Хөвсгөл аймаг

Хөвсгөл аймаг нь гүн цэнхэр Хөвсгөл нуурынхаа нэрээр нэрлэгдэх ба 1931 онд үүсэн байгуулагдсан. Булган, Архангай, Завхан аймагтай хиллэх ба улсын хилээр зааглагдаж Оросын Холбооны Улс, түүний Тува, Буриад улсуудтай хаяа залгадаг. Аймгийн төв Мөрөн хот улсын нийслэлээс баруун хойш 671 км зайтай. Хөвсгөл аймаг 1992 оны үндсэн хуулийн хүрээнд 24 сум, цаашилвал 126 багийг агуулан байгаа. 

Хөвсгөл аймаг нэг зуун мянга зургаан зуу гаран (100,629) ам дөрвөлжин километр газар эзэлсэн Монгол улсын 6 дахь том дэвсгэр газартай аймаг. Үндсэндээ уулархаг. Уул, ус, ой, хөвч, тайга болсон нутгийг аялагч жуулчид үзээд «Монголын Швейцар» гэж нэрийдэх нь бий. Амьтан ургамал, ашигт малтмалаар баялаг, түүх, байгалийн дурсгалт газар арвинтай, онгон дагшин байгалийн өлгий болсон нутаг.

2011 оны байдлаар 126 мянган хүн оршин сууж байсан ба хамгийн олон хүнтэй аймаг юм. Үндсэндээ монгол үндэстэн, тэр дотроо халх, дархад, хотгойд, урианхай зонхилдог. Өөр аймагт байдаггүй цаатан отгийн хүмүүс цөөн тоогоор бий.

 Түүх 
Тус аймгийн нутаг дэвсгэр дээр нэн эртний үеэс хүн оршин сууж амьдарч байсныг илтгэсэн чулуун болон хүрэл зэвсгийн үеийн булш, хадны сүг зураг, буган хөшөө олонтой. 

Тухайлбал Цагаан-Уул сумын Сангийн далайн хүрээ, Бүрэнтогтох сумын Уушгийн өврийн 2–3 метр өндөр буган хөшөө, 3–4 метр өндөр хиригсүүр, Загзуугийн амны шороон хэрэм, Мөнх хааны ордны туурь, Цагаан-Үүр, Чандмань-Өндөр сумын нутагт орших хүн чулуун хөшөө, Мөнх хааны болон Кул Билгэ хаанд зориулан босгосон гэрэлт хөшөө зэрэг түүхийн дурсгалт зүйлс олон бий.

 Нутгийн хуваарь 

+ Сумдын хүн ам, багийн тоо, газар нутаг, нягтшилийн хэмжээХөвсгөл аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга 2008-2012 он№Сумын нэр(хоттойг тод)БагийнтооХүн амын тооцооТалбай(км²)Нягт.(2011) 2006 2008 2011 2022 1  Алаг-Эрдэнэ  5  5,881  5,841  5,987  7,038  5414.3  1.30 -  Хатгал  - 2,8522,9262,985 3,690911.43.27  (Алаг-Эрдэнэ суманд харьяалагддаг)  2  Арбулаг  6 4,057 3,946 4,021  4,1553529.2 1.14  3  Баянзүрх  5 3,687 3,917 4,021  4,0884299.1  0.94  4  Бүрэнтогтох  6 4,139 4,159 4,069  4,3813768.6 1.08  5  Галт  5 4,885 5,008 5,085  5,5313596.8 1.41  6  Жаргалант  5 5,118 5,201 5,098  5,5182549.2 2.00  7  Их-Уул  5 4,127 4,210 4,112  4,1982023.8 2.03  8  Мөрөн   1336,141 35,921 37,471  42,855102.9 364.15  9  Рашаант  5 3,479 3,593 3,611  3,8221982.5 1.82  10  Рэнчинлхүмбэ  64,652 4,697 4,852  4,8918448.3 0.57  11  Тариалан  65,964 6,010 5,927  6,2923430.7 1.73  12  Тосонцэнгэл  5 3,633  3,849 4,191  4,4842042.2 2.05  13  Төмөрбулаг  5 4,334 4,202 4,254  4,4342521.7 1.69  14  Түнэл  6 3,550 3,521 3,568  4,3523577.3 1.00  15  Улаан-Уул  5 3,929 4,086 4,225  4,34410057.5 0.42  16  Ханх  3 2,333 2,401 2,587  2,8555498.7 0.47  17  Цагааннуур  2 1,408 1,473 1,636  2,0465408.3 0.30  18  Цагаан-Уул  6 5,129 5,240 5,327  5,9205866.3 0.91  19  Цагаан-Үүр  4 2,454 2,444 2,533  2,6878735.3 0.29  20  Цэцэрлэг  74,728 4,643 4,737  4,6287451.6 0.64  21  Чандмань-Өндөр  53,025  2,965 3,004  3,1624487.5 0.67  22  Шинэ-Идэр  4 3,990 3,9373,433  3,1472053.6 1.67  23  Эрдэнэбулган  5 2,842 2,772 2,769  3,1414694.4 0.59  Аймгийн дүн   126 123,485124,036126,515  137,969 101539.8 1.25 

 Хүн ам зүй
Тус аймаг нь 123,416 хүн амтай. 
+ Хөвсгөл аймгийн хүн ам Statoids (Gwillim Law) web pageNational Statistical Office  National Economy of the Mongolian People's Republic (1921 - 1981), Ulaanbaatar 1981, GeoHive: Global Statistics 1956  тоол. 1960  тоол. 1963  тоол. 1969  тоол. 1975  тоол. 1979  тоол. 1981  тоол. 1989  тоол. 1992  тоол. 1996  тоол. 1998  тоол. 2000  тоол. 2003  тоол. 2005  тоол. 2013  тоол.58,20064,00063,700 74,800 82,300 88,200 91,100101,800 119,133 113,312 117,123 117,914 124,126 123,416125896
Угсаатны бүрэлдэхүүн
Монгол үндэстэн-99.5% 
Халх-76.0%
Дархад-14.9%
Хотгойд-5.5%
Урианхай-2.3%
Буриад-0.6%
Дөрвөд-0.1%
Баяд-0.1%
Түрэг угсаатан-0.16% 
Цаатан-0.1%
Тува-0.06%
Тус аймгийн Баянзүрх, Улаан уул, Рэнчинлхүмбэ, Цагааннуур суманд ихэвчлэн Дархад, Цаатан, Тува, Чандмань-Өндөр суманд Урианхай, Цагаан-Үүр суманд Буриад, Шинэ Идэр, Галт, Жаргалант суманд Халх, бусад суманд Хотгойд ястнууд голлон амьдардаг.

 Жижиг ястан, угсаатнууд (өөрсдийн тодорхойлолт), 2000 оны тооллогоM. Nyamaa, Khövsgöl aimgiin lavlakh toli, Ulaanbaatar 2001, p. 7, 35, 68, 148, 166, 190 Ястан, угсаатан  Хүн ам  Эзлэх хувь Дархад  16,268  13.8% Хотгойд  6229  5.3% Урианхай  3036  2.6% Буриад  996  0.84% Цаатан  269  0.23% Нийт хүн ам  117914  100%

 Газарзүй 
Тус аймагт мөнх цаст сүрлэг уулс, ян сарьдаг, гүн цэнхэр нуурууд, хөвч тайга, гол мөрний өргөн хөндий зэрэг нь тэр аяараа Хөвсгөл нутгийн үзэсгэлэн гоо билээ. Шохойн ба гантиг чулуун тунадаснаас үүссэн Эрдэнэбулган сумын Даян дээрх зэрэг олон агуй, хонгил, сэнжит хад нь байгалийн биет үзмэр юм.

Элбэг баян араатан, жигүүртэн ан амьтад, түүхийн дурсгалт зүйл, байгалийн үзэсгэлэн зэргээр гайхагдсан Хөвсгөл нутгийг Монголын Швейцар хэмээн нэрлэдэг.
 Газрын гадарга 
Aймгийн нутаг дэвсгэр нь Хангайн уулархаг мужид оршдог. Уул нурууны гол хэсэг нь хангай нурууны салбар хэсэг Хөвсгөл Тагна, Соёны нуруу багтана. Дэлгэрхаан уулын ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 3190 метр өндөрт орших ба аймгийн нийт нутаг дэвсгэр нь далайн түвшнээс 1650-2050 метр өргөгдсөн.

 Гол мөрөн 
Хангайн нуруунаас эх авсан Идэр, Тэс, Бүгдгээн, Хөвсгөл нуурын баруун ба зүүн талын уулсаас эх авсан Дэлгэр мөрөн, Бэлтэс, Шарга, Шишгэд, Эг, Үүр, Уйлган зэрэг 400 гаруй гол мөрөн, горхи булагтай. 

Хөвсгөл аймагт 300 гаруй том, жижиг нуур байдаг. Эдгээр нууруудын дотроос цэнгэг тунгалагаараа дэлхийд тэргүүлдэг, талбайн хэмжээгээрээ Ази тивд аравдугаарт, Монгол оронд хоёрдугаарт, гүнээрээ Төв Азид хоёрдугаар ордог Хөвсгөл нуур байна.

Тус аймагт анагаах чадлаараа улс даяар алдартай Булнай, Салбарын халуун рашаан, Торц, Дулаан бүлээн, Наранбумбат, Хоногцол, Бөөстөг, Гантигт зэрэг хүйтэн рашаан байдаг ба эдгээрийг түшиглэн амралт сувиллын газрууд ажилладаг.
Энэ аймгийн хамгийн их нуур буюу "Хөвсгөл" нуур нь ОХУ-ын "Байгаль" нууртай газар доор эх нь холбоотой байдаг гэх домогтой.

 Ашигт малтмал 
Хөвсгөл аймаг байгалийн баялаг, эрдэнэсийн сангаар нэн арвин, үйлдвэрийн зориулалтаар ашиглах боломжтой судалгаа хийсэн олон сая тонн нөөцтэй фосфорит, нүүрс, бал чулуу, алт, төмрийн хүдэр, хөнгөн цагаан, шороон будаг, шохойн чулуу, гантиг, боржин гэх зэрэг хөнгөн үйлдвэрлэлд чухал ач холбогдолтой баялаг бий. Мөн олон сая шоо метрээр тооцогдох ойн нөөцтэй.

 Амьтан, ургамал 
Aймгийн нийт нутгийн 35,4% буюу 35,5 мянган км квадрат талбайг ойн талбай эзэлнэ. Ойд гацуур, хуш, нарс, улиас зэрэг навчит болон шилмүүст мод эзэлдгийн 90 орчим хувь нь хар мод юм.

Тус аймагт вансэмбэрүү, алтан хундага зэрэг 80 шахам төрлийн эмийн ургамал ургана. Нэрс, үхрийн нүд, улаалзгана, бөөрөлзгөнө, улаагана, хад, аньс, тошлой, гүзээлзгэнэ зэрэг жимс, самар, мэхээр, мөөг, сонгино гэх мэт хүнсний ургамлын арвин баялаг нөөцтэй юм. Эдгээрээс биологийн нөөц удмын сангаараа эрдэмтний сонирхлыг татдаг Сибир жодоо, хонин арц, ягаан цээнэ, ямаан сэрдэг, шивүүрт, ортууз зэрэг олон төрлийн ургамлууд Монгол улсын ховор ургамалд ордог аж.

Хөвсгөл аймагт 5 баг, 13 овог, 31 төрөлд хамрагдах 35 зүйлийн хөхтөн, тэр дундаа үнэг, чоно, хандгай, баавгай, хярс, хүдэр, зэрлэг гахай, буга, гөрөөс, булга, тарвага, ан амьтан, 2 зүйлийн 2 нутагтан, 4 зүйлийн хэвлээр явагч, 400 гаруй зүйлийн шавьж бүртгэгджээ.  

Манай аймгийн гол мөрөн нууранд 10 гаруй зүйлийн загас байдгийн дотор монголдоо хамгийн томд тооцогдох тул загас, Сэлэнгэ мөрнөөр дамжин ирсэн хилэм загас, Дархадын хотгор, Шишгэдийн голын сав нутагт дэлхийд хосгүй цагаан загас бий. Эдгээр загасыг Оросын Петр хаан хүнсэндээ

 Нийгэм соёл 
 Боловсрол 
Аймагт ерөнхий боловсролын сургууль 32, цэцэрлэг 29, соёлын төв 23, Хөгжимт драмын театр, орон нутгийг судлах музей ажилладаг. 

Тус аймагт сумын эмнэлэг 23, аймагт орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон нэгдсэн эмнэлэг ажилладаг.

 Эдийн засаг 
Аймгийн эдийн засгийн гол салбар нь хөдөө аж ахуй юм. Хөдөө аж ахуйд мал аж ахуй голлох байр эзэлнэ. Аймгийн нийт нутгийн 57.7%-г хөдөө аж ахуй эдэлбэр газрын хэрэгцээнд ашигладаг.

Тус аймгийн байгаль цаг уурын нөхцөлд тохирсон нутгийн шилмэл омгийн Дархад омгийн хонь, хогоргын улаан монгол, эрчимийн хар ямаа, тэсийн голын адуу зэргийг үржүүлэн ашиглаж байна. Тус аймгийн Цагааннуур суманд цаа бугыг өсгөн үржүүлдэг. Тус аймгийн Tариалан Эрдэнэбулган, Рашаант сумд газар тариалан эрхэлж ирсэн ба 2000 оноос нийт эргэлтийн талбай 20,4 мянган га–д хүрч жилд дунджаар 10,4 мянган га–д үр тариа, төмс, хүнсний ногоо тариалж байна.

 Аялал жуулчлал 
Аймгийнхаа байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, Хөвсгөл нуурын цогцолбор газрыг ашиглан аялал жуулчлалыг эрчимтэй хөгжүүлж байна.

 Алдартай хүмүүс
Хөвсгөл аймаг эх орныхоо тусгаар тогтнол, хөгжил цэцэглэлийн төлөө амь бие, оюун ухаан, авъяас чадвараа зориулж ирсэн алдар цуутнуудын өлгий билээ. Тус аймгаас ардын домогт баатар Чингүнжав, Жалханз хутагт Дамдинбазар, Монгол улсын баатар Л.Даваадорж, Л.Гэлэгбаатар, Г.Цэнд, Д.Гунгаа, Үндсэн хуулийн эцэг Бяраагийн Чимид нар төрөн гарсан бөгөөд Ардын хувьсгалын партизан 40 гаруй, Хөдөлмөрийн баатар 22, гавъяат 48, эрдэмтэд 100 гаруй улс, аймгийн олон зуун аварга, сайчууд төрсөн.

1990 оны ардчилсан хувьсгалын төлөө бусад аймгуудаас хамгийн түрүүн хөл тавьж Даваадоржийн талбайд өлсгөлөн зарлаж тэмцэж явсан түүхтэй. Хөвсгөлчүүдийн шаргуу хөдөлмөрийг үнэлж төр засгаас 1986 онд аймгийг "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"–гоор 2015 онд Сүхбаатарын одонгоор тус тус шагнасан билээ.

Эдгээрээс гадна Өндөр Гонгор, Шүхэрч Гэлэнхүү нар Хөвсгөлд төржээ.

Данийн аялагч Хэннгинг Хаслунд-Кристенсен нь одоогийн Эрдэнэбулган суманд 1, 2 жилийн турш 1920-оод онд иржээ. Мөн нутгийн зарим ард Алан-Гуа эхийг Чандмань-Өндөрт төрсөн гэж үздэг. Иймд энэ суманд улсын баяр наадмын үеэр Алан-Гуа эхийн баярыг тэмдэглэдэг. 

Эрдэмтэд 
Базарын Ширэндэв, нэрт эрдэмтэн, түүхч, төр нийгмийн зүтгэлтэн, Хөдөлмөрийн баатар, ШУ-ны гавъяат ажилтан, академич, Шинэ-Идэр сум

Нийгэм, улс төрийн зүтгэлтэн 
Бяраагийн Чимид Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат хуульч, Ардын багш, 

Цахим холбоос

 Хөвсгөл аймгийн албан ёсны цахим хуудас

 Эх сурвалж 


Ангилал:Монголын аймаг