Буриад

Буриад (; ) — Оросын Холбооны Улс (ОХУ)-ын 83 субьектын нэг, Бүгд Найрамдах Улс нэг юм. Сибирийн холбооны тойрог, Дорнод Сибирийн эдийн засгийн бүст хамаарна. Буриад улс 351334 мянган км² газар нутаг, 2025 оны байдлаар  971 139 мянган хүн амтай. Нийслэл — Улаан-Үд (411 мянга хүн амтай). Буриад улсын тэргүүн тус улсыг тэргүүлдэг байна.  

Буриад нутаг 17-р зуунаас  Оросын эзэнт гүрний мэдэлд орсон бөгөөд 1923 онд Зөвлөлт Оросын дотор «Буриад Монгол» нэртэй автономит улс үүсэн байгуулагдаж 1958 онд  «Буриад» болгон нэрийг ЗХУ-ын удирдлага өөрчилсөн байна. ЗХУ бутарч ОХУ байгуулагдсан 1992 онд зэрэг нэгээр ахиж ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс (БНБурУ) хэмээх албан нэртэй болсон. 

Орос (65%), буриад (30%), татар зэрэг олон ард нутаглах ба христ, буддын шашин дэлгэрсэн.

Орос, буриад хос хэл бичиг чухалчлан хэрэглэнэ. Орноо 21 аймаг, 2 хотод хуваан захирдаг.

 Нэр 
Оноосон нэрийг кирилл монголоор Буриад, монгол бичгээр  (бурийад), буриадаар Буряад гэх ба буриад монголчууд орон гэсэн үг тодотгож Буряад орон, оросууд -ия дагавар залгаж Бурятия хэмээдэг.

1923 оноос «Буриад Монгол» байсныг 1958 онд ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн шийдвэрээр «Буриад» болгон товчилжээ.

 Газар зүй 
Буриад орон Төв Ази, дорно Сибирь (Шивэр)-ийн өмнө захаар Монголын хээр тал, Сибирийн өтгөн шугуйн хооронд 351,334 км² (Оросын холбооны наян гурван махбодын дунд 15-р том нутаг) эзлэсэн ой мод, уул тал, ус нуур харамгүй бүрдсэн газар оршдог. Орос улсын хил дотроо зүүн талдаа Өвөр Байгалын хязгаартай өргөн зурвасаар, хойгуураа Эрхүү мужтай хиллэж, баруун хойд талаараа Байгал нуураар хүрээлүүлж, баруун талаараа бага шиг зайд Тува оронтой хаяа нийлдэг. Урд талаараа Монгол улсын Сэлэнгэ, Булган, Хөвсгөл аймагтай хил залгадаг. 


Хамгийн нам дор цэг нь далайн түвшнээс дээш 456 м өндөр дэх Байгал нуурын мандал бол, хамгийн өндөр цэг нь хоёр улсын хилийн цэг болсон Соёны ноён оргил Мөнх сарьдаг (3491 м) юм. Энд Зүүн Соёны нуруунаас гадна Хамар даваан, Байгалын, Улаан бургасан, Ахын, Баргажины, Витимийн гэх мэт нуруу, өндөрлөг орон бий.

 Түүх 
Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

Оросууд 1648 онд Баргажинд анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монголыг бүхэлд нь эзэлжээ. Тэр цагт Буриадууд Халхын зүүн гарын умард нутагт хамаарч байв. 16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Орос Улсын худалдаачид, цэргүүд ирж суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд 1666 онд Үд голын хөндийд цайз барьж, Дээд-Үд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожим Зөвлөлтийн үед Улаан-Үд хот гэгдэх болж Буриадын нийслэл болсон юм. 1680-аад оноос Халхын Түшээт ханаас Оросын түрэлтийг эсэргүүцэн байлдаж тэмцэж, хэлэлцэж эхлэв. Энэ үеэр Оростой Зүүнгар хэлэлцэж Халх руу довтолжээ.  Халхууд Орос, Зүүнгартай зэрэг байлдах чадваргүй болсон тул Манжид дүрвэж дагажээ. Энэ нөхцлийг ашиглаж 1689 онд Манж Чин гүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлд шилжсэн байна. Үүгээр Буриадын зүүн нутаг Халхаас алдагдаж, Халх өөрөө Манжид дагав. Ингэж Орос, Манж, Зүүнгар хамжиж Буриадыг Халх монголын нутгаас салгаж авчээ. 
Хожим 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд 1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс Дээд-Үдэд нийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад нэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 онд тус улсын нэрнээс Монгол гэдэг үгийг хасчээ.

1923 онд ЗХУ-ын ЗСБНХОУ-ын бүрэлдэхүүнд "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Буриад Монгол Улс" байгуулагдсан байна. 1927 онд Зөвлөлт засгийг эсэргүүцсэн буриадын ард түмний бослого гарсан боловч ЗХУ цэрэг, зэвсгийн хүчээр цус урсган даржээ. Зэвсэгт бослогоос хойш буриадуудыг нэн ялангуяа боловсролтой хэсгийн эсрэг хэлмэгдүүлэлт эрчимтэй явуулснаар 1929 он гэхэд 35000 хүнийг хэлмэгдүүлсэн баримт байдаг. 

1991 онд ЗХУ задран унаж Оросын Холбооны Улс бий болоход бүрэлдэхүүнд орж байр суурь дээшилж одоогийн эрх хэмжээ, нэрээ олжээ. 

1991 оны 5-р сарын 27-нд ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улс болгож нэрээ өөрчилсөн тус улс нь мөн оны 12-р сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд үлдэж, 1994 онд түүхэндээ анх удаа ардчилсан замаар ерөнхийлөгчөө сонгоход Леонид Потапов хэмээх орос хүн тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна.

 Ард түмэн 
1970 оноос хойш Буриад ястны эзлэх хувь өсч байнаДемоскоп:
 Ястад/он 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2010 Оросууд 52,9 % 72,0 % 74,6 % 76,5 % 72,0 % 69,9 % 67,8 % 66,1 % Буриадууд 43,9 % 21,3 % 20,2 % 19,0 % 23,0 % 24,0 % 27,8 % 30,0 % Украинчууд 0,4 % 2,5 % 1,5 % 1,3 % 1,7 % 2,2 % 0,98 % 0,6 % Татарууд 0,6 % 0,7 % 1,2 % 1,2 % 1,1 % 1,0 % 0,83 % 0,7 %
2010 онд Оросын иргэн Буриадуудын 62.16% нь Буриад улсад оршин сууж байна.

 Орон нутаг 
+ Буриад орны хорин гурван нутгийн үндсэн мэдээлэл№ Нутгийн нэрГазар нутгийнхэмжээ, талбайХүн амын тоо(2012.1.1-ээр)Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 г. Нутгийнтөв Дүүрэг,сумынтоо монгол кирил орос кирил буриад кирил км² ↑↓ хүн ↑↓— хот – бүгд найрамдах улсад шууд харъяалагддаг хот (город республиканского подчинения) (2) —  1 Улаан-Үд хот Город Улан-Удэ Улаан-Үдэ хото 348 22 411,646 1 — 3 2 Хойдбайгал Город Северобайкальск Хойто-Байгал хото  23 24,615 11 — — аймаг – хот суурин, сум хөдөө аль алиныг агуулсан нутаг (муниципальный район) (21) —  3 Ах аймаг Окинский район Ахын аймаг 26012 4 5,401 23 Өрлөг 4 4 Бабант аймаг Баунтовский район Баунтын аймаг 66816 1 9,389 22 Багдарин 9 5 Байгал шадар аймаг Прибайкальский район Байгал шадар аймаг 15472 7 26,904 9 Турунтаево 10 6 Баргажин аймаг Баргузинский район Баргажанай аймаг 18533 6 23,238 13 Баргажин 10 7 Бичүүр аймаг Бичурский район Бэшүүрэй аймаг 6201 17 24,742 10 Бичүүр 18 8 Загарай аймаг Заиграевский район Загарайн аймаг 6605 16 49,513 3 Загарай 20 9 Захаамин аймаг Закаменский район Захааминай аймаг 15320 8 28,016 7 Захаамин 24 10 Зэд аймаг Джидинский район Зэдын аймаг 8600 13 27,450 8 Шивээ 23 11 Муя аймаг Муйский район Муяын аймаг 25,164 5 12,834 21 Таксимо 3 12 Мухаршивэр аймаг Мухоршибирский район Мухар-Шэбэрэй аймаг 4532 19 24,562 12 Мухаршивэр 16 13 Сэлэнгэ аймаг Селенгинский район Сэлэнгын аймаг 8269 14 45,412 4 Галуутнуур 15 14 Тарвагатай аймаг Тарбагатайский район Тарбагатайн аймаг 3300 20 16,657 17 Тарвагатай 10 15 Түнхэн аймаг Тункинский район Түнхэнэй аймаг 11800 12 22,278 14 Хэрээн 14 16 Хабаан аймаг Кабанский район Хабаансхын аймаг 13470 9 59,274 2 Хабаан 19 17 Хиагт аймаг Кяхтинский район Хяагтын аймаг 4684  18 39,240 5 Хиагт 19 18 Хойдбайгал аймаг Северо-Байкальский район Хойто-Байгалай аймаг 53990 2 13,688 20 Доод Ангар 10 19 Хорь аймаг Хоринский район Хориин аймаг 13431 10 18,236 16 Хорь 11 20 Хурамхаан аймаг Курумканский район Хурамхаанай аймаг 12450 11 14,704 19 Хурамхаан 10 21 Хэжэнгэ аймаг Кижингинский район Хэжэнгын аймаг 7871 15 16,154 18 Хэжэнгэ 9 22 Эвлэг аймаг Иволгинский район Эбилгын аймаг 2663 21 39,078 6 Эвлэг 6 23 Яруу аймаг Еравнинский район Яруунын аймаг 30725 3 18,360 15 Нарст 14 Буриад орны дүн 351334 — 971,391 — — 3+254 

 Аж үйлдвэр 
 Уул уурхай, мод боловсруулах, хөнгөн аж үйлдвэр, хонины аж ахуй зэрэг нь тус улсын аж үйлдвэрийн гол салбарууд болно.
 Сибирийн төмөр зам тус улсын нутгаар дайрч өнгөрөх бөгөөд Улаан-Үд нь Монгол улсаар дамжин БНХАУ орох төмөр замын чухал зангилаа болно.

 Зураг 

 Газрын зураг 

 Мөн үзэх 
 Усть-Ордын Буриадын автономит тойрог (хуучнаар)
 Агын Буриадын автономит тойрог (хуучнаар)

 Лавлах бичиг 

 Цахим холбоос 

 egov-buryatia.ru — Засгийн газрын сайт    
 buryatia.org — Буриад ардын сайт   
 buryatia.ru — сонин мэдээний сайт  
 infpol.ru — сонин мэдээний сайт  


Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс
Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Монголын түүхэн улс