Адыгей

Адыгей (; адыг. Адыгэ) — Орос улсын харьяат орон юм. Адыгей 7.8 мянган км² талбайт нутагтай, 451 мянган хүн амтай. 1992 оноос хойш Бүгд Найрамдах Адыгей Улс (БНАдыУ) хэмээх бүтэн нэртэй болсон. ОХУ-ын Өмнөд холбооны тойрог, Хойд Кавказын эдийн засгийн бүст харьяалагдана. 

Улсын хэрэгцээний орос хэлний хамтаар тус орны онцлох адыг хэлийг албанд хэрэглэнэ. Хүн амын 64% орос үндэстэн, 26% адыг буюу черкес ястан, 10%-ийг бусад ард түмэн бүрдүүлнэ. Бүх талаараа Краснодарын хязгаартай хиллэсэн. Нийслэл Майкоп хот 150 мянган хүнтэй.

 Газар зүй 
Адыгейн хойд нутаг нам доор газар бол өмнөд нутаг Их Кавказын нурууны уул, уулын ар бэл болно. Нутгийн 40% ой. 

Өвөл I сард дунджаар −2 °C, зуны VII сард дунджаар +28 °C температуртай. Жилийн дундаж хур тунадас 700 мм.

Чугуш (3238 м), Фишт (2868 м) зэрэг өндөр уул сүндэрлэсэн. 

Адыгей орны нутгаар Кубань, Лаба, Белая зэрэг гол урсдаг.

Нуургүй боловч Краснодарын, Чичитийн гэх мэт хиймэл усан сангуудтай.

Адыг орон Хар тэнгисээс хамгийн ойр хэсгээрээ 150 км зайтай.

 Хүн ам зүй 

Адыгей оронд 2016 оны тооцоогоор 451,480 хүн амьдарч байна. 

 Ард түмэн 
 Тоолсон он 1979Всесоюзная перепись населения 1979 года 2010Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав и владение языками, гражданство. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации Орны хүн ам 404 390 439 996 Яс үндсээ тодорхойлсон 404 390 (100 %) 425 386 (100 %) Орос үндэстэн 285 626 (70,6 %) 270 714 (63,6 %) Адыг ястан (черкес) 86 561 (21,4 %) 109 699 (25,8 %) Армен үндэстэн 6 359 (1,6 %) 15 561 (3,7 %) Украйн үндэстэн 12 078 (3,0 %) 5 856 (1,4 %) Курд үндэстэн 2 (0,0 %) 4 528 (1,1 %) Татар үндэстэн 2 415 (0,6 %) 2 571 (0,6 %) Цыган ястан 1 109 (0,3 %) 2 364 (0,6 %) Азербайжан үндэстэн 274 (0,1 %) 1 758 (0,4 %) Грек үндэстэн 1 021 (0,3 %) 1 385 (0,3 %) Белорус үндэстэн 2 244 (0,6 %) 1 253 (0,3 %) Бусад яс үндэстэй 6 701 (1,7 %) 9 697 (2,3 %) Яс үндсээ тодорхойлсонгүй 0 14 610

 Шашин шүтлэг 
2012 оны судалгаанд хүн амын 35% христийн шашин буюу үнэн алдартан, 13% ислам, 3% христийн бусад урсгалыг шүтдэг, 9% шашин шүтдэггүй гэж хариулсан бол, 9% нь ямар нэгэн хариулт хэлээгүй. Харин 30% нь шашингүй гэхдээ газар, уул ус, бөөгийн мэт шүтлэгтэн гэж хариулжээ.

 Хот суурин 
 Майкоп — 144,055 хүнтэй
 Яблоновский — 32,039
 Энем — 19,091
 Гиагинская — 13,788
 Адыгейск — 12,689

 Түүх 
  Эрт дээр үе 
Эрт үед энэ нутагт зихи хэмээх адыгын өвөг дээдэс амьдарч байв. 

1763—1864 оны Орос-Кавказын дайны үр дүнд Оросын эзэнт гүрний харьяат нутаг болсон. Дайн дажинаас черкесийн олон хүн Осман руу дүрвэжээ. Үлдсэн хүмүүс Кубань голын зүүн эргийн нам доор газраар төвхнөсөн.

 Өөртөө засах муж 

ЗХУ тогтсоны дараа 1922 оны 7 сарын 27-нд Черкесийн өөртөө засах муж Краснодарт төвлөн байгуулагдав. Тэгэхдээ Краснодар тус нутгийн бүрэлдэхүүн биш байсан. Харин 1936 онд тус нутгийн засаг захиргааны төвөөр Майкоп хотыг болгов. 

1922 оны 8-р сараас мужийн нэр Адыгейн өөртөө засах муж болж өөрчлөгдөв. Тус муж нь 1924 оноос Ар Кавказын хязгаар, 1934 оноос Азов-Черноморийн хязгаар, 1937 оноос Краснодарын хязгаарт харьяалагдаж байлаа. 1936, 1962 онд нутаг тэлсэн.

 Бүгд найрамдах улс 
ОХУ байгуулагдах үе шатанд Адыгейн байр суурь дээшлэв. 1990 оны 10-р сард Адыгей Краснодарын хязгаарын харьяанаас гарч Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Адыгей Улс гэсэн нэр зэрэг олов. 

1992 оны 3 сарын 23-нд Бүгд Найрамдах Адыг Улс (БНАдыУ) гэсэн одоогийн нэрийг олж ОХУ-ын нэгдүгээр дэс буюу Бүгд Найрамдах Улсын зэрэгтэй болсон. Адыг хэл орос хэлний хамтаар албан бичигт хэрэглэгдэх эрх хүртсэн.

1992 онд улсын хурал - Төлөөлөгчдийн хурал (нутгийн хэлээр Хасэ)-тай болов. 1995 онд Төрийн зөвлөл - Хасэ хэмээв. 

1992 онд БНУ-ын анхны ерөнхийлөгчөөр Аслан Жаримов сонгогдов. 2007 оноос өнөөг хүртэл Аслан Тхакушинов ажиллаж байна. 2010 оноос хойш «ерөнхийлөгч» гэхээ байж «тэргүүн» гэдэг болсон.

 Нутгийн хуваарь 
Адыг орон дотроо 2 хот, 7 район болж хуваагдана.

 Нэгж  Оросоор Тоо  Нутгийн нэр хот  городской округ  2  Адыгейск | Майкоп  район  муниципальный район  7  Гиагинская | Кошехабль | Красногвардейское | Майкоп | Тахтамукай | Теужеч | Шовгенов 

 Эдийн засаг 

Адыгейд хөдөө аж ахуй зонхилно. Түүнийг дагасан хүнс, хөнгөн үйлдвэртэй.

Адыгей газрын тос, шатдаг хийн нөөцтэй, уурхайтай.

 Боловсрол 

Тус орны хоёр гол их сургууль:
 Адыгейн улсын их сургууль
 Майкопийн улсын технологийн их сургууль

 Лавлах холбоос 

 Гадаад холбоос 

 Засгийн мэдээний цахим талбар 
 Google Maps дахь Адыгын газрын зураг  
 Trouble on the Horizon? Ethnic Unrest in Adygea 


Ангилал:Оросын холбооны муж
Ангилал:Кавказын бүс нутаг
Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс