Ногай улс

Ногай улс (Ногайн ордны улс) — 15-17-р зуунд Ижил-Урал гол хоёрын хооронд оршсон хант улс байв.

Алтан Ордны улс Крымын, Астраханий гэх мэт олон хэсэг бутарсны нэг нь Ногай улс байсан ба Орост эзлэгдэн мөхжээ. 

Алтан ордныг залгасан улсуудаас Ногайн хант улс эрс ялгарч байв. Ногайн хант улс хүн ам ихтэй өөрөөр хэлбэл хамгийн хүчтэй том армитай. Бусад хант улсууд суурин амьдралд шилжсэн байхад ногайчууд адуун сүрэг олонтой, тоо томшгүй малтай, нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг. Татар, башгир, татар, хархалпак, ногай зэрэг олон үндэстэн ястан тархай нутагласан, төвлөрсөн засаглалгүй. Ногайн хант улс Казаний, Астраханий, Сибирийн хант улс шиг Москватай цэрэг, улс төрөөр сөргөлдөхгүй найрсаг харьцаатай холбоотон байсаар, Орост 1557 онд дагаар оржээ.

Ноёлох ард түмэн нь ногай ястан, тэргүүлэх овог нь мангад (мангуд, түрэгээр мангыт) байв. 

 Нийслэл 
Ногай улсын засаг захиргааны төв Сарайчик (Сарайчиг – бага ордон) хот Яик голын эрэгт байсан. 

Сарайчик 13-р зуунд үүсч Крым, Кавказ, Хархорум, Дайду-Бээжинг холбосон худалдааны замын өртөө байсан. 

Олон довтолгооныг үзсэн энэ балгас 1580 онд Ижилийн казакуудын довтолгоонд үнсэн товрог болжээ. 

 Хан 
 Ногайн ордны хан (1392-1563 онд нэгдмэл байсан үе)
 Едигей, 1392—1412
 Нураддин, 1412—1419
 Мансур, 1419—1427
 Гази, 1427—1428
 Ваккас, 1428—1447
 Хорезми, 1447—1473
 Аббас, 1473—1491
 Муса, 1491—1502
 Йагмурчи-бий, 1502—1504
 Хасан, 1504—1508
 Шейх Мухаммад, 1508—1510, 1516—1519
 Алчагир, 1508—1516
 Агиш, 1521—1524
 Сайид Ахмад, 1524—1541
 Хажи Мухаммад-мирза, 1537—1541
 Шейх-Мамай, 1537—1541, бий 1541—1549
 Юсуф, 1549—1554, ум.1556
 Исмаил, 1557—1563

 Ногайн их ордны хан (1563-1634 онд их, бага гэж бутарсан байсан үе)
 Тинехмат, 1563—1578
 Урус
 Динбай
 Саид Ахмад
 Ураз Мухаммад, 1590—1598
 Дин Мухаммад, 1590—1598, 1598—1600
 Иштерек
 Кучук-мирза
 Йаш Тарак-мирза
 Шай Тарак-мирза
 Каракель Мухаммад-мирза
 Канай, 1622—1634

Ангилал:Хант улс
Ангилал:Түүхэн Татар улс