Киргиз

Киргиз (,   → Киргиз) албан ёсоор Бүгд Найрамдах Киргиз Улс (БНКирУ) — Дундад Ази дахь Тэнгэр уулын уулархаг нутагт оршдог бүрэн эрхт улс юм. Хойд талаараа Казахстан, баруун талаараа Узбекистан, баруун урд талаараа Тажикистан, зүүн урд талаараа Хятад улстай хиллэдэг далайд гарцгүй орон. Нийслэл нь — Бишкек.

Нутаг дэвсгэр – 199,900 км2, 2023 оны тооллогоор хүн амын тоо – 7,037,100. Олонх буюу 74,04 хувь нь киргиз үндэстэн. Мөн узбекчүүд, орос, дунган, тажик, турк, казах зэрэг ард түмэн амьдардаг. Дийлэнх олонх 80 хувь нь ислам шашинтай.

Киргиз орныг иран, түрэг, монгол угсаатан ээлжлэн эзэрхэж явсан. 19-р зуунаас Оросын мэдэлд орж "хар Киргиз" хэмээгдээд ЗХУ-ын мэдлийн доор 1936 онд «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Киргиз Улс» болсон. 1991 онд ЗХУ задран унахад хил хязгаараа хэвээр нь авч үлдэж тусгаар тогтносон улс болж 1992 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Ойрын арван жилд хоёр ч (2005, 2010) Алтанзул цэцгийн хувьсгал гарсан Киргиз нь төрийн нэгдмэл байгууламж, парламентийн эрх мэдэл давамгай бүгд найрамдах засагтай. Түрэг төрлийн Киргиз хэл болон хуучин байсан орос хэл гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг байна. Киргиз хэл нь төрийн хэл, орос хэл нь улсын албан ёсны хоёр хэлний нэг гэж үздэг. (Төрийн хэлний статус нь арай өндөр).   

Нэг хүнд ноогдох ДНБ-ийн хэмжээ харьцангуй бага буюу 2,372 $. Гадаадад алт, эрчим хүч экспортолдог.

 Нэр 

Тус улсын оноосон нэрийг уламжлалт монгол «Хяргас» [Киргиз], оросоос зээлсэн «Киргиз» [кирги́з], Киргизийг мэдсэн «Кыргыз» [~каргаз] гэсэн гурван үгээр илэрхийлж байна. 

Дээрх нэг үгний гурван янз хэлбэр мөн «хяргас»– «хягас»–«хагас»-«хакас»–«хаас» үгстэй гарал нэг.

 Улсын хил 
Киргиз улсын нийт хилийн урт 4675.17 км, үүнээс Казахстан улстай- 1241.58 км, Узбекистантай- 1378.44 км, Тажикистантай- 970.8 км, БНХАУ-тай- 1084.35 км хил залгадаг байна. Үүний зэрэгцээ 823.04 км хилийн хэсэг нь тодорхойлогдоогүй: Узбекистантай - 371.34 км, Тажикстантай - 451.7 км. Ийнхүү Узбекистантай улсын хилийн нийт уртын 1007.1 км буюу 73.1%, Тажикистан улстай 519.1 км буюу 53.4% ​​-ийг тодорхойлж, баталгаажулаад байна. Улсын хил нь голчлон нуруу, гол мөрний ургсгалаар явдаг байна. Зөвхөн хойд, баруун хойд, баруун өмнөд хэсэгт, хүн ам шигүү суурьшсан Чуй, Ферганы, түүнчлэн Таласын хөндийд, уулсын бэл, бэлийн бэлээр явдаг.

 Газар зүй 

Киргиз 198,951 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Монголын газар нутгаас 8 дахин бага буюу дэлхийн 86-р том орон юм. 

 Байрлал 

Хойд өргөргийн  39° — 44°, зүүн уртрагийн 69° — 81° дотор Төв Ази, тэр дундаа Дундад Азид оршдог. Хөндлөн чигт цомцойн тогтсон бөгөөд далайд гарцгүй. Хойд талаараа Казахстан улстай 1224 км, зүүн талаараа Хятадтай 858 км, урд талаараа Тажикистантай 870 км, баруун талаараа Узбекистан улстай 1099 км газраар хиллэдэг. Хилийн нийт урт нь 3,878 км.

