Төв аймаг

Төв аймаг нь Монгол Улсын төв хэсэгт төвлөрөн байршиж, улсын нийслэлийг нутаг дэвсгэртээ багтаан оршдог аймаг. Засаг захиргааны төв нь Зуунмод хот юм.

 Газар зүй 
Төв аймаг Монгол Улсын дорнод төв хэсэгт 74,042.37 км² газар нутагтай. Дундаа Улаанбаатар нийслэлийг хүрээлж, бусад гадна талаараа Хэнтий, Говьсүмбэр, Дундговь, Өвөрхангай, Булган, Сэлэнгэ зургаан аймагтай хиллэнэ. 
 Газрын тогтоц 
Далайн түвшнээс дээш дунджаар 1200-1500 м өргөгдсөн. Хэнтийн нуруу, Заамарын нуруу, Зоргол хайрхан, Хустайн нуруу зэрэг уулархаг гадаргуутай. Асралт хайрхан (2800 м), Богд хан, Батхаан зэрэг уулс бий. 

Нутаг дэвсгэрийн 16.4 % ой мод, 36.5 хувийг хээрийн бүс эзэлдэг. 

Газар зүйн байршлаар Хангай, Хэнтийн уулархаг, Дорно Монголын талархаг бүсэд багтана. 

Нутгийн хойд хэсгийн уулын өргөн хөндийнүүд нь газар тариаланд тохиромжтой хүрэн бор хөрстэй, өмнөд хэсэг нь гүвээ толгод бүхий тал хээр газар юм.

 Ус мөрөн 
Хэрлэн, Туул зэрэг том жижиг 30 гаруй голтой. Жанчивлан, Цайдам, Цахир зэрэг бүрд нууруудтай.

 Амьтан ургамал 
230px|thumb|left|Сэлбэ голын эхэн. Майхан толгой
Аймгийн нутгийн өмнө ба баруун хэсгээр хээр талын хүрэн, цайвар хүрэн хөрстэй, зүүн хойд хэсгээр нь ам хөндийн бараан хөрс, уулын ой, нугын саарал хөрс тархжээ. 

Хангай, Хэнтийн салбар уулсад хуш, шинэс, улиас, бургас, нарс, яшил, яргай зэрэг янз бүрийн модтой, өрөл, мойл, үхрийн нүд, нохойн хошуу зэрэг жимс, сонгино, хөмөл, таана, мангир, халиар, гичгэнэ, мөөг зэрэг хүнсний ургамал, чихэр өвс, чацаргана мэтийн ховор болон дэгд, бадаана, таван салаа, тарваган шийр, алтан гагнуур зэрэг эмийн ургамал ургана.

Төв аймагт буга согоо, хандгай, аргаль угалз, хойлог, хун зэрэг 16 зүйлийн дархан цаазат амьтдаас гадна хэрэм, тарвага, үнэг, хярс, гахай, баавгай, шилүүс зэрэг агнуурын ач холбогдолтой 30 гаруй төрлийн араатан, жигүүртэн бий.

 Хүн ам зүй 

Төв аймаг 2010 онд 83,838 мянган оршин суугчтай байсан бол 2025 онд 93,183 хүнтэй болж өссөн байна. 

+ Аймгийн хүн амын тоо. 1941-2014 онАймгийн суурин хүн амын тоо 1941  1950  1961  1970  1980  1990  1992 он  2000  2010  2014 66,248   49,106   53,619   64,972   79,680   103,943   112,855   99,268   83,838   90,049

Аймгийн төв Зуунмод хот буюу Зуунмод сум 13339 хүнтэй, Батсүмбэр (6913), Заамар (6568) сум харьцангуй олон хүнтэй бол Аргалант (1371), Баянцагаан (1401) харьцангуй цөөн оршин суугчтай байна. 

Хүн амын 16 хувь хот газар (Зуунмод), 84 хувь хөдөө амьдардаг. Бичиг үсэг мэддэг —  97.5 хувь.http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/Aimag%20XAOCT2.pdf Төв аймгийн хүн амын тоон үзүүлэлт - 2010 он.

 Ард түмэн 
Төв аймгийн хүн ардын 99.8 хувь Монгол улсын иргэн, 98.2 хувь монгол үндэстэн, 94.2 хувь халх ястан байна.

Монгол хэлээр хэлэлцэнэ. Дийлэнх олонх нь Бурхан буддын шашин, тодруулвал шарын шашин шүтдэг.

 Төв аймгийн ард түмэн (1989, 2000 оны тооллого)Census 2000 Töv aimag official report  Яс үндэс   Хүн ам  1989 тоол.  Эзлэх хувь 1989 тоол.  Хүн ам  2000 тоол.  Эзлэх хувь 2000 тоол. Халх ястан  94,773  94.6%93,604 94.2%   Казах үндэстэн  2,167  2.2%1,065 1.1%   Буриад ястан  590  0.6%856 0.9%   Дөрвөд ястан  727  0.7%770 0.8%   Баяд ястан  317  0.3% 7450.8%   Урианхай ястан  420  0.4%524 0.5%   Тува ястан  269  0.23%500 0.5%   Захчин ястан  160  0.2% 202  0.2% Өөлд ястан  61  0.1%171   0.2% Бусад ястан  420  0.4%614 0.6%   Гадаадын иргэн  179  0.2% 217  0.2% Нийт хүн ам  100,088  100% 99,266100%  

 Нутгийн хуваарь 
Төв аймаг дараах 27 сум, 97 багт хуваагдана.

 Алтанбулаг сум /Төв аймаг/
 Аргалант сум /Төв аймаг/
 Архуст сум /Төв аймаг/
 Батсүмбэр сум /Төв аймаг/
 Баян сум /Төв аймаг/
 Баяндэлгэр сум /Төв аймаг/
 Баянжаргалан сум /Төв аймаг/
 Баян-Өнжүүл сум /Төв аймаг/
 Баянхангай сум /Төв аймаг/
 Баянцагаан сум /Төв аймаг/
 Баянцогт сум /Төв аймаг/
 Баянчандмань сум /Төв аймаг/
 Борнуур сум /Төв аймаг/
 Бүрэн сум /Төв аймаг/
 Дэлгэрхаан сум /Төв аймаг/
 Жаргалант сум /Төв аймаг/
 Заамар сум /Төв аймаг/
 Зуунмод сум /Төв аймаг/
 Лүн сум /Төв аймаг/
 Мөнгөнморьт сум /Төв аймаг/
 Өндөрширээт сум /Төв аймаг/
 Сүмбэр сум /Төв аймаг/
 Сэргэлэн сум /Төв аймаг/
 Угтаалцайдам сум /Төв аймаг/
 Цээл сум /Төв аймаг/
 Эрдэнэ сум /Төв аймаг/
 Эрдэнэсант сум /Төв аймаг/

+ №Сумын нэр(хотыг тодоор)БагийнтооХүн амын тооцооТалбай(км²)Юрий Кручкин. «Монголия. Географическая энциклопедия». Улан-Батор, 2009.  2000Төв аймгийн статистикийн хэлтэс.  2005Төв аймгийн статистикийн хэлтэс.  2011Төв аймгийн статистикийн хэлтэс.  2022 1  Алтанбулаг  4  3,452 3,144  2,996  3,264  5,668 2  Аргалант  2  1,929 1,881 1,577  1,612  1,210 3  Архуст  2   829 1,563 1,236  1,313  829 4  Батсүмбэр  4  6,534 6,310 6,789  7,084  2,227 5  Баян  3   2,309 2,064 2,002  1,975  2905  6  Баяндэлгэр  2   1,801 1,173 1,321  1,596  1,469 7  Баянжаргалан  3   1,786 1,573 1,531  1,626  2,376  8  Баян-Өнжүүл  3  2,771 2,539 2,088  2,159  4,790 9  Баянхангай  2   1,634 1,524 1,406  1,402  1,039  10  Баянцагаан  5   2,787 2,349 1,801  1,868  6,474 11  Баянцогт  3 2,323 1,928  1,820  1,6831,050 12  Баянчандмань  3 3,243 3,286 3,783  4,172 613 13  Борнуур  4 4,288 4,480 4,854  4,9111,140 14  Бүрэн  5 3,685 3,266 3,012  2,9383,757 15  Дэлгэрхаан  3 2,438 1,993 1,663  1,8182,168 16  Жаргалант  45,921 5,740  6,296  6,7281,868 17  Заамар  46,053 5,923  5,280  5,8022,803 18  Зуунмод  614,771 14,692  15,277  17,21519 19  Лүн  33,765 2,572  2,609  2,4932,501 20  Мөнгөнморьт  32,174 1,909  2,065  2,2256,731 21   Өндөрширээт  42,553 1,893  1,833  2,0402,712 22   Сүмбэр  21,980 1,581  1,740  1,698423 23   Сэргэлэн  52,233 1,816  2,016  2,0033,768 24   Угтаалцайдам  33,389 2,400  2,527  2,5991,548 25   Цээл  53530 2444  2508  2,6321,664 26   Эрдэнэ  53345 3442  3736  3,8908,039 27   Эрдэнэсант  55605 5006  4511  4,4352,944 Аймгийн дүн   97 98,362 88,491 88,277  93,181  74,042 

 Түүх 

Төв аймгийн нутаг дэвсгэр нь Манжийн эрхшээлийн үе, Богд Хаант Монгол Улсын үед халхын Түшээт хан аймгийн нутаг байв.

Монгол улс тусгаар тогтносны дараа 1923 оны 10 сард «Богд хан уулын аймаг» хэмээгдсэн ба Төв аймгийн Лүн сумын нутаг Өвөр долоод гэдэг газар засаг захиргааны төвөө барин суусан ба энэ үеийг Төв аймаг үүсэн байгуулагдсан он болгон тэмдэглэдэг. 

1923 онд Богд хан уулын аймаг 21 хошуу 82 сум, 1227 арваныг багтаав байв.

1931 онд аймгийн нэрийг «Төв» хэмээв. Төв аймгаас үе үе сумыг хөрш аймгуудад таслан өгч байсан бөгөөд 1933 онд 36 сум, 312 багтай байсан бол дараа 1944 болоход 22 сумтай үлджээ.  

1931-ээс 1942 оныг хүртэл засаг захиргааны төв нь Улаанбаатарт байсан ба 1942 онд Богд хан уулын өвөр Зуун модны ам, Манзушир хутагтын сүмийн хажуу дахь сэрүүн дэнжэд шилжүүлэн гэр барьжээ. 1966 оноос Зуунмод хотын зэрэг авчээ.

1992 оноос хойш Төв аймаг 27 сумтай байна. Үүнд энгийнээр Зуунмод хот буюу засаг захиргааны нэрээр Зуунмод сум багтаж байгаа. 

 Засаг дарга нар 
 Дархан чин ван Пунцагдорж (1923-1924)                                                
 Нагнаадоржийн Санжаажамц (1924-1932)                                              
 Годонгийн Шагдар (1932-1934)    
 Жадамбын Цэрэннадмид (1935-1938)                                                     
 Дольсүрэнгийн Өлзийт (1938-1940)                                                         
 Сономпилын Бямбаа (1940-1942)                         
 Пунцагийн Лувсангомбо (1942-1944)                                                    
 Цэвээний Гомбосүрэн (1944-1945)                                                        
 Чимэдбалжирын Адъяа (1945-1946)                                                      
 Цагааны Ёндонжамц (1946-1947)                                                 
 Сэдэдийн Түвдэн (1947-1951)                                                                
 Зандраагийн Жамъяандампил (1951-1952)                                         
 Жүгдэрийн Чойдог (1952-1954)
 Янживын Бадамжав (1954-1959)
 Цэнджавын Жамсран (1959-1974)
 Човдоронгийн Дашдэмбэрэл (1974-1985)
 Жамбын Гомбожав (1985-1991)
 Сандагийн Гончиг (1991-1996)
 Пүрэвдоржийн Цэрэн /үүрэг.гүйц./ (1996-1997)
 Цэгмэдийн Батболд (1997-2000)
 Мондооны Мэндбилэг (2000-2004)
 Цэдэвдоржийн Энхбат (2004-2012)
 Доржийн Баярбат (2012-2016)
 Жигжидийн Батжаргал (2016-2020)
 Дэмбэрэлийн Мөнхбаатар (2020- )

 Аж ахуй 
 Дэд бүтэц 
Аймгийн нутаг дэвсгэрт Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот байрладаг, харилцаа холбоо, авто, төмөр зам зэрэг үйлдвэрлэлийн дэд бүтэц харьцангуй сайтай. Сүүлийн жилүүдэд Япон, Өмнөд Солонгос, Хятад, Герман зэрэг улсын муж, хотуудтай тогтоосон харилцаа улам хөгжиж байна. 

 Аж үйлдвэр 
Чулуун нүүрс, төмрийн хүдэр, хар тугалга, гянтболд, усан ба утаат болор, жонш, оюу, номин, гятгануур мана, цагаан тугалга зэрэг ашигт малтмалтай.

 Алдар гавьяатан 
Төв аймгаас Монгол улсын төр нийгэм, урлаг соёл, спорт, эрдэм ухаан, ажил хөдөлмөрийн салбар салбарын алдар цуутан төрөн гарчээ.

Үүнд Монгол улсын баатар - 4, хөдөлмөрийн баатар - 55,  ардын зүтгэлтэн - 23,  төрийн шагналт - 13, салбар салбарын гавьяат зүтгэлтэн - 200-аад, шинжлэх ухааны акедемич - 6, доктор профессер 150 гаруй, тод манлай уяач -3, манлай уяач -20, улсын аварга цолтой бөх -3, улсын цолтой бөх - 60 гаран байна.

 Улсын баатар  
 Дуламдоржийн Самдан (1918-1939) — Борнуур
 Бутачийн Цог (1912-1989) — Алтанбулаг
 Пунцагийн Шагдарсүрэн (1918-2019) Баян-Өнжүүл 
 Ундрахын Доржпалам (1921 онд төрсөн) Эрдэнэсант

 Хөдөлмөрийн баатар 
№Овог нэрАймагСумОгноо Тушаалын дугаарҮндсэн захиргаа1Пэрлэнлэйн Пашка                                                                     Төв                             Архуст                     1976-12-22. №270                              ЗА Сонгино                                           2Долгорын Дулам  ТөвБатсүмбэр1961-01-11. №10ӨВ Дөлгөөн3Банзарын Төмөрдорж  ТөвБатсүмбэр1971-07-02.№133.4Цэрэндоржийн Хорлоо  ТөвБатсүмбэр1981-06-26.№185.5Хярваагийн Амармэнд  ТөвБатсүмбэр1985-07-17.№158.6Пунцагийн Оюун  ТөвБатсүмбэр1986-04-03.№78.7Ядамын Должинжав ТөвБатсүмбэр1971-07-02.  №133ХӨ Цагаан-Уул8Жорхоодойн Пүрвээ ТөвБатсүмбэр1983-07-08. №17ХӨ Рэнчинлхүмбэ9Дугарын Дарамжав ТөвБатсүмбэр1966-03-10.  №45ХӨ Бүрэнтогтох10Нямхайнямбуугийн Намжиг ТөвБаяндэлгэр1976-06-07. №110/Ар Өндөр-Улаан11Найдангийн Дэмбэрэлдорж ТөвБаянзүрх1963-07-03.№133.12Намбарын Лхагвадорж ТөвБаянзүрх2005-07-08.№04.13Балдангийн Ажваа ТөвБаян-Өнжүүл1973-07-07.№149.14Мөнхий Даш ТөвБаянцагаан1991-07-03.№134.15Самбуугийн Наранцэцэг ТөвБаянцогт1991-07-03.№134.16Сономын Бадамсүрэн ТөвБорнуур1961-01-11. №12Булган Хантай17Гүндийн Чунаг ТөвБорнуур1986-04-03. №78Ховд Дарви18Маахүүгийн Чимгээ Төв Борнуур1985-05-20. №120ГА Чандмань19Дашбалжирын Намсрай ТөвБорнуур 1969-03-12.№70.20Агваандоржийн Авирмэд ТөвБүрэн1959-07-10.№117.21Жамсрангийн Самбуу ТөвБүрэн1965-06-26.№135.22Гомбожавын Гомбосүрэн ТөвБүрэн2001-11-21.№81,23Самбын Балдорж ТөвДэлгэрхаан1991-05-07.№80.24Цэрэндашийн Цэрэн-Очир ТөвЖаргалант1959-07-10.№118.25С. ГомбоТөвЖаргалант196126Сономын Цагааншүхэрт ТөвЖаргалант1961-01-11. №08АР. Эрдэнэбулган27Бүрэнхүүгийн Жанчив ТөвЖаргалант1962-11-28. №197ЗА Чандмань28Чимэг-Очирын Шаравдорж ТөвЖаргалант1963-07-03.  №127Увс Зүүнхангай29Дарийн Аръяа ТөвЖаргалант1967-11-18.  №154СҮ Мөнххаан30Мижидийн Чойжамц ТөвЖаргалант1974-02-08.  №38АР Цэнхэр31Өлзий-Утасын Жадамбаа ТөвЖаргалант1974-02-08.  №38АР Цэнхэр32Осорын Галт ТөвЖаргалант1989-11-11. №178УБ33Мижидийн Бачраа ТөвЖаргалант1991-07-03. №134АР Цэнхэр34Намжилжавын Дашням ТөвЖаргалант1976-06-07.  №109ГА Шарга35Цэвээний Сандагдалай ТөвЖаргалант1961-01-11. №11Дорнод36Натарын Батдорж ТөвЖаргалант1962-05-11 №93ЗА Тэлмэн37Чойжинжавын Дугарсүрэн ТөвЖаргалант1974-02-08.№38.38Гомбосүрэнгийн БатмөнхТөвЛүн1989-11-11.№178.39Жамъяндоржийн СүрэнхүүТөвСэргэлэн1981-07-09.№232.40Чойжамцын БаярааТөвУгтаал1984-03-22.№85.41Гончигжавын АлтанхүүТөвУгтаал1971-07-02.  №133ХО Жаргалант42Бэгзийн БатчулуунТөвУгтаал1976-01-28.  №11БХ Хүрээмарал43Лувсанжамцын ЦогзолмааТөв Угтаалцайдам200344Намсрайн НацагдоржТөвЭрдэнэ1961-11-14.№289.45Гиваагийн СодномдагваТөвЭрдэнэсант1967-10-16.№138.46Пунцагдоржийн БазаррагчааТөвЭрдэнэсант1976-06-07.№111.47Тангадын СүрэнхүүТөвЭрдэнэсант1979-12-01.№368.48Готовын АмаржаргалТөвЭрдэнэсант1990-11-19.№41.49Жигжидийн МөнхбатТөвЭрдэнэсант1994-07-07.№75.50Тэрбишийн ЛувсанцэрэнТөвЭрдэнэсант1993-07-05.№25.ТӨ Баян-Өнжүүл51Цогбаярын БатдэлгэрТөвЭрдэнэсант1988-05-16.№7152Рахметын ЧакийТөвИх Хайран1971-07-02. №133БӨ Сагсай53Сүрэнжавын НадмидТөвГачуурт1971-07-02. №133/ЗА Тосонцэнгэл54Гааданы ЗинаТөвГачуурт1971-07-02. №133Увс Зүүнхангай55Данзаннямын ДаваахүүТөвБаянцагаан2013.02.09

 Бусад алдартан  

Спорт:
 Должингийн Дэмбэрэл – байт харваач
 Агваансамдангийн Сүхбат - бөх
 Дагвацэрэнгийн Хадбаатар - бөх
 Өлзийсайханы Эрдэнэ-Очир - бөх
 Пэлжидийн Бат-Очир - бөх
 Лувсанмөрийн Чимэд - бөх
 Самдангийн Оргодол - бөх
 Лувсанчимэдийн Сосорбарам - бөх
 Пүрэвийн Дагвасүрэн - бөх
 Цэдэнжавын Лхамжав - тэшүүрчин
 Дашзэвэгийн Намжилмаа - хөнгөн атлетикч
 Цэрэнжанхарын Шаравжамц - сагсан бөмбөгч
 Данзандаржаагийн Онон - уяачУрлаг:
 Дамбын Хоролсүрэн - дуучин
 Аюурзанын Долгор - дуучин
 Пунцагийн Бадарч - яруу найрагч
 Бавуугийн Лхагвасүрэн - яруу найрагч
 Дөнгөтийн Цоодол - яруу найрагч
 Шаравын Сүрэнжав - яруу найрагч
 Билэгийн Дамдинсүрэн - хөгжмийн зохиолч
 Зундуйн Цэндээхүү - жүжигчин
 Дамбын Дамдинсүрэн - жүжигчин
 Аюурзанын Очирбат - жүжигчин
 Доржийн Цэрэндулам - жүжигчин
 Гомбын Мягмарнаран - жүжигчин
 Гарамын Долгорсүрэн - бүжигчин
 Гомбын Мягмарнаран - жүжигчин

Улс төр, нийгэм:
 Манзушир хутагт Цэрэндорж - лам
 Дэмбэрэлийн Чойжамц - Хамба лам
 Ганхүүгийн Пүрэвбат - Бүрханч лам
 Догсомын Бодоо - улс төрч
 Дарамын Төмөр-Очир - улс төрч
 Гомбын Миеэгомбо - эдийн засагч
 Миэгомбын Энхболд- улс төрч

 Мөн үзэх 
 Цайдам нуурын нүүрсний орд 

 Цахим холбоос 

 Төв аймгийн статистикийн хэлтэс

 Эх сурвалж 


Ангилал:Монголын аймаг