Галт уул

300px
 Галт уул: 1. Магм2. Хучаас чулуулаг3. Цорго4. Хормой5. Силл6. Салбарласан цорго7. Галт уулын үнснээс үүссэн давхрагууд8. Хажуу 9. Галт уулын лааваас үүссэн давхрагууд10. Хоолой11. Паразит тогоо12. Халуун лаавын урсгал13. Хавхлага14. Тогоо15. Үнс

left Галт уул (латин.Vulcanus, англи. volcano, орос. Вулкан) газрын гүнээс халуун лаав (магм буюу хайлмал чулуу) газрын гадаргууд гаргаж тогоо үүсгэдэг геологийн бүтэц юм. Галт уулууд нь ихэвчлэн тектоникийн плитүүдийн ойртох ба холдох зааг, эх газрын рифтийн бүсүүдэд үүснэ. 

Галт уулын дэлбэрэлт нь нэгэн төрлийн байгалийн гамшигт тооцогдох ба доорхи байдлаар байгаль ба хүнд сөрөг нөлөө үзүүлнэ. 

Галт уулын дэлбэрэлтээр халуун лааваас гадна усны уур (H2O), нүүрстөрөгчийн давхар исэл (CO2), хүхрийн давхар исэл (SO2), хлорт устөрөгч (HCl), фторт устөрөгч (HF), үнс их хэмжээгээр агаар мандал руу (ихэвчлэн стратосфери рүү, 16-32 км хүртэл өндөрт) цацагдана. Эдгээрээс хамгийн муу нөлөөтэй нь хүхрийн давхар исэл бөгөөд, уг исэл агаарт хүхрийн хүчил (H2SO4), улмаар маш жижиг ширхэгтэй сульфат тоосонцор болон хувирна. Уг тоосонцор нь нарнаас ирэх дулааны энергийг буцаан ойлгох ба томоохон хэмжээний галт уулын дэлбэрэлийн дараа (1-3 жилийн турш) агаарын дундаж температур багасдаг (хүйтэрдэг) байна. Үүнээс гадна сульфатын тоосонцор нь стратосфери дэх хлор, азотын химийн шинж чанарыг өөрчлөн, хлорийн исэл (ClO) үүсгэх ба уг исэл нь озоныг (O3) устгана. Хлорт устөрөгч (HCl), фторт устөрөгч (HF) нь борооны дуслуудад уусан, богино хугацаанд хүчиллэг бороо болно. Агаарт цацагдсан үнс нь хэдэн өдөр, эсвэл хэдэн долоо хоногийн дотор агаар мандлаас газрын гадаргуу руу бууна. Галт уулын дэлбэрэлтээр их хэмжээний хүлэмжийн хий - нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгарна.

Галт уул судлал- галт уул судалдаг шинжлэх ухааныг хэлнэ, галт уул судлаач гэж галт уул судалдаг эрдэмтэнг хэлнэ. 

 Гадаад холбоос 

 Smithsonian Institution - Global Volcanism Program
 Volcanic and Geologic Terms from Volcano World
 Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
 Glossary of Volcanic Terms from USGS
 How Volcanoes Work by Tom Harris
 How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
 Volcano Live - John Seach
 Volcanic Materials Identification
 Erupting Volcano - Pyroclastic Flow - Video
 Natural Disasters - Volcano Great research site for kids.
 Google Video: Erupting Volcano
 University of Washington Libraries: Digital Collections: