ഭുവനേശ്വരി

ഹൈന്ദവ, ശാക്തേയ വിശ്വാസപ്രകാരം ഹിന്ദുമതത്തിലെ പത്ത് മഹാവിദ്യ (ദശമഹാവിദ്യമാർ) അല്ലെങ്കിൽ ശിവശക്തി ഭഗവതിമാരിൽ നാലാമത്തേതാണ് ഭുവനേശ്വരി അല്ലെങ്കിൽ ഭുവനേശ്വരി ലളിത ( ഭുവനേശ്വരി ; സംസ്‌കൃതം : भुवनेश्वरी, IAST : ഭുവനേശ്വരി ) , ലോക സൃഷ്ടിക്ക് രൂപം നൽകിയ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ നാഥയായ സാക്ഷാൽ ആദിപരാശക്തിയുടെ ഒരു പ്രധാന വശം '. മണിദ്വീപം എന്ന ലോകത്ത് വസിക്കുന്ന ഭഗവതി ത്രിപുര സുന്ദരിക്ക് സമാനമായി മനോഹരമായ രൂപ ഭാവങ്ങളോട് കൂടിയതാണ്. ശാക്തേയ വിഭാഗത്തിന്റെ പ്രധാന ആരാധനമൂർത്തിയായ ആദിപരാശക്തി തന്നെയാണ്  ഭുവനേശ്വരി. മാതൃദൈവം, ഊർവരത, കാർഷിക സമൃദ്ധി, പ്രകൃതി ആരാധന, ശാക്തേയ ആരാധന തുടങ്ങിയയുടെ പിന്തുടർച്ച ആണിത്. 

പേര് സൂചിപ്പിക്കുന്നത് പോലെ തന്നെ തൃഭുവനങ്ങളുടെ ഈശ്വരി, പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രാജ്ഞി, ആദിപരാശക്തി, ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവ്, ജഗദീശ്വരി തുടങ്ങിയ വിശേഷണങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഭുവനേശ്വരിക്ക് കൽപ്പിക്കുന്നതായി കാണാം. സ്ത്രീ ഭാവത്തോട് കൂടിയ ദൈവ സങ്കല്പം തന്നെയാണിത് എന്നതാണ് എടുത്തു പറയേണ്ട ഒരു പ്രത്യേകത.  

കേരളീയരായ ശാക്തേയ ഹൈന്ദവരുടെ കുലദൈവം കൂടിയാണ് ഭുവനേശ്വരി. മലയാളികളുടെ വീടുകളിൽ ഭദ്രകാളിയെ പോലെതന്നെ ആരാധിച്ചിരുന്ന ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട ഭഗവതിയാണ് ഭുവനേശ്വരി. പലപ്പോഴും മത്സ്യമാംസാദി പഞ്ചമകാര നിവേദ്യങ്ങളോട് കൂടിയ പ്രത്യേക പൂജകളും കേരളത്തിൽ ഭുവനേശ്വരിക്ക് കാണപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നതാണ് മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. ഹൈന്ദവ, ശാക്തേയ വിശ്വാസപ്രകാരം ജീവജാലങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പ്, ഐശ്വര്യം എന്നിവ ഭുവനേശ്വരിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിലാണുള്ളത്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ദാരിദ്ര്യം, ദുരിതങ്ങൾ, പ്രതിസന്ധികൾ, ഐശ്വര്യക്കുറവ് എന്നിവ ഭുവനേശ്വരിയുടെ ആരാധനയാൽ പരിഹരിക്കപ്പെടും എന്നാണ് സങ്കല്പം. കഠിനമായ സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റി മറിക്കാൻ ഈ ഭഗവതിക്ക് സാധിക്കും എന്ന്‌ കരുതപ്പെടുന്നു. നവഗ്രഹങ്ങളെ പോലും നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ഭുവനേശ്വരി ആണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഈ ഭഗവതിയുടെ ആരാധന ഭുവനത്തിലെ സർവ്വ സുഖങ്ങളും ഐശ്വര്യവും പ്രതാപവും ഭക്തന് പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു എന്ന്‌ കരുതപ്പെടുന്നു. മഹാലക്ഷ്മി തന്നെയാണ് ഭുവനേശ്വരി എന്നും പുരാണങ്ങളിൽ കാണാം.   

ദേവി മാഹാത്മ്യ പ്രകാരം ത്രിമൂർത്തികളായ ബ്രഹ്മാവിഷ്ണുമഹേശ്വരന്മാർ, കാളി, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയവർ ഭൂവനേശ്വരിയിൽ നിന്ന് ഉടലെടുത്തവരാണ് എന്നാണ് വിശ്വാസം. അതിനാൽ ത്രിമൂർത്തികളുടെയും തൃദേവിമാരുടെയും മാതാവായി ഭുവനേശ്വരിയെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ചിലയിടങ്ങളിൽ ദുർഗ്ഗയെ തന്നെ ഭുവനേശ്വരി ഭാവത്തിൽ ആരാധിക്കുന്നതായി കാണാം. ദേവി മാഹാത്മ്യം കൂടാതെ, ദേവി ഭാഗവതം ചില താന്ത്രിക ഗ്രന്ഥങ്ങൾ തുടങ്ങിയവ ഭുവനേശ്വരി ദേവിയെ സ്തുതിക്കുന്നവയാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ദേവി മാഹാത്മ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ പതിനൊന്നാം അദ്ധ്യായം ‘ബാലാരവിദ്യുതിമിന്ദുകിരീടാം’ എന്ന ഭുവനേശ്വരി സ്തുതിയോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് എന്ന്‌ കാണാം.   

ശൈവ, വൈഷ്ണവ, ബൗദ്ധ മതങ്ങളും, അബ്രഹാമിക മതങ്ങളും ഉടലെടുക്കുന്നതിന് മുൻപ് തന്നെ ലോകത്തിൽ മാതൃ ദൈവ ആരാധന വ്യാപകമായിരുന്നു. ക്രിസ്തുവർഷത്തിനു മുമ്പ് വളരെ പുരാതന കാലം മുതൽക്കേ തന്നെ ലോകത്തിൽ മാതൃദൈവ സങ്കൽപ്പം നിലനിന്നിരുന്നു. മാതൃദൈവ ആരാധന സിന്ധുനാഗരികതയ്ക്ക് മുൻപേ തന്നെ ഭാരതത്തിലും നിലനിന്നിരുന്നു. ഇത് ഉർവ്വരതാ സങ്കൽപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് കിടക്കുന്നു. ഭഗവതി ക്ഷേത്രങ്ങളിലും കാവുകളിലും ഇന്നും തുടർന്നുവരുന്ന ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങൾ ഇത്തരം പ്രകൃതി ആരാധനയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. കാടിനെ കാക്കുന്ന കാവ് പ്രകൃതി സംരക്ഷണത്തിന്റെയും ജീവ വൈവിദ്ധ്യത്തിന്റെയും ഭാഗമായ ആരാധനാ സങ്കൽപവുമായി ചേർന്ന് നിൽക്കുന്നു. പ്രകൃതിയും വികൃതിയും ഭഗവതിയായി സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടിയുടെ അടിസ്ഥാനം മഹാശക്തിയായ സ്ത്രീയാണ് എന്ന കാഴ്ചപ്പാടിൽ നിന്നാണ് ശാക്തേയർ ആദിശക്തിയായ ഭഗവതിയെ ആരാധിച്ചു തുടങ്ങിയത്. ശാക്തേയ സമ്പ്രദായത്തിൽ സ്ത്രീക്ക് നൽകുന്ന പ്രാധാന്യം ഇതിന്‌ തെളിവായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഭഗവതി ഭക്തർ സ്ത്രീകൾക്ക് ബഹുമാനവും തുല്യ അംഗീകാരവും നൽകേണ്ടതുണ്ട് എന്നാണ് വിശ്വാസം. സ്ത്രീകളിൽ ഭഗവതി വസിക്കുന്നു എന്ന സങ്കൽപ്പമാണ് ഇതിന്റെ കാരണം. ഭഗവതി ഉപാസകർ സ്ത്രീകളോട് അപമര്യാദയായി ഇടപെടാൻ പാടില്ല എന്ന്‌ പ്രത്യേകം നിഷ്‌ക്കർഷിക്കാറുണ്ട്. 

ആദികാലങ്ങളിൽ ഗോത്ര ജനത ഭുവനേശ്വരിയെ   പ്രകൃതി, ഊർവ്വരത, മണ്ണിന്റെ ഫലഭൂയിഷ്ടത എന്നി ഭാവങ്ങളിൽ ആരാധിച്ചിരുന്നു. കാർഷിക സമൃദ്ധി, യുദ്ധ വിജയം, രോഗമുക്തി, കുടുംബത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം അല്ലെങ്കിൽ സമ്പത്ത്, സന്താനങ്ങളുടെ അഭിവൃദ്ധി, കുലത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പ്, വ്യാപാരത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധി, മോക്ഷം എന്നിവയ്ക്കായി ഭഗവതിയെ ആരാധിക്കുന്ന രീതി വ്യാപകമായിരുന്നു.

ശ്രീമാതാ, ശ്രീ മഹാരാജ്ഞി, ശ്രീമദ് സിംഹാസനേശ്വരി തുടങ്ങിയ നാമങ്ങളാൽ ലളിത സഹസ്രനാമത്തിൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന ദേവി ഭുവനേശ്വരി ആണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവി മാഹാത്മ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ നാരായണി സ്തുതിയെന്ന പതിനൊന്നാം അധ്യായത്തിൽ ‘ബാലാരവിദ്യുതിമിന്തുകിരീടാം’ എന്ന്‌ തുടങ്ങുന്ന നാലുവരി ധ്യാനശ്ലോകം ഭുവനേശ്വരി സ്തുതിയാണ്. അതിൽ എല്ലാവിധ ആപത്തുകളും, പ്രതിസന്ധികളും അകറ്റി ഐശ്വര്യം പ്രദാനം ചെയ്യുന്ന ഭഗവതിയാണ് ഭുവനേശ്വരി എന്ന്‌ കാണാം. മറ്റെല്ലാ ദേവി രൂപങ്ങളും ഭൂവനേശ്വരിയുടെ വിവിധ ഭാവങ്ങളാണ് എന്നാണ് വിശ്വാസം. ഇതിൽ ഭുവനേശ്വരിയുടെ ഉഗ്രരൂപമായി ഭദ്രകാളിയെ അവതരിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.  

കേരളത്തിൽ വീടുകളുടെ മച്ചകത്തോ അഥവാ മുകൾ നിലയിലോ അല്ലെങ്കിൽ ശാക്തേയ പീഠം സ്ഥാപിച്ചോ ഭുവനേശ്വരിയെ ആരാധിക്കുന്നതായി കാണാം. കുടുംബത്തിന്റെ ഐശ്വര്യത്തിനും പ്രതാപത്തിനും  അനർഥങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുവാനും വേണ്ടിയാണ് ഇതെന്നാണ്  വിശ്വാസം. മഹാലക്ഷ്മിയും ഭുവനേശ്വരിയും ഒന്ന് തന്നെ എന്നാണ് വിശ്വാസം.  

ആദിപരാശക്തി, സർവേശ്വരി, മഹാമായ, ജഗദംബ, നാരായണി, കാത്യായനി, ശിവശക്തി, മഹാവിദ്യ, മഹാരാത്രി, മഹാദേവി, രാജരാജേശ്വരി, മഹേശ്വരി, പരമേശ്വരി, നാരായണി, ഉമ, ലളിത, ഭവാനി, ദുർഗ്ഗ, കാളി, മഹാഭഗവതി, ഭൈരവി, മഹാലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയ നാമങ്ങൾ ഭുവനേശ്വരിയുടെ പര്യായങ്ങളാണ്. വെള്ളിയാഴ്ച, പൗർണമി തുടങ്ങിയവ പ്രധാന ദിവസങ്ങൾ. നവരാത്രി, തൃക്കാർത്തിക, പൗർണമി തുടങ്ങിയവ അതിപ്രധാനം.  പൂർണ്ണ ചന്ദ്രൻ ഉദിക്കുന്ന (പൗർണമി ദിവസം) ഭുവനേശ്വരി (ദുർഗ്ഗ) ആയും അമാവാസി ദിവസം കാളി ആയും സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നവരാത്രി വ്രതം, പൗർണമി വ്രതം തുടങ്ങിയവ ഭുവനേശ്വരി പ്രധാനമാണ്. 

 വിശ്വാസം 
ഹൈന്ദവ വിശ്വാസപ്രകാരവും ശാക്തേയ സമ്പ്രദായപ്രകാരവും ദേവി ആദിപരാശക്തി അല്ലെങ്കിൽ ദുർഗ്ഗ, പരമേശ്വരി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. അതായത് ആദിശക്തിയുടെ ആദ്യകാല രൂപങ്ങളിലൊന്ന്. ത്രിഭുവനങ്ങളുടെ ഈശ്വരിയാണ് ഭുവനേശ്വരി. മണിദ്വീപനിവാസിനിയായ ഭഗവതി. അനന്തമായ ഈ പ്രപഞ്ചം ഭഗവതിയുടെ ശരീരമാണ്. ഭുവനത്തിലെ ജീവജാലങ്ങള് ദേവിയുടെ ആഭൂഷണങ്ങളാണ്. കാലവും ദേശവും ഭുവനേശ്വരിയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. കാലരൂപിണിയായ മഹാകാളിയും, ഐശ്വര്യദേവിയായ മഹാലക്ഷ്മിയും, മഹാസരസ്വതിയും, ചരാചരങ്ങളുടെ രാജ്ഞിയായ ത്രിപുരസുന്ദരിയും ഭുവനേശ്വരി തന്നെ. കാളി ക്രിയാശക്തി ആണ്. ഭുവനേശ്വരി  ഇച്ഛാശക്തിയാണ്. ത്രയംബകൻ (ഭുവനേശ്വരൻ) ആയ ശിവനാണ് ഭർത്താവ്. ദേവി മണിദ്വീപം എന്ന വിശുദ്ധ ലോകത്തിൽ ശ്രീചക്രരാജം എന്ന സിംഹാസനത്തിൽ സദാശിവ ഫലകത്തിൽ, ശിവന്റെ മടിത്തട്ടിൽ ഇരിക്കുന്ന മഹാരാജ്ഞിയാണ്. ലക്ഷ്മിയും സരസ്വതിയും ദേവിയെ സേവിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദി സകല ദേവകളും ഭുവനേശ്വരിയെ സ്തുതിക്കുന്നു. ശിവശക്തി ഐക്യരൂപിണിയായ ഈ ഭഗവതിയാണ് പ്രപഞ്ച സൃഷ്ടി നടത്തിയത് എന്ന്‌ ദേവി പുരാണങ്ങൾ, ശൈവ പുരാണങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയിൽ കാണാം. 

ശാക്തേയ വിശ്വാസപ്രകാരം കൗള മാർഗത്തിൽ പഞ്ചമകാരങ്ങളായ മത്സ്യം, ഭക്ഷ്യയോഗ്യമായ മാംസം (പൂവൻ കോഴി), മധു, മൈഥുനം, മുദ്ര എന്നിവ സമർപ്പിച്ചു പ്രാർത്ഥിച്ചാൽ ഭഗവതിയുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് കാരണമാകും എന്നാണ് ആചാരം. ഇക്കാരണത്താൽ ഭഗവതിക്ക് സസ്യേതര ഭക്ഷണം നിവേദിക്കാറുണ്ട്. ഉദാഹരണത്തിന് ഭക്ഷ്യയോഗ്യമായ കോഴി, മത്സ്യം എന്നിവ കറിയാക്കിയോ അല്ലാതെയോ നിവേദിച്ചു കൊണ്ടുള്ള പൂജകൾ ശാക്തേയ സമ്പ്രദായത്തിൽ കാണാവുന്നതാണ്. എന്നാൽ ഇന്നിതിന് പകരമായി കുമ്പളങ്ങ ഉപയോഗിച്ചു കാണാറുണ്ട്.

പ്രാർത്ഥനാ ശ്ലോകം:

ഓം ബാലാരവിദ്യുതിമിന്ദു കിരീടാം 
തുംഗകുചാം നയനത്രയയുക്താം 
സ്മേരമുഖീം വരദാങ്കുശപാശാഭീതികരാം
പ്രഭജേത് ഭുവനെശീം (ഭുവനേശ്വരീം)

 പദോൽപ്പത്തി 
ഭുവനേശ്വരി ഒരു സംയുക്തപദമാണ്.  ലോകങ്ങളുടെ (ത്രിഭുവനങ്ങളുടെ) അല്ലെങ്കിൽ (മൂന്ന് ഭുവനങ്ങളുടെ , "ലോകങ്ങളുടെ ദേവി" അല്ലെങ്കിൽ "പ്രപഞ്ച രാജ്ഞി", അർഥം, വാക്കുകൾ ഭുവനങ്ങളുടെ ഈശ്വരി. 3 ഭുവനങ്ങൾ - ഭൂഃ (ഭൂമി ), ഭുവഃ (ഭുവർലോകം - അന്തരീക്ഷം) സ്വഃ (ആകാശം).

