Бүгд Найрамдах Алтай Улс

Бүгд Найрамдах Алтай Улс (, алт. Алтай Республика)  — Оросын Холбооны Улсын холбооны байгууламж болоод Бүгд Найрамдах Улс. Сибирийн холбооны тойрог болон Баруун Сибирийн эдийн засгийн бүст багтана. Нийслэл - Горно-Алтайск («уулын алтай»).

Баруун умард хэсгээрээ ОХУ-ын Алтайн хязгаар, зүүн умард хэсгээрээ Кемерово муж (Кузбассом), зүүн талаараа ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Хакаси болон ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улстай хиллэлдэг бөгөөд өмнө хэсгээрээ Монгол болон БНХАУ, баруун урдуураа Казахстантай хиллэлдэг байна. 

Алтай улсын нутаг дэвсгэрийн талбай - 92,600 км2, 2010 оны тооллогоор хүн ам - 206,168Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года байсан бөгөөд Оросын Бүгд Найрамдах Улсуудын дотроос хамгийн цөөн иргэдтэй нь аж. Угсаатны бүтцээр 56.6% нь Оросууд, 34.5% (69,963) нь Алтайчууд юм.Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года Орос хэлнээс гадна Алтай хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.

 Түүх 
Манай эриний өмнөх үеэс нүүдлийн соёл иргэншил цэцэглэж, Базылык, Катанга зэрэг олон курган (туурь) бий. 1922-1948 онд Ойрдын Өөртөө Засах Орон (орос. Ойротская автономная область) нь 1922-1948 онд оршин тогтнож байсан Зөвлөлт Оросын засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн нэгж юм.

 Хүн ам 
Хүн амын 60％ орчим нь орос, 30％ нь алтай үндэстэн болно. 13-р зуунд Чингис хааны үндэслэсэн Их Монгол Улсын харьяанд оржээ. Оросын судлаач Григорий Потанин  “Оросын түүхийн материалууд” бүтээлдээ 18-р зууны эхний оросын газрын зургуудад Уулын Алтайн нутаг дэвсгэрийг  “Ойрад Монголын Галданцэрэнгийн нутаг” гэж тодорхойлсон байдаг тухай тэмдэглэсэн байдаг. Энэ бол санамсаргүй хэрэг биш юм. 20 дугаар зууны эхээр Алтайчуудын дунд их яригддаг байсан Ойрад хан буцаж ирэх тухай домгийн  баатар нь Галданцэрэн гэдэг бодит хүн билээ. Түүний дүүг Лувсан Шоно гэдэг байсан бөгөөд алтайчуудын аман зохиолд домогт Шуну баатар хэмээн орсон юм. Ойрад-Алтайчуудын том байсан цаг үе нь Ойрадын хаант улстай холбоотой байжээ. Тийм ч учраас  үлгэр домог, туулийн ертөнцөд нь энэ бүхэн хадгалагдан үлдсэн байна. 1700-аад оноос оросууд тус бүс нутагт ирж, алтайчууд аажмаар нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин соёл иргэншил рүү шилжсэн байна. 20-р зууны эхэнд Оросын эрхшээлээс ангижрахын төлөө шашны зүтгэлтнүүд тэмцэж, ард түмний дэмжлэгийг хүлээсэн боловч дарагджээ. 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үед алтайчууд зохион байгуулалттайгаар 1922 он хүртэл большевикуудтай тэмцэлдсэн аж.

1922 онд одоогийн Алтайн БНУ-ын нутаг дэвсгэр дээр Улала нийслэлтэй Ойрадын автономит муж байгуулагдсан байдаг. 1932 оны Ойродын автономит муж гэж өөрчлөн нэрлэсэн байна. Ойрадыг Ойрод болгож өөрчилсэн хэрэг. Ганц үсгийн төдий шалихгүй өөрчлөлт.  Гэвч энд  уугуул ард түмнийг өнгөрсөнөөс нь салгах гэсэн далд санаа явж байлаа. 2012 онд автономит мужийн 90 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр энэхүү ойродын биш  ойрадын гэж нэрлэгдэж байсан тухай огт дурссангүй. Бүгд л энэ баримтыг чимээгүйхэн тойрч өнгөрөхийг хичээж байлаа.    1948 онд түүхч Л.Потапов Горно-Алтайн автономит муж  болж өөрчлөгдсөн бөгөөд Ойрод-Тура хотыг Горно-Алтайск гэж өөрчлөн нэрлэсэн байна. Хүний анхаарал татах гойд юмгүй  газар орны нэр засаг захиргааны нэр томьёо болж хувирсан нь энэ юм. Уг нь бол Ойрад түмний нутаг юм.

1991 онд Бүгд Найрамдах Улсын статусыг олж, Горно-Алтайн Бүгд Найрамдах Улс гэгдэж байгаад мөн оны сүүлчээр ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүний Бүгд найрамдах улс болжээ.

 Аж үйлдвэрийн гол салбарууд 
Мал аж ахуй, мод боловсруулах үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, алт олборлолт.
Мөн тус улсын усан болор өндөр үнэлэгддэг.

 Газар зүй 

Алтайн БНУ нь Ази тивийн бараг төвд нь барагцаалвал Сибирийн тайга, Казахстаны тал, Монголын говь гурвын уулзвар нутаг юм. Нутгийн 25% ой модоор хучигдсан байдаг.

Талбай: 92,600 км²
Зах хаяа залгадаг газар орон:
дотоодод: Кемерово муж (хойд талаараа), Бүгд Найрамдах Хакас Улс (зүүн хойд), Бүгд Найрамдах Тува Улс (зүүн), Алтайн хязгаар (баруун, баруун хойд).
гадаадтай: зүүн урдуур Монгол Улс (Баян-Өлгий аймаг), урдуур БНХАУ (Шинжаан - Уйгурын өөртөө засах орон|ШУӨЗО-ы Алтай тойрог), урд болон баруун урдуур Казахстан (Дорнод муж)
Хамгийн өндөр цэг: Белуха уул (4,506 м)
Хойноос урагш хамгийн уртдаа: 360 км
Зүүнээс баруунш хамгийн уртдаа: 380 км

Гол ус
Алтайн БНУ-ын өмнө биеийн уулсаас эх авдаг 20 мянга гаруй гол горхи умар зүгийг чиглэн урсдаг. Нутгийн томоохон хоёр гол нь Катунь ( ; алтай. Кадын ; «Хатан»), Бия (алтай. Бий) хоёр юм. Энэ хоёр нийлж Сибирийн хамгийн урт мөрөн Обь үүсдэг.
Нутгийн зүүн хойд талд байдаг нутагтаа хамгийн том, гүн Телес нуур (325 м гүн; орос. Телецкое озеро ; алтай. Алтын Кӧл ; «Алтан нуур») нь Бия голын эх юм.

Уул хөвч
Нутгийн дийлэнх хувь Алтайн нуруу буюу уулархаг нутагт хамаарна. 4000 м гаруй өндөр уул нурууд, мөсөн гол, голын хавцал хөндий зонхилно. Газар хөдлөлтийн идэвхтэй бүст хамаардаг. Нутгийн өмнөд хэсэгт Сибирийн хамгийн өндөр цэг Белуха уул (4,506 м) байрлана. Орос - Монголын хилийн ойролцоо Укокийн тэгш өндөрлөг байна.

 Засаг захиргааны хуваарь 
Одоо цагт Бүгд Найрамдах Алтай Улсын нутаг дэвсгэр нь 1 хот ( - «тойрог хот» эсвэл «хотын тойрог»), 10 аймаг ( ; өмнөд-алтай. аймак) бүгд 11 нэгж болон хуваагдаж байна. Арван аймаг ахин хуваагдаж 92 нэгж болно. Оросоор "сельское поселение" гэж бичдэг энэ зүйл ангийг Монголоор «сум» эсвэл «хөдөө нутаг» гэж орчуулж болох юм. 

 № Нэр(10 аймаг, 1 хот) Байршил  Орос нэр(10 район, 1 город)  Алтай нэр(10 аймак, 1 ...) Талбай Хүн амынтоо  Аймгийнтөвийн нэр 1 Горно-Алтайск(«Уулын Алтай»)  —  Горно-Алтайск  Туулу Алтай  95.5 км²  56,013  — 2 Кош-Агач(«Хос мод»)  30px  Кош-Агачский  Кош-Агаш  19,845 км²  19,242  Кош-Агач 3 Майма  30px  Майминский  Майма 1,285 км²   28,787  Майма 4 Онгудай  30px Онгудайский  Оҥдой  11,744 км²   15,270  Онгудай 5 Турочак  30px  Турочакский  Турачак  11,015 км²  12,637  Турочак 6 Улаган(«Улаан»)  30px  Улаганский  Улаган  18,367 км²  12,284  Улаган 7 Усть-Кан(«Каны адаг»)  30px  Усть-Канский  Кан-Оозы  6,244 км²  15,128  Усть-Кан 8 Усть-Кокса(«Хөх усны адаг»)  30px  Усть-Коксинский  Кöк-Суу   12,958 км²  17,610  Усть-Кокса 9 Шебалин  30px  Шебалинский   Шебалин  3,794 км²  14,841  Шебалино 10 Чемал  30px  Чемальский  Чамал  3,016 км²  10,331  Чемал 11 Чоя  30px  Чойский  Чоя  4,526 км²  8,694  Чоя

 Эх сурвалж 

 Гадаад холбоос 

Ангилал:Оросын холбооны муж

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс