Тува

Бүгд Найрамдах Тува Улс (товч. Тува;  болон Тува;  болон Тыва) Оросын холбооны Улсын бүрэлдэхүүн (нэгэн Бүгд Найрамдах Улс) багтдаг Бүгд Найрамдах Тува (нэгэн түрэг) улс юм. ОХУ-ын Сибирийн холбооны тойрог, Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүст багтдаг. Нийслэл нь Кызыл («Улаан») хот.

Орост 170,500 км2 талбайтайгаараа томоохон нутаг, 2025 оны байдлаар 338,930Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года тоотойгоороо цөөхөн ард иргэд гэж харьцуулагдана. 2010 оны тооллогоор хүн амын 82.0% (249,299) нь тувачууд, 16.3% нь оросууд аж.Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года Орос хэлнээс гадна тува хэл албан ёсоор хэрэглэгдэнэ.

555 онд Түрэг улс байгуулагдаж байв. 1206 онд Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд орсноор 1915 он хүртэл Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд байж ирсэн. 1911 онд Чин улс мөхөж Ар Монгол тусгаар тогтноход ард нь Хятадаас халхлагдсан Туваг Орос-Зөвлөлт зөөлчлөн мэдэлдээ оруулжээ. Тусгаар улс байснаа болиод ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд 1944 онд "Автономит Тува Муж" болон сайн дураараа орсон. Сүүлд 1961 онд "Зөвлөлт Социалист Автономит Бүгд Найрамдах Тува Улс" гэж нэрээ өөрчлөн байгуулагдсан. ЗХУ задран унаснаар Оросын Холбооны Улс тусгаар тогтноход байр суурь дээшилж 1992 онд одоогийн зэрэг, нэрээ олжээ.

Тува хэл нь түрэг хэлний бүлэгт багтдаг. Хэдийгээр Тува нь түрэг угсааных боловч монголчуудын захиргаанд олон зуун жил ойр хамт байж ирсэн тул соёлын хувьд ойр болсон юм. Тувагийн Саяны нуруу нь дорно Сибирийн хөвч тайга, ан амьтан, байгалийн баялаг ихтэй.

Тувагийн нийслэл Кызыл хотод Монгол Улсын Ерөнхий Консулын газар 2002 онд албан ёсоор нээгдэж үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

 Түүх 
Тагна урианхайчууд XVII зууны эхээр Хотгойдын Алтан хан Шолой Убаши хунтайжийн мэдэлд орж алба татвар төлдөг болжээ. Гэвч Оросын хаант улсын зүгээс Сибирийг эзлэх үйл явц хийгээд, Халх, Ойрадын дайн тэмцлээс шалтгаалан Тагна урианхайн (Тувагийн) зарим овог аймгууд Орос, Зүүнгар, Хотгойдын хооронд сэлгэн оршиж, заримдаа Орос, Зүүнгарын хараат болж, тэдэнд алба төлөх явдал нэлээд байв. Гэвч гол үндсэн хэсэг нь XVII зууны 70-аад он хүртэл Хотгойдын Бадма Эрдэнэ хунтайж, Лувсан Ринчин хунтайж нарын захиргаанд байлаа. 

1688 оны Халх, Ойрадын дайны үр дүнд Хотгойдод харьяалагдаж байсан тагна урианхайчууд Ойрадын мэдэлд орсон юм. Гэвч 1715 онд Хотгойдын бэйл Бүүвэй Тагна урианхайн ихэнх хэсгийг байлдан дагуулж Манж Чин улсын мэдэлд оруулжээ.

Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, Улиастайн жанжны газарт захируулжээ. Чухам энэ үеэс эдгээр түрэг урианхай нарыг оршин буй газрын нь нэрээр Тагна урианхай гэж нэрлэх болжээ. 

1764 онд Өөлдийн гүн Дамбийн харьяат Хэмчиг урианхайн 10 отгоор Хэмчигийн хошууг байгуулснаар Тагна урианхай 5 хошуутай болжээ. Түүнээс гадна монгол ноёдын харьяат, тэдэнд үст алба өргөдөг 4 хошуу Тагна Урианхайд байжээ. Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог (сум), энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм. 1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол Хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм. Өвөр Ширхтэн урианхайг Эрдэнэ дүүрэгч вангийн хошууны ноёны томилсон зайсангууд захирч байжээ. Хөвсгөлийн нуурын урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга (Үхэрида) гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна.

Манж нар 1750-иад онд дөрвөдүүдийг өнөөгийн Увс аймгийн Улаангомд суулган тувачуудыг одоогийн Тува улсын нутагт нүүлгэжээ. Тувачууд хуучин сууж байсан нутгаа Тувагийн нутаг гэж үзсэн хэвээр байгаа тул энэ нь одоогийн Тува, Монголын хилийн зөрчлийн шалтаг болсон байна. Тува, Монголын хил дээр Орос улс өөрийн цэргээ олон тоогоор байлгадаггүй тул голчлон Монголын цэрэг хилийн шугамыг хянадаг юм. 

1911 онд Монгол Манжаас салснаар Төвөд болон Тува дагаад 1912 он гэхэд Манжийн нөлөөнөөс бүрэн гарчээ. Энэ үед Тувагийн ноёд Монгол эсвэл Орост нэгдэх, тусгаар тогтнох зэрэг өөр өөр санал гаргаж байсан байна. Монгол Туваг өөрийн улсын бүрэлдэхүүн гэж үзэж байсан ч шууд нэгтгэх боломж гарсангүй. Хаант Орос улс Туваг уулаасаа түрэг хүмүүс хэмээн Монголын нэгтгэх тэрхүү оролдлогод саад хийж байв.

1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс байгуулагдав. Үндсэн хууль, туг, төрийн сүлд, алтны нөөц, төсөв баталж тухайн үед ЗХУ болон БНМАУ-д суух бүрэн Эрхт төлөөлөгч томилох шийдвэр гаргаж байжээ. 

1926 оноос хойш Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс болсон. Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ. 

1932 онд Бүгд Найрамдах Тува Ард Улс болон БНМАУ-ын хооронд хилийн хэлэлцээр байгуулжээ. ЗХУ-ын зуучлалаар байгуулсан энэхүү хэлэлцээрийг Монголд сэтгэл дундуур хүлээн авч, соёрхон батлаагүй байна. 1937 онд Монголын тал 1932 оны хилийн хэлэлцээрийг "шударга бус" гэж зарлаж, Зөвлөлтийн дарамт шахалтаар байгуулж, Туваг ЗХУ-д нэгтгэсний дараа ч гэсэн дахин шинэчлэх саналыг удаа дараа гаргасан юм. Гэсэн хэдий ч эдгээр бүх саналыг Тува-Зөвлөлтийн тал няцаасан байна. 

1944 оны 8-р сарын 17-нд Тувагийн удирдагч Салчак Тока (бүтнээр. Салчак Калбак-Хорекович Тока) Тува Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байна. Энэ хуралдаан ямар нөхцөлд явагдсан нь одоо болтол тодорхойгүй байдаг. Х.Чойбалсан Тува Оростой нэгдсэнийг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Монголын тал Саяны нурууг эртнээс монголчуудын нутаглаж байсан нутаг, туваг монгол үндэстний нэг хэсэг гэж үзэж байв. Тувачууд нь хэлний хувьд монгол, түрэг холимог харин соёлын хувьд үндсэндээ монгол соёлтой ард түмэн юм.  

Зөвлөлтийн удирдлагын захиалгаар зарим эрдэмтэд нь буриад, халимагуудыг монгол биш гэж нотлохыг оролдож байсан бөгөөд тува хэл монгол, түрэг хэлний аль алины нь нөлөөнд бүрэлдсэн тул шинэ дүрэм зохиож тува хэлнээс монгол үгийг шахан гаргах, тувачуудыг монгол үндэстнээс холтгох үйл явц харьцангуй хялбар явагдсан байна. Энэ үйл ажиллагаа 1944 оноос хойш эрчимтэй өрнөжээ. 

ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш 1978 онд анх удаа Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Тува Улсын Үндсэн хууль батлагдсан байна. 

1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оноос 2000 он хүртэл Тувад Оросоос салан тусгаарлах үзэл хүчтэй өрнөсөн байна.

2001 оны 5-р сарын 6-ны өдөр бүх нийтийн санал асуулгаар батлагдсан Үндсэн хуульд тусгаар тогтнолын тухай огт дурдаагүй бөгөөд орос, тува хэлний эрхийг тэгшитгэсэн. Мөн 2001 оны Үндсэн хуулиар Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, бүс нутгийн тэргүүнийг ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн томилсон Засгийн газрын дарга байхаар тусгасан байна. 

2011 онд "Mен—тыва мен" ("Би Тува хүн") нэртэй шинэ сүлд дууг баталсан. Зохиогчид: Окей Шанагаш (үг) болон Кантөмөр Сарыглар (хөгжим).

 Газар зүйн тойм 
168.6 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар (Монголынхтой жишвэл Өмнөговь аймгаас жаахан том) эзлэн оршдог Тува орныг Орос дотор багтдагийнх нь хувьд Зүүн Сибирийн өмнөд үзүүрт байна гэж ойлгож болно. Мөн газар зүйн байршлаар Ази тивийн төвд шахуу байх бөгөөд үүнийг таниулж Кызыл хотод "Азийн төв" (; ) гэх хөшөө босгожээ. Тува нутгийн 80% нь ой тайгат уулархаг газар, үлдэх хувь нь уулсын завсрын хээр, голуудын хөндий байдаг. Нутгийн баруун хэсэгт Алтайн нурууны 3000 метрээс өндөр Мөнгөнтайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мөнгөлөг (орос. Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.д. 2000-3000 метр Соён уулс (орос. Саяны) сунайдаг.

Тува усны арвин нөөцтэй. Бараг бүх гол нь Енисей мөрний дээд савд багтдаг. Урд талаарх Тагна уулын өврийн гол горхи Увс нуурын гадагш урсгалгүй ай савд хамаарна. Тува хэлний хем гэдэг үг «гол» (магадгүй «мөрөн») гэсэн утгатай. Бий-Хем («Бие гол» гэсэн утга байж магадгүй; орос. Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр нийлж яг Енисей мөрнийг (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсгэдэг. Том нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурвын бэлчир») рашаан (тув. аржаан), рашаан сувиллын газар нь зартай.
Зах хаяа залгах газар орон:
Оросын дотор: Бүгд Найрамдах Хакас Улс (баруун/хойд), Красноярскийн хязгаар (хойд), Эрхүү муж (хойд/зүүн), Бүгд Найрамдах Буриад Улс (зүүн), Алтайн Бүгд Найрамдах Улс (баруун/урд)
Оросоос гадна: Монгол улс (өмнө талаараа 1,305 км урт)
Умраас өмнөш хамгийн уртдаа: 450 км
Дорноос өрнөш хамгийн уртдаа: 700 км

 Засаг захиргааны хуваарь 
Одоогоор БНТувУ 17 хошуу (кожуун, район), хошуунаас гадуур 2 хот (хоорай, город)-той. 

Хошууд дотроо 116 сум (сумон), сумд нь цааш арвадад (арбан) хуваагддаг.

 № Нутаг(хошуу, хот) Орос нэр(район, город) Тува нэр(кожуун, хоорай) Талбай"Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic", The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.(км²) Хүн ам(2010)Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)IКызыл хотКызылКызыл200 км²109,986IIАк-Довурак хотАк-ДовуракАк-Довурак49 км²14,4581Баянтайга хошууБай-ТайгинскийБай-Тайга7,923 км²12,4532Баруунхэмчиг хошууБарун-ХемчикскийБарыын-Хемчик 1,050  км²100,6003Зүүнхэмчиг хошууДзун-ХемчикскийЧөөн-Хемчик6,485 км²21,1704Хаахэм хошууКаа-ХемскийКаа-Хем25,726 км²12,7345Кызыл хошууКызылскийКызыл8,527 км²24,9916Мөнгөнтайга хошууМонгун-ТайгинскийМөңгүн-Тайга4,414 км²6,2997Өвөр хошууОвюрскийӨвүр4,523 км²8,0188Биехэм хошууПий-ХемскийБий-Хем8,194 км²11,0999Сүтхөл хошууСут-ХольскийСүт-Хөл6,691 км²8,68910Тагны хошууТандинскийТаңды5,092 км²13,99411Тэрхөл хошууТере-ХольскийТере-Хөл10,050 км²1,87312Тэсхэм хошууТес-ХемскийТес-Хем6,691 км²9,59613Тож хошууТоджинскийТожу44,757 км²6,17014Үлэгхэм хошууУлуг-ХемскийУлуг-Хем5,335 км²19,50715Чаахөл хошууЧаа-Хольский кожуунЧаа-Хөл2,903 км²6,57716Чэдхөл хошууЧеди-ХольскийЧеди-Хөл3,706 км²8,17117Эрзин хошууЭрзинскийЭрзин11,081 км²8,637

Хүн амын тойм
 Яс үндэс 1959 оны тооллого 1970 оны тооллого 1979 оны тооллого 1989 оны тооллого 2002 оны тооллого 2010 оны тооллого1 Тоо % Тоо % Тоо % Тоо % Тоо % Тоо % Тува ястан 97,99657.0% 135,30658.6% 161,88860.5% 198,44864.3% 235,31377.0% 249,29982.0% Орос үндэстэн 68,92440.1% 88,38538.3% 96,79336.2% 98,83132.0% 61,44220.1% 49,43416.3% Хакас ястан 1,7261.0% 2,1200.9% 2,1930.8% 2,2580.7% 1,2190.4%9,1973.0% Бусад 3,2821.9% 5,0532.2% 6,7252.5% 9,0202.9%2.5% Бүгд 171,928 100% 230,864 100% 267,599 100% 308,557 100% 305,510 100% 307,930 100% 1  2010 оны тооллогод 4,073 хүн өөрийн яс үндсээ тодорхой мэдүүлээгүй байна. Тиймээс эзлэх хувийг гаргахад тэднийг хасаж тооцов.Bevölkerung der russischen Gebietseinheiten nach Nationalität 2010 (russisch;Zeilen 856-862) http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls
2010 оны тооллогын дүнгээр Тува орон (БНТувУ)-д 307,930 хүн харьяалагджээ. Үүнээс тувачууд (Тагнын урианхай, соён) 82.0%-ийг, оросууд 16.3%-ийг эзэлж байна. Тува бол түрэг төрлийн хэлтэй, буддын шүтлэгтэй, монгол ахуй соёлтой ард түмэн юм. Хожуу Оросын бүрэлдэхүүнд орсон, үндсэндээ хөдөө газар, 1991 оноос хойш оросууд шахагдаж Туваг орхиж нүүсээр бүүр ч цөөрсөн болохоор энд тува ахуй соёл нь хүчтэй байгаа.

Зүүлт, тайлбар 

 Цахим холбоос 
 Mongolic elements in Tuvan by Bayarma Khabtagaeva


Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс