Эстони

Эстони улс () улс нь Зүүн умард Европт оршдог Балтын гурван орны нэг юм. Албан ёсоор Бүгд Найрамдах Эстони Улс () гэнэ.  

Эстони улс нь Балтын тэнгисийн эх газар руу түрж орсон хэсэг болох Финийн булангаар хойд талаараа, Ригийн булангаар баруун урд талаараа, яг Балтын тэнгис нэрт усаар баруун талаараа далай тэнгист тулна. Өмнөд нутгаараа Латви (343 км зурвас), зүүн талаараа Орос (338.6 км) гэх хоёр улстай хуурай газраар хиллэдэг.Estonian Republic. Official website of the Republic of Estonia (in Estonian) Балтын тэнгисийн өрнө зүгт Швед, умар зүгт Финланд хоёр улс Эстонид илүү ойр байрладаг байна.

Эстони 45,227 км² (дэлхийд 132-р том) газар нутагтай, 2025 оны 1-р сарын байдлаар 1 369 995 сая хүн амтай (дэлхийд 158-р олон) байсан юм. Нэгж км²-т 29 хүн (дэлхийд 181-р шигүү ) оногдож байна. Газар нутаг, хүн амын тоогоор харьцангуй жижиг улсад тооцогдоно. 

1991 оны 9-р сарын 17-ноос НҮБ-ын, 2004 оны 5-р сарын 1-нээс Европын Холбооны, 2004 оны 3-р сарын 29-нөөс НАТО-гийн, 1993 оноос Европын Зөвлөлийн гишүүн орон. Шенгений орнуудын бүсэд мөн ордог байна.  

1918 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа тус улс "Эстони" гэсэн нэрийг авч 1921 онд Үндэстнүүдийн Лигт элсэв. 1920, 1934 оны Үндсэн хуулиар тус улсыг Бүгд Найрамдах Эстони Улс гэж нэрлэж байжээ. 1940 онд ЗСБНХУ-д хүчээр нэгтгэж ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Эстони улс байгуулагдаад, 1991 онд ЗСБНХУ задран унасны дараа тусгаар тогтнолоо сэргээн олсон байна.  

Эстони бол Парламентын Бүгд Найрамдах улс. Ерөнхийлөгч — Алар Карис (2021 оны 10-р сарын 11-нээс), Ерөнхий сайд — Кристен Михал (2024 оны 7-р сарын 23-наас).  

Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь — Таллин хот юм. Тарту, Нарва, Пярну, Кохтла-Ярве, Вильянди, Раквере, Маарду, Курессааре болон Силламяэ зэрэг  хотуудтай. Албан ёсны хэл нь — эстони хэл. Мөнгөн тэмдэгт нь — евро.  

 Түүх 
13-р зуунд Загалмайтнууд эст-үүдийн эсэргүүцлийг дарж Ливоны загалмайн газар нутагт багтаасан. Энэ үеэс Германы эрхшээлд байж байгаад 17-р зуунд "Ливоны дайн"-ы үр дүнд Умард хэсэг нь Шведын эрх мэдэлд шилжсэн. Швед, Оросын хаант улс хоорондын "Умардын дайн"-ны төгсгөл болж  "Ништадын энхийн гэрээ"-ний дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүнд 1721 онд Эстляндын муж нэртэй орсон байна. 1897 оны хүн амын тооллогоор тус мужид нийт 958 000 хүн ам оршин сууж байснаас эстончууд 90 % гаруй, оросууд -4,5 %  болон герман үндэстэн- 3,5 % эзлэж байсан байна.    

Эстони нь Хаант Оросыг мөхсөний дараа 1918 оны 2-р сарын 24-нд тусгаар тогтнолоо зарлаад 1918 оны 11-р сараас 1920 оны 1-р сарын хооронд Зөвлөлтийн Улаан армитай "Эстоний эрх чөлөөний төлөө дайн" болж тусгаар тогтнолоо олж авсан. 1920 оны 2-р сарын 2-нд Зөвлөлт Холбоот Улс, Эстони улс хооронд харилцан хүлээн зөвшөөрсөн энхтайвны Гэрээ байгуулсан байна. Улмаар 1920 оны 6-р сард Үндсэн хуулиа баталж парламентын Бүгд Найрамдах Эстони улс болжээ. 1921 оны 9-р сарын 22-нд "Үндэстнүүдийн Лиг"-д гишүүнээр элсэж байжээ.   

ЗХУ, Герман хоёрын Европт газар нутагт хуваан нөлөөлөх тохиролцооны дагуу 1939 оны 9-р сард ЗХУ, Эстони Улс хооронд  "Харилцан туслалцах Пакт" /орос. Пакт о взаимопомощи/ байгуулж 1940 оны 8-р сарын 6-ны өдрөөс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэгт орсон байна. Эстони ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд 1940-1991 онуудад багтаж ирсэн. АНУ болон бусад орнууд үүнийг де-факто хүлээн зөвшөөрсөн боловч де-юре хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. 
1991 онд ЗХУ задран унахад Эстони тусгаар тогтнолоо сэргээж Бүгд Найрамдах Эстони улс болсон байна.  

1990 оны 5-р сарын 8-нд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улсын Дээд Зөвлөл "Бүгд Найрамдах Эстони Улсын 1938 оны Үндсэн хуулийг сэргээж буйг" хууль баталж 1991 оны 8-р сарын 20-нд Эстони Тусгаар тогтнолоо баталгаажуулаад 9-р сарын 17-нд НҮБ-д гишүүнээр элссэн байна. 2004 оны 5-р сарын 1-нд Европын Холбооны, НАТО-гийн гишүүн болжээ. 