 ഇതിഹാസങ്ങൾ 
സമയത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ത്രിമൂർത്തികൾ - ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ എന്നിവർക്ക് തങ്ങൾ ആരാണെന്നും അവരുടെ ഉദ്ദേശ്യമെന്താണെന്നും അറിയുമായിരുന്നില്ല. ഈ സമയം ഒരു പറക്കുന്ന രഥം അവരുടെ മുമ്പാകെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, ഒരു അശരീരി ശബ്ദം അവരെ രഥത്തിൽ കയറാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. ത്രിമൂർത്തികൾ രഥത്തിൽ കയറിയപ്പോൾ അത് മനസ്സിന്റെ വേഗതയിൽ പറക്കാൻ തുടങ്ങി ഒരു നിഗൂഢമായ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി, അത് അമൃതിന്റെ സമുദ്രവും അതിമനോഹരമായ കദംബ വൃക്ഷ വനങ്ങളും നിറഞ്ഞ രത്നങ്ങളുടെ ദ്വീപായിരുന്നു. അവർ രഥത്തിൽ നിന്ന് പടിയിറങ്ങുമ്പോൾ, ത്രിമൂർത്തികൾ സ്ത്രീകളായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു, അവരുടെ ആശ്ചര്യത്തിന്, അവർ രത്നദ്വീപ് ചുറ്റിനടന്ന് അവർ ഒമ്പത് അനുബന്ധങ്ങളാൽ സംരക്ഷിതമായ ഒരു രാജകീയ നഗരം കണ്ടു. ഉഗ്രകോപിയായ കാലഭൈരവൻ, സപ്തമാതൃക്കൾ, ക്ഷേത്രപാലകന്മാരും ദിക്പാലകന്മാരും. നഗരത്തിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അതിന്റെ അഭിവൃദ്ധിയും അത്യുന്നതങ്ങളായ സൗകര്യങ്ങളും കണ്ട് അവർ ആശ്ചര്യപ്പെട്ടു, ഒടുവിൽ യോഗിനിമാർ കാവൽ നിൽക്കുന്ന ചിന്താമണിഗൃഹം എന്നറിയപ്പെടുന്ന രാജകീയ കൊട്ടാരത്തിലെത്തി. ഇതിനായി ദേവി ഭുവനേശ്വരിയുടെ ആസ്ഥാനമായ ശ്രീപുരം (അഥവാ ദേവിപട്ടണം), മണിദ്വിപ ചക്രവർത്തിനിയായ, ആദി പരശക്തിയുടെ വാസസ്ഥലം. കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്ഞിയായ ദേവി ഭുവനേശ്വരിയെ അവർ കണ്ടു. 

അവളുടെ നിറം ചുവപ്പായിരുന്നു. അവൾക്ക് മൂന്ന് കണ്ണുകളും നാല് കൈകളും, മനോഹരമായ തലമുടിയും, ചുവന്ന ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്നു. അവൾ താമരയുടെ മാല ധരിച്ചിരുന്നു, അവളുടെ ശരീരം ചുവന്ന ചന്ദനം ലേപനം കൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തു. ഇടത് കൈകൾ കൊണ്ട് അവൾ ഒരു പാശം, അങ്കുശം പിടിച്ചു, വലതു കൈകൾ അഭയ വരദ മുദ്രകളും പ്രദർശിപ്പിച്ചു,  ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവൾ ചന്ദ്രക്കലയുള്ള രത്നകിരീടം ധരിച്ചിരുന്നു. 

വെളുത്ത നിറമുള്ള ത്രയംബക ഭൈരവന്റെ ഇടത് മടിയിൽ ഇരുന്ന അവൾ വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജഢയിൽ ചന്ദ്രക്കലയും ഗംഗയും അലങ്കരിച്ചിരുന്നു. വരദയും അഭയ മുദ്രകളും പ്രദർശിപ്പിക്കുമ്പോൾ ത്രിശൂലവും മഴുവും പിടിച്ച് മൂന്ന് കണ്ണുകളും നാല് കൈകളുമുള്ള അഞ്ച് മുഖങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. 

ദൈവിക ദമ്പതികൾ പഞ്ചപ്രേതാസനം, എന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ പരമശിവന് അഞ്ച് തലകൾ ആയിരുന്നു. നിരവധി യോഗിനികൾ അവരെ സേവിക്കുന്നു, ചിലർ അവരെ ആരാധിക്കുന്നു, ചിലർ കണ്ണാടി പിടിക്കുന്നു, ചിലത് കർപ്പൂര വെറ്റില, ചിലർ തേൻ, നെയ്യ്, മദ്യം, ഇളനീര് വെള്ളം എന്നിവ ചേർത്ത് ഉണ്ടാക്കുന്ന പാനീയം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ചിലർ ഭുവനേശ്വരിയുടെ തലമുടി ഒരുക്കാൻ തയ്യാറായിരുന്നു, ചിലർ അണിയിച്ചൊരുക്കാൻ ചെയ്യാൻ തയ്യാറാണ്, ചില തിരക്കേറിയ മുത്തു മാലകൾ, ചിലർ മഹാദേവിയെ രസിപ്പിക്കാൻ പാടുകയും നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. 

ത്രിമൂർത്തികളും ആകാശങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ലോകങ്ങളെ  ഭുവനെശ്വരിയുടെ പാദനഖകണ്ണാടിയിൽ കാണുന്നു.  ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതേ ഉള്ളു. വിഷ്ണു പരിപാലിക്കുന്നവയാണ്. രുദ്രൻ സംഹരിയ്ക്കുന്നവനാണ്. 

ഭുവനേശ്വരി ത്രിമൂർത്തികളെ തന്റെ മഹത്ത്വത്താൽ പ്രകാശിപ്പിച്ചു. ത്രയംബകൻ ബ്രഹ്മവും ഭുവനേശ്വരി ബ്രഹ്മശക്തിയുമാണ് . അവ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, രണ്ടും പരസ്പരം സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്. ത്രയംബകൻ ആദിപുരുഷയും ഭുവനേശ്വരി മൂലപ്രകൃതിയുമാണ് . തന്റെ മൂന്ന് മടങ്ങ് ലീല അവതരിപ്പിക്കാൻ ട്രയാംബകയെ സഹായിക്കുന്നതിന്, ഭുവനേശ്വരി ബ്രഹ്മ, വിഷ്ണു, രുദ്ര എന്നീ മൂന്ന് രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു. അങ്ങനെ, ത്രിദേവാസ്  ത്രയംബകയുടെ രൂപങ്ങളാണ്. പിന്നീട് ഭുവനെശ്വരി അവളുടെ ശക്തികൾ കൊടുത്തു സരസ്വതി മുതൽ ബ്രഹ്മാവ് വരെ, ലക്ഷ്മി മുതൽ വിഷ്ണുവരെ  കാളി മുതൽ രുദ്രൻ വരെ അവരുടെ ബന്ധപ്പെട്ട സ്ഥലങ്ങളിൽ അവരെ പോയി.

ദേവിഭാഗവതം, ലളിതോപാഖ്യാനം, ലളിത സഹസ്രനാമം, സൗന്ദര്യ ലഹരി തുടങ്ങിയ ഹൈന്ദവ കൃതികളിൽ മണിദ്വീപത്തിൽ അതിസുന്ദരനായ സദാശിവന്റെ മടിത്തട്ടിൽ ഇരിക്കുന്ന രാജ്ഞിയായി ഭഗവതിയെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ഇതിലെല്ലാം കീർത്തിക്കുന്ന ദേവീരൂപം അതിമനോഹരമാണ്. അമൃതക്കടലിൻ്റെ മധ്യത്തിലുള്ള കല്പക വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആരാമത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രത്നദ്വീപ്. അവിടെ കദംബ വൃക്ഷങ്ങളുള്ള ഉപവനത്തിൽ ചിന്താമണികൾ കൊണ്ടു നിർമ്മിച്ച വനം. അതിൽ പരമശിവനാകുന്ന മെത്തയിൽ ഭഗവതി വിരാജിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ഗണപതി, മുരുകൻ എന്നിവർ ചുറ്റിലും നിന്ന് ഭജിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മിയും സരസ്വതിയും ഭഗവതിക്ക് വെഞ്ചാമരം വീശുന്നു. വലതു കാൽ മുകളിൽ കയറ്റി മറ്റേ കാൽ ശ്രീചക്രത്തിൽ അമർത്തി ശ്രീചക്രരാജം എന്ന സിംഹാസനത്തിലാണ് ലളിതാ ത്രിപുരസുന്ദരി ഇരിക്കുന്നത്. പാശവും അങ്കുശവും വില്ലും അമ്പുമാണ് ആയുധങ്ങൾ. കരിമ്പാണ് വില്ല്. പഞ്ച തന്മാത്രകളാണ് അമ്പുകൾ. ആപത്തിൽ പെടുന്നവരെ എപ്പോഴും രക്ഷിക്കുന്ന, ഭക്തർക്ക് എല്ലാ സൗഭാഗ്യവും കൊടുക്കുന്ന ഭാവം. ശിവന് തുല്യമായ അർദ്ധനാരീശ്വരൻ എന്നും ശിവന്റെ ശക്തി എന്നും ത്രിപുരസുന്ദരിക്ക് അർത്ഥം പറയാം. പ്രപഞ്ചത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ത്രിപുരസുന്ദരിയെ ആരാധിച്ചാൽ സർവ്വ ഐശ്വര്യങ്ങളും ലഭിക്കും എന്നാണ് ഭക്തരുടെ വിശ്വാസം. ത്രിപുരസുന്ദരി ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം ചെന്നൈയ്ക്ക് അടുത്തുള്ള കാഞ്ചിപുരത്തെ കാഞ്ചി കാമാക്ഷി ക്ഷേത്രമാണ്. ഇതിന്റെ അടുത്ത് തന്നെയാണ് ഏകാംബരേശ്വര ക്ഷേത്രം.

 ക്ഷേത്രങ്ങൾ 
ലഘുചിത്രം| ഭുവനേശ്വരി. ഭാര്യ - ശിവ 
ലഘുചിത്രം| ഭുവനെശ്വരി ഒരു മറ്റ് മഹവിദ്യസ് കൂടെ നമസ്കരിച്ചു കാളി പൂജ ൽ പന്തൽ കൊൽക്കത്ത . 
ഇന്ത്യയിലുടനീളം ഭുവനേശ്വരിക്ക് വേണ്ടി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ശ്രീവിദ്യ പാരമ്പര്യത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഉപാസക അവളെ ആരാധിക്കുന്നു. കേരളത്തിൽ ശാക്തേയർക്കിടയിലും ഭഗവതി ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. 

• ശാർങ്ങക്കാവ് ശ്രീ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം, വെണ്മണി, ആലപ്പുഴ 

 ചോറ്റാനിക്കര ശ്രീ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, എറണാകുളം
 കുമാരനെല്ലൂർ ശ്രീ ഭഗവതി ക്ഷേത്രം, കോട്ടയം
 തൃശൂർ ജില്ലയിലെ കാട്ടൂരിൽ ഉള്ള പൊഞ്ഞനം ഭഗവതിക്ഷേത്രം ഭുവനേശ്വരി സ്വയംഭൂവായി ഉള്ളതാണ്. https://m.facebook.com/ponjanambhagavathytemple/

വലംചുഴി ശ്രീ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം, പത്തനംതിട്ട

പാഞ്ചാലിമേട് ശ്രീ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം, കുട്ടിക്കാനം, ഇടുക്കി ജില്ല

കിടങ്ങാംപറമ്പ് ശ്രീ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം, ആലപ്പുഴ

അഞ്ചുമന ദേവി ക്ഷേത്രം, എറണാകുളം 

 ഒഡിഷയുടെ തലസ്ഥാനമായ ഭുവനേശ്വറിന്റെ രക്ഷാ ദേവിയായും ഒഡീഷയിലെ ഉത്‌കല ബ്രാഹ്മണയായും അവളെ ആരാധിക്കുന്നു. 

 വടക്കൻ ശ്രീലങ്കയിലെ ജാഫ്‌ന ഉപദ്വീപിന്റെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നൈനതിവിലാണ് (മണിപ്പല്ലവം) ഒരു ശക്തിപീത സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 

 ലഘുചിത്രം|298x298ബിന്ദു| ഇന്ത്യയിലെ ചന്ദനഗറിലെ വാർഷിക ഭുവനേശ്വരി പൂജ (2018)  ഒരു നത്മംദിര് ദേവതയായ സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഹത്ഖൊല കാണാവുന്നതാണ് ഛംദന്നഗര് അവിടെ ദേവിയുടെ മാസം ഒരു മാസം തോറും ആരാധിക്കുന്ന സ്രവന് . ശിവയും മറ്റ് ദേവന്മാരും ചേർന്ന് പരമ്പരാഗത ബംഗാളി ശൈലിയിലാണ് ദേവിയുടെ ചിത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. 
 ഭുവനേശ്വരിക്ക് വേണ്ടി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന മറ്റൊരു ക്ഷേത്രം തമിഴ്‌നാട്ടിലെ പുതുക്കോട്ടയിലാണ് . 
 ജഗന്നാഥ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിൽ ഒരു ചെറിയ ദേവാലയം സമർപ്പിക്കുന്നു , പുരി, ദേവി സുഭദ്ര എന്നിവരെ ഭുവനേശ്വരിയായി ആരാധിക്കുന്നു. 
 ഒഡീഷയിലെ സമലേശ്വരി ദേവാലയവും കട്ടക്ക് ചാണ്ടി ക്ഷേത്രവും അവർക്കായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. 
 മാ ഭുവനേശ്വരി ദേവിയുടെ ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് ഗുഞ്ച, ടാ: വിസ്നഗർ, dist: മെഹ്സാന, വടക്കൻ ഗുജറാത്ത്. മാതാജിയുടെ പല്ലിയുടെ പ്രവർത്തനം ശുഭദിനത്തിൽ നടന്നത് (നവരാത്രിയുടെ ആതം). 
 ഭുവനേശ്വരി ദേവി ഒരു സമർപ്പിത ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി മുന് ൽ ഗുജറാത്ത് 1946 ൽ സ്ഥാപിതമായ  
 900+ വർഷം പഴക്കമുള്ള ക്ഷേത്രമാണ് കേരളത്തിലെ കാലിക്കറ്റിലെ വെസ്റ്റിലിലുള്ള നോചിപ്ര ഭാഗവതി-ക്ഷത്രം ക്ഷേത്രം. ഇവിടെ പ്രധാന ദേവത ഭുവനേശ്വരി അമ്മയാണ്. ഭുവന ഐവാരി, അതായത് "ലോകങ്ങളുടെ ദേവി" അല്ലെങ്കിൽ "പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ രാജ്ഞി", ഇവിടെ ലോകങ്ങൾ ത്രിഭുവനം അല്ലെങ്കിൽ ഭ (ഭൂമി), ഭുവ (അന്തരീക്ഷം), സ്വ ḥ (ആകാശം) എന്നീ മൂന്ന് പ്രദേശങ്ങളാണ്. ഏറ്റവും പ്രിയങ്കരമായ ഈ രൂപത്തിൽ ഭുവനേശ്വരി അമ്മ ദാതാവായിത്തീരുകയും അവളുടെ ഭക്തർക്ക് സമൃദ്ധമായി എല്ലാം നൽകുകയും അവളുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം ഏത് സാഹചര്യവും മാറ്റാൻ പ്രാപ്തനാകുകയും ചെയ്യുന്നു. 
 കാമാഖ്യ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്. 
 ഭുവനേശ്വരി അമ്മ കർണാടക അഥവാ കന്നഡമ്മയുടെ ഭക്തനാണെന്നും ചരിത്ര നഗരമായ ബദാമിയിലെ ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന ക്ഷേത്രമാണെന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. 
 ഭുവനേശ്വരി ദേവിക്കായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രം ജംഷദ്‌പൂർ എന്ന ചെറുപട്ടണത്തിൽ ടെൽകോ എന്ന സ്ഥലത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രം തികച്ചും ശക്തമാണെന്ന് പ്രദേശവാസികൾ വിശ്വസിക്കുന്നു, ഭക്തർ തങ്ങളുടെ പ്രാർത്ഥനയ്ക്ക് പകരമായി ദേവിയ്ക്ക് സാരികൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതായി ക്ഷേത്രം കാണുന്നു. വെല്ലകുളങ്ങരയ്ക്കടുത്തുള്ള അദൂരിലെ ചൂരക്കോടിലാണ് ഭുവനേശ്വരി അമ്മയുടെ ശക്തമായ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 
 മഹാരാഷ്ട്രയിലെ സാംഗ്ലി ജില്ലയിലെ ഭീലവാടിയിൽ കൃഷ്ണ നദിയുടെ തീരത്ത് ഭുവനേശ്വരി ദേവിക്കായി സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ക്ഷേത്രമുണ്ട്. 

ഇടത്ത്‌|ലഘുചിത്രം| നദീതീരത്ത് ഭുവനേശ്വരി ദേവി 
ഉത്തരേന്ത്യയിൽ, മഥുരയിൽ കൃഷ്ണ നഗരത്തിന് നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള "ഭുവനേശ്വരി മഹാവിദ്യ" ക്ഷേത്രമുണ്ട്. 

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഒരു ക്ഷേത്രം കൂടി, ശ്രീ ഷെത്ര ud ഡംബർ, സാംഗ്ലി ജില്ല. 

 ഹിമാചൽ പ്രദേശിലെ കുളു ജില്ലയിൽ ദേവി ഭുവനേശ്വരിക്ക് വേണ്ടി ഒരു പ്രത്യേക ക്ഷേത്രം ഉണ്ട്, അവിടെ മാതാ ഭുവനേശ്വരി ജഗന്നാഥി എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വർഷത്തിൽ രണ്ടുതവണ ദേവതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് മേളകൾ നടക്കുന്നു. 

വടക്കേ അമേരിക്കയിൽ മിഷിഗനിലെ പോണ്ടിയാക്കിലെ പരാശക്തി ക്ഷേത്രത്തിലാണ് ഭുവനേശ്വരിയെ ആരാധിക്കുന്നത്. 

 വിശേഷ ദിവസങ്ങൾ 
നവരാത്രി, തൃക്കാർത്തിക തുടങ്ങിയവ വിശേഷം. ചൊവ്വ, വെള്ളി, പൗർണമി ദിവസങ്ങൾ പ്രധാനം. ഞായറാഴ്ചയും പ്രധാന ദിവസം. പൗർണമി വ്രതം ഭഗവതിയെ ഉദ്ദേശിച്ചു എടുക്കുന്ന വ്രതമാണ്.

 ഇതും കാണുക 

 ദേവി 
 മഹാവിദ്യ 
 പട്ടമ്പലം 
 ലിംഗരാജ് ക്ഷേത്രം 
 ഭുവനേശ്വരി ക്ഷേത്രം സിദ്ധപൂർ, ഉത്തരകണ്ണട 

 പരാമർശങ്ങൾ 

 കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് 

 താന്ത്രിക യോഗയും ജ്ഞാന ദേവതകളും ഡേവിഡ് ഫ്രോളി 
 ഹിന്ദു ദേവതകൾ: ഡേവിഡ് കിൻസ്ലി എഴുതിയ ഹിന്ദു മതപാരമ്പര്യങ്ങളിൽ () ദിവ്യ സ്ത്രീലിംഗത്തിന്റെ ദർശനം 
വർഗ്ഗം:പാർവ്വതിയുടെ രൂപങ്ങൾ
വർഗ്ഗം:ഹിന്ദു ദേവതമാർ
വർഗ്ഗം:Pages with unreviewed translations
വർഗ്ഗം:മഹാവിദ്യ