 Газар ус 

Киргиз уулархаг орон юм. Нутгийн дөрөвний гурав нь уул нуруу. Киргиз орны дорно, төвийн уул нуруу, ихэнх нутаг нь Тэнгэр уул (Тянь-Шань)-ын баруун бие болж, нутгийн өрнө өмнөд тал нь Памир-Алай нурууны ар хормой болно. Уулын өндрийг нэрлэвэл Ялалтын оргил (7439 м), Лениний оргил (7134 м), Хантэнгэр (6995 м) байна. 

Киргизийн байгалийн хосгүй үзэсгэлэн Ысык нуур (Ысык-Көл) нутгийн дорно-умар талд Тэнгэр уулын салбар Терскей Ала-Тоо, Кунгей Ала-Тоо хоёрын завсар байна. Сон (Сонкёль), Чатыр нуур гэж бий. Ферганы хөндий рүү томоохон хоёр гол Нарийн, Карадарья урсдаг.

 Уур амьсгал 

Уур амьсгал газар нутгийн өндөр намаас хамаардаг. Ферганы хөндийн нам доор захаар субтропикийн уур амьсгалтай. Зундаа 40°C хүрч хална. Орон даяар нартай өдөр их болно. 1-р сарын дундаж хэм −4 °C. Иссык нуур энэ үед хөлддөггүй. Өндөр уул нурууны ар буюу оройгоор хүйтэн өвөл болж −30 °C-аас −53.6 °C хүрдэг. 

Хур тунадас харилцан адилгүй. Ферганы хөндийд жилдээ 2000 мм бууж байхад Иссык нуурын орчим ердөө 100 мм хур буудаг байна.

 Байгаль хамгаалал 

Киргиз улсад байгалийн цогцолборт газар 9, байгалийн нөөц газар 8, ой, ургамал, ашигт малтмал, ерөнхий ашигтай 67 газрыг зэрэглэн хамгаалж байна. Үүнээс Иссык нуур, Сарычелекийн байгаль нөөц газар хоёрыг онцгойлсон байдаг.

 Хүн ам зүй 

+  Яс үндэс   Хүн ам (2012 он) Хувь Киргизүүд  4,006,009  72.2 % Узбекчүүд  796,291  14.3 % Оросууд  381,562  6.9 % Дунган ястан 61,372  1.1 % Уйгурууд  50,346  0.9 % бусад ард түмэн   256,308  4.6 %

 Он  Хүн ам  1926  993,000 1950  1,740,000 1969  2,891,000 1989  4,290,400 2002  4,946,500 2013  5,522,50020237,037,100

Киргиз улс 2023 онд 7,037,100 хүн амтай (дэлхийд 96-р олон) байв. 34 % нь 0–14 насны багачууд, 60% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартай хэсэг,  6.2 % нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын 1/3 хотод, 2/3 хөдөө оршин суудаг. Хүн амын нягт — 25 хүн/км2 (148-р шигүү), дундаж наслалт — 69.4 жил, хүйсийн харьцаа — 0.96, бичиг үсэг тайлагдалт —98.7%.

Киргизийн хүн ам 1959 онд- 2.065 сая, 1970 онд -2.935 сая, 1979 онд 3.523 сая, 1989 онд 4.258 сая, 1999 онд 4.823 сая болж өссөн байна. 2015 онд хүн ам нь 6 сая хүрч байжээ.

 Ард түмэн 

ЗХУ-д байсан улсын жишгээр олон үндэстний улс болсон. Хүн амын 73 хувь (4 сая) киргиз үндэстэн. Удаагаар нь узбекчүүд 14 хувь (800 мянга), оросууд 6.4 хувь (370 мянга), дунган 1.1%, уйгурууд 0.9%, тажикууд 0.8 хувь, туркууд 0.7%, казахууд 0.5% гээд 80 нэрийн яс үндэс байна. ЗХУ задран унаад 1991 оноос хойш Киргиз үндэстний эзлэх хувь 50%-аас 70% болон өссөн бол Европ зүгийн ард (орос, украин, герман) олноор гадагш гарч эзлэх хувь нь 35-аас 10% болтол буурчээ.

 Хэл, шашин 

Киргиз үндэстэн нь эрт дээрээсээ малчин нүүдэлчин, узбек, тажик нь тариачин суурин соёлтой байжээ. Киргиз улсын хүн амын 85 хувь (түрэг угсаатан, дунган хятад) ислам шашны суннит дэгийг сахьдаг, 10 хувь (орос, украин) христос - үнэн алдартны шашинтан.

Тус улсад киргиз, орос хоёр хэл албан ёсны хэл юм. Киргиз хэл түрэг салбарын кыпчак бүлэгт хамаарах ба бөгөөд казах хэлтэй ойр төрөл юм. 1941 оноос кирилл үсгээр бичдэг болсон. Кирилл киргиз цагаан толгой 36 үсэгтэй (монголын цагаан толгойноос "Ңң" [ng] нэг үсгээр илүү).

 Хот суурин 

Киргиз улсад одоо 31 хот байна. Томоохон нь:
+ 2009 оны хүн амын тоогоор: Бишкек (822 мянга)
 Ош (233)
 Жалал-Абад (89)
 Харгол (63)
 Токмок (53) Өзгөн (49 мянга)
 Балыкч (42)
 Харбалт (38)
 Нарын (35)
 Талас (33)

 Эш түүх 

 Эрт үе 

Киргиз оронд анх скиф, сак зэрэг иран угсаатан амьдарч байв. V зуунаас усунь, цагаан хүннү нүүж ирсэн ба Сассаны эзэнт гүрний үед иран болон түрэг угсаатан ирж суужээ. VIII зуунд Түрэгийн баруун улс, дараа нь Харлуг улс оршин байв. XI зуунд Өзгөн, Баласагун хавиар Хар ханы улс хэмээх түрэг улс орд өргөө босгон төвлөж байсан ба Хар Хидан улсад эзлэгджээ.

XIII зуунд Киргизийн нутаг Их Монгол Улс, түүний залгамж Цагадайн улсынх болоод 1347 онд Моголистанд хамаарагдсан.

 Киргизийн уг гарвал 

Эртний Киргиз НТӨ II зуунаас эхтэй. Хятад болон араб үсгийн сурвалжид "улаан үс, ногоон нүдтэй" гэж дүрсэлжээ. VIII зуунд Енисейн Киргизүүд Енисей мөрний дээд урсгал Тува, Хакас, Алтайд төвлөж байсан. 840 онд Уйгурын нийслэл Хар балгасыг галдан шатааж уйгурыг хөөж, Монголын ноён болоод удалгүй киданд түрэгдсэн. 

XVI зуунд Тэнгэр уулаас Зүүнгар, Долоон усаар дайраад Енисей хүртэлх нутгийн түрэг ард түмнийг нийтэд нь "Киргиз (киргиз)" гэдэг байв. Генийн шинжилгээгээр адилхан R1 гентэй гардагаараа өнөөгийн Киргиз үндэстэн, хакас ястан нь хамтдаа Енисейн Киргизийн үр удам болно. 


 Харийн алба 
Моголистаны дараа Тэнгэр уулнаа Киргизүүд амар жимэр амьдарч байв. XVII зуунаас Зүүнгарын ойрд, XVIII зуунаас Манжийн Чин улсад, XIX зуунаас Кокандын хаант улс узбекуудад албан татвар төлж явав. 1876 оноос Киргиз нутаг Оросын Долоон ус мужид хамаарчээ. Орост тэр үед казахуудыг "киргиз-кайсак" (Киргиз казах), Киргизийг "кара-киргиз" (хар Киргиз) гэж нэрийдэж байлаа. 1910 онд нүүрсний уурхай нээгдэж уурхайчин оросууд шилжин нүүж иржээ. 1916 онд оросын эсрэг 2000 хүний амь үрсэн бослого гарч нухчин дарагдаж Шинжаан, одоогийн Кызылсу ӨЗТ рүү нэлээн дайжсан.

 Зөвлөлт Киргиз 
1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс байгуулагдаад 1924 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Хар Киргизийн өөртөө засах мужийг (Кара-Киргизская (Каракиргизская) автономная область (ККАО) байгуулжээ. 1926 оноос Оросын дотор автономит улс, 1936 оноос Оросоос тусгаарлаж, Зөвлөлтийн 15 ЗСБН улсын нэг болж өнөөгийн хил хязгаар тогтож, нийслэл хотоо Фрунзе гэж нэр өгч өөрчилжээ. 1920-иод оноос бүх нийтээр бичиг үсэгт суралцан, 1924 онд араб үсэг, 1928 онд латин, 1941 оноос кирилл үсгийг тохируулан хэрэглэж иржээ. Оросууд хот суурин барьж Киргизийг нүүдлийн соёл иргэншлээс суурин болгох шилжилт эхлүүлжээ. 1989 онд нийслэлийн хүн амын талаас илүү хувь нь орос, украин үндэстэн байжээ.    

 Тусгаар Киргиз 

ЗХУ задарсанаар Киргиз улс 1991 онд бүрэн тусгаар тогтнож, 1992 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон болжээ. 1990 онд Ош хотод Киргиз-узбек үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн болж 300-600 хүн амь үрэгдэв. 1991 онд нийслэлийн нэрийг эргүүлэн Бишкек болгож, киргиз хэл төрийн хоёр хэлний нэг (нөгөөх нь орос хэл) болон дэвшсэн. 1993 онд Үндсэн хуулиа шинэчилж, улсын нэрээ тогтжээ. Коммунизмаас ардчилсан дэглэм, зах зээлийн эдийн засагт шилжих үед бусад шилжилт хийсэн орнуудын нэгэн адил эдийн засгийн хямарал амссан.  

1990 онд Аскар Акаев анхны ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2005 оны эсэргүүцлийн хөдөлгөөнөөр огцорсон бол Курманбек Бакиевыг 2010 онд Роза Отунбаевагийн удирдсан хувьсгал мөн өөрчилсөн байна. Замбараагүй байдал үргэжилж Ош хотын орчим зэвсэглэсэн Киргизүүд узбекуудыг хөөн устгаж, нийтдээ 893 хүн амь үрэгджээ. 2011 оны сонгуулиар Алмазбек Атамбаев ерөнхийлөгч болсон. 2021 оны 1-р сарын 10-нд болсон сонгуульд ялалт байгуулсан Садыр Жапаров 2021 оны 1-р сарын 28-нд Киргизийн Ерөнхийлөгч болсон байна.

 Улс төр 
Киргиз Улс ардчилсан дэглэм, бүгд найрамдах засагтай. 1993 онд анх Үндсэн хууль баталж, 2010 онд шинэчилсэн. 2010 оныг хүртэл ерөнхийлөгч, түүнээс хойш парламентын эрх мэдэл давамгайлах болсон. Төр улсын тэргүүн нь ерөнхийлөгч байна. Ерөнхий сайд хэрэгжүүлэх байгууллага буюу засгийн газрын тэргүүн байна. 1994 онд анх хоёр танхимтай эхэлж, 2010 оноос нэг танхимтай болсон улсын хурал нь Жогорку Кенеш (Дээд Зөвлөл) юм. Үүнээс гадна шүүх байгууллага, дээд шүүх бий.

Улсын ерөнхийлөгч эв нэгдлийг илэрхийлэгч бөгөөд 6 жил тутам сонгоно. 35-65 насны улсын хэлийг (Киргиз хэл) мэддэг хүн байх ёстой. Аскар Акаев (1990-2005), Курманбек Бакиев (2005-2010), Роза Отунбаева (2010-2011), Алмазбек Атамбаев (2011-одоо) нар ажилласан. 

Ерөнхий сайдыг Дээд зөвлөл тодруулж, Ерөнхийлөгч зөвшөөрснөөр сонгож томилдог байна. Ерөнхий сайд танхимын нарын багаа бүрдүүлдэг ба 1991 оноос хойш 17 хүн энэ албыг хашжээ. Сүүлд 2015 онд Темир Сариев томилогдов. 

Улсын хурал Жогорку Кенеш (Дээд зөвлөл) 120 суудалтай. Намын хувь тэнцүүлэх сонгуулийн аргаар 5 жил тутам сонгодог. 2010 оны 10-р сарын 10-ны сонгуулиар Дээд зөвлөлийн гишүүд таван намаас тэнцүүхэн тоогоор сонгогдсон. Үүнд:
 «Ата-Журт» (Эх Орон) - 28 суудал
 «Социал-Демократ» (Нийгмийн Ардчилсан) - 26 суудал
 «Ар-Намыс» (Нэр Төр) - 25 суудал
 «Республика» (Бүгд Найрамдах) - 23 суудал
 «Ата-Мекен» (Эх Нутаг) - 18 суудал.

 Орон нутаг 
Киргиз улс төрийн нэгдмэл байгууламжтай. Төрийн хуулиар орон нутгийг захирдаг. Гурван түвшинд 9 нэгжээр задална. Эхлээд бүхэл орон 7 муж (область), улсын ач холбогдолтой 2 хот (город республиканского подчинения) буюу есөн нутаг болно. 

Бишкек хот дотроо 4 дүүрэгтэй. Муж дотроо район (хошуу, 40 бий) , мужийн харьяа хот (13 бий) болж задарна. 

 № Нэгж(нэр, зүйл) Районытоо Талбай"Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic", The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.(км²) Хүн ам(2010)Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)1Бишкек хот4 дүүрэг170 км²859,8002Ош хот-18,5 км²255,8003Баткен муж3+ 3 хот17,000 км²441,1004Жалалабат муж833,700 км²1,036,7005Ысыккөл муж5 + 2 хот43,100 км²444,5006Нарын муж545,200 км²262,1007Ош муж729,200 км²1,130,9008Талас муж411,400 км²231,8009Чүй муж8 +1 хот20,200 км²814,900Есөн нутаг50 нутаг199,988.5 км²5,477,600

 Цэрэг зэвсэг 
Киргиз улсын зэвсэгт хүчин хуурай замын, агаарын, дотоодын, хилийн, хүндэт харуулын гэж салбарладаг. Цэргийн албан хаагчийн тоо 15,500. 

Зөвлөлт, Орост үйлдвэрлэсэн зэвсэг техниктэй. Жишээлбэл Т-72 танк — 150 ширхэг, БТР-60 хуягт — 53, БМ-21 пуужин харвагч машин — 15 байна. Агаарын цэргийн хүч сул, орхигдсон. Терроризмын эсрэг Альфа хэмээх тусгай анги нэгтгэл байдаг.

 Гадаад харилцаа 
Киргиз НҮБ, ТУХН, ДХБ-ын гишүүн орон. 2001–2014 оны хооронд Америкийн цэргийн баазыг нутагтаа байрлуулж байсан. 

 Аж байдал 

 Эдийн засаг 
2013 онд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээ 13.47 тэрбум ам.доллар байсан. Нэг хүнд 2,452 $ ноогдоно. Хөршүүдийг бодвол эд мөнгө муутай орон. Мөнгөний нэгж нь сом. Киргиз улсын төв банк мөнгөний бодлого явуулдаг.

Хөдөө аж ахуй уламжлалт салбар. Ноос, мах, сүүн бүтээгдэхүүн гээд малын ашиг шим хүртэнэ. Улаан буудай, чихрийн нишингэ, төмс, хөвөн, тамхи, хүнсний ногоо, жимс тариалдаг.

Газрын тос, шатдаг хийн их нөөцтэй. Канадын Сентерра Гоулд компани Кумтөрийн алтны уурхайг ажиллуулж байгаа. Уулархаг нутгаа түшиглэж усан цахилгаан станц хөгжүүлсэн. Эрчим хүч экспортолдог. 


 Зам тээвэр 

Киргиз уулархаг орон учраас зам харгуйн сүлжээ бага. 50 нисэх буудал байна. Томоохноос нь хэлвэл Бишкекийн Манас олон улсын нисэх буудал, Ошийн нисэх буудал. Өргөн цариг бүхий 370 км урт төмөр зам байна. Салангид хоёр хэсэг байгаагаас хойд нутгийн Бишкек нь Ташкент, Алматытай холбогддог бол өмнөд нутгийн Ош нь Узбекистаны хоттой холбогдоно. 

34000 км авто замтайгаас 22600 км нь цардмал. Саяхан АХБ-ны дэмжлэгтэйгээр Бишкек—Ошийн зам ашиглалтад орсон.

 Өв соёл 


 Боловсрол 

Киргизт хүүхэд 7 насандаа сургуульд орно. Бага боловсролын 4 жил (заавал), дунд боловсролын 5 жил (заавал), бүрэн дунд боловсролын 2-3 жил (сонгох) байна. Бичиг үсэг тайлагдалтын хувь - 98.7 хувь. Улсын хэмжээнд 300 гаруй дунд сургууль 55 их, дээд сургууль байна. Үүнд:
 Киргиз улсын их сургууль
 Ошийн улсын их сургууль
 Дунд Азийн их сургууль
 Манас их сургууль байна.

 Улсын баяр 

Баяр ёслолын өдрүүд:
 1 сарын 1 — Шинэ жилийн өдөр
 1 сарын 7 — Үнэн алдартны шашны Христийн төрсөн өдөр
 2 сарын 23 — Эх орончдын өдөр
 3 сарын 8 — Эмэгтэйчүүдийн өдөр
 3 сарын 21 — Хаврын баяр - Наурыз
 3 сарын 24 — Хувьсгалын өдөр
 5 сарын 1 — Хөдөлмөрчдийн өдөр
 5 сарын 5 — Үндсэн хуулийн өдөр
 5 сарын 8 — Дурсан санах өдөр
 5 сарын 9 — Ялалтын баяр (дайны)
 8 сарын 31 — Тусгаар тогтнолын өдөр
 11 сарын 7 — Агуу Октябрийн социалист хувьсгалын өдөр

 Соёл 

Киргиз үндэстний соёл энэ орны онцлог байна. 3-р сарын 21-нд уламжлалт Шинэ жилийн баяр буюу Наурузыг тэмдэглэдэг. 

Комуз хөгжмөө тоглон Манас туулийг хайлсаар ирсэн. Манас туйлын ам дамжин ирсэн 60 өөр янз үг байна. Хамгийн урт нь 500 мянган мөр шүлгээс бүтэх ба Грекийн Илиад, Одиссей, Энэтхэгийн Махабхаратагаас хэд дахин урт байх юм. 

Хивс, ширдэг, ханын даавуу нэхэх, эсгий урлалын баялаг өвтэй.

 Аялал жуулчлал 

Үзэсгэлэнт Ысык нуурыг жуулчид зорьсоор байна. Жилд саяаас олон хүн очдог. Нуурын хойд эргээр амралтын газрууд Чолпон-Ата хот орчмын эрэг дагуу төвлөрдөг. Киргиз улсад мөн ууланд авирч, цанаар гулгаж, бүргэдийн ан хийх зэрэг үйлчилгээ үзүүлдэг байна. 

 Эх сурвалж 

 Гадаад холбоос 

 Киргизийн ерөнхийлөгчийн цахим талбар 
 Киргизийн засгийн газрын цахим талбар
 Киргиз улсын хурлын цахим талбар 


Ангилал:Азийн орон
Ангилал:Далайд гарцгүй орон
Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс
Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон
Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон