ഇന്ത്യയിലെ സംസ്ഥാനങ്ങളും കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളും

ഭരണഘടനയുടെ പട്ടിക 1 രാജ്യത്തിന്റെ ഘടനയെയും സംസ്ഥാനങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളുടെയും അതിരുകളെ പറ്റിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. 28 സംസ്ഥാനങ്ങളും 8 കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളുമടങ്ങിയ ഒരു ഫെഡറൽ ഐക്യരാഷ്ട്രമാണ് ഇന്ത്യ. ഇന്ത്യയിലെ സംസ്ഥാനങ്ങളേയും കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളേയും വീണ്ടും ജില്ലകളായി തിരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ജില്ലകളെ വീണ്ടും താലൂക്കുകളായും മറ്റും വിഭജിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഈ വിഭജനം എല്ലാ സംസ്ഥാനങ്ങളിലും ഏകരൂപത്തിലല്ല.

ജമ്മു ആൻഡ് കാശ്മീർ 2019 ഒക്‌ടോബർ 31 നു ജമ്മു ആൻഡ് കാശ്മീർ ,ലഡാക്ക് എന്നീ രണ്ട്‌ കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രേദേശം ആയി ശേഷം 28 സംസ്ഥാനങ്ങളും 9 കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രേദേശം വും ആയി എന്നാൽ 2020  ജനുവരി 26 നു 
ദാദ്ര, നഗർ ഹവേലിയും ദമൻ, ദിയുവും ഒരു ഭരണം ആക്കി 

നിലവിൽ 28 സംസ്ഥാനങ്ങളും 8  കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രേദേശം വും ഉണ്ട് 

സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ പ്രാദേശികമായി തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട മന്ത്രിസഭ ഭരണം നടത്തുമ്പോൾ കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രപതി, ഒരു അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ വഴി നേരിട്ടാണ് ഭരണം നടത്തുന്നത്. എന്നാൽ ചില കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങളിൽ ഈ രീതിയിൽ അല്പം വ്യത്യാസമുണ്ട്.

 ചരിത്രം 

 സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു മുമ്പ് 
ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം അതിന്റെ ചരിത്രത്തിലുടനീളം നിരവധി വ്യത്യസ്ത വംശീയ വിഭാഗങ്ങളാൽ ഭരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഓരോന്നും പ്രദേശത്ത് ഭരണപരമായ വിഭജനത്തിന്റെ സ്വന്തം നയങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. മുൻകാല മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണ ഘടന ബ്രിട്ടീഷ് രാജ് കൂടുതലും നിലനിർത്തി. ഇന്ത്യയെ ബ്രിട്ടീഷുകാരും നാട്ടുരാജ്യങ്ങളും നേരിട്ട് ഭരിക്കുന്ന പ്രവിശ്യകളായി (പ്രസിഡൻസികൾ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) വിഭജിച്ചു. നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ മേൽ യഥാർത്ഥ പരമാധികാരം ( ആധിപത്യം ) കൈവശം വച്ചിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ്, സാമ്രാജ്യത്തോട് വിശ്വസ്തനായ ഒരു പ്രാദേശിക രാജകുമാരനോ രാജാവോ നാമമാത്രമായി നിയന്ത്രിച്ചു .

 1947-1950 
1947 നും 1950 നും ഇടയിൽ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ പ്രദേശങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ യൂണിയനിൽ രാഷ്ട്രീയമായി സംയോജിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഭൂരിഭാഗവും നിലവിലുള്ള പ്രവിശ്യകളിലേക്ക് ലയിപ്പിച്ചു; മറ്റുള്ളവ രാജസ്ഥാൻ, ഹിമാചൽ പ്രദേശ്, മധ്യഭാരതം, വിന്ധ്യ പ്രദേശ് എന്നിങ്ങനെ ഒന്നിലധികം നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ പുതിയ പ്രവിശ്യകളായി ക്രമീകരിച്ചു. മൈസൂർ, ഹൈദരാബാദ്, ഭോപ്പാൽ, ബിലാസ്പൂർ എന്നിവയുൾപ്പെടെ ഏതാനും പ്രവിശ്യകൾ പ്രത്യേക പ്രവിശ്യകളായി മാറി. 1950 ജനുവരി 26-ന് നിലവിൽ വന്ന പുതിയ ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഇന്ത്യയെ ഒരു പരമാധികാര ജനാധിപത്യ റിപ്പബ്ലിക്കാക്കി മാറ്റി. പുതിയ റിപ്പബ്ലിക്കിനെ "യൂണിയൻ ഓഫ് സ്റ്റേറ്റ്സ്" ആയും പ്രഖ്യാപിച്ചു. 

1950-ലെ ഭരണഘടന മൂന്ന് പ്രധാന സംസ്ഥാനങ്ങളെ വേർതിരിച്ചു:

 ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിലെ മുൻ ഗവർണർമാരുടെ പ്രവിശ്യകളായിരുന്ന ഭാഗം എ സംസ്ഥാനങ്ങൾ. തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ഗവർണറും സംസ്ഥാന നിയമസഭയുമാണ് ഭരിച്ചിരുന്നത്.  ഭാഗം A-ൽ  9 സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഇവയായിരുന്നു:
 അസം (മുമ്പ് അസം പ്രവിശ്യ ),
 ബീഹാർ (മുമ്പ് ബീഹാർ പ്രവിശ്യ ),
 ബോംബെ (മുമ്പ് ബോംബെ പ്രവിശ്യ ),
 കിഴക്കൻ പഞ്ചാബ് (പഴയ പഞ്ചാബ് പ്രവിശ്യ ),
 മധ്യപ്രദേശ് (മുമ്പ് സെൻട്രൽ പ്രവിശ്യകളും ബെരാറും )
 മദ്രാസ് (മുമ്പ് മദ്രാസ് പ്രവിശ്യ )
 ഒറീസ (മുമ്പ് ഒറീസ്സ പ്രവിശ്യ ),
 ഉത്തർപ്രദേശ് (മുമ്പ് യുണൈറ്റഡ് പ്രവിശ്യകൾ ), 
 പശ്ചിമ ബംഗാൾ (മുൻ ബംഗാൾ പ്രവിശ്യ ).
 ഭാഗം ബി-ൽ 8 സംസ്ഥാനങ്ങൾ, മുൻ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളോ, നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുടെ ഗ്രൂപ്പുകളോ ആയിരുന്നു അത്. സാധാരണയായി സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭരണാധികാരിയും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട നിയമനിർമ്മാണ സഭയും ആയിരുന്ന ഒരു രാജ്‌പ്രമുഖ ആണ് ഭരിച്ചിരുന്നത്. ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രപതിയാണ് രാജപ്രമുഖിനെ നിയമിച്ചത്. പാർട്ട് ബി-ൽ 8  സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഇവയായിരുന്നു:
 ഹൈദരാബാദ് (മുമ്പ് ഹൈദരാബാദ് പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് ),
 ജമ്മു കശ്മീർ (മുമ്പ് ജമ്മു കശ്മീർ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് )
 മധ്യഭാരതം (മുമ്പ് സെൻട്രൽ ഇന്ത്യ ഏജൻസി ),
 മൈസൂർ (മുമ്പ് മൈസൂർ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് )
 പട്യാല ആൻഡ് ഈസ്റ്റ് പഞ്ചാബ് സ്റ്റേറ്റ്സ് യൂണിയൻ (PEPSU),
 രാജസ്ഥാൻ (മുമ്പ് രാജ്പുത്താന ഏജൻസി ),
 സൗരാഷ്ട്ര (മുമ്പ് ബറോഡ, വെസ്റ്റേൺ ഇന്ത്യ, ഗുജറാത്ത് സ്റ്റേറ്റ്സ് ഏജൻസി ), 
 തിരുവിതാംകൂർ-കൊച്ചി (മുമ്പ് തിരുവിതാംകൂർ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് , കൊച്ചിൻ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് ).
 പാർട്ട് സി-ൽ 10 സംസ്ഥാനങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നു. മുൻ ചീഫ് കമ്മീഷണർമാരുടെ പ്രവിശ്യകളും ചില നാട്ടുരാജ്യങ്ങളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഓരോന്നും ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രപതി നിയമിച്ച ഒരു ചീഫ് കമ്മീഷണറാണ് ഭരിച്ചിരുന്നത്. പാർട്ട് സി ഇപ്രകാരമായിരുന്നു:
 അജ്മീർ (മുമ്പ് അജ്മീർ-മേർവാര പ്രവിശ്യ ),
 ഭോപ്പാൽ (മുമ്പ് ഭോപ്പാൽ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് )
 ബിലാസ്പൂർ (മുമ്പ് ബിലാസ്പൂർ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് )
 കൂർഗ് സംസ്ഥാനം (മുമ്പ് കൂർഗ് പ്രവിശ്യ ),
 ഡൽഹി ,
 ഹിമാചൽ പ്രദേശ് ,
 കച്ച് (മുമ്പ് കച്ച് പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് ),
 മണിപ്പൂർ (മുമ്പ് മണിപ്പൂർ പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് )
 ത്രിപുര (മുമ്പ് ത്രിപുര പ്രിൻസ്ലി സ്റ്റേറ്റ് ), 
 വിന്ധ്യ പ്രദേശ് (മുമ്പ് സെൻട്രൽ ഇന്ത്യ ഏജൻസി ).
 പാർട്ട് ഡി സംസ്ഥാനം കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റ് നിയമിച്ച ഒരു ലെഫ്റ്റനന്റ് ഗവർണർ ഭരിച്ചിരുന്ന ആൻഡമാൻ നിക്കോബാർ ദ്വീപുകൾ മാത്രമായിരുന്നു.

ലഘുചിത്രം|446x446ബിന്ദു|1951-ൽ ഇന്ത്യയുടെ ഭരണവിഭാഗങ്ങൾ

 ഇന്ത്യ സാംസ്‌കാരിക സവിശേഷതകൾ 
1953 ഒക്ടോബർ 1 ന് മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്തിന്റെ തെലുങ്ക് സംസാരിക്കുന്ന വടക്കൻ ജില്ലകളിൽ നിന്നാണ് "ആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനം" രൂപീകൃതമായത്. 
1954 - ൽ ചന്ദർനാഗോറിലെ ഫ്രഞ്ച് എൻക്ലേവ് പശ്ചിമ ബംഗാളിലേക്ക് മാറ്റി. അതേ വർഷം തന്നെ പോണ്ടിച്ചേരി, കാരിക്കൽ, യാനോൺ, മാഹി എന്നീ മുൻ ഫ്രഞ്ച് എൻക്ലേവുകൾ ഉൾപ്പെടുന്ന പോണ്ടിച്ചേരി ഇന്ത്യയിലേക്ക് മാറ്റി; 1962-ൽ ഇത് ഒരു കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രദേശമായി മാറി. 

1954-ൽ, ഇന്ത്യാനുകൂല ശക്തികൾ പോർച്ചുഗീസ് അധീനതയിലുള്ള ദാദ്രയിലെയും നഗർ ആവേലിയിലെയും എൻക്ലേവുകൾ മോചിപ്പിച്ചു, സ്വതന്ത്ര ദാദ്ര ആൻഡ് നഗർ ഹവേലി എന്ന ഹ്രസ്വകാല സംസ്ഥാനമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. 1961-ൽ ഇന്ത്യ ഇതിനെ ദാദ്ര-നാഗർ ഹവേലി കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായി കൂട്ടിച്ചേർത്തു . 

സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ പുനഃസംഘടന നിയമം, 1956 ഭാഷാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു, അതിന്റെ ഫലമായി പുതിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. 

ഈ പ്രവർത്തനത്തിന്റെ ഫലമായി:

 മദ്രാസ് സംസ്ഥാനം അതിന്റെ പേര് നിലനിർത്തി, കന്യാകുമാരി ജില്ല ചേർത്ത് തിരുവിതാംകൂർ-കൊച്ചി രൂപീകരിച്ചു.
 1956 -ൽ ഹൈദരാബാദ് സംസ്ഥാനത്തിലെ തെലുങ്ക് സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളുമായി ആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനം ലയിപ്പിച്ചാണ് ആന്ധ്രാപ്രദേശ് രൂപീകരിച്ചത് .
 മലബാർ ജില്ലയും മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്തെ തെക്കൻ കാനറ ജില്ലകളിലെ കാസർഗോഡ് താലൂക്കും തിരുവിതാംകൂർ-കൊച്ചിയുമായി സംയോജിപ്പിച്ചാണ് കേരളം സൃഷ്ടിച്ചത് .
 ബെല്ലാരി, സൗത്ത് കാനറ ജില്ലകളും ( കാസർഗോഡ് താലൂക്ക് ഒഴികെ ) മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്ത് നിന്ന് കോയമ്പത്തൂർ ജില്ലയിലെ കൊല്ലേഗൽ താലൂക്കും, ബോംബെ സംസ്ഥാനത്ത് നിന്ന് ബെൽഗാം, ബീജാപ്പൂർ, നോർത്ത് കാനറ, ധാർവാഡ് ജില്ലകളും ചേർത്താണ് മൈസൂർ സംസ്ഥാനം പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചത്. ഹൈദരാബാദ് സംസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നും കൂർഗ് സംസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നും ബിദാർ, റായ്ച്ചൂർ, കലബുറഗി എന്നിവയാണ് കന്നഡ ഭൂരിപക്ഷ ജില്ലകൾ .
 മദ്രാസ് സംസ്ഥാനത്തെ തെക്കൻ കാനറ, മലബാർ ജില്ലകൾക്കിടയിൽ വിഭജിച്ചിരുന്ന ലക്കാഡീവ് ദ്വീപുകൾ, അമിനിദിവി ദ്വീപുകൾ, മിനിക്കോയ് ദ്വീപുകൾ എന്നിവ ഒന്നിച്ച് ലക്ഷദ്വീപ് കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായി രൂപീകരിച്ചു .
 സൗരാഷ്ട്ര സംസ്ഥാനവും കച്ച് സംസ്ഥാനവും, മധ്യപ്രദേശിലെ നാഗ്പൂർ ഡിവിഷനിലെ മറാത്തി സംസാരിക്കുന്ന ജില്ലകളും ഹൈദരാബാദ് സ്റ്റേറ്റിലെ മറാത്ത്വാഡ പ്രദേശവും ചേർത്താണ് ബോംബെ സംസ്ഥാനം വിപുലീകരിച്ചത്.
 രാജസ്ഥാനും പഞ്ചാബും യഥാക്രമം അജ്മീർ സംസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നും പട്യാലയിൽ നിന്നും ഈസ്റ്റ് പഞ്ചാബ് സ്റ്റേറ്റ് യൂണിയനിൽ നിന്നും പ്രദേശങ്ങൾ നേടിയെടുക്കുകയും ബീഹാറിലെ ചില പ്രദേശങ്ങൾ പശ്ചിമ ബംഗാളിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്തു.

