
Jakut Grammar for students.
1927
The Chuvash and their neighbors.
Materials for the investigation of the Tungus language: the dialect of the Barguzin Tungus.
The Finno-Ugric peoples: a sketch.
1930
The Alar dialect. Part I, Phonetics and morphology
1931
The Alar dialect. Part II, Texts
Practical manual of colloquial Mongolian (Khalkha dialect)
Materials on the Solon Language
1932
Manual of Mongolian
Specimens of Khalkha-Mongolian folklore: North Khalkha dialect
Notes on the dialect of the Aga Buriat
1933
Buriat-Mongolian linguistics
Linguistic problems of East Siberia
1934
The language and collective farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga region
1935
Annals of the Barguzin Buriats: texts and investigation
Annals of the Khori-Buriate. First issue: The chronicles of Tugultur Toboev and Vandan Yumsunov
1936
Annals of the Selenga Buriats. First issue: Chronicle of Ubashi Dambi Jaltsan Lombo /«История монголо-бурят, составленная главным тайшей Селенгинских монголо-бурят Дамби Джалцан Ломбо Цэрэновым»/.
Tserenov of 1868
Khalkha-Mongolian structure
Buriat-Mongolian folkloristic and dialectological collection
1937
Khalkha-Mongolian heroic epics
Grammar of written Mongolian
Grammar of the Buriat-Mongolian language
1940
Annals of the Khori-Buriats. First issue: Chronicles of Tugultur Toboev and Vandan Yumsunov
Manual of Mongolian
1941
History of the Mongolian Script. Vol.1: The square script
1951
Khalkha-Mongolian grammar: with bibliography, texts, and glossary.
1954
Grammar of written Mongolian.
1955
Introduction to Mongolian comparative studies.
Mongolian folklore: sayings, songs, fairytales and heroic sagas.
1957
The Mongolian monuments in the 'Phagspa script
1960
Comparative grammar of the Altaic languages. Part I: Comparative phonology.
Buriat Grammar
1964
Bashkir manual
1965
Introduction to Altaic linguistics
1967
The twelve deeds of the Buddha: a Mongolian version of the Lalitavistara

 Монгол хэлээр бичсэн бөгөөд англи хадмалтай бүтээлүүд 

1970
Mongolian language handbook
1971
The Diamond Sutra: three Mongolian versions of the Vajracchedikaaprajnaapaaramitaa: texts, translations, notes, and glossaries
Khalkha-Mongolian heroic epic
1972
The language and collective farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga region
1975
Mongolian epics I
Mongolian epics II
Mongolian epics III
Mongolian epics IV
1976
Mongolian epics V
1977
Mongolian epics VI
1978
Tsongol folklore (the language and Collective Farm poetry of the Buriat-Mongols of the Selenga Region)
1980
Mongolian epics IX
1985
Mongolian epics XI

Мөн үзэх
 List of Eastern Bloc defectors

 Эх сурвалжууд 

Poppe, N.N., Walther Heissig, and Klaus Sagaster. 1989: Gedanke Und Wirkung : Festschrift zum 90. Geburtstag von Nikolaus Poppe. Asiatische Forschungen Bd. 108. Wiesbaden: Otto Harrassowitz. ISSN 0571-320X.

Cirtautas, Arista Maria. "Nicholas Poppe: A bibliography of publications from 1924-1977." Parerga 4. Seattle: Institute for Comparative and Foreign Area Studies, University of Washington, 1977.

 Алпатов В. М. Лингвистическое наследие Н. Поппе // ВЯ. 1992, №3. С.119-125.

 Алпатов В. М. Николай-Николас Поппе // Бюллетень Общества монголоведов РАН. 1993.

 Алпатов В. М. Советское востоковедение в оценках Н. Поппе // Mongolica, III. Санкт-Петербург. Фарн. 1994. С.38-46.

 Алпатов В. М. Николай-Николас Поппе. М. Восточная литература. 1996. 144 с.

 Алпатов В. М. Переписка Н.Н. Поппе с советскими востоковедами// Известия РАН, серия литературы и языка. 2000, №5. С.52-57.

 Цахим холбоос 
 several dozens of Poppe works available on-line
Nicholas Poppe Symposium at the University of Washington Includes biographical material and photos.

Ангилал:Дорно дахин судлаач
Ангилал:Монголч эрдэмтэн
Ангилал:Хэл зүйч
Ангилал:Оросын эрдэмтэн
Ангилал:АНУ-ын эрдэмтэн
Ангилал:Оросууд
Ангилал:1897 онд төрсөн
Ангилал:1991 онд өнгөрсөн