Олон улсын нэгжийн систем

Олон улсын нэгжийн систем (франц  нэрний хураангуй нь SI буюу Монголоор СИ) - метрийн системийн орчин үеийн хувилбар. СИ нь дэлхий дээрх хамгийн түгээмэл хэрэглэгдэж буй нэгжийн систем бөгөөд худалдаа, аж үйлдвэр болон шинжлэх ухааны аль алинд нь өдөр тутам хэрэглэгддэг.

Хуучин метрийн систем нь хэд хэдэн нэгжийн бүлгүүдээс бүрддэг. 1960 онд сантиметр-грамм-секунд (сгс) системээс илүүтэйгээр метр-килограмм-секунд (мкс) систем дээр үндэслэн СИ нэгжийн системийг бий болгосон.

СИ систем нь хэд хэдэн шинэ нэгжийн нэрийг оруулж ирсэн. СИ систем нь тогтмол биш бөгөөд хэмжилтийн технологи хөгжих тутамд олон улс хоорондын зөвшилцлийн дагуу шинээр нэгж зохион бас тайлбаруудыг нь шинэчилсээр байдаг. Олон улсын албан ёсны гарын авлага нь 1970 оноос хэвлэгдэж эхэлсэн СИ системийн гарын авлага (, ) юм. 1985 оноос уг гарын авлага нь франц ба англи хэлээр хэвлэгдэх болсон бөгөөд, бусад олон хэл дээр орчуулагддаг. 2006 онд 8-р хэвлэл гарсан.

Энэхүү нэгжийн системийг түгээмэл хэрэглэдэг бөгөөд ихэнх улс орнууд өөр бусад нэгжийн албан ёсны тайлбар гаргадаггүй. Харин Америкийн Нэгдсэн Улс нь СИ системийн нэгжээс гадна одоо ч олон хуучин нэгжүүд хэрэглэсээр байна. Британид засгийн газар нь метрийн системд шилжих бодлого хэрэгжүүлж буй ч энэхүү шилжилт нь хараахан дуусаагүй байна. СИ нэгжээс өөр нэгж хэрэглэж буй эдгээр улсууд (тухайлбал АНУ болон Англи) нь өөрсдийн уламжлалт нэгжүүдийг СИ системийн нэгжүүдээр дахин тодорхойлоод байна.

thumb |300px| СИ системийн үндсэн долоон нэгж. Дээрээс цагийн зүүний дагуу: кельвин (температур), секунд (хугацаа), метр (урт), килограмм (жин), кандел (гэрлийн хүч), моль (бодисын хэмжээ), ампер (Цахилгаан гүйдлийн хүч).

 СИ системийн хэмжих нэгжүүд 
СИ системийн нэгжүүд нь бичмэл үсгээр бичигддэг ба нэгжийг бичсэний дараа цэг тавигддаггүй. 

 Үндсэн (суурь) нэгжүүд 

 Утга  НэгжНэр Тэмдэглэгээ Нэр Тэмдэглэгээ Монгол  франц/англи  Монгол  Олон улс Урт L метр  mètre/metre  м  m Масс / жин M килограмм*  kilogramme/kilogram  кг  kg Хугацаа T секунд  seconde/second  с  s Цахилгаан гүйдэл I ампер  ampère/ampere  А  A Термодинамикийн температур Θ кельвин  kelvin  К  K Бодисын тоо хэмжээ N моль  mole  моль  mol Гэрлийн хүч Jкандел candela  кд  cd
Жич:Түүхийн шалтгаанаар «килограмм» нь аравтын угтвар «кило»-г агуулдаг. Иймд бүхэл болон бутархай нэгжийг гарган авахад СИ-гийн стандарт угтваруудыг «грамм»-д залгадаг. «Грамм» нь СИ системийн бутархай нэгж юм: 1 г = 10−3 кг).Уртын нэгж《метр》 бөгөөд гэрэл вакуум орчин дундуур 1/299792458 секунд туулах замыг 《1 метр》хэмээн стандарчилсан.

 Уламжлагдсан нэгжүүд  

Уламжлагдсан нэгжүүдийг үндсэн нэгжүүдийн математик үйлдлээр (үржих ба хуваах) илэрхийлж болдог. Зарим уламжлагдсан нэгжүүдэд, ашиглахад хялбар болгох зорилгоор өөрийн нэрийг өгсөн байдаг.

Уламжлагдсан нэгжийн математик илэрхийлэл нь тухайн нэгж эсвэл физик хэмжигдэхүүн тодорхойлогдож буй физикийн хуулиас урган гардаг. Жишээ нь, хурд гэдэг нь биетийн нэгж хугацаанд туулах зай, хэмжих нэгж нь м/с (метр секундэд).

Нэг ижил нэгж олон янзаар бичигдэх тохиолдол байдаг. Тэдгээрийн заримыг жишээ болгон хүснэгтийн сүүлийн баганад үзүүлэв. Гэхдээ амьдрал дээр тухайн тухайн нэгжийн физик утга санааг хамгийн сайн харуулж байгаа бичлэгийг хэрэглэдэг. Жишээ нь, хүчний моментыг илэрхийлэхэд олон янзаар (м·Н эсвэл Ж) бичиж болох ч, Н.м бичлэгийг хэрэглэдэг.

+ Өөрийн нэртэй уламжлагдсан нэгжүүдХэмжигдэхүүн  Нэгж  Тэмдэглэгээ  Бичлэг Монгол нэр  франц/англи нэр  Монгол  олон улсӨнцөг радиан  radian  рад  rad м·м−1 = 1Огторгуйн өнцөг стерадиан  steradian ср  sr м2·м−2 = 1 Температур Цельсийн шаталбараарКельвиний ба Цельсийн шаталбаруудын хамаарал: °C = K − 273,15. Цельсийн градус  degré Celsius/degree Celsius  °C  °C KДавтамж герц  hertz  Гц  Hz с−1Хүч ньютон  newton  Н  N кг·м·c−2Энерги жоуль  joule Ж  JН·м = кг·м2·c−2 Чадал ватт  watt Вт  W Ж/с = кг·м2·c−3Даралт паскаль  pascal Па  Pa Н/м2 = кг·м−1·с−2Гэрлийн урсгал люмен  lumen лм  lm кд·срГэрлийн хүч люкс  lux лк  lx лм/м² = кд·ср/м²Цахилгаан цэнэг кулон  coulomb Кл  C А·сПотенциалын ялгаа / Хүчдэл  вольт  volt В  V Дж/Кл = кг·м2·с−3·А−1Эсэргүүцэл ом  ohm Ом  Ω В/А = кг·м2·с−3·А−2Цахилгаан багтаамж фарад  farad Ф  F Кл/В = с4·А2·кг−1·м−2Соронзон урсгал вебер  weber Вб  Wb кг·м2·с−2·А−1Соронзон индукц тесла  tesla Тл  T Вб/м2 = кг·с−2·А−1Индукц чанар генри  henry Гн  H кг·м2·с−2·А−2Цахилгаан дамжуулал сименс  siemens См  S Ом−1 = с3·А2·кг−1·м−2Цацраг идэвхт эх үүсвэрийн идэвх беккерель  becquerel Бк  Bq с−1Ионжуулах цацрагийн шингээсэн тун грей  gray Гр  Gy Дж/кг = м²/c²Ионжуулах цацрагийн идэвхтэй тун зиверт  sievert Зв  Sv Дж/кг = м²/c²Катализаторын идэвх катал  katal  кат  kat моль/с

 Жич 


Ангилал:Хэмжигдхүүн, нэгжийн систем
Ангилал:Товчилсон үгийн жагсаалт