Америкийн Нэгдсэн Улс

Америк улс буюу бүтнээр хэлвэл Америкийн Нэгдсэн Улс (товчоор АНУ; ) Умард Америк тивд оршдог. Хойд талаараа Канад, урд талаараа Мексик улстай хиллэх бөгөөд зүүн зүгт Атлантын далай, баруун зүгт Номхон далай, урд зүгт Мексикийн булан хүрдэг. 50 муж улс болон Колумбын тойргоос бүрдсэн холбооны, бүгд найрамдах улс юм. Аляска, Хавай, Пуэрто-Рико зэрэг тусдаа орших нутагтай. 9.6 сая км² газарт (дэлхийд 3-р байр) 313 сая хүн (3-р олон) аж төрж байна. Газрын гадарга, уур амьсгал олон янз, нийслэл нь Вашингтон.

 Түүх 
Индиануудын өвөг одоогоос 15.000 жилийн өмнө Америкт ирсэн бөгөөд Европын колоничлол МЭ 16-р зуунаас эхэлсэн. Атлантын далайн зүүн эргээр Британийн 13 колони гэж байгуулагдсан. Колонийн ард түмэн далайн чанадын Их Британид захирагдахгүйн төлөө тэмцсэн хувьсгал ялснаас 1776 онд АНУ байгуулагдаж, 1783 онд дайн дуусаж, Европын колониос салсан анхны орон болсон юм. 1787 онд Үндсэн хуулиа баталж одоо ч өөрчлөөгүй гэх ба 1791 онд хүний эрх, эрх чөлөөний суурь зарчмыг тунхагласан ажээ.

Байгуулагдсан цагаасаа хойш Франц, Испанийн хаяа залгаа колониос газар нутаг авч Номхон далай хүртэл тэлсэн ба 19-р зууны дунд үед боолчлолыг халахын төлөө иргэний дайн дэгдэж амжилттай төгссөн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр цөмийн зэвсэгтэй болж, дараа нь НҮБ-ийг байгуулалцаж, НҮБ-ийн Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын гишүүн улс болсон. 1990 онд Хүйтэн дайн төгсөж ЗХУ задарснаар ганц их гүрэн болон үлдсэн гэдэг. Дэлхийн бараг бүх орноос хүн шилжин суусан олон арьс үндэс, олон хэл соёлтны газар болсон бөгөөд цагаан арьстан зонхилдог. АНУ нь албан ёсны хэл гэж байдаггүй бөгөөд англи хэл голлодог, испани хэл бас хэрэглээнд байдаг юм. АНУ аж үйлдвэржсэн, хөгжингүй улс юм. ДНБ-ийн хэмжээгээр дэлхийд тэргүүлдэг. Цэрэг, технологи маш өндөр хөгжсөн улс юм.

 Нэр 
Америкийн Нэгдсэн Улсын хэд хэдэн нэр түгээмэл хэрэглэгддэг. Бүтэн нэрний албан ёсны хувилбарууд нь «АНУ», «Америк», түүнчлэн "United States" (U.S.) болон "U.S.A." гэсэн толгой үгсийг агуулдаг; «Америкийн Нэгдсэн Улс» гэсэн нэрийг 1776 оны 9-р сарын 9-ний өдөр АНУ-ын Тивийн хоёрдугаар Конгресс албан ёсоор баталсан.

 Газар зүй  

 Байрлал 
Америкийн үндсэн тив дахь газар нутаг (7,663,941 км²) нь Канад, Мексик хоёр улс, Номхон болон Атлантын далай, Мексикийн булангаар хүрээлэгддэг. Салангид газраас хамгийн том нь Умард мөсөн далайд тулсан Аляска муж (1,717,856 км²) юм. Аляска нь Канадтай хиллэж, баруун зүгт Берингийн хоолойгоор Оростой 30 км ойрхон оршдог. Номхон далайд Хавайн арлууд (28311 км²), Гуам арал, Марианы арлууд, Америкийн Самао, Карибын тэнгист Пуэрто-Рико арал, Виржиний арлууд бий. Америк орон Канадтай 8893 км, Мексиктэй 3327 км газраар хиллэдэг.

 Газрын тогтоц 
Америкийн үндсэн орныг хэлвэл Атлантын далай талдаа нам доор, Номхон далай талдаа өндөрлөг газартай байдаг. Атлантын далайн эргийн нам доор газар, Аппалачийн нуруу (ноён оргил нь 2037 м өндөр Митчелл уул), Миссисипи мөрний сав газар, Төв тал (200—500 м), Их тал (500—1600 м), Кордильерийн нуруу оршдог. Кордильерийн Хадтай уулс (Rocky mountains)-ын Элберт уул 4399 м өндөр, Сьерра-Невадагийн нурууны Уитни уул 4421 м хүрнэ. Аляска мужид Америкийн хамгийн өндөр Мак-Кинли (6193 м) уул сүндэрлэдэг. Хавай арал галт уулын бүтэцтэй. Оргил нь д.т.д. 4205 м.

 Усны зүй 
Америкийн гол мөрөнгүүд Атлантын (ихэнх нь), Номхон, Умард мөсөн далайн ай савд хамаардаг. Мексикийн буланд цутгадаг Миссисипи (дан урт 3757 км), Миссури (4127 км), Рио-Гранде, Коларадо, Арканзас (2322 км), Ред-Ривер, Номхон далайд юүлдэг Колумб, Аляскын Юкон мөрөн зэрэг томхоныг дурдаж болно.

Канадтай хиллэх хилийн шугам дайраад цэнгэг усны нөөц болсон Их нуурууд хэмээх Дээд, Хурон, Мичиган, Эри, Онтарио гэсэн нэртэй таван том нуур бий.thumb|left|160px|Жон Трумбуллын "Тусгаар тогтнолын тунхаг" зураг

 Хүн ам 
Хүн амын олонх нь цагаан арьстан. 
 Хар арьстан- 29,2 сая
 Латин гаралтай- 16,9 сая
 Уугуул- Америк хүн – 1,4 сая
Хүн амын 27,1% нь 18 хүртэлх насных бөгөөд 25 сая гаруй хүн 65-аас дээш настай байна. Дундаж наслалт 78. Дөрвөн хүн тутмын 3 нь хот сууринд амьдардаг.

2001 оны байдлаар, хүн амын 52% нь протестант, 24.5% нь католик, 1.4% нь жүдийн шашинтан, 0.5% нь муслим, 0.5% нь буддист, 0.4% нь хинду шашинтан, бусад 14.2% нь шашин шүтлэггүй гэж тодорхойлогдсон байна. Үндсэн ярьдаг хэл нь англи хэл.

 Газар нутаг 
АНУ нь 9,629,091 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай. Газар нутгийн хэмжээгээрээ Oросын холбооны улс, Kанадын дараа болон Хятадын өмнө жагсдаг дэлхийн 3-р том орон юм. 

Газарзүйн байрлалын онцлог: Энэ нь олон улсын усан замыг ашиглах бүрэн боломжтойгоос гадна харьцангуйгаар тусгаарлагдмал байрлалтай нь бусад бүс нутгийн улс орнуудтай харилцахад тээврийн зардал, цаг хугацаа их шаардах муу талтай ч цэрэг стратегийн аюулгүй байдлыг ямар нэг хэмжээгээр хангадаг бөгөөд тухайлбал АНУ-ын нутаг дэвсгэр нь Дэлхийн нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд огтхон ч өртөөгүй нь үүний илрэл юм.

 Засаг захиргаа 
АНУ нь холбооны улс бөгөөд 50 муж улс болон Колумбын тойргоос бүрддэг. Нийслэл хот Вашингтонд 638,5 мянган хүн оршин суудаг. АНУ-ын хамгийн том хот нь Нью-Йорк бөгөөд дүүргийн хамт 9 сая гаруй хүн оршин суудаг.

АНУ-ын Ерөнхийлөгч нь Төрийн болон Засгийн газрын тэргүүн юм. Ерөнхийлөгч болон дэд ерөнхийлөгчийг муж улс болгоноос шууд сонгогдсон сонгогчдын саналаар 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. Ерөнхийлөгч нь АНУ-д төрсөн, 35 нас хүрсэн иргэн байх ёстой.

АНУ-ын Засгийн газар буюу Кабинетыг Ерөнхийлөгч томилж, Сенат батлах бөгөөд сайд нар (Төрийн нарийн бичгийн дарга гэх) нь Конгрессын өмнө хариуцлага хүлээх албагүй.

 Хууль тогтоох 
Хууль тогтоох байгууллага АНУ-ын Конгресс нь 2 танхимаас бүрддэг аж. Дээд танхим Сенат нь зургаан жилийн хугацаагаар муж улс бүрээс 2 гишүүн сонгогдсон 100 гишүүнтэй бөгөөд хоёр жил тутам эдгээрийн гуравны нэг нь дахин сонгуульд ордог байна. Доод танхим болох Төлөөлөгчдийн танхимд гишүүдийн тоо тухайн муж улсын хүн амын тооноос хамаардаг агаад одоогийн байдлаар 435 суудалтай байна.

 Шүүх засаглал 
АНУ-ын Дээд шүүхийн 9 гишүүнийг бүх насаар нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч томилж, Сенат баталдаг байна. Түүнчлэн АНУ-ын Давж заалдах шүүх, АНУ-ын Тойргийн шүүх, Муж улсын болон анхан шатны шүүх гэж байдаг.

 Улс төрийн гол намууд 
АНУ-д үндсэндээ үйлдвэрлэгчдийн эрх ашгийг хамгаалсан Бүгд Найрамдах нам (1854 онд байгуулагдсан), Ардчилсан Нам (1828 онд байгуулагдсан) хэмээх хоёр улс төрийн намын тогтолцоо бүрдэж, түүхэндээ засгийн эрхийг ээлж дараалан барьсаар иржээ. Эдгээр гол хоёр намын үзэл баримтлал зарчмын ялгаа үгүй боловч БНН хувийн эдийн засагт төрийн оролцоог аль болохоор хязгаарлах чиг шугам баримтлаж байхад АН нь засгийн газар хувийн хэвшлийн эдийн засгийг тодорхой хэмжээгээр удирдан зохицуулж, хүн амын нийгмийн асуудалд анхаарах ёстой гэж үздэг байна. Энэ хоёр намаас гадна Шинэчлэлийн нам, Ногооны болон Социал-демократ нам гэх зэрэг улс төрийн 21 нам байдаг. Тэдгээр намууд улс төрийн нөлөө байхгүй, өргөн хүрээтэй үйл ажиллагаа явуулдаггүй байна.

 Орон нутаг 
АНУ-ын нутаг дэвсгэр нь 50 муж улсад хуваагддаг. Мөн тэд хараат газар нутаг, protectorates хэд хэдэн агуулсан байдаг. Муж тус бүр өөрийн Үндсэн хуультай бөгөөд түүний хууль тогтоомж, гүйцэтгэх эрх баригч Засгийн газартай байна.

Төрийн муж тус бүр нь цаашлаад дүүрэгт хуваагдана. Тэдний тоо өргөн харилцан адилгүй байдаг. Жишээ нь, АНУ-ын Техасын ийм дүүрэгт - 254, болон Делавэр мужид - 3 байх жишээтэй.

+АНУ-ын мужууд№МужАнгли хэл дээрх нэрБайгуулагдсан огнооХүн ам (2020)Газар нутаг,
км²Хүн хамд ноогдох ДНБ (2005),
долларЗасаг захиргааны төв1АйдахоState of Idaho1890 .07.03 1 839 106216 63233 012Бойсе2АйоваState of Iowa1846.12.283 190 369145 74338 529Де-Мойн3АлабамаState of Alabama1819.12.145 024 279135 76532 866Монтгомери4АляскаState of Alaska1959.01.03733 3911 717 85460 079Жуно5АризонаState of Arizona1912.02.147 151 502295 25436 327Финикс6АрканзасState of Arkansas1836.06.153 011 524137 73231 233Литл Рок7ВайомингState of Wyoming1890.07.10576 851253 34853 843Шайенн8ВашингтонState of Washington1889.11.117 705 281184 82742 702Олимпия9ВермонтState of Vermont1791.03.04643 07724 92337 130Монтпилиер10ВиржиниCommonwealth of Virginia1788.06.258 631 393110 78546 613Ричмонд11ВисконсинState of Wisconsin1848.05.295 893 718169 63939 294Мадисон12ХавайState of Hawai`i
Moku`a-ina o Hawai`i1959.08.211 455 27128 31142 119Хонолулу13ДелавэрState of Delaware1787.12.07989 948645264 437Довер14ЖоржиаState of Georgia1788.01.0210 711 908153 90940 155Атланта15Баруун  ВиржиниState of West Virginia1863.06.201 793 71662 75529 602Чарлстон16ИллинойState of Illinois1818.12.0312 812 508149 99843 886Спрингфилд17ИндианаState of Indiana1816.12.116 785 52894 32138 048Индианаполис18КалифорниState of California1850.09.0939 538 223423 97044 846Сакраменто19КанзасState of Kansas1861.01.292 937 880213 09638 419Топика20КентаккиCommonwealth of
Kentucky1792.06.014 505 836104 65933 632Франкфорт21КолорадоState of Colorado1876.08.015 773 714269 83746 314Денвер22КоннектикутState of Connecticut1788.01.093 605 94414 35755 400Хартфорд23ЛуизианаState of Louisiana
État de Louisiane1812.04.304 657 757135 38236 765Батон-Руж24МассачусеттсCommonwealth of Massachusetts1788.02.067 029 91727 33651 344Бостон25МиннесотаState of Minnesota1858.05.115 706 494225 18145 451Сент-Пол26МиссисипиState of Mississippi1817.12.102 961 279125 44327 545Жэксон27МиссуриState of Missouri1821.08.106 154 913180 53337 251Жефферсон-Сити28МичиганState of Michigan1837.01.2610 077 331250 49337 338Лансинг29МонтанаState of Montana1889.11.081 084 225381 15631 903Хелена30МэнState of Maine1820.03.151 362 35991 64634 105Огаста31МэрилэндState of Maryland1788.04.286 177 22432 13343 729Аннаполис32НебраскаState of Nebraska1867.03.011 961 504200 52039 950Линкольн33НевадаState of Nevada1864.10.313 104 614286 36745 778Карсон-Сити34Нью-ХэмпширState of New Hampshire1788.06.211 377 52924 21742 513Конкорд35Нью-ЖерсиState of New Jersey1787.12.189 288 99422 60849 414Трентон36Нью-ЙоркState of New York1788.07.2620 201 249141 30050 038Олбани37Нью-МексикоState of New Mexico
Estado de Nuevo México1912.01.062 117 522315 19435 949Санта-Фе38ОхайоState of Ohio1803.03.0111 799 448116 09638 594Колумбус39ОклахомаState of Oklahoma1907.11.163 959 353181 19633 978Оклахома-Сити40ОрегонState of Oregon1859.02.144 237 256255 02639 920Сейлем41ПеннсилваниCommonwealth of Pennsylvania1787.12.1213 002 700119 28339 194Гаррисберг42Рөүд-АйлэндState of Rhode Island and
Providence Plantations1790.05.291 097 379400240 691Провиденс43Өмнөд ДакотаState of North Dakota1889.11.02779 094183 27237 975Пьерр44Хойд КаролинаState of North Carolina1789.11.2110 439 388139 50939 690Роли45ТеннессиState of Tennessee1796.06.016 910 840109 24737 985Нашвилл46ТехасState of Texas1845.12.2929 145 505696 24142 975Остин47ФлоридаState of Florida1845.03.0321 538 187170 30437 889Таллахасси48Өмнөд ДакотаState of South Dakota1889.11.02886 667199 90540 037Пирр49Өмнөд  КаролинаState of South Carolina1788.05.235 118 42582 93132 848Коламбия50ЮтаState of Utah1896.01.043 271 616219 88736 377Солт-Лейк-СитиНийт330 759 7369 830 575

 Эдийн засаг 
Америкийн Нэгдсэн Улс нь технологийн хувьд хөгжсөн дэлхийн хамгийн том бөгөөд хүчирхэг эдийн засагтай орон юм. Тус улсын зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцооны дагуу хувийн бизнес давамгайлах үүрэгтэй бөгөөд АНУ-ын Холбооны Засгийн газар болон төрийн бусад байгууллагууд шаардлагатай бараа, үйлчилгээг эдгээр хувийн үйлдвэрлэгчээс худалдан авдаг тогтолцоотой байна. Баруун Европ, Японы аж үйлдвэрлэгчидтэй харьцуулбал америкийн бизнес эрхлэгчид нь капитал буюу хөрөнгийн үйл ажиллагааны хэмжээг өргөжүүлэх, ажиллах хүч нэмэгдүүлэх, шинэ бараа бүтээгдэхүүн боловсруулахад давуу талтай байна. АНУ-ын компаниуд нь компьютер, анагаах ухаан, сансар судлал, батлан хамгаалах зэрэг салбарын тоног төхөөрөмж боловсруулалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг байна. 1994-2000 онд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл эрс нэмэгдэж, инфляцийн түвшин багасч, ажилгүйдлийн хэмжээ 5 хувиас доогуур байв.

 Цахим холбоос 

 АНУ дахь Монголын элчин сайдын яам
 Монгол Улс дахь АНУ-ын Элчин сайдын яам

Засгийн газар
 АНУ-ын Засгийн газрын портал Засгийн газрын сайтуудтай холбогдох үүд
 Ерөнхийлөгчийн өргөөний төлөөлөгч Цагаан ордоны төлөөлөгчийн албан ёсны вэбсайт
 Сенат АНУ-ын Сенатын танхим
 Ерөнхийлөгчийн өргөө АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны вэбсайт
Бусад
 InfoUSA Portal to U.S. Information Agency resources
 Library of Congress Official site of the U.S. Library of Congress
 Demographic Highlights Statistics from the Population Reference Bureau
 The 50 States of the U.S.A. Collected informational links for each state
 United States Encyclopædia Britannica entry
 U.S. Census Housing and Economic Statistics Wide-ranging data from the U.S. Census Bureau
 U.S. Citizenship and Immigration Services Official government site
 State Fact Sheets Population, employment, income, and farm data from the U.S. Economic Research Service
 State Energy Profiles Economic, environmental, and energy data for each state from the U.S. Energy Information Administration
Түүх
 Historical Documents Collected by the National Center for Public Policy Research
 U.S. National Mottos: History and Constitutionality Analysis by the Ontario Consultants on Religious Tolerance
 USA Collected links to historical data
Газрын зураг
 National Atlas of the United States Official maps from the U.S. Department of the Interior
 United States Satellite view at WikiMapia (not affiliated with Wikipedia/Wikimedia Foundation)

 Тэмдэглэл 

 Зүүлт, тайлбар 


Ангилал:Австрали ба Далайн орон
Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:Их наймын орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Хойд Америкийн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон