Португал

Бүгд Найрамдах Португал Улс () нь баруун өмнөд Европ, Иберийн хойгт Испанитай хил залган орших улс юм. 

Баруун талаараа Атлантын далайгаар хүрээлэгддэг ба Атлантын далай дахь Азор, Мадейра олтригууд Португалын нутаг болно. Португал орны 92,090 хавтгай дөрвөлжин км нутагт 10,570,803 хүн ам оршин суудаг. Хүн ам нь Атлантын далайн эргээр хоёр том хот руугаа шахан нягтран суурьшсан байдаг. Хоёр том хотынх нэг нь 547,631 хүн амтай нийслэл Лиссабон, нөгөөх нь Порту юм. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь португалчууд, дийлэнх олонх нь Христийн шашинтан (түүнд дотроо Католик) юм.

15-16-р зууны далайд гарч шинэ газар нээх аянд португалчууд оройлжээ. Ингэснээр Португал нь Өмнөд Америк, Африк, Ази, Номхон далайд нутагтай далайн гүрэн болж байв. 19-р зуунд хамгийн том гадаад эзэмшил Бразил орон тусгаар тогтносноор Португалын хүч буурсан. Эзэмшлээсээ хамгийн сүүлд 1999 онд Макаог Хятадад шилжүүлэн өгсөн. 

Португал нь амьдрах таатай орчин бүрэлдсэн, ХХИ-ээр дээд ангилалд багтах, даяарчлагдсан, дайнгүй, ЕХ, НҮБ, Латин хэлт орнуудын холбоо, Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага, НАТО, Евробүс, Шенгений гэрээ зэрэг олон улсын байгууллага, гэрээг анх байгуулалцсан, гишүүн орон нь юм.

 Түүх 
 1139/1143 — Португалын вант улс байгуулагдав (Кастилийн вант улсын хараат байв)
 1385 — Кастилийн вант улсаас тусгаарласан.
 1415 — Мароккогийн хойд хязгаарт орших Сеута бэхлэлтийг эзлэв.
 1488 — Бартоломей Диас Африкийн өмнөд үзүүр Сайн Итгэлт Хошууг тойрсон.
 1490 — Анголыг колоничилж эхлэв.
 1494 — Тордесилласын гэрээг Испанитай байгуулж, Европоос бусад газрыг хувааж авахаар тохирсон байна.
 1498 — Васко да Гама далайгаар Энэтхэгт хүрсэн.
 1500 — Бразилыг колоничилж, 1822 он хүртэл захирсан байна.
 1557 — Мин улсаас Макаод суурьших эрх олж авсан.
 1580 — Испанийн хаант улсад нэгтгэгдэв.
 1629 — Мозамбикийг колоничилсон.
 1640 — Испаниас тусгаар тогтнов.
 1755 — Лиссабоны их газар хөдлөлт болов.
 1807 — Наполеоны дайнаар хааны гэр бүл Бразил руу дүрвэж, 1808-1821 онд Рио-де-Жанейрод нийслэллэсэн.
 1822 — VI Жоан хаан Португалдаа буцаж ирэн, үндсэн хуульт хаант засаглал руу шилжив.
 1832 — 1834 он хүртэл Португалын иргэний дайн үргэлжилсэн.
 1887 — Макаог захирах эрхийг манж Чин улсаас авав.
 1910 — Хувьсгал гарч, бүгд найрамдах засагт шилжсэн.
 1926 — Төрийн эргэлт гарч, цэргийн дарангуйлал тогтсон.
 1933 — Антонио Салазар шинэ үндсэн хуулийн дагуу өөрийн засгийг тогтоов.
 1961 — Энэтхэгийн арми Гоа дахь Португалын колонийг довтолж эзэлсэн. 1974 онд Гоаг Энэтхэгийнх гэж хүлээн зөвшөөрсөн аж.
 1974 — Улаан лишийн хувьсгалаар Европын түүхэнд хамгийн урт удаан хугацаанд тогтсон, Салазарын дарангуй дэглэмийг түлхэн унагасан. 
 1975 — Африк тив дэх хоёр том колониос Ангол, Мозамбик зэрэг 5 улс ээлж дараалан тусгаар тогтнолоо зарласан. Индонез улс Зүүн Тиморт халдсанаар Макаогаас бусад бүх колонио алдсан байна.
 1986 — Европын холбоонд элссэн.
 1999 — Макаог Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад эргүүлэн өгөв.
 2002 — Зүүн Тимор тусгаар тогтнолоо зарласан.

