Тутарга

Тутарга буюу цагаан будаа нь хоол хүнсэнд хэрэглэгддэг ургамлын үр тарианы нэг төрөл юм. Дулаан газар ургах ба голчлон Ази, Африк, мөн Италийн хойд хэсэг, Хойд Америкийн баруун эргээр ургана. Тутарга нь олон оронд голлох хүнсэнд хэрэглэгдэж байна. Түүхийгээр идэхгүй, чанах, агшаах зэргээр болгож хэрэглэдэг. Зарим газар, Испани зэрэгт тутаргаа эхлээд оливын тос эсвэл цөцгийн тосонд хуураад дараа нь ус юмуу шөл хийж болгодог. 
Цагаан будааг Японы сакэ архи гэх мэт согтууруулах ундаа хийхэд ашиглана. Хамгийн анх эртний Хятад, Энэтхэгт ургасан гэж тооцогддог. Японд анх тутарга нэвтэрсэн нь МЭӨ 1 зуун гэгдэх бөгөөд МЭӨ 2, 3 зуунаас өргөн хэрэглэх болжээ. Энэтхэгээс өмнөд Европ болон Африкруу тархсан байна. Тутаргыг тэгш өргөн, усаар дүүргэсэн талбайд тарьж ургуулдаг. Ургацаа хураах дөхүүлээд талбайгаас усаа шавхана. Мөн цагаан будаагаар зутан хийж болно.

Тутрага буюу цагаан будаа нь дэлхийн хүн амын талаас илүү хувийг тэжээдэг тул хамгийн чухал үр тарианы нэг юм. Түүний соёлыг эрт дээр үеэс мэддэг байсан. МЭӨ 2800 жилийн тэртээ Хятадын эзэн хааны байгуулсан ёслолын арга хэмжээнд будаа аль хэдийн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байсан. Цагаан будаа тариалах сонгодог орон бол Энэтхэг бөгөөд будааны соёл нь Хятад шиг эртний биш байж болох ч өргөн уудам газар нутгийг эзэлдэг бөгөөд энэ ургамлын үр тариа нь хүн амын гол хоолыг бүрдүүлдэг байна.

 Тутаргын тариалалт ба зах зээл 
Жилд дэлхий даяар 610 сая тонн гаруй тутарга тариалагддаг. Улаан буудай 605.9 сая тонн, эрдэнэ шиш 695 сая тонн тус бүр тариалагдах бөгөөд энэ гурав нь тариалалт болон хэрэглээгээр хамгийн эхний гуравт ордог үр тариа юм. Тутаргын 90 орчим % нь Азид тариалагдана. Тэргүүн байранд орох улсууд нь Хятад, Энэтхэг, Индонез гэх мэт. Хамгийн том экспортлогч орон нь Тайланд, түүний дараагаар АНУ, Энэтхэг, Пакистан зэрэг болно.
 Гадаад холбоос 


Ангилал:Амууны төрөл
Ангилал:Модель организм
Ангилал:Геномын дараалалтай организм