Газрын тос

Газрын тос  (Petroleum - грек гаралтай, латин үг бөгөөд πετρα - чулуу + ολιον - тос, орос. нефть) нь олон төрлийн нүүрсустөрөгчдөөс тогтох тосон шингэн, шатах ашигт малтмал юм. Алкан нь газрын тосыг бүрдүүлэгч үндсэн нүүрсустөрөгч бөгөөд C5H12 аас C18H38 хүртэлх нэгдэлүүд нь тааралдана. Үүнээс хөнгөн нүүрс-устөрөгчид нь (хийн төлөвт) байгалийн хий, болон тосны хийг, харин хүндүүд нь хатуу төлөвт орших ба нүүрсний үндсэн бүтэц болно. 20, 21-р зууны турш газрын тос нь хамгийн чухал ашигт малтмал юм. 

Газрын тос нь хүхэр, хүчилтөрөгч, азот зэрэг химийн элементүүдийг тодорхой хэмжээгээр агуулна. Ихэвчлэн хар, хар хүрэн өнгөтэй. Газрын тос нь байгаль дээр элстэй холилдон хагас хатуу хэлбэртэй тохиолдож болох ба битум гэж нэрлэнэ (Жишээлбэл, Канадын "Athabasca").

Олборлож буй нийт газрын тосны 84%-ийг эрчим хүчний түүхий эд, үлдэх 16%-ийг химийн үйлдвэрийн түүхий эд болгон хэрэглэж байна. 

Газрын тос нь байгальд, нүх сүвэрхэг чулуулагт агуулагдах ба нөөцийн хэмжээг 1.2 триллион баррель гэж тооцож байна EIA reserves estimates. Дэлхийн газрын тосны хэрэглээ өдөрт 84 сая баррель бөгөөд өнөөгийн хэрэглээний төвшингөөр тооцвол 32 жилийн дараа буюу ойролцоогоор 2039 онд газрын тосны нөөц шавхагдаж дуусна гэж үздэг. 

 Газрын тосны шинж чанар 

 Химийн найрлага 
Газрын тосонд 1000 орчим төрлийн химийн нэгдлүүд агуулагддагаас ихэнх нь шингэн нүүрсустөрөгчид (> 500 буюу массын 80—90%), гетероатомт органик нэгдлүүд (4—5 %), хүхэрт нэгдлүүд (250 орчим), азоттой (>30), болон хүчилтөрөгчтэй (85 орчим) нэгдлүүд, мөн бага хэмжээний ванади ба никельт нэгдлүүд байна. Үүнээс гадна ууссан нүүрсустөрөгчийн хий (C1-C4, 4 % хүртэл), ус (10 % хүртэл), эрдсийн давсууд (голчлон хлорид, 0,1—4000 мг/л түүнээс дээш), мөн мeханик хольцууд болох шавар, элс, шохойн чулуу агуулагдана.

 Нүүрсустөрөгчдийн найрлага 
Парафины нүүрсустөрөгчид (дунджаар 30—35 %, ховороор 40—50 %), нафтены (25—75 %), бага хэмжээний ароматик (10—20, ховор тохиолдолд 35 %) нүүрсустөрөгчид газрын тосыг бүрдүүлнэ. 

 Элементийн найрлага 
Үндсэн элементийн найрлагын хувьд (%): нүүрстөрөгч - 82-87, устөрөгч - 11-14.5, хүхэр - 0.01-6 (ховроор 8 хүртэл), азот - 0.001-1.8, хүчилтөрөгч - 0.005-0.35 (ховроор 1.2 хүртэл) бөгөөд мөн V(10-5 - 10-2%), Ni(10-4 - 10-3%), Cl (хүртэл 2•10-2%) зэрэг нийт 50 орчим химийн элемент агуулна. 

