Сүмо

Сүмо (япон. 相撲) - Японы үндэсний спортын төрөл бөгөөд Японоос гарал бүхий дугуй тойрог дотор хоёр бөх барилдаж хүчээ үздэг тулааны нэгэн урлаг юм. Мэргэжлийн сүмо нь японд "оозүмо" гэгддэг. Япон хэлэнд хоорондоо золгон барилддаг тулааны урлагийг "сүмо" гэх ба "Үдэ сүмо - Гар барилдаан", "Аши сүмо - Хөл барилдаан", "Юби сүмо - Хуруу барилдаан" гэж бий. Дэлхий дахинд сүмотой ижил төрлийн тулааны урлаг олон бий. Монгол бөх, Хятадын Шүайшао, Солонгосын Сырым, Окинава арлын Шима зэрэг юм.

Орчин үед сүмо бөх нь мэргэжлийн болон сонирхогчдын гэж хоёр хуваагддаг байна. Мэргэжлийн сүмо бөх нь зөвхөн Японд байдаг бусад орнуудад зөвхөн сонирхогчдын сүмо бөх байдаг байна. 

Өнөө үеийн мэргэжлийн сүмо бөх нь спорт, тулааны урлаг, шоу, уламжлал болон бизнесийн үйл ажиллагааг нэгтгэдэг байна.

 Сүмогийн түүх 
Мэргэжлийн сүмогийн түүхийн тухай О-зүмо эндээс уншина уу.

Сүмо бөхийн уламжлал эрт дээр үеэс эхтэй тул барилдаан бүрийг олон тооны зан үйлтэй байдаг ажээ.

 Эртний үеийн сүмо 
 Сүмо анх үүссэн үе нь маш эртний үе юм. Японы тооллын Кобүн эрин(МТ 3-р зууны дунд - 6-р зуун төгсгөл)ий үед хийгдсэн (Ханива, Сүэки, Догүү зэрэг) шавар эдлэл болон баримлууд дээр сүмогийн дүрс, зураглалууд байдаг. 

 "Кожики" хэмээх Японы түүхийн зохиолын оршил хэсэг болох "Японы домог"-т Такэмиказүчи Такэминаката хэмээх 2 бурхан хоорондоо хүчээ үзэж буй зураг бий. Энэ нь сүмогийн үүсэл болсон гэгддэг.	 
 Нара эринд зохиогдсон "Зууны японы бичиг" хэмээх түүхийн ботиос үзэхэд, бурхад биш хүмүүс хоорондын хамгийн эртний барилдааныг Сүйнин хааны тооллын 7 он(Манай тооллын өмнөх 22 он)д болсон Номино Сүкүнэ болон Таймано Кэхая 2-н барилдаан гэж бичжээ. Энд "Сүкүнэ нь Кэхаяг "Хөл мэх"-р хаяхдаа нурууны ясыг нь хугалан хороосон" хэмээн бичсэн байдаг. Мэдээж одоогийн сүмогоос ялгаатай тулааны урлаг байсан нь ойлгомжтой. Мөн энэхүү барилдааныг жүдогийн эхлэл байсан ч гэх нь бий. Сүкүнэг сүмог эхлүүлсэн өвөг дээдэс хэмээн шүтсээр ирсэн. 
 "Эртний бичиг"-ийн Сүйнин хааны бичээст анхлан сүмогийн тамирчныг "Рикиши - Хүчтэн" хэмээх хэллэгийг хэрэглэсэн байна.

 Дээрх түүхий ботиудад Кэйко хааны тооллын 40 онд (МТ 110 он) Ямато Такэрүномикото нь Яматонокүни(Одоогийн Нара аймаг)-н Ибүки хэмээх уулын бурхныг нүцгэн гараараа буулгаж авахаар зэр зэвсгээ орхин явсан тухай бичсэн байдаг. 

 "Зууны японы бичиг"-т, Юүрякү хааны тооллын 13 оны (469 он) намар 9 сард Юүрякү хааны тушаалаар Үнэмэ буюу хааны ордны үйлчлэгч 2 эмэгтэйд фүндоши буюу тухайн үеийн эрэгтэй хүний дотуур өмдийг өмсүүлэн өөрсдийгөө магтан ярих Инабэно Манэгийн урд сүмогоор барилдуулсан байна. 	 
 "Зууны японы бичиг"-н Коокёкү хааны тооллын 1-р он (642 он)д бичсэнчлэн Хякүсай улсын Хааны овгийнхныг хамгаалах цэрэгт хүн шалгаж элсүүлэхийн тулд залуу цэргүүдийг сүмогоор барилдуулж байжээ.

 Нара болон Хэйан эрин 
 "Ман Ёо Шюү" хэмээх Японы эртний дууны дээжисийн 5-р ботьд 730 он болон 731 оны сүмо барилдаж байсан тухай тэмдэглэл бий.
 Шёомү эзэн хаан (724 он - 749 он) нь газар нутаг бүрийн тосгодоос сүмо барилддаг хүмүүсийг хүчээр цуглуулах зарлиг гарган, жил бүрийн 7 сарын 7-ны оройн ёслолын үед сүмо барилдуулж байхаар болжээ.
 Хэйан эрины үед сүмо нь хааны ордны дотор чухал байр суурь эзлэх ёслол болжээ.
 Хааны ордон дахь сүмогоос гадна жирийн иргэдийн дунд ч сүмо дэлгэрч, "Шорооны сүмо" "Өвсний сүмо" гэж нэрлэж байжээ. Түүнээс гадна самүрай нар нь бие бялдар болон сэтгэл зүйн хатуужил олох бялдаржуулах урлаг болгон сүмогоор хичээллэж байжээ. Мөн "Бурхны сүмо" гэж байсан нь газар тариалан эрхлэгч ардууд үр тариа арвин хураахыг бэлэгшээж сүмо барилдан ёсолдог байжээ.

 Камакүра болон Мүромачигийн эрин 
 Камакүрагийн эрингийн үед Минамотоно Ёримото нь сүмог хөхиүлэн дэмжиж байв.
 Мүромачигийн эринээс өмнө нь энгийн хувцастайгаар сүмо барилдаж байжээ. Мөн "дохё" буюу тусгай дэвжээгүй байсан байна. 
 Сэнгокү эринд Ода Нобүнага нь сүмог хөхиүлэн дэмжиж, анхлан "дохё" дээр барилдах саналыг гаргаж байжээ.

 Сэнгокү болон Эдо эринээс хойш  	 
 Эдо эрингээс сүмо нь мэргэжлийн ажил болон хөгжжээ. Нарийн мэдээллийг Мэргэжлийн сүмо сэдвээс уншина уу.
 Шёовагийн 11 оны 6 сард, тухайн үеийн бага сургуульд сүмо нь албан ёсны хичээл болж орж эхэлсэн.
 Эдо эринээс Дэлхийн 2-р дайн хүртэл эмэгтэй сүмо байсан. Ойрын хэдэн жилд сонирхогчдын эмэгтэй сүмо буюу "Шинэ сүмо" нь дэлгэрч байгаа.

 Сүмогийн нэршлүүдийн тухай 
 "Сүмо" гэдэг үг нь эртний "сүмахи" гэдгээс "сүмафү" болж, дараа нь "сүмо" болжээ.
 Мөн сүмо нь "тэгой" гэж нүцгэн гараараа тулалдах гэсэн утгатай үгээр илэрхийлж байжээ.
 Мэргэжлийн сүмогийн тамирчныг японоор "рикиши", "сүмотори" гэж нэрлэдэг. Энгийн ярианд бол "О сүмо сан", монголчууд бол сүмочин, сүмо бөх гэж нэрлэх нь их.

 Сүмо бөхийн барилдаааны тухай 
 4.55 метр диаметртэй дугуй хэлбэртэй дэвжээ буюу "дохё" дээр сүмогийн өмсгөл болох маваши өмсөн барилдана. Дэвжээнээс гарах болон өвдөгнөөс дээш биеийн хэсэг нь дэвжээнд хүрсэн нь ялагддаг. Хориотой мэх хийсэн тохиолдолд "гёожи" буюу засуул нь шийднэ.
 Хориотой мэхийг дүрэмчлэн тогтоохоос өмнө бол Чичих, цохих, өшиглөх нь хориотой байжээ.

Энгийн барилдаан нь дараах дараалалтайгаар явагддаг.

 Шикири 
 Дугуй хэлбэртэй дэвжээ рүү орж хоорондоо нилээн холхон зогсож нүүр нүүрээ харалцдан, хагас сууж атгасан гараа "шикири сэн" буюу бэлтгэлийн зураасанд хүргэнэ. Үүнийг "Шикири" гэдэг. Хэдэн ч удаа хийж болох ч, ихэнхдээ цагийн хязгаар тогтоосон байдаг.

 Барилдааны Тачиай 
 Атгасан гараа дэвжээнд хүрсэн байдалтайгаар 2 сүмочин нь харц тулгарсан үедээ зэрэг босч барилдаан эхэлдэг (Тачиай гэдэг нь японоор нийлж босох утгатай гэсэн үг). Үүнийг "тачиай" гэнэ.
 Тачиай нь дэлхий бусад оронд байдаггүй, японы онцлог бүхий арга юм. 2 тал нь хоорондоо ямар нэг дохио зангаагүйгээр эхэлдэгт байгаа юм. "Шикири"г хэд хэдэн удаа хийх хооронд 2 сүмочин нь хоёулаа барилдахаар шийдсэн үедээ л босдог ба засуул нь ихэнх спортод байдагчлан тэмцээн эхэлснийг зарлах биш магадлах л үүрэгтэй юм. 
 Сүмогийн рикиши нь нас, өндөр, жин харгалзахгүйгээр хоорондоо барилддаг.

 Сүмогийн дайрах/довтолгоо мэх 
 Зайнаас бие биеэ гараа түлхэх болон зайлж цохих гэх мэт олон мэх байдаг. Монгол бөхийн сэрвүү барьцнаас хийдэг ихэнх мэх дээр түлхэх мэх хэрэглэн давуу барьц байрлал олж авахыг зорино.
 "Маваши"-гаас барилцан (золгож) хоорондоо мэх хийлцэнэ.

 Мэхийн төрөл 
 Шидэх, хөл болон гараар этэх, мурих, эрүүдэх (投げ・掛け・反り・捻り) төрлийн мэхүүд голлоно.
 1928 оны 1 сарын 12-ноос эхлэн NHK нь радиооор сүмогийн тэмцээнийг шууд дамжуулж эхэлжээ. Үүнтэй холбогдуулан нэг барилдаан дахь цагийн хязгаарыг тогтоосон байна. Макүүчи нь 10 мин, Жүрёо 7 мин гэж тогтоожээ. Үүнээс өмнө бол тачиай нь толгойгоо нийлүүлсэн байдлаас эхлэн, цагийн хязгааргүй барилдаж байжээ.

 Сүмогийн зэрэг 
 Японы сүмогийн холбоо нь зэрэглэл тогтоодог. Нэгдүгээр данаас дээс зэрэглэлийн хүн хар маваши бүслэх эрхтэй байдаг.

 Сүмогийн хэллэгүүд 

 Сүмо дахь монголчууд 
Сүмогийн дээд зиндаанд хамгийн анх 2002 онд ёкозүна Асашёорюү Долгорсүрэнгийн Дагвадорж түрүүлснээс 2024 он хүртэл 10 монгол бөх 100 түрүү авчээ. Тухайлбал, 

 Хакүхо Мөнхбатын Даваажаргал-45,
 Асашёорюү Долгорсүрэнгийн Дагвадорж 25,
 Харүмафүжи Даваанямын Бямбадорж 9,
 Тэрүнофүжи Гантулгын Ган-Эрдэнэ 8,
 Какирюү Мангалжавын Ананд (6),
 Тамаваши Батжаргалын Мөнх-Оргил (2),
 Киришима Бямбачулууны Лхагвасүрэн (2),
 Кекүтэнхо Нямжавын Цэвэгням (1),
 Ичиножёо Алтанхуягийн Ичинноров (1),
 Хошёорюү Сугаррагчаагийн Бямбасүрэн (2) түрүүлсэн байна.

 Сүмо болон Японы цагаач иргэд 
Сүмо нь цагаач иргэдтэй хамт Бразилд очиж, улмаар Өмнөд Америкт дэлгэрсэн.

Бразилд сүмогийн анхны тэмцээн 1914 оны 8 сарын 31-нд Сан-Паулуд зохиогдож байжээ.

 Сүмо бөхийн ордон 
Токио хот дахь Рёогокү Кокүгикан бол Японы сүмогийн төв юм. Одоогийн сүмогийн ордон 1985 онд баригдсан ч Кокүгикан сүмогийн ордон нь 100 гаруй жилийн түүхтэй. Энэ нэрийг анх 1909 онд Рёгокү Экойн сүмийн газар талбайд барьсан сүмогийн дэвжээг ашиглаж байжээ. Эдогийн үед сүмогийн тэмцээнээс олсон орлогыг нийтийн хэрэгцээнд (сүм сүм барих, засварлах гэх мэт) зарцуулдаг байсан. Эхэндээ тэмцээнүүд Курамаэ-Хачиман, Фукагава Хачиман, Шиба-Жинмей сүмүүдэд зохион байгуулагддаг байсан бол 18-р зууны сүүлчээс Рёгоку-Экоин сүмийн нутаг дэвсгэрт зохион байгуулагдаж эхэлсэн. Анхны тэмцээн 1768 онд энд зохиогдсон бөгөөд 1833 оны 10-р сараас эхлэн Рёогокү-Экойн сүмогийн хавар, намрын тогтмол тэмцээн жил бүр хоёр удаа болдог байнгын газар болжээ. Экойн сүм дэх анхны Кокугикан байсан газарт дурсгалын чулуу босгосон (1935). Өнгөрсөн үеийн сүмочдын дурсгалд зориулан босгосон энэхүү дурсгалын цогцолбор нь Японы уламжлалт сүмо бөхийн урлагийг эзэмшихийг хүссэн залуу бөхчүүдийн залбирдаг газар болжээ.

 Сүмо бөхийн аваргууд /Ёкозуна/ 
№Сикона(япон хэлээр)төрсөн газарэхэлсэндуссан1Акаси Сиганосукэ明石 志賀之助Уцуномия?орчим. 1624?орчим. 1649?2Аягава Городзи綾川 五郎次Тотиги?орчим. 1749?орчим. 1765?3Маруяма Гондзаэмон丸山 権太左衛門Мияги174917494Таникадзэ Кадзиносукэ谷風　梶之助Мияги178917945Оногава Кисабуро小野川　喜三郎Сига178917976Ономацу Мидориносукэ阿武松　緑之助Ишикава182818357Инадзума Райгоро稲妻　雷五郎Ибараки183018398Сирануй Дакуэмон不知火　諾右衛門Кумамото184018449Хидэнояма Райгоро秀の山 雷五郎Мияги1847185010Унрю Кюкити雲龍 久吉Фукуока1861186511Сирануй Коэмон不知火 光右衛門Кумамото1863186912Дзиммаку Кюгоро陣幕 久五郎Симано1867186713Кимэндзан Танигоро鬼面山 谷五郎Гифу1869187014Сакайгава Намиэмон境川 浪右衛門Тиба1877188115Умэгатани Тотаро I梅ケ谷 藤太郎Фукуока1884188516Нисиноми Кадзиро I西ノ海　嘉治郎(初代)Кагосима1890189617Конисики Ясокити I小錦 八十吉Тиба1896190118Одзуцу Манъэмон大砲 万右衛門Мияги1901190819Хитатияма Таниэмон常陸山 谷右衛門Ибараки1903191420Умэгатани Тотаро II梅ヶ谷 藤太郎(二代目)Тояма1903191521Вакасима Гонсиро若島 権四郎Тиба1905190722Татияма Минээмон太刀山 峰右衛門Тояма1911191823Окидо Мориэмон大木戸 森右衛門Хёго1912191424Отори Танигоро鳳 谷五郎Тиба1915192025Нисиноми Кадзиро II西ノ海 嘉治郎(二代目)Кагошима1916191826Онисини Уитиро大錦 卯一郎Осака1917192327Тотигияма Мория栃木山 守也Тотиги1918192528Онисики Дайгоро大錦 大五郎Айти1918192229Миягияма Фукумацу宮城山 福松Иватэ1922193130Нисиноуми Кадзиро III西ノ海 嘉治郎(三代目)Кагосима1923192831Цунэнохана Канъити常ノ花 寛市Окаяма1924193032Таманисики Санъэмон玉錦 三右衛門Коти1932193833Мусасияма Такэси武蔵山 武Канагава1935193934Минаногава Тодзо男女ノ川 登三Ибараки1936194235Футабаяма Сададзи双葉山 定次Ойта1937194536Хагурояма Масадзи羽黒山 政司Наканокути, Ниигата1941195337Акиноуми Сэцуо安藝ノ海 節男Хирошима1942194638Тэрукуни Мандзо照國 万蔵Акита1942195339Маэдаяма Иэгоро前田山 英五郎Эхимэ1947194940Адзумафудзи Кинъити東富士 欽壱Токио1948195441Тиёнояма Масанобу千代の山 雅信Хоккайдо1951195942Кагамисато Киёдзи鏡里 喜代治Аомори1953195843Ёсибаяма Дзюнносукэ吉葉山 潤之輔Хоккайдо1954195844Тотинисики Киётака栃錦 清隆Токио1954196045Ваканохана (I) Кандзи若乃花 幹士(初代)Аомори1958196246Асасио Таро III朝潮 太郎Хёго1959196247Касивадо Цуёси柏戸 剛Ямагата1961196948Тайхо Коки大鵬 幸喜Сикука, Өмнөд Сахалин1961197149Тотиноми Тэруёси栃ノ海 晃嘉Аомори1964196650Саданояма Шиммацу佐田の山 晋松Нагасаки1965196851Таманоуми Масахиро玉の海 正洋Айти1970197152Китанофүжи Кацуаки北の富士 勝昭Хоккайдо1970197453Котодзакура Масакацу琴櫻 傑将Тоттори1973197454Вазима Хироши輪島 大士Ишикава1973198155Китаноуми Тосимицу北の湖 敏満Хоккайдо1974198556Ваканохана (II) Кандзи若乃花 幹士(二代目)Аомори1978198357Миэноуми Цуёси三重ノ海 剛司Миэ1979198058Тиёнофудзи Мицугу千代の富士 貢Хоккайдо1981199159Таканосато Тосихидэ隆の里 俊英Аомори1983198660Футахагуро Кодзи双羽黒 光司Миэ1986198861Хокутоуми Нобуёси北勝海 信芳Хоккайдо1987199262Онокуни Ясуси大乃国 康Хоккайдо1987199163Асахифудзи Сэйя旭富士 正也Аомори1990199264Акэбоно Таро曙 太郎Хавай, АНУ1993200165Таканохана (II) Кодзи貴乃花 光司Токио1994200366Ваканохана (III) Масару若乃花 勝Токио1998200067Мусасимару Коё武蔵丸 光洋Хавай, АНУ1999200368Долгорсүрэнгийн Дагвадорж朝青龍 明徳Улаанбаатар, Монгол2003201069Хакүхо  Мөнхбатын Даваажаргал白鵬 翔Улаанбаатар, Монгол2007202170Даваанямын Бямбадорж日馬富士 公平Улаанбаатар, Монгол2012201771Мангалжавын Ананд鶴竜 力三郎Сүхбаатар, Монгол2014202172Кисэносато Ютака稀勢の里 寛Ибараки2017201973Гантулгын Ган-Эрдэнэ照ノ富士　春雄Улаанбаатар, Монгол2021202574Сугаррагчаагийн Бямбасүрэн豊昇龍智勝Улаанбаатар, Монгол2025өнөө хүртэл

 Мөн үзэх 
Sumo World Championships


Ангилал:Шинто шашин
Ангилал:Японы спорт