Үндэсний бөх

Бөх нь Монголд олон зууны үүдэлтэй үндэсний спортын нэг юм.

 Түүх 
Дундговь аймгийн Өлзийт сумын Дэл хөнжлийн ууланд монгол бөхийн барилдаанаар наадам хийж байсан хадны зураг олдсон байна. Энэ зураг хүрлийн үеийн дурсгалд холбогдож байгаагаас үзэхэд 7,000- 11,000 жилийн өмнөх үед хамаарах ба хамгийн багаар бодоход 7,000 жилийн өмнө монгол бөх байсан гэсэн үг юм.

 Мэх 
Монгол бөхийн мэхний талаар эрдэмтэн судлаач нар янз янзаар бичдэг бөгөөд хамгийн багаар бодоход үндсэн 45 мэхтэй байдаг:
Ачих
Бусгах
Гуд татах
Гуядах
Дугтрах
Дунгуйлдах
Дүүгүүрдэх
Дэгээдэх
Ёврох
ЗайлахМордох
Мурих
Мушгих
Орох	
Өлмийдөх
Өмсөх
Өсгийдөх
Өхийлдөх
Салтаадах
СувлихСуйлах

Тавхайдах
Тахимдах
Тойгдох
Томох
Тонгорох
Тохох
Тумбарайдах
Үүзэл суухайҮүрэх
Хавирах
Хавсрах
Хайчлах
Харцагадах
Хадуудах
Хасуйдах
Хонгодох
Хөмрөх
ХөнтрөхХутгах
Чөмөгдөх
Эгэм дэх
Этэх 
Хөл авах
Шахаж татах
Сээрэн дунгуй
Давуулж гуядах
Хөл авч дэрлэх
зэрэг байх ба нарийн ялгамжаат хувилбарын тоо гэвэл барагдашгүй олон байна. Зарим баримтад 666 мэхтэй ч гэж дурддаг. Мэхийг бас дан мэх, давхар мэх, угсраа мэх, хариулт мэх гэж ангилдаг.

 Цол 

Монгол бөхийн цол нь одоогийн мэдэгдэж байгаагаар ойролцоогоор 1,600-гаад жилийн түүхтэй ажээ.

11-р зууны сүүлчээс эхлэн бөхчүүдэд харцага, бүргэд, гарьд, шонхор зэрэг жигүүртэн амьтны нэрээр, 12-р зууны дунд үеэс тулгат, шандас гэдэг цол нэмэгдэн олгогдож байжээ. 13-р зууны дундаас одоогийн хэрэглэж байгаа начин заан, арслан аварга зэрэг нэрээр наадамд шөвгөрсөн бөхчүүдэд цол олгох болжээ.

2005 онд батлагдсан Үндэсний баяр наадмын тухай хуулиар Улсын наадамд 5 давбал Улсын начин, 6 давбал Улсын харцага, 7 давбал Улсын заан, 8 давбал Улсын гарьд, 9 давбал Улсын арслан, 10 давбал (Тэгш ойгоор) Улсын аварга, Улсын Арслан цолтон түрүүлбэл эсхүл 9 давбал Улсын аварга, Улсын Аварга цолтон түрүүлбэл Даян аварга, Улсын Даян Аварга цолтон түрүүлбэл Дархан аварга цол олгодог болсон. Мөн аймгийн наадамд 5 давбал Аймгийн начин, 6 давбал Аймгийн харцага, 7 давбал Аймгийн заан, 8 ба түүнээс дээш давбал Аймгийн арслан, Аймгийн арслан цолтон түрүүлбэл Аймгийн хурц арслан цол олгоно.

 Цолны чимэг 
Монгол бөхийн цолны чимэг нь 18-р зууны үед үүссэн бөгөөд Монгол бөхийн хөгжлийн явцад ижил цолтнууд ихэд олширсноор тэдгээрийг хооронд нь ялган амжилтаар нь дээрээс нь доош эрэмбэлж, хөгжлийнхөө эхний шатанд тухайн бөхийн чанаруудыг харгалзан олгож эхэлжээ.

Тухайлбал:

Улсын начин дахин 5 давж начин цолоон баталвал "өсөх идэр начин", Улсын харцага дахин 6 давж харцага цолоон баталвал "үнэн зоригт харцага", Улсын заан дахин 7 давж заан цолоон баталвал "саруул сайжрах заан", Улсын гарьд цолтон дахин 8 давж гарьд цолоон баталвал "үлэмж бадрах гарьд".. чимэгийг тус бүр авч, цол ижил ч чимэггүй бөхчүүдийнхээ хамгийн дээр бичигддэг байна.

 Бөхийн өмсгөл 
Монгол бөхийн зодог нь цэнхэр байдаг нь өнгөний хувьд мөнх хөх тэнгэрийг бэлгэдэж улаан шуудаг нь Монгол бөхийн гал голомт тасрахгүй үргэлжид бадамлаж байхыг бэлгэджээ. Түүхийн зарим үед монгол бөхийн зодог шуудаг нь шашны янз бүрийн номлол бэлгэдлийн тогтолцооны өөр өөр хэв шинжээс хамаарч харьцангуй ондоо өнгөөр хийгдэж ашиглагдаж байсан байна.

1921 оноос улаан зодог, хөх шуудгийг хэрэглэх болсон нь хувьсгалт үзэл санааг дээдлэх үйл болон тайлбарлагдаж эрхэмлэгдэх болжээ.

Мөн өөрөөр тайлбарлавал: 

Монгол бөхийн өмсгөл нь Монгол улсын үндэсний бөхийн сүр жавхааг илтэн харуулсан гоо үзэмж, төгс утга бүхий эдлэл юм. Өмсгөл нь барилдааны эрхэм ёсыг гүйцэтгэх мэхийн барьц хангах бөхчүүдийн хүдэр бие галбирыг харуулах барилдааны арга бүхий бүтээлийн нэг төдийгүй, барилдаагүй цагт өнгийг нь дотор нь хийж эвхэн хүндэтгэлтэй байранд нандигнан хадгалдаг жамтай. Монгол бөхийн өмсгөлд, дөрвөн талт жанжин малгай, зодог шуудаг,  нөмрөг, ээтэн хоншоортой монгол гутал орно.Мөн Монгол бөхийн зодог шуудагийг ёс жудагтай гамтай хэрэглэнэ ширээсэн оёдлоор оёно

 Алдар цолтой бөхчүүд 

1921 оноос хойш буюу орчин цагт хамгийн өндөр амжилт үзүүлсэн тамирчин бол Дархан аварга Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ бөгөөд улсын баяр наадамд нийт 11, мөн Монголын Нууц Товчооны 750 жилийн ойн даншигт түрүүлсэн амжилт үзүүлжээ. Дархан аваргууд болох Хорлоогийн Баянмөнх 10 түрүү, Бадамдоригийн Түвдэндорж 7 түрүү, Жигжидийн Мөнхбат 6 түрүү, Дарийн Дамдин 5 түрүү, Дашдоржийн Цэрэнтогтох нар 4 түрүү, мөн дархан аварга Гэлэгжамцын Өсөхбаяр 4 түрүү, бас монгол улсын 10 дахь дархан аварга Намсрайжавын Батсуурь 4 түрүү, дархан аварга Агваансамдангийн Сүхбат 3 түрүү авсан өндөр амжилтуудыг үзүүлжээ.

1990 оноос хойших улсын наадмын тойм 

2025Энхтүвшиний БатмагнайНямдоржийн ӨсөхбаярНамсрайжавын БатсуурьПүрэвийн Бүрэнтөгс2024Намсрайжавын БатсуурьБаярсайханы ОрхонбаярПүрэвийн БүрэнтөгсДоржхандын Хүдэрбулга2023Мягмарын Бадарч*Цэдэнсодномын Бямба-ОтгонНамсрайжавын БатсуурьОргихын Хангай2022Оргихын ХангайБаярсайханы ОрхонбаярНамсрайжавын БатсуурьПүрэвийн Бүрэнтөгс2020Пүрэвийн БүрэнтөгсНамсрайжавын Батсуурь*Баатархүүгийн ПүрэвсайханМягмарын Бадарч2019Энхтөгсийн Оюунболд*Намсрайжавын БатсуурьБатнасангийн ГончигдамбаЦэдэвийн Содномдорж2018Намсрайжавын БатсуурьЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаСүхбаатарын МөнхбатНэгдэлийн Жаргалбаяр2017Цэдэвийн СодномдоржӨлзийтогтохын Бат-ОршихНэгдэлийн ЖаргалбаярНайдангийн Түвшинбаяр2016Чимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаРенчинбямбын Пүрэвдагва Гунаажавын Эрхэмбаяр Намсрайжавын Батсуурь 2015Энхтөгсийн ОюунболдПүрэвийн БүрэнтөгсЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаБатнасангийн Гончигдамба2014Намсрайжавын БатсуурьШирбазарын ЖаргалсайханЧимэдрэгзэнгийн СанжаадамбаНямдоржийн Ганбаатар2013Гунаажавын ЭрхэмбаярБатнасангийн ГончигдамбаБатзоригийн БатмөнхСүхбаатарын Мөнхбат2012Пүрэвийн БүрэнтөгсДамбийн РагчааХадбаатарын МөнхбаатарГунаажавын Эрхэмбаяр2011Сүхбаатарын МөнхбатГунаажавын ЭрхэмбаярЖанцангийн Бат-ЭрдэнэМахгалын Баяржавхлан2010Батжаргалын ГанбатГэлэгжамцын ӨсөхбаярДамбийн РагчааХадбаатарын Мөнхбаатар2009Гэлэгжамцын ӨсөхбаярДоржпаламын ГанхуягХадбаатарын МөнхбаатарМөнхсайханы Өсөхбаяр2008Доржпаламын ГанхуягНямдоржийн ГанбаатарБаттулгын СоронзонболдБатжаргалын Ганбат2007Хадбаатарын МөнхбаатарИшдоржийн ДоржсамбууБолдын СайнбаярМахгалын Баяржавхлан2006Долгорсүрэнгийн СумъяабазарДагвадоржийн АзжаргалГэлэгжамцын ӨсөхбаярБадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ2005Гэлэгжамцын ӨсөхбаярДолгорсүрэнгийн СумъяабазарХадбаатарын МөнхбаатарЦэдэвийн Мягмарсүрэн2004Агваансамдангийн СүхбатБаянмөнхийн ГантогтохДолгорсүрэнгийн СумъяабазарЦэдэндамбын Цэрэнпунцаг2003Гэлэгжамцын ӨсөхбаярДолгорсүрэнгийн СумъяабазарБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэАгваансамдангийн Сүхбат2002Гэлэгжамцын ӨсөхбаярБаянмөнхийн ГантогтохБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэАгваансамдангийн Сүхбат2001Агваансамдангийн СүхбатБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэГэлэгжамцын ӨсөхбаярЦэдэндамбын Цэрэнпунцаг2000Агваансамдангийн СүхбатБаянмөнхийн ГантогтохБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэГэлэгжамцын Өсөхбаяр1999Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДолгорсүрэнгийн СумъяабазарБатжаргалын ГанбатГэлэгжамцын Өсөхбаяр1998Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДолгорсүрэнгийн СумъяабазарЦэдэндамбын ЦэрэнпунцагОдвогийн Балжинням1997Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэАгваансамдангийн СүхбатЦэдэндамбын Цэрэнпунцаг1996Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэДолгорсүрэнгийн СумъяабазарОдвогийн Балжинням1995Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэОдвогийн БалжиннямГэлэгжамцын Өсөхбаяр1994Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэОдвогийн БалжиннямЦэдэндамбын Цэрэнпунцаг1993Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэОдвогийн БалжиннямЦэдэндамбын Баярсайхан1992Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДуламжавын Мөнх-ЭрдэнэПунцагийн СүхбатДүгэржавын Хишигдорж1991Одвогийн БалжиннямПунцагийн СүхбатХорлоогийн БаянмөнхБадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ1990 МНТ 750 жилБадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэХорлоогийн БаянмөнхДамдингийн Баяраа1990Бадмаанямбуугийн Бат-ЭрдэнэДашдоржийн ЦэрэнтогтохЖамбалын ГанболдПунцагийн Сүхбат

Сэргээш илэрсэн тул хүчингүйд тооцогдсон.

 Мөн үзэх 
Үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны жагсаалт
Дархан аварга
Даян аварга
Далай аварга
Улсын аварга
Улсын арслан
Улсын заан
Улсын гарьд
Улсын харцага
Улсын начин 

 Цахим холбоос 

Монгол бөхийн тухай, garid.hiimori.mn


Ангилал:Бөх барилдаан
Ангилал:Монголын спорт
Ангилал:Монголын соёл