 Улс төрийн тогтолцоо 
1992 онд баталсан Үндсэн хуулийн дагуу Эстонийн ард түмний дээд эрх мэдэлтэй бие даасан ардчилсан парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох эрх мэдэл шууд сонгуулийн пропорциональ системээр сонгогдсон 101 гишүүний нэг Танхимтай парламент-Рийгикогу юм. Тус улсын 18 нас хүрсэн иргэд 4 жилийн хугацаатай Парламентын сонгуульд оролцох эрхтэй. Хамгийн сүүлчийн парламентын сонгууль 2019 оны 3 дугаар сард болсон. Парламентад 21 нас хүрсэн, санал өгөх эрхтэй Эстони улсын иргэн нэр дэвшиж болно. Риигикогу-гийн сонгууль өмнөх сонгуулиулаас хойш дөрөв дэх жилийнхээ 3 дугаар сарын эхний ням гарагт болдог хуультай. Зарим тохиолдолд Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр хугацаанаас өмнө сонгууль зарлаж болно (одоог хүртэл ийм сонгууль болоогүй). Риигикогугийн сонгуулийн  журмыг "Риигикогу сонгуулийн тухай хуул"-иар тогтоодог. Сүүлийн 2023 оны сонгуулийн бүрэлдэхүүн: 

 Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам- 37 гишүүн;
 Эстонийн Консерватив Ардын нам- 16 гишүүн;
 Төв үзлийн нам-14 гишүүн;
 "Эстони 200" нам - 14 гишүүн;
 "Эх орон" нам - 8 гишүүн
 Эстонийн Социал-демократ нам- 9 гишүүн;
 Нам бус -3 гишүүн.

Төрийн тэргүүн болох Ерөнхийлөгчийг 5 жилийн хугацаагаар Парламентын гишүүд нууц санал хураалтаар сонгодог байна. 

Парламентад олонх болсон намын удирдагч Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд болдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхий сайд санал болгож парламентын дэмжлэг аваад Ерөнхийлөгчөөр батлуулдаг байна.  

 Цахим Засаглал 

 Хүн ам 
2011 оны тооллогоор хүн амын 68.7% (889,770)-ийг Эстоничууд, 24.8-ийг Оросууд, 6.5%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байна. Эстоничуудын Эстони хэл улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. Эстони орон хэдий газар нутгийн байршлаар Балтын гэх боловч Эстони хэл нь Балт төрлийн хэл биш харин Урал язгуурын Фин төрлийн хэл болохын хувьд Эстоничууд Финчүүдтэй илүү ойр хамаатай ард түмэн юм.  

2021 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус улсын хүн ам -1 329 460 хүрсэн байна. 

Эстони улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 15 нэгжид хуваагддаг. Эстониор "maakond" (; ) гэх энэ нэгж дунджаар 4,742 км² нутаг, 90 мянган хүнийг харьяалдгаас үзвэл монголоор «хошуу» гэж нэрлэж болохуйц юм. Эсвэл нарийн тооцохгүйгээр «муж» гэж ойлгож болно. Эстоний нийслэл Таллин (2020 онд 426,538 мянган оршин суугчтай) хотоос гадна Тарту (103,284), Нарва-57 мянган хүнтэй хотууд байдаг.

Сүүлийн хэдэн жилд Эстони улс олон улсын амьдралын чанарын судалгаагаар тогтмол дээгүүр байр эзэлж байна. Ийнхүү тус улс интернэт дэх үг хэлэх эрх чөлөөгөөрөө 1-р байр эзэлж, эдийн засгийн эрх чөлөөний үзүүлэлтээр Европт 6-р байр эзэлж, хэвлэлийн эрх чөлөөний зэрэглэлд 11-р байранд орж, амьдралын чанараараа дэлхийд 25-р байранд ороод байгаагийн сацуу Эстони нь макро эдийн засгийн тогтвортой байдлын үзүүлэлтээр тэргүүлэгч орон гэсэн үзүүлэлттэй байна. 

 Боловсрол 
Боловсролын салбарын тэргүүлэгч PISA-ийн судалгааны дагуу Эстоны дунд сургуулийн хүүхдүүд Европт нэгдүгээрт, дэлхийд тавдугаарт жагсдаг. Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд Эстони сургуулийн боловсролын салбарт удаан жил тэргүүлдэг байсан Финляндыг хүртэл гүйцээд байна. Мөн тус улсад бичиг үсэг тайлагдалт нь зуун хувь байдаг.

 Тарту-гийн Их сургууль (Tartu Ülikool)
 Таллины Их сургууль  (Tallinna Ülikool)
 Таллины Техникийн Их сургууль (Tallinna Tehnikaülikool)

 Эстоний урлагийн академи (Eesti Kunstiakadeemia)
 Эстоний театр хөгжмийн академи(Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia)
 Эстоний Байгалийн ухааны Их сургууль (Eesti Maaülikool)
 Эстоний Далайн академи (Eesti Mereakadeemia)
 Эстоний батлан хамгаалахын коллеж  (KVÜÕA Kõrgem Sõjakool)
 Дотоод аюулгүй байдлын Академи (Sisekaitseakadeemia)
 Тарту-гийн нисэхийн коллеж (Tartu Lennukolledž)

 Тэмдэглэл 

 Цахим холбоос 

 Eesti Instituut – Эстонийн соёлын хүрээлэн

 Эшлэл 


Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон