Австри

Бүгд Найрамдах Австри Улс (, Österreich [], ) — Төв Европт оршдог далайд гарцгүй улс. Хойд талаараа Герман, Чех, зүүн талаараа Словак, Унгар, урд талаараа Словени, Итали, баруун талаараа Швейцар, Лихтенштайн гэсэн найман улстай хуурай газраар хиллэдэг. Дунай мөрний эрэгт байх Вена нэрт нийслэл хоттой.

Орчин үеийн Австрийн түүх нь 9-р зуунд дээд, доод Австрийн нутаг дэвсгэрт хүн ам ихсэх үеэс эхлэсэн байна. 996 онд "Остаррихи" (Ostarrichi) гэдэг нэр албан ёсны эх сурвалжид тэмдэглэгдэн үлджээ. Энэ үг нь одоо Оостеррайх (Österreich → орчуулбал Зүүний буюу Дорнын Эзэнт Улс) болтлоо хувьссан ажээ.

Австри нь парламентын засаглалтай төлөөллийн ардчилсан системтэй бөгөөд есөн холбооны мужтай. Мөн үүрдийн үл довтлох байдлыг тунхагласан Европын 6 орны нэг бөгөөд Үндсэн хуулинд нь тийнхүү заагдсан байдаг цөөн орнуудын нэг юм. 1955 оноос Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (НҮБ), 1995 оноос Европын Холбооны гишүүн байна.

 Газар нутаг 
Австрийн нутаг дэвсгэрийнх нь хэмжээ нь нийт 83,879  км² юм. Нутгийн баруун болон баруун өмнөд хэсэг нь Альпийн нурууны бүсэд хамаарна. Нутгийн зүүн болон хойд хэсэгт Дунай мөрний бэлчир, тал нутаг оршдог. Хамгийн нам дор цэг болох Нойзийдлэр нуур далайн түвшнээс дээш 115 м, хамгийн өндөр цэг болох Альпийн нурууны Гроссглокнер оргил 3798 метр өндөр юм.

 Хил хязгаар 
Австрийн хилийн нийт урт нь нийт 2562 км. Үүнээс Германтай-816 км, Чехтай- 466 км, Словактай- 107 км, Унгартай- 354 км, Словенитэй- 816 км, Швейцартай-  166 км, Лихтенштайнтай - 35 км хиллэлдэг байна.

 Байгаль, уур амьсгал 
Эх газрын чийглэг уур амьсгалтай. Өвөлдөө Альпийн нуруунд цас их унадаг. Өндөр уулын цас нурах, Дунай мөрний усны түвшин нэмэгдэж үер болох үзэгдэл тохиолдоно.

 Байгалийн баялаг 
Төмрийн хүдэр, хүрэн нүүрсний нөөцтэй. Өндөр уулын бүсэд усны эрчим хүч ашиглах өргөн боломжтой.

 Хүн ам 
Австрийн хүн ам нь 2025 оны байдлаар 9,2 сая байв. Хүн амын өсөлт жилд дунджаар 0,27 %. Нийт хүн амын 98 % нь герман хэлээр ярьдаг, албан ёсны хэл нь герман хэл юм. Үлдэх 2 % нь хорват, унгар, словен, чех, словак, румын хэлүүдээр ярилцдаг. Хүн амын ихэнх хувь нь христийн шашинтан бөгөөд 78 % нь католик, 5 % нь протестант урсгалынх бөгөөд 4.5 % нь бусад шашин шүтдэг.

 Засаглалын хэлбэр 
Австри нь 9 бие даасан нутагтай Холбооны улс бөгөөд парламентын Бүгд найрамдах улс. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглал нь чанд тусгаарлагдсан. Өнөөгийн хүчин төгөлдөр Үндсэн хуулийг 1920 онд баталсан бөгөөд  1945 онд дахин баталсан.

 Төрийн тэргүүн 
Холбооны Ерөнхийлөгчийг 6 жилээр ард түмэн шууд сонгодог. Одоогийн Ерөнхийлөгч Александр Ван дер Беллен нь 2017 оны 1-р сарын 26-наас хойш төр барьж байна.

 Хууль тогтоох дээд байгууллага 
Австрийн парламент нь 62 гишүүнтэй Холбооны Зөвлөл болон 183 гишүүнтэй Үндэсний Зөвлөл гэсэн хоёр танхимтай. Дээд танхим болох Холбооны Зөвлөл нь муж улсуудын Засгийн газрын төлөөлөгчдөөс тухайн муж улсын хүн амын тооноос хамааруулан сонгодог 64 гишүүнтэй. Доод танхим болох Үндэсний Зөвлөлийг 4 жил тутамд намын нэрсийн жагсаалтаар шууд сонгоно. 183 гишүүнтэй, дөрвөн хувийн босготой. Үндэсний Зөвлөлийн Ерөнхийлөгчөөр 2006 оны парламентын сонгуулийн дүнд АСДН-ын төлөөлөгч, хатагтай Барбара Праммер сонгогдон ажиллаж байна.

Австри нь Европын Парламентад 21 гишүүнтэй, тэднийг Үндэсний Зөвлөлийн сонгуулийн дүнг үндэслэн намуудад хувь тэнцүүлэн суудал хуваарилж илгээд

 Гүйцэтгэх засаглал 
2006 оны сонгуулийн үр дүнд голлох улс төрийн хүчнүүд болсон АДСН, ААН их эвсэл байгуулж Холбооны Засгийн газрыг байгуулсан. Засгийн газрын бүрэн эрх энэ оны нэгдүгээр сараас эхэлсэн бөгөөд холбооны канцлер буюу ерөнхий сайдаар Александер Шалленберг ажиллаж байна.

Орон нутаг 
Холбооны төрийн байгууламжтай Австри улсын нутаг дэвсгэр Холбооны бие даасан 9 (Bundesländer- Муж Улс) мужаас бүрдэнэ.  

 Мужийн нэр Герман нэр Төв хот Талбай(км²) Хүн ам(2022) Бургенланд  Burgenland  Айзенштадт3,965 297,583 Вена Wien Вена415 1,931,593 Доод Австри  Niederösterreich Санкт Пөлтен19,180 1,698,796 Дээд Австри  Oberösterreich Линц11,983 1,505,140 Зальцбург  Salzburg Зальцбург7,155 560,710 Каринти  Kärnten Клагенфурт9,537 564,513 Тироль  Tirol Инсбрук12,648 764,102 Форарльберг  Vorarlberg Брегенц2,602 401,674 Штири  Steiermark Грац16,399 1,252,922

 Шинжлэх ухаан 
Австри улс нь 19-р зууны алдарт оюун ухаантнууд болох Людвиг Больцманн, Эрнст Мах, Виктор Франц Хесс, Кристиан Допплер зэрэг олон тооны алдартай эрдэмтдийг төрүүлжээ. 1920, 1930-аад онд Лиз Мейтнер, Эрвин Шредингер, Вольфганг Паули нарын оруулсан хувь нэмэр атомын физик, квант механикийн хөгжилд гол түлхүүр болсон юм. Орчин үеийн физикч Антон Зайлингер квант телепортацийг анх нээсэн хүн юм.

Физикчдээс гадна тус улс 20-р зууны хоёр агуу философич болох Людвиг Витгенштайн, Карл Поппер нарыг төрүүлжээ. Биологич Грегор Мендель, Конрад Лоренц, математикч Курт Гёдел, инженер Фердинанд Порше, Зигфрид Маркус нар мөн Австри гаралтай юм.

Түүнчлэн Австрийн сэтгэл судлаачид Зигмунд Фройд, Алфред Адлер, Пол Ватцлавик, Ханс Аспергер, сэтгэцийн эмч Виктор Франкл нар өргөн алдар нэртэй юм.

Одоогийн байдлаар 1847 онд байгуулагдсан Австрийн Шинжлэх Ухааны Академи нь суурь судалгаа явуулдаг. Түүний гишүүдэд Карл Лоренцийн Харьцуулсан Зан Үйлийн Хүрээлэн, Хэрэглээний Системийн Шинжилгээний Олон Улсын Хүрээлэн болон бусад багтдаг. Австри улс ойролцоогоор 2200 судалгааны байгууллагатай бөгөөд тэнд нийт 25000 орчим хүн ажилладаг. Тус улс нь олон улсын шинжлэх ухааны хамтын ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, Европын Холбооны Хүрээ Хөтөлбөрийн хүрээнд 1000 гаруй судалгааны төслийг хэрэгжүүлсэн.

 Цахим холбоос 




 Эшлэл 


Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Европын орон
Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн
Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Парламентын засаглалтай холбооны бүгд найрамдах улс
Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон