ആർഎൽവി–ടിഡി

ഇന്ത്യൻ സ്‌പേസ് റിസർച്ച് ഓർഗനൈസേഷന്റെ (ISRO) പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന ലോഞ്ച് വെഹിക്കിൾ ടെക്‌നോളജി ഡെമോൺസ്‌ട്രേഷൻ പ്രോഗ്രാമിനായി വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ അൺ ക്രൂവ്ഡ്  (ബഹിരാകാശ സഞ്ചാരികൾ ഇല്ലാത്ത)  ഫ്ലയിംഗ് ടെസ്റ്റ്ബെഡാണ് ആർഎൽവി–ടിഡി (RLV-TD). പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വിക്ഷേപണ വാഹനത്തിന്റെ (ടിഎസ്‌ടിഒ) രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളുള്ള ഭ്രമണപഥത്തിന്റെ (ടിഎസ്ടിഒ) സ്കെയിൽ ഡൗൺ പ്രോട്ടോടൈപ്പാണിത് .

ആർഎൽവി–ടിഡി അതിന്റെ ആദ്യത്തെ അന്തരീക്ഷ പരീക്ഷണ പറക്കൽ 2016 മെയ് 23-ന് വിജയകരമായി പൂർത്തിയാക്കി, അത് 770 സെക്കൻഡ് നീണ്ടുനിൽക്കുകയും പരമാവധി  ഉയരത്തിൽ എത്തുകയും ചെയ്തു.  വിവിധ സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ വിലയിരുത്തുന്നതിനാണ് ഇത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. പൂർണ സജ്ജമായ റോക്കറ്റ് ലോഞ്ച് വെഹിക്കിളിനേക്കാൾ ആറ് മടങ്ങ് ചെറുതാണ് പരീക്ഷണാടിസ്ഥാനത്തിൽ വിക്ഷേപിച്ച ആർഎൽ‍വി ടിഡി. കാഴ്ചയിൽ യുഎസ് സ്‌പേസ് ഷട്ടിലിനോട് സാമ്യമുള്ള വിമാന മാതൃകയിലുള്ള വാഹനത്തിന് ഒന്നര ടണ്ണിലേറെ ഭാരമുണ്ട്. ആദ്യമായാണ് ഇന്ത്യ വിമാനത്തിൻറെ മാതൃകയിൽ ഒരു സ്‌പേസ് ഷട്ടിൽ ഐഎസ്ആർഒ വിക്ഷേപിക്കുന്നത്. നിലവിൽ ഒരു രാജ്യവും ഒരു വിമാന മോഡലിലുള്ള ബഹിരാകാശ വാഹനം ബഹിരാകാശത്തേക്ക് അയയ്ക്കുന്നില്ല. . അവസാന പതിപ്പിന്റെ വികസനം 10 മുതൽ 15 വർഷം വരെ എടുക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.  പൂർണമായും വികസിപ്പിച്ച ആർഎൽവി ഒരു റോക്കറ്റ് പോലെ ലംബമായി പറന്നുയരുകയും ഒരു ഉപഗ്രഹത്തെ ഭ്രമണപഥത്തിൽ വിന്യസിക്കുകയും ഭൂമിയിലേക്ക് മടങ്ങുകയും റൺവേയിൽ ഇറങ്ങുകയും ചെയ്യുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. 

 വികസനവും ചരിത്രവും 
ആർഎൽവി ടെക്നോളജി ഡെമോൺസ്ട്രേഷൻ പ്രോഗ്രാമിന് കീഴിൽ ഐഎസ്ആർഒ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതാണ് ആർഎൽവി-ടിഡി. എയർ ബ്രീത്തിംഗ് എഞ്ചിനുകളും പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വിക്ഷേപണ വാഹനവും ഉള്ള ഹൈപ്പർസോണിക് റോക്കറ്റിന്റെ വികസനം ടെക്നോളജി ഡെമോൺസ്‌ട്രേഷൻ പ്രോഗ്രാമിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.  

 എഞ്ചിനുകൾ 
2006 ജനുവരിയിൽ, തിരുവനന്തപുരത്തെ വിക്രം സാരാഭായ് ബഹിരാകാശ കേന്ദ്രത്തിൽ ISRO സ്‌ക്രാംജെറ്റിന്റെ ( സൂപ്പർസോണിക് റാംജെറ്റ് ) രൂപകൽപ്പനയും വികസനവും പരീക്ഷണങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി. ഗ്രൗണ്ട് ടെസ്റ്റുകൾക്കിടയിൽ, ഇൻലെറ്റ് മാക് നമ്പർ 6 ഉള്ള സ്ഥിരതയുള്ള സൂപ്പർസോണിക് ജ്വലനം 7 സെക്കൻഡ് പ്രദർശിപ്പിച്ചു.

2010 മാർച്ച് 3 ന്, ശ്രീഹരിക്കോട്ടയിലെ സതീഷ് ധവാൻ സ്‌പേസ് സെന്ററിൽ നിന്ന് ഐഎസ്ആർഒ അതിന്റെ പുതിയ സൗണ്ടിംഗ് റോക്കറ്റ് ATV-D01 ന്റെ ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം വിജയകരമായി നടത്തി. എടിവി-ഡി 01 ലിഫ്റ്റ്-ഓഫിൽ 3 ടൺ ഭാരമുള്ളതാണ്, അക്കാലത്ത് ഐഎസ്ആർഒ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതിൽ ഏറ്റവും ഭാരമേറിയ ശബ്ദമുള്ള റോക്കറ്റായിരുന്നു അത്. ഒരു നിഷ്ക്രിയമായ സ്ക്രാംജെറ്റ് എഞ്ചിൻ ഉപയോഗിച്ചാണ് ഇത് ഘടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. റോക്കറ്റ് 7 സെക്കൻഡ് പറന്നു, മാക് നമ്പർ 6 + 0.5, ഡൈനാമിക് മർദ്ദം 80 + 35 kPa എന്നിവ നേടി. 

 പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വിക്ഷേപണ വാഹനം 
ഇടത്ത്‌|ലഘുചിത്രം|253x253ബിന്ദു| ആർഎൽവി-ടിഡി HEX01
2012 ജനുവരിയിൽ, ഐഎസ്ആർഒയുടെ പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന വിക്ഷേപണ വാഹനത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പന "നാഷണൽ റിവ്യൂ കമ്മിറ്റി" അംഗീകരിക്കുകയും വാഹനം നിർമ്മിക്കുന്നതിനുള്ള അനുമതി നൽകുകയും ചെയ്തു. "റീയുസബിൾ ലോഞ്ച് വെഹിക്കിൾ-ടെക്‌നോളജി ഡെമോൺസ്‌ട്രേറ്റർ" (ആർഎൽവി-ടിഡി) എന്നാണ് വാഹനത്തിന്റെ പേര്.  താഴ്ന്ന ഭൗമ ഭ്രമണപഥത്തിലേക്കുള്ള പേലോഡ് ഡെലിവറി ചെലവ് നിലവിലുള്ള $20,000/kg-ൽ നിന്ന് $4,000/kg ആയി 80% കുറയ്ക്കാൻ ISRO ലക്ഷ്യമിടുന്നു.   

ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ്, ഓട്ടോലാൻഡ്, പവർഡ് ക്രൂയിസ് ഫ്ലൈറ്റ്, എയർ ബ്രീത്തിംഗ് എഞ്ചിൻ പ്രൊപ്പൽഷൻ ഉപയോഗിച്ചുള്ള ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ്, "ഹൈപ്പർസോണിക് എക്സ്പിരിമെന്റ്" എന്നിങ്ങനെ വിവിധ വശങ്ങൾ പരീക്ഷിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് RLV-TD വികസിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്. നാല് ആർഎൽവി-ടിഡി ടെസ്റ്റ് ഫ്ലൈറ്റുകളുടെ ഒരു പരമ്പര ISRO ആസൂത്രണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്:    HEX (ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം), LEX (ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം), REX (റിട്ടേൺ ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം), SPEX (Scramjet Propulsion Experiment) .

തിരുവനന്തപുരം വിക്രം സാരാഭായ് സ്‌പേസ് സെന്റർ, നാഷണൽ എയറോനോട്ടിക്കൽ ലബോറട്ടറി, ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയൻസ് എന്നിവിടങ്ങളിലെ 750 എഞ്ചിനീയർമാരുടെ സംഘം ആർഎൽവി-ടിഡിയുടെയും അനുബന്ധ റോക്കറ്റിന്റെയും രൂപകൽപ്പനയിലും വികസനത്തിലും പ്രവർത്തിച്ചു. ആർഎൽവി-ടിഡി 120 മണിക്കൂർ കാറ്റ് ടണൽ, 5,000 മണിക്കൂർ കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ ഫ്ലൂയിഡ് ഡൈനാമിക്സ്, 1,100 റൺ ഫ്ലൈറ്റ് സിമുലേഷൻ ടെസ്റ്റുകൾ എന്നിവയ്ക്ക് വിധേയമായി. RLV-TD യുടെ പിണ്ഡം 1.75 ടൺ, ചിറകുകൾ 3.6 മീറ്റർ, മൊത്തം നീളം 6.5 മീറ്റർ (റോക്കറ്റ് ഒഴികെ). വാഹനത്തിന്റെ അടിവസ്‌ത്രത്തിൽ ചൂട് പ്രതിരോധിക്കുന്ന 600 ടൈലുകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഡെൽറ്റ ചിറകുകളും കോണാകൃതിയിലുള്ള ടെയിൽ ഫിനുകളും ഇതിന്റെ സവിശേഷതയാണ്. തിരുവനന്തപുരം വിഎസ്എസ്സി യിലെ എൻജിനിയർമാരാണ് പേടകത്തിനു പുറത്ത് പതിപ്പിക്കുന്ന സെറാമിക് ടൈലുകൾ നിർമിച്ചത്. https://www.asianetnews.com/technology/indigenous-technology-demonstrator-of-reusable-launch-vehicle-tested-successfully  പദ്ധതിയുടെ ആകെ ചെലവ് ₹95 കോടി രൂപയായിരുന്നു (ഭാവിയിൽ ആസൂത്രണം ചെയ്യപ്പെടുന്ന പതിപ്പുകളിൽ വായു ശ്വസിക്കുന്ന പ്രൊപ്പൽഷൻ സിസ്റ്റം പരീക്ഷിക്കുന്നത് ഉൾപ്പെടുന്നു, ഇത് പറക്കുന്നതിന് ആവശ്യമായ ദ്രവീകൃത ഓക്സിജനിന് പകരം അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഓക്സിജൻ മുതലാക്കി അത്  ഇന്ധനമായി ഉപയോഗിച്ച് പറക്കുവാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു). 

 ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം 
ലഘുചിത്രം|250x250ബിന്ദു| 2016 മെയ് 23 ന് സതീഷ് ധവാൻ സ്‌പേസ് സെന്റർ ഫസ്റ്റ് ലോഞ്ച് പാഡിൽ നിന്ന് HEX01 കന്നി വിക്ഷേപണം
അഞ്ച് പരീക്ഷണ പറക്കലുകളിൽ ആദ്യത്തേത് ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ് എക്സ്പിരിമെന്റ് (HEX) 2016 മെയ് 23 ന് നടത്തി. ശ്രീഹരിക്കോട്ടയിലെ സതീഷ് ധവാൻ ബഹിരാകാശ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് (  )) ഉപഭ്രമണപഥത്തിലെ പരീക്ഷണ പറക്കൽ 07:00 IST (01:30 GMT ) ന് വിക്ഷേപിച്ചു. ചെന്നൈയുടെ വടക്ക് ). പരീക്ഷണ പറക്കൽ 773.6 സെക്കൻഡ് നീണ്ടുനിന്നു,  പരമാവധി ഉയരം  ) എത്തി., ശബ്ദത്തിന്റെ അഞ്ചിരട്ടി വേഗത  ആയ മാക് 5 ന്റെ അന്തരീക്ഷ പ്രവേശന വേഗത,  ) ദൂരം പിന്നിട്ടു ശ്രീഹരിക്കോട്ട, ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിലെ ഒരു നിയുക്ത സ്ഥലത്ത് അത് സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച് ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്ത് വെള്ളത്തിൽ ലാൻഡ് ചെയ്തു. ഫ്ലോട്ട് ചെയ്യാൻ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടില്ലായിരുന്നതുകൊണ്ട് , പേടകം  വെള്ളത്തിൽ വന്നിടിച്ച  ആഘാതത്തിൽ ചിതറിപ്പോയി. വിക്ഷേപണം പൂർത്തിയായി 20 മിനിറ്റിന് ശേഷം പരീക്ഷണം വിജയകരമായിരുന്നുവെന്ന് ഐഎസ്ആർഒ വൃത്തങ്ങൾ അറിയിച്ചു.https://malayalam.drivespark.com/off-beat/indias-first-ever-indigenous-space-shuttle-rlv-td-successfully-tested-007635.html 

ഇന്ത്യയുടെ പോളാർ സാറ്റലൈറ്റ് ലോഞ്ച് വെഹിക്കിളിൽ പറത്തുന്ന സ്ട്രാപ്പ്-ഓൺ ബൂസ്റ്ററുകളിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിഞ്ഞ സിംഗിൾ സ്റ്റേജ് സോളിഡ് ഫ്യുവൽ ബൂസ്റ്ററിൽ (HS9 ബൂസ്റ്റർ) RLV-TD ഘടിപ്പിച്ച് വിക്ഷേപിച്ചു. അപ്പോഴേക്കും, ബൂസ്റ്റർ അതിന്റെ സോളിഡ് പ്രൊപ്പല്ലന്റ് 91 സെക്കൻഡിൽ ദഹിപ്പിച്ചു, ആർഎൽവി-ടിഡി അതിന്റെ ബൂസ്റ്റ് ഘട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് ഏകദേശം  ) ഉപ ഭ്രമണപഥത്തിലെ ഉയരത്തിലെത്തി. . ഹീറ്റ് ഷീൽഡ്, ഗൈഡൻസ്, നാവിഗേഷൻ, കൺട്രോൾ അൽഗോരിതം എന്നിവ ഹൈപ്പർസോണിക് വേഗതയിൽ വാഹനം ഇറക്കുന്ന ഘട്ടത്തിൽ കൃത്യമായി സ്റ്റിയറിംഗ് ചെയ്തുകൊണ്ട് പരീക്ഷിച്ചു. തിരികെ ഇറങ്ങുന്നതിന്, ടെസ്റ്റ് വാഹനം അതിന്റെ മൂക്ക് മുകളിലേക്ക് ഉയർത്താൻ പ്രോഗ്രാം ചെയ്തു, അതിന്റെ അടിവശം സിലിക്ക ടൈലുകൾ തുറന്നുകാട്ടുകയും അന്തരീക്ഷത്തിന്റെ കട്ടിയുള്ള താഴത്തെ പാളികളിലേക്കുള്ള വായുപ്രവാഹത്തിലേക്ക് കാർബൺ-കാർബൺ നോസ് തൊപ്പി ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. RLV-TD അതിന്റെ താപ സംരക്ഷണ സംവിധാനം കാരണം അന്തരീക്ഷത്തിലെ ഉയർന്ന താപനിലയെ തരണം ചെയ്തു .

പരീക്ഷണ പറക്കലിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളും ലോഞ്ച് സൈറ്റിലെ ഗ്രൗണ്ട് സ്റ്റേഷനും കപ്പൽ വഴിയുള്ള ടെർമിനലും ട്രാക്ക് ചെയ്തു. എല്ലാ ദൗത്യ ലക്ഷ്യങ്ങളും കൈവരിക്കുകയും സ്വയമേ ഉള്ള നാവിഗേഷൻ, സ്വയമേ ഉള്ള മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും നിയന്ത്രണവും, പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന താപ സംരക്ഷണ സംവിധാനം, തിരിച്ച് ഇറങ്ങലിനുള്ള ഡിസെന്റ് മിഷൻ മാനേജ്മെന്റ് തുടങ്ങിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ  പ്രവർത്തനക്ഷമമാണ് ഉറപ്പിക്കപ്പെടുകയും വിജയകരമായി സാധൂകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.  

 ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം 
കർണാടകയിലെ ചിത്രദുർഗയിൽ ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം നടത്താൻ ഐഎസ്ആർഒ പദ്ധതിയിടുന്നു. RLV ഹെലികോപ്റ്ററിന്റെ സഹായത്തോടെ ഉയർത്തുകയും പിന്നീട് 3 കിലോമീറ്റർ ഉയരത്തിൽ നിന്ന്  വിക്ഷേപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും. ഈ പരീക്ഷണ വേളയിൽ ആർഎൽവി സ്വയം സ്ലൈഡ് ചെയ്യുകയും സ്വയം റൺവേയിലേക്ക് നാവിഗേറ്റ് ചെയ്യുകയും റൺവേയിൽ സ്വയം ഇറങ്ങുകയും വേണം,  പാരച്യൂട്ട് വിന്യസിക്കുന്നതിലൂടെ വേഗത കുറയുന്നു. വിക്രം സാരാഭായ് സ്‌പേസ് സെന്റർ (വിഎസ്‌എസ്‌സി) ഇതിനകം തന്നെ ആർഎൽവി ഇന്റർഫേസ് സിസ്റ്റങ്ങൾ (ആർഐഎസ്) തമ്മിൽ ഹെലികോപ്റ്ററുമായുള്ള ബന്ധം വിജയകരമായി സ്ഥാപിക്കുകയും ലാൻഡിംഗ് ഗിയറിനുള്ള യോഗ്യതാ മാതൃകയും കൈവരിക്കുകയും ചെയ്തു.  എസ്. സോമനാഥ് പറഞ്ഞതനുസരിച്ച് , ബെംഗളൂരു ചിത്രദുർഗയിൽ ഉള്ള ചാലക്കരെയിലെ പ്രതിരോധ റൺവേയിലാണ് ആദ്യത്തെ സ്കെയിൽ ഡൗൺ ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം നടക്കുക, അവിടെ നാല് ടൺ ഭാരമുള്ള ഒരു ടെക്‌നോളജി ഡെമോൺസ്‌ട്രേറ്റർ 3 കിലോമീറ്റർ ഉയരത്തിൽ നിന്നും 3 കിലോമീറ്റർ റൺവേയിൽ സഞ്ചരിക്കും. വാഹനം സ്വയം ചലിപ്പിക്കുകയും നാവിഗേറ്റ് ചെയ്യുകയും ലാൻഡ് ചെയ്യുകയും വേണം. ഐഎസ്ആർഒ വികസിപ്പിച്ച എയർ ഫ്രെയിമിൽ എയറോഡൈനാമിക് പഠനം നടത്താനുള്ള എയർ ഡ്രോപ്പ് ടെസ്റ്റിന്റെ ഭാഗമാണിത്. 2022 ഏപ്രിലിൽ ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റ് കാരണം ഗ്ലൈഡ് കഴിവ് പരിശോധിക്കാനുള്ള മുൻ ശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ചു. 

 ഭാവി വികസന പരിപാടികൾ 
ആർഎൽവി–ടിഡി സീരീസിലെ (LEX) രണ്ടാമത്തെ പരീക്ഷണം ഒരു എയർ-ഡ്രോപ്പ് ടെസ്റ്റ് ആയിരിക്കും, അവിടെ ഒരു റൺവേയിൽ ഒരു സ്വയംഭരണ ലാൻഡിംഗ് നടത്തുന്നതിന് പ്രോട്ടോടൈപ്പിൽ ലാൻഡിംഗ് ഗിയർ സജ്ജീകരിക്കും.  വിക്രം സാരാഭായ് ബഹിരാകാശ കേന്ദ്രത്തിലാണ് ആർഎൽവി-ടിഡി രൂപകല്പന ചെയ്ത് നിർമ്മിക്കുന്നത്. ഇതിന്റെ നാവിഗേഷൻ ഉപകരണങ്ങൾ തിരുവനന്തപുരത്തെ ഐഎസ്ആർഒ ഇനേർഷ്യൽ സിസ്റ്റംസ് യൂണിറ്റും അഹമ്മദാബാദിലെ ഐഎസ്ആർഒയുടെ സാറ്റലൈറ്റ് ആപ്ലിക്കേഷൻ സെന്ററും വികസിപ്പിച്ച് കൊടുത്തു . ഹിന്ദുസ്ഥാൻ എയറോനോട്ടിക്സ് ലിമിറ്റഡാണ് ആർഎൽവി-ടിഡിയുടെ ലാൻഡിംഗ് ഗിയർ വികസിപ്പിച്ച് കൊടുത്തത്. ബെംഗളൂരു ചിത്രദുർഗയിൽ ഉള്ള ചാലക്കരെയിലെ സൈനിക റൺവേയിൽ ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം ( LEX ) നടത്താനാണ് ISRO പദ്ധതിയിടുന്നത് . ഫ്ലൈറ്റ് പേടകം 3 കി.മി ഉയരത്തിലേക്ക്  ഉയരത്തിൽ ഒരു ഹെലികോപ്റ്ററിൽ കൊണ്ടുപോകും. എന്നിട്ട് അതിനെ എയർസ്ട്രിപ്പിൽ സ്വയം ലാൻഡ് ചെയ്യാൻ വിടും.   

മറ്റ് പരീക്ഷണങ്ങളിൽ, പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന കാരിയർ വാഹനം ഉപയോഗിച്ച് ഒരു ഓർബിറ്റൽ റീ-എൻട്രി പരീക്ഷണവും ( REX ) ഒരു സ്ക്രാംജെറ്റ് പ്രൊപ്പൽഷൻ പരീക്ഷണവും ( SPEX ) നടത്താൻ ISRO ഉദ്ദേശിക്കുന്നു.   ആർ‌എൽ‌വി-ടി‌ഡിക്കായി നിരവധി പരീക്ഷണങ്ങൾ ഏജൻസി ആസൂത്രണം ചെയ്‌തിട്ടുണ്ടെന്നും എന്നാൽ മറ്റ് ദൗത്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതിനാൽ 2019 മുതൽ അവയിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുമെന്നും ഐഎസ്ആർഒ മേധാവി കെ.ശിവൻ പ്രസ്താവിച്ചു. 

 HEX ( ഹൈപ്പർസോണിക് ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം ): 2016 മെയ് 23-ന് പൂർത്തിയായി. India’s Reusable Launch Vehicle-Technology Demonstrator (RLV-TD), Successfully Flight Tested . 23 May 2016. RLV-TD .
 LEX (ലാൻഡിംഗ് പരീക്ഷണം): 2022 Manned mission: Isro to hold 2nd test of reusable launch vehicle next year.    "Episode 90 – An update on ISRO's activities with S Somanath and R Umamaheshwaran".  
 REX (റിട്ടേൺ ഫ്ലൈറ്റ് പരീക്ഷണം): TBA 
 SPEX (Scramjet Propulsion Experiment): TBA

വിരലിൽ എണ്ണാവുന്നത്ര രാജ്യങ്ങൾക്കുമാത്രമേ സ്പേസ്ഷട്ടിലുകൾ വിജയിപ്പിക്കുവാൻ കഴിഞ്ഞിട്ടുള്ളൂ. നാസയുടെ സ്പേസ്ഷട്ടിലുകളോട് രൂപ സാദൃശ്യമുണ്ട് ഇന്ത്യൻ ഷട്ടിലിനും. ഐഎസ്ആർഒയും, ഡിഫൻസ് റിസർച്ച് ഡവലപ്മെന്റ് ഓർഗനൈസേഷനും ചേർന്നാണ് സ്പേസ്ഷട്ടിൽ പദ്ധതി നടപ്പിലാക്കുന്നത്. 95 കോടി രൂപ പദ്ധതിക്കായി ചെലവാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലെ പ്രമുഖ ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളും പദ്ധതിയിൽ പങ്കാളികളാണ്. സൈനിക, വാണിജ്യ ഉപഗ്രഹങ്ങളുടെ വിക്ഷേപണത്തിനും ബഹിരാകാശ ടൂറിസത്തിനും പ്രയോജനപ്പെടുന്ന തരത്തിലാണ് ഇന്ത്യൻ സ്പേസ്ഷട്ടിൽ നിർമിക്കുന്നത്. അന്താരാഷ്ട്ര ബഹിരാകാശ നിലയത്തിലേക്ക് ബഹിരാകാശ സഞ്ചാരികളെയും യന്ത്രസാമഗ്രികളും ‘ഭക്ഷണവും മറ്റു വസ്തുക്കളും എത്തിക്കുന്നതിന് ഇന്ത്യൻ സ്പേസ് ഷട്ടിലിനു കഴിയും.

 ഇതും കാണുക 

 ഗഗൻയാൻ, ഇന്ത്യ ആസൂത്രണം ചെയ്ത ക്രൂഡ് ഓർബിറ്റൽ ബഹിരാകാശ പേടകം
 അവതാർ (പേടകം)

 റഫറൻസുകൾ 

 ബാഹ്യ ലിങ്കുകൾ 

 പുനരുപയോഗിക്കാവുന്ന ലോഞ്ച് വെഹിക്കിൾ - ടെക്നോളജി ഡെമോൺസ്ട്രേഷൻ പ്രോഗ്രാം (RLV-TD) 
 RLV-TD HEX01 

വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയിലെ ശാസ്ത്രസാങ്കേതികമേഖല
വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യൻ സ്പേസ് റിസർച്ച് ഓർഗനൈസേഷൻ
വർഗ്ഗം:ഇന്ത്യയുടെ ബഹിരാകാശപദ്ധതികൾ
വർഗ്ഗം:വിക്രം സാരാഭായ് ബഹിരാകാശ കേന്ദ്രം