 + Зарим газрын тосны химийн найрлага (%-иар)
 ОрдНягт, г/см3СНSNOҮнс
  Ухтин (ОХУ)0,89785,3012,460,880,14-0,01
  Грозни (ОХУ)0,85085,9513,000,140,070,740,10
  Сурухан (Азербайжан)0,79385,3414,140,03-0,49-
  Калифорни (АНУ)0,91284,0012,700,401,701,20-


 Физик шинж чанар 
Газрын тос нь хар хүрэн, хар өнгөтэй, ногоовтор туяатай дундаж молекул жин нь 220—300 г/моль (хааяа 450—470). Нягт дунджаар 0,82—0,95 г/см³;  0,83г/см³-ээс бага үед хөнгөн, 0,831-0,860 - дунд зэрэг, 0,860 дээш үед - хүнд газрын тос гэж нэрлэнэ (API нягт = (141.5/SG 60 °F-д) - 131.5).

Химийн бүтцээсээ хамаараад газрын тосны хайлах, буцлах температурын хязгаар нилээн өргөн хүрээнд байх ба парафины агуулгаас хамааран царцах температур нь −60 аас + 30 °C байна. Зуурамдлага 1,98 ээс 265,90 мм²/с , дулаан ялгаруулах чадвар 43,7—46,2 Мж/кг байна.

 Ангилал 

Дэлхийн газрын тосны зах зээл дээр газрын тосыг хэд хэдэн төрөл (Benchmark)-д, АПИ (АРI) хувийн жин ("хөнгөн", "дунд зэрэг", "хүнд") болон зууралдлага дээр нь үндэслэн ангилдаг байна. Үүнээс гадна, бага хүхрийн агуулгатай түүхий тосыг "амтат", өндөр агуулга бүхий тосыг "гашуун" гэж хэлэх нь байдаг байна. Учир нь хүхрийн өндөр агуулгатай тосыг хүхрээс нь салгахын тулд урьдчилсан боловсруулалт хийх хэрэгтэй болно. 

Түүхий газрын тосны төрөлүүд:
 Баруун Техас (West Texas Intermediate, WTI) - Хойд Америкаас олборлодог, бага хүхрийн агуулгатай, хөнгөн тос.  
 Брент - Хойд тэнгисийн Брент, Нинианы зэрэг нийт 15 ордуудаас олборлодог тос. "Баруун Техас" төрлийн тосноос арай хүнд, хүхрийн агуулга өндөр. 
 Дубай (Dubai) - Персийн булангийн тос.
 Тапис (Малайз) - Ихэвчлэн зүүн өмнөд Азийн хөнгөн тосыг,
 Минас(Индонез) - зүүн өмнөд Азийн хөнгөн тос,
 ОПЕК - ОПЕК-ийн орнуудын газрын тосны дундаж найрлага

 Олборлох арга 
Газрын тосыг олборлодог үндсэн арга нь цооногоор олборлох бөгөөд, анхдагч олборлолтоор тосны нийт нөөцийн 20% орчимыг гадаргуу дээр гаргаж авна. Тосыг агуулж буй давхраас нь газрын гүнд тодорхой даралтад байх бөгөөд, уг давхраасын даралт болон газрын гадаргуугийн даралтын зөрүүнээс хамааран тос нь газар дээр өөрөө гадны нөлөөгүйгээр оргилон гарна. Үүнийг анхдагч олборлолт гэж нэрлэнэ. Аажмаар давхраасын даралт бууран, тос өөрөө гарч ирэх нь багасах тул шахуурга ашиглан соруулах, мөн давхраасын даралтыг нэмэгдүүлэхийн тулд ус, хийг тосны давхрааст шахаж тосны гарцыг ихэсгэхээр хэрэглэж буй аргуудыг хоёрдогч олборолтын аргууд гэж нэрлэнэ. Хоёрдогч олборлолтоор тосны 5-10%-ийг олборлоно. Улмаар хоёрдогч олборлолтын аргууд үр дүн өгөхгүй бол, агуулагч чулуулгийн нэвчимжийг ихэсгэх, тосны зууралдлагыг багасгах замаар гуравдагч олборлолтыг явуулна. Дулааны болон химийн аргуудыг хэрэглэнэ. Жишээлбэл усны уурыг гүнд шахаж, тосны зууралдагыг багасгах гэх мэт.

 Хэрэглээний түүх 
4000 гаруй жилийн өмнөөс газрын тосыг хүмүүс хэрэглэж эхэлсэн түүхтэй. Вавилони хотын хана, цамхагийг барихад асфальт хэрэглэж байсан гэсэн мэдээ бий.  4-р зуунд Хятадад 243 м гүнтэй анхны газрын тосны цооногийг өрөмдөж байжээ. 7-р зуунд Японд  газрын тосыг "шатагч ус" гэж нэрлэдэг, дэнлүү болгон хэрэглэдэг байжээ.

Орчин үеийн газрын тосны түүх 1846 онд Абрахам Пино Геснэр (Abraham Pineo Gesner) керосиныг нүүрснээс гаргаж авснаас эхэлсэн гэж үздэг. Анхны тосны цооног Апшероны хойг (Азербайжаны Баку хотоос зүүн хойш) дээр 1848 онд өрөмдөгдөж, 1852 онд Польшийн эмзүйч Игнаций Лукасевич газрын тосноос керосин гаргаж авах аргыг нээжээ. Улмаар Бакуд анхны газрын тос нэрэх үйлдвэр 1861 онд байгуулагдсан юм. Тухайн үед Баку Дэлхийн тосны 90 хувийг олборлон боловсруулж байв. 

1910 он гэхэд, Канадын Албертад, Индонезийн Суматра арал, Иран, Перу, Венесуэл, Мексикт хэд хэдэн газрын тосны томоохон ордуудаас олборлож байв. Гэвч 1950-аад оны дунд хүртэл, нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн түүхий эд хэвээр байсан юм. 

Өнөөгийн байдлаар нийт тээврийн хэрэгслийн 90% газрын тосноос гарган авсан төрөл бүрийн түлшийг хэрэглэж, химийн үйлдвэрийн маш чухал түүхий болжээ. Газрын тос олборлолтын хэмжээгээр Саудын Араб, ОХУ, АНУ-ууд, мэдэгдэж буй нөөцийн 62.5% Саудын Араб, АНЭУ, Ирак, Катар, Кувейт-д байна.

 Газрын тосны хэрэглээ, нийлүүлэлт 
 Хэрэглээ 
Газрын тосны үндсэн хэрэглээ нь төрөл бүрийн түлш (бензин, дизель түлш, тийрэлтэт хөдөлгүүрийн түлш, шингэрүүлсэн хий (LPG) гэх мэт), тос болон тослох материал, хуванцарууд, химийн бодисууд гарган авах юм. 

Дэлхийн нийт газрын тосны хэрэглээ 2005 оныхоор өдөрт 84 сая баррель байна.

 Олборлолт 
Их хэмжээний олборлолт хийдэг орнууд, 2004 оныхоор:
#Орон (×106Баррель/өдөр)(×103m³/өдөр)1Саудын Араб (Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага ОПЕК)10.371,6492Оросын Холбооны Улс9.271,4743Америкийн Нэгдсэн Улс 8.691,3824Иран (ОПЕК)4.096505Мексик 3.836096БНХАУ 3.625767Норвеги 3.185068Канад 3.144999Венесуэл (ОПЕК) 2.8645510АНЭУ (ОПЕК)2.7643911Кувейт (ОПЕК)2.5139912Нигер (ОПЕК)2.5139913Их Британи 2.0833114Ирак (ОПЕК) 2.03323

 Нөөц 

Газрын тосны ихээхэн нөөцтэй орнууд, гигабаррелиар (109 баррель) . 

{| 
| Орон/Бүс нутаг
| Багаар тооцоход
| Дээд хэмжээгээр
|-
|Хойд Америк
|50.7
|222.9
|-
|Канад
|16.5
|178.8
|-
|Америкийн Нэгдсэн Улс
|21.3
|29.3
|-
|Мексик
|12.9
|14.8
|-
|Төв болон Өмнөд Америк тив
|76
|401.1
|-
|Венесуэл
|52.4
|361.2
|-
|Бразил
|10.6
|11.2
|-
|Баруун Европ
|16.2
|17.3
|-
|Их Британи
|4.1
|4.5
|-
|Норвеги
|7.7
|8.0
|-
|Зүүн Европ & Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс
|79.2
|121.9
|-
|Оросын Холбооны Улс
|60
|72.4
|-
|Казахстан
|9
|39.6
|-
|Ойрх Дорнод
|708.3
|733.9
|-
|Иран
|125.8
|132.7
|-
|Ирак
|115
|115
|-
|Кувейт
|99
|101.5
|-
|Катар
|15.2
|15.2
|-
|Саудын Араб
|261.9
|264.3
|-
|АНЭУ
|69.9
|97.8
|-
|Африк
|100.8
|113.8
|-
|Алжир
|11.4
|11.8
|-
|Ливи
|33.6
|39.1
|-
|Нигер
|35.3
|35.9
|-
|Ази ба Номхон далайн бүс
|36.2
|39.8
|-
|Хятад
|15.4
|16.0
|-
|Австрали
|1.5
|4
|-
|Энэтхэг
|4.9
|5.6
|-
|Индонез
|4.3
|4.3
|-
|Дэлхийн нийт
|1082
|1650.7
|-
|}

 Экспорт 

Газрын тосны экспорт, 2003 он:
 Саудын Араб (ОПЕК)
 ОХУ
 Норвеги 
 Иран (ОПЕК)
 АНЭУ (ОПЕК)
 Венесуэл (ОПЕК)
 Кувейт (ОПЕК)
 Нигер (ОПЕК)
 Мексик 
 Алжир (ОПЕК)
 Ливи (ОПЕК)

 Үнэ 

 Гадны холбоос 
 OTS Heavy Oil Science Centre (includes overview of all phases of the oil industry)
 US Energy Information Administration - Part of the informative website of the US Government's Energy Information Administration.
  - Environmental effects of oil extraction
 American Petroleum Institute - the trade association of the US oil industry.
 How derivatives drive oil prices up, despite ample supply in physical oil market (9-Jun-06)
 Andy Xie, MorganStanley economist for Asia, thinks oil is financial bubble (16-Jun-2005)
 Explanation of pricing mechanism in oil markets
 The real problems with $50 oil, An analysis by Henry C.K. Liu in Asia Times Online, details the economic impact of high oil prices.
 The Oil Drum - A Community Discussion about Peak Oil and the Oil Industry. 
 Petroleum directory Industry news service
 Oil prices and industry news
 BP Statistical Review of World Energy
 Oil Prices
 Oil Rocks
 Nymex - oil trading center of the US
 Bloomberg Energy Prices - current prices on world mercantile exchanges
 Oil Marketer - oil news and market information
 Oil in troubled waters - Economist article on investor approaches to oil markets, supply, and future
 One Case of an Oil and Gas Field being 'Renewed'
 Global Oil Watch - Real-time oil and gas news and resources
 Black Gold Beneath the Bayous: Oil Formation - online textbook giving a non-technical of the biogenic theory of the origin of petroleum
 PetroTalk Portal for petro related Articles, Discussion, Links and more
 Petroleum Club Online Community for the Petroleum Industry
 Interactive Oil Well Map of Mississippi Mississippi Oil Journal
 Oil, petroleum: Development, production, consumption and reserves
 World oil consumption World oil consumption
 Drilling sites in Western South Dakota Drilling sites in South Dakota

Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл
Ангилал:Ашигт малтмалын геологи

Ангилал:Шатах ашигт малтмал