ബിഎൽ ലാസെർടെ ഒബ്ജക്റ്റ്സ്

ബിഎൽ ലാസെർടെ ഒബ്ജക്ട്സ് അഥവാ BL Lac ഒബ്ജക്ട്സ് (BL Lacs) എന്നത് സജീവ താരാപഥ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ (Active Galactic Nucleus - AGN) ഒരു ഉപവിഭാഗമാണ്. റേഡിയോ തരംഗങ്ങൾ പുറത്തുവിടുന്ന എജിഎൻ-കളുടെ ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗമായ ബ്ലാസറുകൾ  എന്ന വർഗ്ഗത്തിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ലാസെർട്ട (Lacerta) എന്ന നക്ഷത്രഗണത്തിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ബിഎൽ ലാസെർടെ  എന്ന വസ്തുവിൻ്റെ പേരിലാണ് ഈ വർഗ്ഗം അറിയപ്പെടുന്നത്.

കണ്ടെത്തലും ചരിത്രവും

ബിഎൽ ലാസെർടെ എന്ന വസ്തുവിനെ 1929-ൽ കുന്നോ ഹോഫ്‌മൈസ്റ്റർ കണ്ടെത്തുകയും, അത് ക്ഷീരപഥത്തിലെ  ഒരു ക്രമരഹിത ചരനക്ഷത്രമായി (Irregular variable star) തെറ്റിദ്ധരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. അതിനാൽ അതിന് ചരനക്ഷത്രങ്ങൾക്കുള്ള നാമകരണ രീതിയായ 'BL Lacertae' എന്ന് പേര് നൽകി.
എന്നാൽ, 1968-ൽ ജോൺ ഷിമിറ്റ് ഈ 'നക്ഷത്രം' തീവ്രതയേറിയ ഒരു ചര റേഡിയോ സ്രോതസ്സാണെന്ന് (Variable radio source) തിരിച്ചറിഞ്ഞു. 1974-ൽ ഓക്കെ (Oke), ഗൺ (Gunn) എന്നിവർ ഇതിന്റെ ചുവപ്പുനീക്കം  z=0.07 ആണെന്ന് നിർണ്ണയിച്ചതോടെ, ഇതൊരു താരാപഥത്തിന് വെളിയിലുള്ള  വസ്തുവാണെന്നും, ഇത് ഏകദേശം 900 ദശലക്ഷം പ്രകാശവർഷം അകലെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു സജീവ താരാപഥ കേന്ദ്രമാണെന്നും സ്ഥിരീകരിക്കപ്പെട്ടു. ഈ കണ്ടെത്തലോടെ, ഇതിന്റെ സവിശേഷതകൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന സമാനമായ മറ്റ് വസ്തുക്കളെ BL Lac ഒബ്ജക്ട്സ് എന്ന് വിളിക്കാൻ തുടങ്ങി.

സവിശേഷതകൾ

BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകൾ മറ്റ് സജീവ താരാപഥ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ (ക്വാസാറുകൾ പോലുള്ളവ) നിന്ന് വേറിട്ട് നിൽക്കുന്ന നിരവധി പ്രത്യേകതകളുണ്ട്. ഇവയെ പ്രധാനമായും തിരിച്ചറിയുന്നത് താഴെ പറയുന്ന സ്വഭാവങ്ങളാണ്:

. അതിവേഗത്തിലുള്ളതും വലിയ തോതിലുള്ളതുമായ പ്രകാശവ്യതിയാനം: ഇവയുടെ ദൃശ്യപ്രകാശത്തിലുള്ള തിളക്കം കുറഞ്ഞ സമയപരിധിക്കുള്ളിൽ (മണിക്കൂറുകൾ മുതൽ ദിവസങ്ങൾ വരെ) വളരെ വേഗത്തിൽ കൂടുകയും കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു.

. ഗണ്യമായ പ്രകാശിക ധ്രുവീകരണം : ഇവയിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശം ഉയർന്ന അളവിൽ ധ്രുവീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

. ലക്ഷണരഹിതമായ വർണ്ണരാജി : ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിൽ ഒന്നാണിത്. ശക്തമായ വിസർജ്ജന രേഖകൾ (Emission lines) ക്വാസാറുകളുടെ വർണ്ണരാജിയുടെ മുഖമുദ്രയാണെങ്കിൽ, BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകളുടെ വർണ്ണരാജിയിൽ ഇത്തരം രേഖകൾ ഇല്ലാത്തതോ അല്ലെങ്കിൽ വളരെ ദുർബലമായതോ ആയ വിസർജ്ജന രേഖകളോ ആഗിരണ രേഖകളോ (Absorption lines) ആണ് കാണപ്പെടുന്നത്. നോൺ-തെർമൽ വികിരണത്തിന്റെ ആധിപത്യമാണ് ഇതിന് കാരണം.

. ഏകീകൃത മാതൃക
റേഡിയോ തരംഗങ്ങൾ പുറത്തുവിടുന്ന സജീവ താരാപഥ കേന്ദ്രങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്ന ഏകീകൃത മാതൃക  അനുസരിച്ച്, BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകൾ റേഡിയോ-ഉച്ചത്തിലുള്ള (Radio-loud) AGN-കളുടെ ഒരു പ്രത്യേക വീക്ഷണകോണിൽ നിന്നുള്ള രൂപമാണ്.

. അതിവേഗത്തിലുള്ള ജെറ്റ് : എല്ലാ BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകൾക്കും അവയുടെ കേന്ദ്രത്തിലുള്ള അതിവിശാലമായ തമോഗർത്തത്തിൽ  നിന്ന് പുറത്തേക്ക് അതിവേഗതയിൽ പദാർത്ഥം പ്രവഹിക്കുന്ന ഒരു ജെറ്റ്  ഉണ്ട്.

. നിരീക്ഷണ രേഖയുമായുള്ള വിന്യാസം : ഈ ജെറ്റ് ഏതാണ്ട് നിരീക്ഷകന്റെ കാഴ്ചാ രേഖയുമായി  നേർരേഖയിലായിരിക്കും നിലകൊള്ളുന്നത്.

. ഡോപ്ലർ ബീമിംഗ് : ജെറ്റിലെ പദാർത്ഥം പ്രകാശത്തിന്റെ വേഗതയുടെ അടുത്ത വേഗതയിൽ നീങ്ങുന്നതിനാൽ, ആപേക്ഷികതാപരമായ ഡോപ്ലർ ബീമിംഗ് എന്ന പ്രതിഭാസം സംഭവിക്കുന്നു. ഇത് ജെറ്റിൽ നിന്നുള്ള പ്രകാശത്തെ നിരീക്ഷകന്റെ ദിശയിലേക്ക് കേന്ദ്രീകരിച്ച് പുറപ്പെടുവിക്കുകയും, അതിന്റെ ഫലമായി വസ്തുവിന്റെ തിളക്കം അസാധാരണമാംവിധം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ബീമിംഗ് ഇഫക്റ്റ് ആണ് വർണ്ണരാജിയിലെ വിസർജ്ജന രേഖകളെ ദുർബലമാക്കുന്നതിനും, തിളക്കത്തിലുള്ള ദ്രുതഗതിയിലുള്ള വ്യതിയാനത്തിനും കാരണം.

. ആതിഥേയ താരാപഥം : BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകൾ സാധാരണയായി വലിയ ദീർഘവൃത്താകാര താരാപഥങ്ങളുടെ  കേന്ദ്രങ്ങളിലാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

. മാതൃ വർഗ്ഗം (Parent Population): ഈ മാതൃകയനുസരിച്ച്, റേഡിയോ ജെറ്റ് നിരീക്ഷകനിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന കോണിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന താരാപഥങ്ങളാണ് കുറഞ്ഞ ഊർജ്ജമുള്ള റേഡിയോ താരാപഥങ്ങൾ . ഇവയാണ് BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകളുടെ "മാതൃ വർഗ്ഗം" എന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

വർഗീകരണം

BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകൾക്ക് റേഡിയോ തരംഗം മുതൽ ഗാമാ കിരണം വരെയുള്ള വൈദ്യുതകാന്തിക സ്പെക്ട്രത്തിലുടനീളം ഊർജ്ജം പുറപ്പെടുവിക്കാൻ കഴിയും. അവയുടെ സ്പെക്ട്രൽ എനർജി ഡിസ്ട്രിബ്യൂഷനിലെ (Spectral Energy Distribution - SED) സിൻക്രോട്രോൺ വികിരണത്തിന്റെ  പീക്ക് ഫ്രീക്വൻസി അനുസരിച്ച് അവയെ സാധാരണയായി തരം തിരിക്കുന്നു:

. LBL (Low-frequency-peaked BL Lacs): പീക്ക് ഫ്രീക്വൻസി ഇൻഫ്രാറെഡ് അല്ലെങ്കിൽ ദൃശ്യപ്രകാശ പരിധിയിൽ ആയിരിക്കും.

. IBL (Intermediate-frequency-peaked BL Lacs): പീക്ക് ഫ്രീക്വൻസി അൾട്രാവയലറ്റ് പരിധിയിൽ ആയിരിക്കും.

. HBL (High-frequency-peaked BL Lacs): പീക്ക് ഫ്രീക്വൻസി എക്സ്-റേ പരിധിയിൽ ആയിരിക്കും. ഇവ ടെറാ-ഇലക്ട്രോൺ വോൾട്ട് (TeV) ഗാമാ കിരണങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന സ്രോതസ്സുകളാണ്.

BL Lac ഒബ്ജക്ട്സുകളുടെ പഠനം ഉയർന്ന ഊർജ്ജമുള്ള ജ്യോതിർഭൗതികത്തിൽ (High Energy Astrophysics) വളരെ പ്രധാനമാണ്. കാരണം, അതിവിശാലമായ തമോഗർത്തങ്ങളുടെ സമീപത്തുള്ള ആത്യന്തികമായ ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും, റിലേറ്റിവിസ്റ്റിക് ജെറ്റുകളുടെ രൂപീകരണത്തെയും പരിണാമത്തെയും കുറിച്ചുള്ള ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ഇവ നൽകുന്നു.