 Газар зүй 
Португал 92,090 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн 109-р том орон юм. 
 Байрлал 
Португал орон Евразийн эх газрын туйлын баруун зах, Иберийн хойгийн баруун өмнөд буланд  зүүн талаараа Испани улстай хиллэн оршдог. Хоёр улсын хилийн урт 214 км. Үндсэн нутгаас зайдуу Атлантын далайд Азор, Мадейра хэмээх бага биш хоёр олтригтой.

 Газар 

Нутгийн дундуур урсдаг Тежу голын умард тал, ялангуяа дорно умард хэсэг нь уулархаг, түүнээс авсан гол мөрөн ихтэй бол Тежугийн өмнөд талын газар нутаг (Алентежу) нам доор тэгш тал юм. Яг өмнөд үзүүрийн Алгервид уулын бага шиг нуруу бий. Нутгийн төв хэсэгт Эштрела (1993 м) гэж харьцангуй өндөр нуруу байдаг бол Азорын олтригт хамгийн өндөр Пику уул нь (2351 м) байгаа.    

Гол мөрний хөндийг эс оруулвал ихэнх хэсэгтээ хүчиллэг, галт уулын шороотой. Эндэхийн галт уулс идэвхтэй.

 Ус 
Португал нутгийн хойд хилээр Минью, хойд талаар Дору (Порту хавьд далайд цутгадаг) болон Мондегу, дундуур Тежу (Лиссабоны орчим цутгана), зүүн урд хилээр Гвадиана зэрэг гол урсдаг. Томоохон нуургүй ч УЦС-ын цөөрөм, далан хийсэн нь нэлээд бий.

 Уур амьсгал 
Эх газрын Португалд Газар дундын тэнгисийн болон талын уур амьсгал зонхилдог. Арлууд дээр тропикийн уур амьсгалтай. Өвөлдөө  +5 +10 °C сэрүүн, зундаа +20,+27 °C халуун байна. Жилд дунджаар  400 — 800 мм, уулархаг нутгаар 1000 — 2500 мм хур тунадас ордог байна.  

 Амьтан ургамал 

Португалын нутаг дэвсгэрийн 50 хувийг ой мод эзэлнэ. Ихэвчлэн нарс, бас царс ургадаг. 607 га илчүү царс тариалж, дэлхий үйсэн бөглөөний талыг Португал үйлдвэрлэдэг. Цаас, ялзмагийн түүхий эд ургадаг.

Европт өргөн тархсан шилүүс, зэрлэг муур, чоно, үнэг, зэрлэг гахай, баавгайнаас гадна Африкт байдаг хамелеон зэрэг олон төрөл зүйлийн амьтан Португалид бий. Нүүдлийн шувуу дайран өнгөрдөг. Сардина, анчоус, туна зэрэг 200 орчим зүйлийн загас Атлантын далайгаас агнадаг. 

 Төр засаг 
Португал улс 1910 онд Хаант засгаа халж Бүгд найрамдах засагтай болжээ. 1976 онд шинэчлэн баталсан үндсэн хуулиа одоо мөрдөж байна. Үндсэн хуульд хууль журам тогтоох, түүнийг хэрэгжүүлэх, гэмтэй эсэхийг шүүх төрийн эрхт байгууллагыг ялгаж салгажээ. Үүнд:
 Улсын ерөнхийлөгч () — 5 жил тутамд бүх ард түмний саналаар сонгогддог, төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч; ерөнхий сайд болон бусад сайдыг томилох, огцруулах эрх мэдэлтэй;
 Улсын хурал (Assembleia da República) — 4 жил тутам бүх ард түмний саналаар сонгогддог нэг танхимын 230 суудалтай хууль тогтоох улсын хурал; газар газраас харилцан адилгүй гишүүн сонгогдоно, Лиссабоны тойргоос 47, Порталегрийн тойргоос 2 суудал эзнээ олдог. 2011 оны сонгуулиар Социал Демократ Нам (47%), Социалист Нам (32%), Ардын Нам (10%) гурав бусад 14 намын хамтаар Сан-Бенту ордноо суух эрхээ авчээ.
 Засгийн газар (Governo da República Portuguesa) — Улсын хурлын сонгуулийн үр дүнгээр сонгогдсон намуудын саналыг ерөнхийлөгч харгалзан засгийн газрыг бүрдүүлж, тохирох ерөнхий сайдыг (primeiro-ministro) томилдог. Хууль тогтоомж, төрийн шийдвэр тушаалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Ерөнхий сайдаас гадна шадар сайд, чиглэсэн яамдын сайд нар, төрийн нарийн бичгийн дарга нар төлөөлөн бүрдүүлнэ. 1976 оноос хойш өдгөө 19-р ээлжийн засгийн газар ажиллаж байна.
 Шүүх байгууллага — Португал улсын шүүх байгууллага ерөнхий, төр захиргааны, санхүүгийн гэж салбарладаг. Эцсийн шатны маргааныг Дээд шүүх (Supremo Tribunal de Justiça) шийддэг бол үндсэн хуулийн манаанд 13 гишүүнтэй Үндсэн хуулийн цэц зогсож байна. Гол хуулиудаас хэлвэл 1976 онд үндсэн хууль, 1966 онд иргэний хууль, 1982 онд эрүүгийн хууль эцэслэн батлагджээ. Цаазаар аваачих ялгүй, дээд тал нь 25 жил хорьж шийтгэдэг ба 2010 онд ижил хүйстэнтэйгээ гэрлэх эрхийг зөвшөөрчээ.

 Орон нутаг 
Португал улсын бүхэл нутаг дэвсгэр 308 суурин газарт () хуваан захирагдаад, цааш 4,260 хороо (freguesia) болж задарна. Хэдий албан ёсны засаг захиргааны хуваарь ийм боловч олон улсын жишигтэй нийцэж арай том нэгж болгон бүлэглэх хэрэгцээ гардаг. Хоёр зүйлийн гурван хэсэг нутаг болохыг хэлвэл үндсэн Португал орон (Portugal Continental — Эх газрын Португал) болон Азор, Мадейра хэмээх өөртөө засах хоёр нутаг (regiões autónomas) байгаа юм. 

Дээрх үндсэн Португал орон нь дотроо тэнцүүхэн газар нутаг бүхий  18 тойрог (distrito) болдог. Дандаа төв хотынхоо нэрээр нэрлэгдсэн.

 Эх газрын Португалын 18 тойрог   Тойргийн нэр Нутаг дэвсгэр Хүн ам110px   Тойргийн нэр Нутаг дэвсгэр Хүн ам 1 Лиссабон 2,761 км² 2,250,533 10 Гуарда 5,518 км² 160,939 2 Лейрия 3,517 км² 470,930 11 Коимбра 3,947 км² 430,104 3 Сантарен 6,747 км² 453,638 12 Авейру 2,808 км² 714,200 4 Сетубал 5,064 км² 851,258 13 Визеу 5,007 км² 377,653 5 Бежа10225 км² 152,758 14 Браганса 6,608 км² 136,252 6 Фару 4,960 км² 451,006 15 Вила-Реал 4,328 км² 206,661 7 Эвора 7,393 км² 166,706 16 Порту 2,395 км² 1,817,117 8 Порталегри 6,065 км² 118,506 17 Брага 2,673 км² 848,185 9 Каштелу-Бранку 6,675 км² 196,264 18 Виана-ду-Каштелу 2,255 км² 244,836

 Далайн дундах өөртөө засах 2 нутаг  Нутгийн нэр Нутаг дэвсгэр Хүн ам Олон нийт 1 Aзор <div class="center">2,333 км² 246,772 Азорынхан 2 Мадейра <div class="center">801 км² 267,785 Мадейрынхан

 Цэрэг зэвсэг 
+ Гурван замын зэвсэгт хүчний гол зэвсэг, техникborder|x90pxПортугалийн армийнхуягт тэрэгborder|x90pxПортугалийн байлдааныхөлөг онгоцborder|x90pxПортугалын F-16сөнөөгч онгоц

Португал улс хуурай, тэнгисийн, агаарын замын цэргийн хүчинтэй. Эдгээр нь өөрийн улсыг гадны халдлагаас батлан хамгаалах үүрэгтэй. Бас гадаад улсад хүний эрхийг хамгаалах үүднээс туслалцаа үзүүлдэг. 2008 онд 39,200 цэрэг армийн (үүнээс 7,500 нь эмэгтэй) хүнтэй байж, 2009 онд ДНБ-ийн 2.1 хувьтай тэнцэх 5.2 тэрбум ам.доллар энэ салбарт зарахаар төсөвлөж байв. Үүнээс армид 21 мянга, тэнгисийн зэвсэгт хүчинд 11 мянга, агаарын зэвсэгт хүчинд 7500 хүн оногддог. 

XX зуунд Португал Дэлхийн нэгдүгээр дайн, Португалын колонийн дайнд  (1961—1974) тэмцэлдсэн. Колонит гүрнээ байсан 1975 оноос хойш Дорно Тимор, Босни, Косово, Афган, Сомали, Ирак, Ливанд энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож, Ангол (1992), Гвиней-Биссау (1998)-д ажилласан.

 Тэмдэглэл 

 Цахим холбоос 
 Travel and Tourism office website
 Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal

 Эшлэл 


Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон