ലൂസിൻഡ എൽ. കോംബ്‌സ്

ലൂസിൻഡ എൽ. കോംബ്സ്-സ്ട്രിറ്റ്മാറ്റർ (ഒക്ടോബർ 10, 1849ഏപ്രിൽ 23, 1919) ഒരു അമേരിക്കൻ ഫിസിഷ്യനും ചൈനയിൽ വൈദ്യസഹായം നൽകിയ ആദ്യത്തെ വനിതാ മെഡിക്കൽ മിഷനറിയുമായിരുന്നു, അന്നത്തെ പെക്കിംഗിൽ (ഇപ്പോൾ ബീജിംഗ്) ആദ്യത്തെ വനിതാ ആശുപത്രി സ്ഥാപിച്ചതിന്റെ ബഹുമതിയുമവർക്കാണ്.  വിമൻസ് ഫോറിൻ മിനിസ്ട്രി സൊസൈറ്റിയുടെ നോർത്ത് ചൈന മിഷനിൽ ഏഴ് വർഷത്തോളം സേവനമനുഷ്ഠിക്കുമ്പോൾ ലൂസിൻഡ  സ്ത്രീകളുടെ വൈദ്യ പരിചരണത്തിൽ മുൻനിരക്കാരനായിരുന്നു.

 ജീവിതരേഖ 
അവളുടെ സുഹൃത്തുക്കളും കുടുംബാംഗങ്ങളും "ലൂസി" എന്ന് വിളിക്കുന്ന ലൂസിൻഡ , 1849 ഒക്ടോബർ 10 ന് ന്യൂയോർക്കിലെ കാസെനോവിയയിൽ ജനിച്ചു.  അവൾക്ക് സഹോദരങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നതായി അറിവില്ല. ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ അവളെ അനാഥയാക്കിക്കൊണ്ട് മാതാപിതാക്കൾ മരിച്ചു. അത് ഏത് മാർഗത്തിലൂടെയാണ് എന്ന് അജ്ഞാതമാണ്, പക്ഷേ ദുരന്തത്തെത്തുടർന്ന് അവൾ സ്വയം നേരിടുകയും വിദ്യാഭ്യാസം നേടുകയും ചെയ്തു. ക്രിസ്തുമതം സ്വീകരിച്ച ശേഷം അവൾ അധ്യാപികയായി. ഇന്ത്യയിൽ കമ്മീഷൻ ചെയ്ത മെത്തഡിസ്റ്റ് എപ്പിസ്‌കോപ്പൽ സഭയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ച് ലൂസിൻഡ  അറിയുകയും ആ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് സ്വയം വിളിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ആത്യന്തികമായി, ഇന്ത്യയിൽ ഒരു മിഷനറിയായി നിയമനത്തിന് തയ്യാറെടുക്കുന്നതിന് സ്വയം കൂടുതൽ വിദ്യാഭ്യാസം നേടാൻ അവൾ തീരുമാനിച്ചു. 

 വിദ്യാഭ്യാസം 
അവളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം തുടരാൻ തീരുമാനിച്ച ലൂസിൻഡ  1866  ൽ ന്യൂയോർക്കിലെ കാസെനോവിയയിലെ കാസെനോവിയ സെമിനാരിയിൽ ചേർന്നു. കാസെനോവിയ സെമിനാരി, അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിൽ ദൈവശാസ്ത്രമല്ലെങ്കിലും, മെത്തഡിസ്റ്റ് എപ്പിസ്‌കോപ്പൽ സഭയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മൂന്ന് വർഷത്തെ പ്രോഗ്രാമായിരുന്നു. 1869-ൽ പ്രോഗ്രാം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ലൂസിൻഡ  തന്റെ ക്ലാസിൽ ബഹുമതികളോടെ ബിരുദം നേടി. 

മെഡിക്കൽ സ്കൂളിൽ ചേരാനുള്ള അവളുടെ ആഗ്രഹത്തിന് പണം നേടാൻ, ലൂസിൻഡ  ഗാർഹിക ജോലി തേടി. താമസിയാതെ തന്നെ ജോലി നൽകാൻ തയ്യാറുള്ള ഒരു സമ്പന്ന കുടുംബത്തെ അവൾ കണ്ടെത്തി. മെഡിക്കൽ സ്കൂളിൽ പഠിക്കുമ്പോൾ കോംബ്സിന് അവളുടെ ഗാർഹിക ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ നിറവേറ്റാൻ കഴിഞ്ഞു.  1870 Ancestry.com. U.S., School Catalogs, 1765–1935 [database on-line]. Provo, UT, US: Ancestry.com Operations, Inc., 2012. ൽ പെൻസിൽവാനിയയിലെ ഫിലാഡൽഫിയയിലെ വിമൻസ് മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ ലൂസിൻഡ  എൻറോൾ ചെയ്തു. തന്റെ പഠനം തുടരാൻ സഹായിച്ച ഫിലാഡൽഫിയയിലെ മെത്തഡിസ്റ്റ് സ്ത്രീകളുടെ ശ്രദ്ധ അവർ ആകർഷിച്ചു. 1873 മാർച്ച് 12-ന് ഫിലാഡൽഫിയയിലെ വിമൻസ് മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ നിന്ന് ലൂസിൻഡ  ബിരുദം നേടി. 

 ഔദ്യോഗിക ജീവിതം 

 മിഷനറി പ്രവർത്തനം 
മെഡിക്കൽ ബിരുദം ലഭിച്ച ഉടൻ തന്നെ കോംബ്സിനെ വിമൻസ് ഫോറിൻ മിനിസ്ട്രി സൊസൈറ്റി (WFMS) നിയോഗിച്ചു. ഇന്ത്യയിൽ സേവനമനുഷ്ഠിക്കാൻ അവൾ ഉദ്ദേശിച്ചിരുന്നെങ്കിലും, 1873 ജൂൺ 5-ന് ചൈനയിലെ പീക്കിംഗിലേക്ക് അവൾ കപ്പൽ കയറി National Archives and Records Administration (NARA); Washington D.C.; Roll #: 196; Volume #: Roll 196 - 11 Jun 1873 – 30 Jun 1873 കപ്പലിലെ മറ്റ് യാത്രക്കാരിൽ ജിയുജിയാങ്ങിൽ ജോലി ചെയ്യാൻ കമ്മീഷൻ ചെയ്യപ്പെട്ട ആൻഡ്രൂ സ്ട്രിറ്റ്മാറ്ററും ഉൾപ്പെടുന്നു . സ്‌ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററും കോംബ്‌സും അവരുടെ യാത്രയ്‌ക്കിടെ അടുത്തു.  ദമ്പതികൾ ആത്യന്തികമായി വരും വർഷങ്ങളിൽ വിവാഹം കഴിച്ചു.  ലൂസിൻഡ  സാൻ ഫ്രാൻസിസ്കോയിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, പക്ഷേ നിർഭാഗ്യകരമായ അസുഖം കാരണം അവളുടെ യാത്ര വൈകി. യാത്ര തുടരാൻ പര്യാപ്തമാകുന്നതിന് മുമ്പ് അവളുടെ അസുഖം മൂലം അവളെ ആഴ്ചകളോളം ജപ്പാനിൽ തടഞ്ഞുവച്ചു. ആഗസ്ത് അവസാനമോ സെപ്തംബർ ആദ്യമോ അവൾ പെക്കിങ്ങിൽ എത്തി, അവളുടെ യഥാർത്ഥ യാത്രയ്ക്ക് ഏകദേശം മൂന്ന് മാസത്തിന് ശേഷം അവൾ വേഗത്തിൽ അവളുടെ ജോലി ആരംഭിച്ചു. ചൈനയിൽ വൈദ്യസഹായം നൽകുന്ന ആദ്യ വനിതാ മെഡിക്കൽ മിഷനറിയായി അവർ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.    

ലണ്ടൻ മിഷനറി സൊസൈറ്റിയുടെ വില്യം ലോക്ക്ഹാർട്ടിന്റെ നിയമനത്തിലൂടെ പത്ത് വർഷം മുമ്പ് പെക്കിങ്ങിൽ വൈദ്യസഹായം എത്തിയിരുന്നുവെങ്കിലും, മിക്കയിടത്തും, മെഡിക്കൽ സേവനങ്ങൾ സ്ത്രീകൾക്ക് നീട്ടി നൽകിയിരുന്നില്ല.  ലൈംഗിക വേർതിരിവ് സ്ത്രീകളെ പുരുഷന്മാരിൽ നിന്ന് വൈദ്യസഹായം തേടുന്നതിൽ നിന്ന് പരിമിതപ്പെടുത്തി.  തദ്ദേശീയരായ ചൈനീസ് സ്ത്രീകളെ സേവിക്കുന്നതിനായി ഒരു ആശുപത്രി തുറക്കാനുള്ള അവളുടെ ആഗ്രഹം പ്രകടിപ്പിച്ച് ഒരു കത്ത് എഴുതിയ ശേഷം,  ന്റെ ഫിലാഡൽഫിയ ബ്രാഞ്ച് 1874 മെയ് മാസത്തിലെ ജനറൽ എക്സിക്യൂട്ടീവ് കമ്മിറ്റി യോഗത്തിൽ ഒത്തുകൂടി. അവരുടെ കൂടിക്കാഴ്ചയിൽ, പെക്കിംഗിൽ സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കുമായി ഒരു ആശുപത്രി സ്ഥാപിക്കുന്നതിനായി $2000 ഫണ്ട് നീക്കിവയ്ക്കാൻ അവർ സമ്മതിച്ചു. 1874 ഡിസംബറിൽ  ആശുപത്രിയും താമസ കെട്ടിടവും നിർമിക്കുന്ന സ്ഥലം ഏറ്റെടുതതു.

പീക്കിംഗ് വുമൺസ് ഹോസ്പിറ്റലിൽ ആദ്യം ചികിൽസിച്ച രോഗി ഒരു ചൈനീസ് സ്ത്രീയാണ്, വീണു കാലിന് പരിക്കേറ്റ അവളെ ചികിത്സിച്ച ശേഷം, കുടുംബം അവളോട് വളരെ നന്ദിയുള്ളവരാണെന്ന് ലൂസിൻഡ  അനുസ്മരിച്ചു.  1875 നവംബറിൽ പൂർത്തിയാക്കിയതിന് ശേഷമുള്ള അഞ്ച് മാസങ്ങളിൽ, ആശുപത്രിയിൽ 18 രോഗികളെ ലഭിച്ചു. ചൈനയിലെ ആദ്യത്തെ വനിതാ ആശുപത്രി സ്ഥാപിച്ചത് കോംബ്സിന് മെഡിക്കൽ പരിശീലനത്തിനും സ്ത്രീകൾക്ക് വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും പ്രസക്തമായ മെഡിക്കൽ സൗകര്യങ്ങളിൽ പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യുന്ന സാനിറ്ററി, ശുചിത്വം മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനും വേണ്ടി വാദിക്കാൻ ഒരു വേദി നൽകി. ആദ്യം മടിച്ചെങ്കിലും, പെക്കിങ്ങിലെ ചൈനീസ് ജനങ്ങൾ ഒരു വനിതാ ഫിസിഷ്യൻ നൽകിയ വൈദ്യസഹായത്തെ അഭിനന്ദിച്ചു. 

 സമൂഹ സേവനം 
ആശുപത്രിയുടെ നിർമ്മാണ സമയത്ത്, ലൂസിൻഡ  ചൈനീസ് സ്ത്രീകൾക്ക് അവരുടെ വീടുകളില്പോയി വൈദ്യസഹായം നലി. ഈ സമയത്ത് ചൈനീസ് ഭാഷ പഠിക്കുകയും അതിൽ  പ്രാവീണ്യം നേടുകയും ചെയ്തു. ആദ്യ വർഷത്തിലുടനീളം അവൾ 198 വീടുകൾ സന്ദർശിക്കുകയും 37 രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുകയും ചെയ്തു, ചിലത് ആഴ്ചകളോളം നീണ്ടു. ആദ്യ വർഷത്തിൽ 314 കേസുകൾക്ക് അവൾ ചികിത്സ നിർദ്ദേശിച്ചു. വൈദ്യസഹായം നൽകുന്നതിനു പുറമേ, താൻ സേവിച്ച സ്ത്രീകളെ ക്രിസ്തുമതത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമവും ലൂസിൻഡ  നടത്തി. ആൻഡ്രൂ സ്ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററുമായുള്ള അവളുടെ വിവാഹം അവളെ ജിയുജിയാങ്ങിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചു. അവിടെ, ലൂസിൻഡ  ഒരു ഫിസിഷ്യനും മിഷനറിയുമായ മിസ് മേസണിന്റെ ജോലി ഏറ്റെടുത്തു, അവൾ ജിയുജിയാങ്ങിലെ മെഡിക്കൽ ജോലിക്ക് നേതൃത്വം നൽകി, എന്നാൽ അസുഖം ബാധിച്ച് അമേരിക്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. ലൂസിൻഡ  ജിയുജിയാംഗിലും നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലെ നിരവധി കേസുകൾക്ക് പുറമേ എണ്ണമറ്റ രോഗികളെ ചികിത്സിച്ചു. മിസ് മേസന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള അസുഖത്തെത്തുടർന്ന് കോംബ്സിന്റെ മെഡിക്കൽ അനുഭവവും വൈദഗ്ധ്യവും നേതൃത്വത്തിന്റെ മാറ്റം എളുപ്പമാക്കി. ആശുപത്രിയുടെ നിർമ്മാണ സമയത്ത്, ലൂസിൻഡ  ചൈനീസ് സ്ത്രീകൾക്ക് അവരുടെ വീടുകളില്പോയി വൈദ്യസഹായം നലി. ഈ സമയത്ത് ചൈനീസ് ഭാഷ പഠിക്കുകയും അതിൽ  പ്രാവീണ്യം നേടുകയും ചെയ്തു. ആദ്യ വർഷത്തിലുടനീളം അവൾ 198 വീടുകൾ സന്ദർശിക്കുകയും 37 രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുകയും ചെയ്തു, ചിലത് ആഴ്ചകളോളം നീണ്ടു. ആദ്യ വർഷത്തിൽ 314 കേസുകൾക്ക് അവൾ ചികിത്സ നിർദ്ദേശിച്ചു. വൈദ്യസഹായം നൽകുന്നതിനു പുറമേ, താൻ സേവിച്ച സ്ത്രീകളെ ക്രിസ്തുമതത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമവും ലൂസിൻഡ  നടത്തി. ആൻഡ്രൂ സ്ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററുമായുള്ള അവളുടെ വിവാഹം അവളെ ജിയുജിയാങ്ങിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചു. അവിടെ, ലൂസിൻഡ  ഒരു ഫിസിഷ്യനും മിഷനറിയുമായ മിസ് മേസണിന്റെ ജോലി ഏറ്റെടുത്തു, അവൾ ജിയുജിയാങ്ങിലെ മെഡിക്കൽ ജോലിക്ക് നേതൃത്വം നൽകി, എന്നാൽ അസുഖം ബാധിച്ച് അമേരിക്കയിലേക്ക് മടങ്ങി. ലൂസിൻഡ  ജിയുജിയാംഗിലും നഗരത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശങ്ങളിലെ നിരവധി കേസുകൾക്ക് പുറമേ എണ്ണമറ്റ രോഗികളെ ചികിത്സിച്ചു. മിസ് മേസന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള അസുഖത്തെത്തുടർന്ന് കോംബ്സിന്റെ മെഡിക്കൽ അനുഭവവും വൈദഗ്ധ്യവും നേതൃത്വത്തിന്റെ മാറ്റം എളുപ്പമാക്കി. 

 പിന്നീടുള്ള ജീവിതവും മരണവും 
1873-ൽ ചൈനയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട മിഷനറിമാരുടെ കപ്പലിൽ വെച്ചാണ് ലൂസിൻഡ  ആൻഡ്രൂ സ്‌ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററെ കണ്ടുമുട്ടിയത്. ഡബ്ല്യുഎഫ്എംഎസുമായുള്ള അവളുടെ അഞ്ച് വർഷത്തെ കരാർ അവസാനിച്ചപ്പോൾ, 1877 നവംബർ 19 ന് ബിഷപ്പ് ഐഡബ്ല്യു വൈലി ഷാങ്ഹായിൽ വെച്ച് കോംബ്‌സും സ്‌ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററും വിവാഹിതരായി.   വിവാഹം കഴിഞ്ഞ് താമസിയാതെ, ദമ്പതികൾ ചൈനയുടെ തെക്കൻ ഭാഗത്തേക്ക് ജിയുജിയാങ് എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് മാറി. അവളുടെ വിവാഹം WFMS-ലേക്കുള്ള അവളുടെ കമ്മീഷൻ അവസാനിപ്പിച്ചെങ്കിലും, ലൂസിൻഡ  അവളുടെ പുതിയ സ്ഥലത്ത് വൈദ്യശാസ്ത്രം തുടർന്നു. ദമ്പതികൾക്ക് എഡ്വേർഡ്, ആൽബർട്ട് എന്നീ രണ്ട് ആൺമക്കളുണ്ടായിരുന്നു, ഇരുവരും ചൈനയിൽ ജനിച്ചു. Ancestry.com. 1900 United States Federal Census [database on-line]. Provo, UT, US: Ancestry.com Operations Inc, 2004. 1880 ഒക്ടോബറിൽ അമേരിക്കയിലേക്കുള്ള യാത്ര ആരംഭിക്കാൻ ദമ്പതികളെ പ്രേരിപ്പിച്ച സ്ട്രൈറ്റ്മാറ്ററിന് ക്ഷയരോഗം പിടിപെട്ടു. നീണ്ട യാത്ര ഒരു മാസത്തിനുശേഷം കൊളറാഡോയിലെ ഡെൻവറിൽ വച്ച് സ്‌ട്രിറ്റ്‌മാറ്ററിന്റെ അകാല മരണത്തിൽ കലാശിച്ചു. ഒഹായോയിലെ കുടുംബ വീട്ടിൽ എത്തുന്നതിന് മുമ്പ് അദ്ദേഹം മരിച്ചു. ഭർത്താവിന്റെ മരണത്തെത്തുടർന്ന് രണ്ട് മക്കളെ വളർത്താനും വൈദ്യപരിശീലനം തുടരാനും ലൂസിൻഡ  കൊളറാഡോയിൽ തുടർന്നു. അവൾ വീണ്ടും വിവാഹം കഴിച്ചിട്ടില്ല. 

ആറുവർഷത്തോളം ഡെൻവറിൽ മെഡിസിൻ പരിശീലിച്ച ശേഷം, തന്റെ പരേതനായ ഭർത്താവിന്റെ കുടുംബവുമായി അടുത്തിടപഴകാനും ശേഷിക്കുന്ന ദിവസങ്ങൾ ചെലവഴിക്കാനും ലൂസിൻഡ  ഒഹായോയിലെ കൊളംബസിലേക്ക് മാറി. Ancestry.com. U.S. City Directories, 1822–1995 [database on-line]. Provo, UT, US: Ancestry.com Operations, Inc., 2011. 1919 ഏപ്രിൽ 23-ന് ഒഹായോയിലെ ഫ്രാങ്ക്ലിൻ കൗണ്ടിയിൽ 68-ാം വയസ്സിൽ മകന്റെ വസതിയിൽ വച്ച് അവർ മരിച്ചു. Ancestry.com and Ohio Department of Health. Ohio, Death Records, 1908–1932, 1938–2007 [database on-line]. Provo, UT, US: Ancestry.com Operations Inc, 2010. ഒഹായോയിലെ കൊളംബസിലെ യൂണിയൻ സെമിത്തേരിയിൽ അവളെ സംസ്കരിച്ചു.

അവളുടെ വിവാഹത്തിന് മൂന്ന് മാസം മുമ്പ്, കോംബ്സിനെ അവളുടെ മിഷൻ സ്റ്റേഷനിൽ ലിയോനോറ കിംഗ് എന്ന ഫിസിഷ്യൻ ചേർന്നു പ്രവർത്തിച്ചു. ലൂസിൻഡ  ഭർത്താവിനൊപ്പം ജിയുജിയാങ്ങിലേക്ക് മാറുന്നതിന് മുമ്പ് രണ്ട് ഫിസിഷ്യൻമാർ മൂന്ന് മാസത്തോളം മാറിമാറി ജോലി ചെയ്തു. തൽഫലമായി, വുമൺസ് ഹോസ്പിറ്റലിലെ പ്രാഥമിക ഫിസിഷ്യൻ എന്ന നിലയിൽ അവളുടെ ചുമതലകൾ രാജാവ് ഏറ്റെടുത്തു. 1879-ൽ, ചിഹ്-ലി പ്രവിശ്യയിലെ വൈസ്രോയിയായിരുന്ന ലി ഹോങ്‌ഷാങ്ങിന്റെ ഭാര്യയെ ലിയോനോറ കിംഗ് വിജയകരമായി ചികിത്സിച്ചു. രാജാവും വൈസ്രോയിയുടെ ശക്തരായ കുടുംബവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു ശസ്ത്രക്രിയാ യൂണിറ്റിന്റെയും മെഡിക്കൽ ഡിസ്പെൻസറിയുടെയും ഫണ്ടിംഗിലും നിർമ്മാണത്തിലും കലാശിച്ചു. 

 പ്രസിദ്ധീകരണങ്ങൾ 
പഠനകാലത്തും അവളുടെ മെഡിക്കൽ ജീവിതത്തിലുടനീളം ലൂസിൻഡ  നിരവധി കൃതികൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.  പെൻസിൽവാനിയയിലെ വിമൻസ് മെഡിക്കൽ കോളേജിൽ പഠിക്കുന്ന കാലത്ത്, മെഡിക്കൽ ഹിസ്റ്റീരിയയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തെക്കുറിച്ച് 22 പേജുള്ള കൈകൊണ്ട് എഴുതിയ തീസിസ് അവർ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു.  കൂടാതെ, വിമൻസ് മിഷനറി മെത്തഡിസ്റ്റ് എപ്പിസ്കോപ്പൽ ചർച്ച് മാസിക ദിനപത്രമായ ദി ഹീതൻ വുമൺസ് ഫ്രണ്ട് എന്ന പേരിൽ അവർ നിരവധി ഭാഗങ്ങൾ എഴുതി. ഇതിൽ, ലൂസിൻഡ  ഒരു മിഷനറിയായി അവളുടെ ജീവിതത്തെ വിവരിക്കുന്ന മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത കൃതികൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചു: "എ ബ്രൈറ്റ് ഡേ അറ്റ് ദി പീക്കിംഗ് ഹോസ്പിറ്റൽ", "ദി പീക്കിംഗ് ഹോസ്പിറ്റൽ", "എ മോർണിംഗ് വിസിറ്റ് അറ്റ് ദി പീക്കിംഗ് ഹോസ്പിറ്റൽ". 

 റഫറൻസുകൾ