Хакас

Хакас () — Орос улсын бүрэлдэхүүнд багтдаг улс. Өдгөө Оросын Холбооны Улсын 83 махбод, Бүгд Найрамдах Улсын нэг юм. Сибирийн холбооны тойрог, Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүст хамаарна. 

Хакас нутаг 17-р зуунаас Оросын Хаант Улсын мэдэлд орсон бөгөөд 1930 онд ЗХУ-ын Хакасийн өөртөө засах муж болон байгуулагдаж 1992 онд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Хакас Улс (БНХакУ) болж зэрэг ахисан. 

61 мянган км² газар нутаг, 533 мянган хүнтэй. Нийслэл Абакан (176 мянган хүн).

Албан ёсны хэл нь орос, хакас хэл юм. Таштипскийн дүүрэгт мөн шор хэлээр ярьдаг боловч дан орос хэлээр албан ажил хэрэг явагддаг.

Хакас орны нутаг дэвсгэр эхлээд 5 хот, 8 аймагт (район) хуваагдана. 

 Газар зүй 
Хакас улс Дорнод Сибирийн өмнөд хэсэгт Красноярскийн хязгаар, Тува, Бүгд Найрамдах Алтай Улс, Кемерово мужаар хүрээлүүлэн оршдог. Хойноос урагш 460 км, баруунаас зүүнш 200 километр сунан тогтсон. 

Газар нутгийн 2/3 нь уулархаг нутагт юм. Баруун ба өмнөд талаараа Кузнецкийн Алатау, Абаканы нуруу тогтсон. Ууландаа ой модтой. Нутгийн зүүн тал Минусын хотгорт хамаарна. Зүүн хилээр Енисей мөрөн урсах ба Абакан гол хөндлөн урссаар түүнд цутгана. Мөн Томь, Чулымь гол урсдаг.

 Ашигт малтмал 
Чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, төмөрлөг бус ашигт малтмал, зэс, молибден, хар тугалга, алт, барилгын материалын орд газруудтай.

 Засаг захиргаа 
Тус Улсын хамгийн дээд эрх зүйн баримт бичиг бол Бүгд Найрамдах Хакас Улсын Үндсэн хууль юм. Үүнийг 1995 оны 5-р сарын 25-нд Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөл баталсан.

Бүгд Найрамдах Улсын гүйцэтгэх засаглалыг тэргүүлдэг хамгийн өндөр албан тушаалтан нь Хакасын Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүн - Хакасын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газрын дарга юм. Бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил байна. Валентин Коновалов (Оросын Коммунист нам) энэ албан тушаалыг 2018 оны 11-р сарын 15-наас хойш хашиж байгаад 2023 оны 9-р сарын 10-нд хоёр дахь удаагаа сонгогдсон юм.

Хакаст хууль тогтоох эрх мэдлийг Хакас улсын нэг танхимтай Дээд Зөвлөл хэрэгжүүлдэг бөгөөд холимог сонгуулийн системээр сонгогдсон 50 депутатаас бүрддэг: 25 нь намын жагсаалтаас, 25 нь нэг мандаттай тойргоос. Нэгдсэн Орос намын фракц нь бүс нутгийн парламентад үнэмлэхүй олонх (34 депутат) юм. 2023 онд сонгогдсон одоогийн VIII чуулганы Дээд Зөвлөлийн дарга нь Сергей Сокол юм.

 Түүх 
Хакасууд нь Түрэг хэлний бүлгийн хакас хэлээр ярилцдаг ард түмэн бөгөөд Киргизтэй түүхийн хувьд ойр холбоотой байж ирсэн. Киргизүүд анх Монголын баруун хойно нутагладаг байсан нь батлагдсан бөгөөд хожим баруун урагш нүүхэд үлдэж хоцорсон нь хакасууд гэх таамаглал байдаг. Хакасууд эртнээс Енисей мөрний дунд биед нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэн амьдарч иржээ.

Түрэг, Уйгурын ханлигуудтай тэмцэж, 13-р зуун хүртэл тусгаар байдлаа хадгалж ирсэн боловч Чингис хааны Их Монгол Улсын захиргаанд нэгдсэн аж.

Улмаар 17-р зуунд Оросын мэдэлд шилжсэн байна.

1930 оны 10-р сарын 10-нд Хакас муж байгуулагдсан бөгөөд 1991 онд ОХУ-ын бүрэлдэхүүн Бүгд Найрамдах Улс болсон байна.

 Хүн ам 
Хакас улсад орос (82%), хакас (12%) зэрэг ард түмэн нутаглах ба христ, бөө, тэнгэр шүтлэг дэлгэрсэн.
Үндэстнүүд1926
Хүн ам%%1959
Хүн ам1970
Хүн ам%1979
Хүн ам%1989
Хүн ам%2002
Хүн ам%2010
Хүн ам%Нийт88 872100 %100 %↗ 411 047↗ 445 824100 %↗ 498 384100 %↗ 566 861100 %↘ 546 072100 %↘ 532 403100 %Оросууд41,39046,6 %75,3 %↗ 314 455↗ 349 36278,4 %↗ 395 95379,4 %↗ 450 43079,5 %↘ 438 39580,3 %↘ 427 64780,3 %Хакасууд44,21949,7 %16,8 %↗ 48 512↗ 54 75012,3 %↗ 57 28111,5 %↗ 62 85911,1 %↗ 65 42112,0 %↘ 63 64312,0 %Германчууд…↗ 10 512↗ 10 5472,4 %↗ 11 1302,2 %↗ 11 2502,0 %↘ 91611,7 %↘ 59761,1 %Украинчууд…2,9 %↗ 14 630↘ 94802,1 %↗ 10 3982,1 %↗ 13 2232,3 %↘ 83601,5 %↘ 50391,0 %Татарууд…1,1 %↗ 3796↘ 36470,8 %↗ 42490,9 %↗ 47210,8 %↘ 40010,7 %↘ 30950,6 %Киргизүүд……………↗ 18750,4 %Чуваши…↗ 1924↗ 33160,7 %↘ 32840,7 %↗ 34330.6 %↘ 25300,5 %↘ 18240,3 %Азербайжанчууд…………↗ 16720,3 %↘ 14940,3 %Белорусууд…0,6 %↗ 3573↘ 32430,7 %↗ 34560,7 %↗ 39470,7 %↘ 25900,5 %↘ 14520,3 %

 Нутгийн хуваарь 
 Нэгж  Оросоор Тоо  Нутгийн нэр хот  хотын тойрог  5  Абаза | Абакан | Саяногорск | Сорск  | Черногорск  аймаг  дүүрэг  8  Алтай | Аскиз | Бея | Боград  | Оржоникизе | Таштып | Усть-Абакан | Шира

 Эдийн засаг 
Эдийн засгийн суурь нь усны эрчим хүч болон хөнгөн цагаан үйлдвэрлэл юм.   

Хакасын цахилгаан эрчим хүчний сүлжээнд Саяно-Шушенскийн усан цахилгаан станц (Енисейн усан цахилгаан станцын каскадын нэг хэсэг, Оросын хамгийн хүчирхэг нь 6400 МВт), Майнскийн усан цахилгаан станц (321 МВт), нийт 300 МВт хүчин чадалтай 3 Дулааны цахилгаан станц багтдаг.  

Русал компанийн эзэмшлийн Саяногорск, Хакасийн хөнгөн цагаан хайлуулах үйлдвэрүүд, мөн "Саянскийн Фольга" ХХК тус Бүгд найрамдах улсад байрладаг.

Улаан буудай, эрдэнэшиш тариална. Мал аж ахуйн уламжлалтай.  

Чулуун нүүрс, төмөрлөг, үнэт металлын олборлох аж ахуй, мод боловсруулах үйлдвэрлэл хөгжсөн.

 Зураг 

 Эх сурвалж 

Ангилал:Оросын холбооны муж

Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс