Эдийн засаг

Эдийн засаг ( эрт.грек. οἶκος «гэр, аж ахуй; + νόμος «дүрэм»; шууд утгаар. — «гэрийн аж ахуй эрхлэх», англи. Economics) -аж ахуйн үйл ажиллагаа бөгөөд бараа үйлдвэрлэл, хуваарилалт, хэрэглээ зэргээс бүрэлддэг нийгмийн харилцааны цогц үйл ажиллагааг судалдаг шинжлэх ухаан юм.   

Эдийн засгийн үйл явц нь хүн ба нийгмийн хязгаарлагдмал нөөц, хүний хязгааргүй хэрэгцээний зөрчилдөөнтэй нөхцөлд явагддаг нарийн төвөгтэй, бүх зүйлийг хамарсан цогц тогтолцоо юм.

Эдийн засаг нь эдийн засгийн оролцогчдын зан байдал, харилцан үйлчлэл, эдийн засаг хэрхэн ажилладаг талаар голчлон анхаарч судалдаг. Микро эдийн засаг нь эдийн засгийн үндсэн элементүүд, тухайлбал бие даасан оролцогч ба зах зээл, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, харилцан үйлчлэлийн үр дүнд дүн шинжилгээ хийдэг. Хувь оролцогч гэдэгт өрхүүд, пүүсүүд, худалдан авагчид, худалдагчдыг багтааж болно. Макро эдийн засаг нь эдийн засгийг үйлдвэрлэл, хуваарилалт, хэрэглээ, хуримтлал, хөрөнгө оруулалтын зардал харилцан үйлчилдэг систем гэж шинжилдэг; хөдөлмөр, хөрөнгө, газар, аж ахуйн нэгж, инфляци, эдийн засгийн өсөлт, эдгээр элементүүдэд нөлөөлж буй төрийн бодлого зэрэгт нөлөөлж буй үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлүүд. Мөн дэлхийн эдийн засагт дүн шинжилгээ хийж, ерөнхий дүрслэхийг гаргахыг эрмэлздэг.   

Удиртгал
Үйлдвэрлэл ба хуваарилалтын тухай яриа нь урт түүхтэй хэдий ч орчин үеийн утгаараа эдийн засгийн онолыг голдуу 1776 онд Адам Смитын Үндэстнүүдийн Баялаг (англи. The Wealth of Nations) номыг хэвлэгдсэнээс хойш авч үздэг. Энэ судалгаандаа Адам Смит дараахь сэдвийг тусгасан: 
Улс төрийн эдийн засаг нь төрийн түшээ буюу хууль тогтоогчийн тухай шинжлэх ухааны салбар гэж хэлэгдэх ба нэгдүгээрт ард түмэнг хангалттай орлого эсвэл бараагаар хангах буюу илүү тодоруулбал өөрсдийгөө тийм хэмжээний орлого эсвэл амь зуух зүйлсээр хангахад туслах, хоёрдугаарт төр буюу улс орноо нийгмийн үйлчилгээ үзүүлэхэд хангалттай орлогоор хангах гэсэн хоёр үндсэн ойлголтыг гаргаж ирсэн. Энэ нь ард түмэн болон төр засгийг баяжуулахад зориулагдан гарч ирсэн. 
Адам Смит нь 'улс төрийн эдийн засаг' гэж нэрлэж байсан, гэхдээ 1870 оноос хойш "эдийн засаг" гэсэн нэршил голчлон хэрэглэгдэх болсон.

 Эдийн засгийн хөгжлийн түүх 
Хүй нэгдлийн нийгэмд эдийн засгийн хөгжлийн түвшин доогуур байсан нь хэрэглээ зөвхөн хүний амь зууж оршин тогтнохын төлөө тэмцлийн хэмжээнд байв. Анх эртний хүмүүс ан агнах, жимс, ногоо цуглуулах төдийхөнөөр амьжиргаагаа залгуулж байсан бол шинэ дэвшилтэд чулуун зэвсгийн хувьсгалын үр дүнд газар тариалан, мал аж ахуй үүссэн байна. Нийгмийн хөгжил нь хөдөлмөрийн хувиарлалтад хүргэсэн - газар тариалангийн болон бэлчээрийн мал аж ахуйн овог аймгууд бий болж, гар урчууд гарч ирсэн бөгөөд тэдний анхных нь дархчууд байжээ. Улмаар нийгмийн тэгш бус байдал үүсч, нийгмийн давхарга, төр бий болсон бөгөөд боолчлолын буюу хамжилгат нийгэм үүссэн байна. Бараа солилцоо (бартер) аажмаар хөгжиж байгаад мөнгө гарч ирснээр худалдаа арилжаа болж хувирсан байна. 

Европод "Загалмайтны аян дайн" эхэлснээр дундад зууны үед Европт байхгүй байсан амтлагч, торго болон бусад бараа бүтээгдэхүүнийг тэд өөртөө нээсэн байна. Энэхүү нээлт нь Дорнод-Өрнөдийн орнуудын хоорондох худалдааг өргөжүүлж, худалдааны өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн юм.

15-р зууны сүүлчээс шинэ газарзүйн томоохон нээлтийн эрин үе эхэлсэн нь дэлхийн эдийн засаг үүсч, анхдагч хуримтлалын эрин үеийг бий болгосон гэж үздэг байна.

18-р зууны сүүлийн хагаст Европт аж үйлдвэрийн хувьсгал эхэлсэн бөгөөд энэ нь хамгийн өндөр хөгжилтэй орнуудад 19-р зууны эцэс гэхэд хүн амын дийлэнх нь хөдөө аж ахуйд ажиллахаа больж аж үйлдвэрт шилжиж ажиллах болсон юм.

20-р зуунд хэд хэдэн оронд захиргаа-командлалын /ЗХУ, БНМАУ, БНХАУ зэрэг орнууд/ социалист эдийн засаг бий болсон. Бусад ихэнхи оронд капитализм хөгжиж байсан. 

20-р зууны хоёрдугаар хагаст шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологийн хувьсгал эхэлсэний улмаас өндөр хөгжилтэй орнуудын аж үйлдвэрийн нийгэм (industrial) нь аж үйлдвэрийн дараах нийгэм (postindustrial) болон хувирч байна.

 Эдийн засгийн хэлбэрүүд 

 зах зээлийн,
 төвлөрсөн төлөвлөгөөт,
 уламжлалт,
 холимог,

 Эдийн засгийн онолын судлах хүрээ
Микро эдийн засаг 

Микро эдийн засаг нь бизнес болон өрхийн аж ахуй гэх мэт оролцогчдын эдийн засгийн зан байдал болон нэгж зах зээл бүрт өгөгдсөн хомсдол болон засгийн газрын зохицуулалтад тулгуурлан тэдний хоорондын харилцааг судалдаг. Микро эдийн засагт, ерөнхий тэнцвэрийн онол нь тэнцвэр лүү чиглэсэн хөдөлгөөн болон харилцааг багтаан нийт зах зээлийг нэгтгэдэг.
Товчоор: Пүүс компаниуд болон банк санхүүгийн дотор явагдах үйл ажиллагаа.

Макро эдийн засаг

Макро эдийн засаг нь улс орны дотоод нэгж хэсэг, түүний хэсэгчлэгдсэн ойлголтыг нэгтгэн авч үздэг бөгөөд эдийн засгийн хөгжлийг бүхэлд нь болон хөгжлийг тодорхойлж байгаа эдийн засгийн үйл явцуудын харилцан хамаарлыг судалдаг. Өөрөөр хэлбэл, эдийн засгийн үзэгдлийг улс үндэстний түвшинд авч судалж байгаа үйл явцыг макро эдийн засаг гэнэ. Нөгөө талаасаа эдийн засгийн механизмуудыг нийлмэл байдлаар судлана.
Товчоор бол Улсад нөлөөтэй болон олон улсын эдийн засаг судлана.жишээ нь:Хямрал,ажилгүйдэл гэх мэт...

 Холбогдох салбар ухаан, бусад өвөрмөц онцлог 
эдийн засаг нь хүний амьдралд амин чухал зүйлсийг төлөвлөж,эмх цэгцтэй амьдралыг цогцлоож өгдөг.

Математикийн болон тооны аргууд 
Эдийн засгийн шинжлэх ухаан нь ихэнхидээ геометрын арга, мөн түүнчлэн хүүрнэх аргуудыг ашигладаг. Эдийн засгийн буюу эдийн засгийн ухааны нарийн шинжилгээ хийхэд бусад ерөнхий математикийн болон тооны аргуудыг өргөн ашигладаг. Үүнд дараахь аргууд багтана. 

Математикийн эдийн засгийн ухаан
Эконометрикс
Үндэсний нягтлан бодох бүртгэл

Нарийвчилсан салбарууд
Хөгжлийн эдийн засаг
Хүрээлэн буй орчны эдийн засаг
Санхүүгийн эдийн засаг
Тоглоомын онол
Аж үйлдвэрийн зохион байгуулалт
Мэдээллийн эдийн засаг
Олон улсын эдийн засаг
Хөдөлмөрийн эдийн засаг
Хууль зүй ба эдийн засаг
Төрийн санхүү
Сэтгэл ханамжийн эдийн засаг
Стратегийн эдийн засаг
Менежментийн эдийн засаг

Эдийн засгийн ойлголтууд
Эрэлт ба нийлүүлэлт
Үнэ ба тоо хэмжээ
Ахиуц

Эдийн засгийн шалтгаан

Эдийн засгийн ухааны түүх болон сургаалиуд
Меркантилизм
Физиократизм
Сонгодог эдийн засгийн ухаан
Марксист эдийн засгийн ухаан
Шинэ сонгодог эдийн засгийн ухаан
Кейнсийн эдийн засгийн ухаан
Бусад сургууль болон сургааль
Эдийн засгийн ухааны түүхэн тодорхойлолт
Баялгийн тодорхойлолт 
 Сэтгэл ханамжийн тодорхойлолт

 Эдийн засгийн онолын шүүмжлэл 
Эдийн засаг нь шинжлэх ухаан мөн үү? 
Нөхцлүүдийн шүүмжлэл 
Нөхцлүүд ба судалгаа
Шүүмжлэл ба зөрчил
Баялаг ба хомсдлын тодорхойлолтын тухай шүүмжлэл
Бусад ойлголтуудын талаарх шүүмжлэл
Эдийн засаг ба улс төр
Ёс суртахуун ба эдийн засаг 
Нийгэмд үзүүлэх нөлөө 

 Мөн үзэх 
 Зар сурталчилгаа
 Нобелийн эдийн засгийн шагнал
 Бартер
 Тооцон бодох эдийн засаг 
 Зээлд суурилсан мөнгөний систем
 Dismal Science
 EAEPE
 Climate Change
 First world
 Second world
 Third world
 Fourth world
 Эдийн засгийн тусламж
 Economic calendar
 Эдийн засгийн хямрал
 Эдийн засгийн хөгжил
 Эдийн засгийн үзүүлэлтүүд
 Economic recession
 Economic sanction
 Economic sociology
 Economies of present-day nations and states
 Ecological Economics
 Feminist economics
 Эдийн засагч
 Валютын ханш
 Глобал эдийн засаг
 Үндэсний нийт аз жаргал
 Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн
 Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн
 Аз жаргалын эдийн засаг
 Маркетинг
 Мөнгөний бодлого
 Мөнгө
 Мөнгөний нийлүүлэлт
 Oligopolistic
 Socioeconomics
 Нийлүүлэлт
 Худалдаа
 Худалдааны алдагдал
 Trade surplus
 Америк доллар
 Баялаг
 Дэлхийн банк
 Дэлхийн эдийн засаг

 Тэмдэглэл 
Эдийн засаг бол бизнес, улс төр, боловсрол, бүтэгдэхүүнийг хэлнэ.

 Дэлгэрүүлж унших 
 Frontiers in Economics - ed. K. F. Zimmermann, Springer-Science, 2002. - A summary of surveys on different areas in economics.
The Autistic Economist - Yale Economic Review - How and why the dismal science embraces theory over reality.
Nature of Things by Jean-Baptiste Say - an essay in which Say claims that economics is not an ethical system that one can simply refute on the basis that one does not accept its values: it is a collection of theories and models that explain inductively found principles.

 Гадаад холбоос 

 Ерөнхий мэдээлэл 

Resources For Economists: Official resource guide of the American Economic Association
Research Papers in Economics (RePEc): huge database of preprints and other research
Economic journals on the web
Intute: Economics: Searchable human catalogue of the best links for teaching and research in Economics

 Институт, байгууллагууд 
Economics Departments, Institutes and Research Centers in the World
Organization For Co-operation and Economic Development (OECD) Statistics
United Nations Statistics Division
World Bank Data
World Trade Organization
Center for Economic and Policy Research (USA)

 Study resources 

Economics textbooks on Wikibooks
 MERLOT Learning Materials: Economics: US-based database of learning materials
 The United economic encyclopedia
 Online Learning and Teaching Materials for Economics: The Economics Network (UK)'s database of text, slides, glossaries and other resources
 MIT OpenCourseWare: Economics: Archive of study materials from MIT courses
 A guide to several online economics textbooks
 The Library of Economics and Liberty (Econlib): Economics Books, Articles, Blog (EconLog), Podcasts (EconTalk)
 Schools of Thought: Compare various economic schools of thought on particular issues
 Economics at About.com
 Bized–A UK-based portal site for Economics and Business Studies designed mainly for UK students.
 Ask The Professor section of EH. Net Economic History Services
 Introduction to Economics: Short Creative commons-licensed introduction to basic economics

Эдийн засгийн нэвтэрхий толь