 1956-ന് ശേഷം 
ബോംബെ സംസ്ഥാനം 1960 മെയ് 1 ന് ബോംബെ പുനഃസംഘടന നിയമപ്രകാരം ഗുജറാത്ത്, മഹാരാഷ്ട്ര എന്നീ ഭാഷാടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു.  മുൻ കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായ നാഗാലാൻഡ് 1963 ഡിസംബർ 1-ന് സംസ്ഥാന പദവി നേടി.  പഞ്ചാബ് പുനഃസംഘടന നിയമം, 1966 നവംബർ 1-ന് ഹരിയാന രൂപീകരിക്കുന്നതിനും പഞ്ചാബിന്റെ വടക്കൻ ജില്ലകൾ ഹിമാചൽ പ്രദേശിലേക്ക് മാറ്റുന്നതിനും കാരണമായി.  ഈ നിയമം ചണ്ഡീഗഢിനെ ഒരു കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായും പഞ്ചാബിന്റെയും ഹരിയാനയുടെയും തലസ്ഥാനമായും നിയോഗിക്കുകയും ചെയ്തു. 

1969-ൽ മദ്രാസ് സംസ്ഥാനം തമിഴ്നാട് എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളായ മണിപ്പൂർ, മേഘാലയ, ത്രിപുര എന്നിവ 1972 ജനുവരി 21-ന് രൂപീകരിച്ചു.  മൈസൂർ സംസ്ഥാനം 1973-ൽ കർണാടക എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു. 1975 മെയ് 16-ന് സിക്കിം ഇന്ത്യൻ യൂണിയന്റെ 22-ാമത്തെ സംസ്ഥാനമായി മാറുകയും സംസ്ഥാനത്തിന്റെ രാജവാഴ്ച നിർത്തലാക്കുകയും ചെയ്തു. 1987-ൽ, അരുണാചൽ പ്രദേശും മിസോറാമും ഫെബ്രുവരി 20-ന് സംസ്ഥാനങ്ങളായി മാറി, തുടർന്ന് മെയ് 30-ന് ഗോവയും, മുൻ കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായ ഗോവ, ദാമൻ, ദിയുവിന്റെ വടക്കൻ എക്‌സ്‌ക്ലേവുകൾ ഡാമോ കൂടാതെ ദിയു ഒരു പ്രത്യേക കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശമായി ഡാമൻ ദിയു ആയി മാറി. 

2000 നവംബറിൽ മൂന്ന് പുതിയ സംസ്ഥാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു, അതായത്:

 ഛത്തീസ്ഗഡ്, കിഴക്കൻ മധ്യപ്രദേശിൽ നിന്ന്
 ഉത്തരാഞ്ചൽ, വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഉത്തർപ്രദേശിൽ നിന്ന് ( 2007-ൽ ഉത്തരാഖണ്ഡ് എന്ന് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു ), കൂടാതെ
 ജാർഖണ്ഡ്, യഥാക്രമം മധ്യപ്രദേശ് പുനഃസംഘടന നിയമം, 2000, ഉത്തർപ്രദേശ് പുനഃസംഘടന നിയമം, 2000, ബീഹാർ പുനഃസംഘടന നിയമം, 2000 എന്നിവയുടെ നടപ്പാക്കലോടെ ബീഹാറിന്റെ തെക്കൻ ജില്ലകളിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. 

പോണ്ടിച്ചേരിയെ 2007-ൽ പുതുച്ചേരി എന്നും, ഒറീസ്സയെ 2011 -ൽ ഒഡീഷ എന്നും പുനർനാമകരണം ചെയ്തു. വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ആന്ധ്രാപ്രദേശിലെ പത്ത് മുൻ ജില്ലകളിൽ നിന്ന് 2014 ജൂൺ 2-ന് തെലങ്കാന സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു . 

2019 ഓഗസ്റ്റിൽ, ജമ്മു കശ്മീർ പുനഃസംഘടന നിയമം, 2019 ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്റ് പാസാക്കി. അതിൽ ജമ്മു കശ്മീർ സംസ്ഥാനത്തെ രണ്ട് കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളായി പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള വ്യവസ്ഥകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു; ജമ്മു കാശ്മീരും ലഡാക്കും, 2019 ഒക്ടോബർ 31 മുതൽ പ്രാബല്യത്തിൽ വരും. പിന്നീട് ആ വർഷം നവംബറിൽ, കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളായ ദാമൻ, ദിയു, ദാദ്ര, നാഗർ ഹവേലി എന്നിവയെ ലയിപ്പിച്ച് ഒരൊറ്റ കേന്ദ്ര ഭരണ പ്രദേശമാക്കി മാറ്റുന്നതിനുള്ള നിയമനിർമ്മാണം ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റ് അവതരിപ്പിച്ചു. ദാദ്ര ആൻഡ് നഗർ ഹവേലിയും ദാമൻ ദിയുവും 2020 ജനുവരി 26 ഒരു ഭരണം ആക്കി.

 സംസ്ഥാനങ്ങൾ 
+സംസ്ഥാനംISO 3166-2:INവാഹന
കോഡ്മേഖലഭരണതലസ്ഥാനംഏറ്റവും വലിയ നഗരംസംസ്ഥാന പദവിജനസംഖ്യ (2011 സെൻസസ്) ഏരിയ
(കിമീ 2 )ഔദ്യോഗിക
ഭാഷകൾ അധിക ഔദ്യോഗിക
ഭാഷകൾ ആന്ധ്രാപ്രദേശ്IN-APAPതെക്കൻഅമരാവതിവിശാഖപട്ടണം1 നവംബർ 195649,506,799160,205തെലുങ്ക്—അരുണാചൽ പ്രദേശ്IN-ARARവടക്ക്-കിഴക്ക്ഇറ്റാനഗർ1987 ഫെബ്രുവരി 201,383,72783,743ഇംഗ്ലീഷ്—ആസാംIN-ASASവടക്ക്-കിഴക്ക്ദിസ്പൂർഗുവാഹത്തി26 ജനുവരി 195031,205,57678,550അസമീസ്ബംഗാളി, ബോഡോബീഹാർIN-BRBRകിഴക്കൻപട്ന26 ജനുവരി 1950104,099,45294,163ഹിന്ദിഉർദുഛത്തീസ്ഗഡ്IN-CTCGസെൻട്രൽറായ്പൂർ 1 നവംബർ 200025,545,198135,194ഛത്തീസ്ഗഢിഹിന്ദി , ഇംഗ്ലീഷ്ഗോവIN-GAGAപാശ്ചാത്യപനാജിവാസ്കോ ഡ ഗാമ30 മെയ് 19871,458,5453,702കൊങ്കണിമറാത്തിഗുജറാത്ത്IN-GJGJപാശ്ചാത്യഗാന്ധിനഗർഅഹമ്മദാബാദ്1 മെയ് 196060,439,692196,024ഗുജറാത്തി—ഹരിയാനIN-HRHRവടക്കൻചണ്ഡീഗഡ്ഫരീദാബാദ്1 നവംബർ 196625,351,46244,212ഹിന്ദിപഞ്ചാബി ഹിമാചൽ പ്രദേശ്IN-HPHPവടക്കൻഷിംല (വേനൽക്കാലം)
ധർമ്മശാല (ശീതകാലം) ഷിംല1971 ജനുവരി 256,864,60255,673ഹിന്ദിസംസ്കൃതം ജാർഖണ്ഡ്IN-JHJHകിഴക്കൻറാഞ്ചിജംഷഡ്പൂർ15 നവംബർ 200032,988,13474,677ഹിന്ദിഅംഗിക, ബംഗാളി, ഭോജ്പുരി, ഭൂമിജ്, ഹോ, ഖരിയ, ഖോർത്ത, കുർമാലി, കുരുഖ്, മഗാഹി, മൈഥിലി, മുണ്ടരി, നാഗ്പുരി, ഒഡിയ, സന്താലി, ഉർദു കർണാടകIN-KAKAതെക്കൻബാംഗ്ലൂർ1 നവംബർ 195661,095,297191,791കന്നഡ—കേരളംIN-KLKLതെക്കൻതിരുവനന്തപുരം1 നവംബർ 195633,406,06138,863മലയാളംഇംഗ്ലീഷ്, തുളു മധ്യപ്രദേശ്IN-MPMPസെൻട്രൽഭോപ്പാൽഇൻഡോർ26 ജനുവരി 195072,626,809308,252ഹിന്ദി—മഹാരാഷ്ട്രIN-MHMHപാശ്ചാത്യമുംബൈ (വേനൽക്കാലം)
നാഗ്പൂർ (ശീതകാലം) മുംബൈ1 മെയ് 1960112,374,333307,713മറാത്തി—മണിപ്പൂർIN-MNMNവടക്ക്-കിഴക്ക്ഇംഫാൽ1972 ജനുവരി 212,855,79422,347മെയ്റ്റിഇംഗ്ലീഷ്മേഘാലയIN-MLMLവടക്ക്-കിഴക്ക്ഷില്ലോങ്1972 ജനുവരി 212,966,88922,720ഇംഗ്ലീഷ്ഖാസി മിസോറാംIN-MZMZവടക്ക്-കിഴക്ക്ഐസ്വാൾ1987 ഫെബ്രുവരി 201,097,20621,081ഇംഗ്ലീഷ് , ഹിന്ദി , മിസോ—നാഗാലാൻഡ്IN-NLNLവടക്ക്-കിഴക്ക്കൊഹിമദിമാപൂർ1 ഡിസംബർ 19631,978,50216,579ഇംഗ്ലീഷ്—ഒഡീഷIN-ORODകിഴക്കൻഭുവനേശ്വർ26 ജനുവരി 195041,974,218155,820ഒഡിയ—പഞ്ചാബ്IN-PBPBവടക്കൻചണ്ഡീഗഡ്ലുധിയാന1 നവംബർ 196627,743,33850,362പഞ്ചാബി—രാജസ്ഥാൻIN-RJRJവടക്കൻജയ്പൂർ26 ജനുവരി 195068,548,437342,269ഹിന്ദിഇംഗ്ലീഷ്സിക്കിംIN-SKSKവടക്ക്-കിഴക്ക്ഗാങ്ടോക്ക്1975 മെയ് 16610,5777,096ഇംഗ്ലീഷ് , നേപ്പാളിബൂട്ടിയ, ഗുരുങ്, ലെപ്ച, ലിംബു, മംഗാർ, മുഖിയ, നെവാരി, റായ്, ഷെർപ്പ, തമാങ്തമിഴ്നാട്IN-TNTNതെക്കൻചെന്നൈ1 നവംബർ 195672,147,030130,058തമിഴ്ഇംഗ്ലീഷ്തെലങ്കാനIN-TGTSതെക്കൻഹൈദരാബാദ് 2 ജൂൺ 201435,193,978 114,840 തെലുങ്ക്ഉർദു ത്രിപുരIN-TRTRവടക്ക്-കിഴക്ക്അഗർത്തല1972 ജനുവരി 213,673,91710,492ബംഗാളി , ഇംഗ്ലീഷ് , കോക്‌ബോറോക്ക്—ഉത്തർപ്രദേശ്IN-UPUPസെൻട്രൽലഖ്‌നൗ26 ജനുവരി 1950199,812,341243,286ഹിന്ദിഉർദുഉത്തരാഖണ്ഡ്IN-UTUKസെൻട്രൽഭരാരിസൈൻ (വേനൽക്കാലം)
ഡെറാഡൂൺ (ശീതകാലം) ഡെറാഡൂൺ2000 നവംബർ 910,086,29253,483ഹിന്ദിസംസ്കൃതം പശ്ചിമ ബംഗാൾIN-WBWBകിഴക്കൻകൊൽക്കത്ത26 ജനുവരി 195091,276,11588,752ബംഗാളി , നേപ്പാളി ഹിന്ദി, ഒഡിയ, തെലുങ്ക്, പഞ്ചാബി, സന്താലി, ഉറുദു

കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശങ്ങൾ
കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശംISO 3166-2:INവാഹന
കോഡ്മേഖലഭരണതലസ്ഥാനംഏറ്റവും വലിയ നഗരംയുടി പദവിജനസംഖ്യഏരിയ
(കിമീ 2 )ഔദ്യോഗിക
ഭാഷകൾഅധിക ഔദ്യോഗിക
ഭാഷകൾആൻഡമാൻ നിക്കോബാർ ദ്വീപുകൾIN-ANANതെക്കൻശ്രീവിജയപുരം (മുൻപ് പോർട്ട്‌ ബ്ലെയർ)1 നവംബർ 1956380,5818,249ഹിന്ദിഇംഗ്ലീഷ്ചണ്ഡീഗഡ്IN-CHCHവടക്കൻചണ്ഡീഗഡ്—1 നവംബർ 19661,055,450114ഇംഗ്ലീഷ്—ദാദ്ര നഗർ ഹവേലി, ദാമൻ ദിയുIN-DHDDപാശ്ചാത്യദാമൻ26 ജനുവരി 2020586,956603ഹിന്ദി , ഗുജറാത്തി , മറാത്തി , ഇംഗ്ലീഷ്—ഡൽഹിIN-DLDLവടക്കൻന്യൂ ഡെൽഹിഡൽഹി1 നവംബർ 195616,787,9411,490ഹിന്ദി , ഇംഗ്ലീഷ്പഞ്ചാബി, ഉറുദു ലക്ഷദ്വീപ്IN-LDLDതെക്കൻകവരത്തി1 നവംബർ 195664,47332മലയാളം , ഇംഗ്ലീഷ്—പുതുച്ചേരിIN-PYPYതെക്കൻപുതുച്ചേരി16 ഓഗസ്റ്റ് 19621,247,953492തമിഴ് , ഇംഗ്ലീഷ്തെലുങ്ക്, മലയാളം, ഫ്രഞ്ച്

 സ്വയംഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ 
ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ ആറാമത്തെ ഷെഡ്യൂൾ അതത് സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്വയംഭരണാവകാശം നൽകിയിട്ടുള്ള പ്രദേശങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന് സ്വയംഭരണ കൗൺസിലുകൾ രൂപീകരിക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നു.  ഈ സ്വയംഭരണ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഭൂരിഭാഗവും സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് വടക്കുകിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലാണ് .

 മുൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾ 
മാപ്പ്സംസ്ഥാനംഭരണതലസ്ഥാനംവർഷങ്ങൾഇന്നത്തെ സംസ്ഥാനം(കൾ)ചട്ടരഹിതം|292x292ബിന്ദുഅജ്മീർ സംസ്ഥാനംഅജ്മീർ1950–1956രാജസ്ഥാൻചട്ടരഹിതം|292x292ബിന്ദുആന്ധ്രാ സംസ്ഥാനംകുർണൂൽ1953–1956ആന്ധ്രാപ്രദേശ്ചട്ടരഹിതം|292x292ബിന്ദുഭോപ്പാൽ സംസ്ഥാനംഭോപ്പാൽ1949–1956മധ്യപ്രദേശ്ചട്ടരഹിതം|295x295ബിന്ദുബിലാസ്പൂർ സംസ്ഥാനംബിലാസ്പൂർ1950–1954ഹിമാചൽ പ്രദേശ്ചട്ടരഹിതം|300x300ബിന്ദുബോംബെ സംസ്ഥാനംബോംബെ1950-1960മഹാരാഷ്ട്ര , ഗുജറാത്ത് , ഭാഗികമായി കർണാടകചട്ടരഹിതം|300x300ബിന്ദുകൂർഗ് സംസ്ഥാനംമടിക്കേരി1950–1956കർണാടകചട്ടരഹിതം|297x297ബിന്ദുകിഴക്കൻ പഞ്ചാബ്ഷിംല (1947–1953)
ചണ്ഡീഗഡ് (1953–1966)1947–1966പഞ്ചാബ്, ഹരിയാന, ഹിമാചൽ പ്രദേശ്, ചണ്ഡീഗഡ് യു.ടിചട്ടരഹിതം|296x296ബിന്ദുഹൈദരാബാദ് സംസ്ഥാനംഹൈദരാബാദ്1948-1956തെലങ്കാന, ഭാഗികമായി മഹാരാഷ്ട്ര, കർണാടകചട്ടരഹിതം|265x265ബിന്ദുജമ്മു കാശ്മീർശ്രീനഗർ (വേനൽക്കാലം)
ജമ്മു (ശീതകാലം)1954–2019ജമ്മു കശ്മീർ യുടിയും
ലഡാക്ക് യു.ടിചട്ടരഹിതം|291x291ബിന്ദുകച്ച് സംസ്ഥാനംഭുജ്1947–1956ഗുജറാത്ത്ചട്ടരഹിതം|290x290ബിന്ദുമധ്യഭാരത്ഇൻഡോർ (വേനൽക്കാലം)
ഗ്വാളിയോർ (ശീതകാലം)1948-1956മധ്യപ്രദേശ്ചട്ടരഹിതം|291x291ബിന്ദുമദ്രാസ് സംസ്ഥാനംമദ്രാസ്1950–1969ആന്ധ്രപ്രദേശ്, തമിഴ്നാട്, ഭാഗികമായി കർണാടക, കേരളംചട്ടരഹിതം|290x290ബിന്ദുമൈസൂർ സംസ്ഥാനംബാംഗ്ലൂർ1947–1973കർണാടകചട്ടരഹിതം|288x288ബിന്ദുപട്യാല ആൻഡ് ഈസ്റ്റ് പഞ്ചാബ് സ്റ്റേറ്റ്സ് യൂണിയൻപട്യാല1948-1956പഞ്ചാബും ഹരിയാനയും _ചട്ടരഹിതം|287x287ബിന്ദുസൗരാഷ്ട്രരാജ്കോട്ട്1948-1956ഗുജറാത്ത്ചട്ടരഹിതം|290x290ബിന്ദുതിരുവിതാംകൂർ-കൊച്ചിതിരുവനന്തപുരം1949–1956കേരളവും ഭാഗികമായി തമിഴ്‌നാടുംചട്ടരഹിതം|285x285ബിന്ദുവിന്ധ്യ പ്രദേശ്രേവ1948-1956മധ്യപ്രദേശ്

 മുൻ കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ 
മാപ്പ്പേര്മേഖലഭരണതലസ്ഥാനംഏരിയയുടി സ്ഥാപിച്ചുയുടി പ്രവർത്തനം  മാറ്റി ഇപ്പോൾ ഭാഗംചട്ടരഹിതംഅരുണാചൽ പ്രദേശ്വടക്ക്-കിഴക്ക്ഇറ്റാനഗർ83,743 കിമീ 2 (32,333 ചതുരശ്ര മൈൽ)1972 ജനുവരി 211987 ഫെബ്രുവരി 20ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽചട്ടരഹിതംദാദ്ര ആൻഡ് നാഗർ ഹവേലിപാശ്ചാത്യസിൽവാസ്സ491 കിമീ 2 (190 ചതുരശ്ര മൈൽ)1961 ഓഗസ്റ്റ് 1126 ജനുവരി 2020ദാദ്ര നഗർ ഹവേലി, ദാമൻ ദിയു കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശംചട്ടരഹിതംദാമനും ദിയുവുംപാശ്ചാത്യദാമൻ112 കിമീ 2 (43 ചതുരശ്ര മൈൽ)30 മെയ് 198726 ജനുവരി 2020ദാദ്ര നഗർ ഹവേലി, ദാമൻ ദിയു കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശംചട്ടരഹിതംഗോവ, ദാമൻ, ദിയുപാശ്ചാത്യപനാജി3,814 കിമീ 2 (1,473 ചതുരശ്ര മൈൽ)1961 ഡിസംബർ 1930 മെയ് 1987ഗോവ സംസ്ഥാനവും ദാദ്ര നഗർ ഹവേലിയും ദാമൻ ദിയു കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശവുംചട്ടരഹിതംഹിമാചൽ പ്രദേശ്വടക്കൻഷിംല55,673 കിമീ 2 (21,495 ചതുരശ്ര മൈൽ)1 നവംബർ 19561971 ജനുവരി 25ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽചട്ടരഹിതംമണിപ്പൂർവടക്ക്-കിഴക്ക്ഇംഫാൽ22,327 കിമീ 2 (8,621 ചതുരശ്ര മൈൽ)1 നവംബർ 19561972 ജനുവരി 21ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽചട്ടരഹിതംമിസോറാംവടക്ക്-കിഴക്ക്ഐസ്വാൾ21,087 കിമീ 2 (8,142 ചതുരശ്ര മൈൽ)1972 ജനുവരി 211987 ഫെബ്രുവരി 20ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽചട്ടരഹിതംനാഗാലാൻഡ്വടക്ക്-കിഴക്ക്കൊഹിമ16,579 കിമീ 2 (6,401 ചതുരശ്ര മൈൽ)29 നവംബർ 19571 ഡിസംബർ 1963ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽചട്ടരഹിതംത്രിപുരവടക്ക്-കിഴക്ക്അഗർത്തല10,491.65 കിമീ 2 (4,050.85 ചതുരശ്ര മൈൽ)1 നവംബർ 19561972 ജനുവരി 21ഒരു ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനമെന്ന നിലയിൽ

 ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും അധികാരികളും 
ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന, യൂണിയനും സംസ്ഥാനവും തമ്മിലുള്ള ഏതൊരു പ്രദേശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് വിനിയോഗിക്കാവുന്ന പരമാധികാര എക്സിക്യൂട്ടീവ്, ലെജിസ്ലേറ്റീവ് അധികാരങ്ങൾ വിതരണം ചെയ്യുന്നു. സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ ഭരന്നങ്ങൾക്കായി സംസ്ഥാനസർക്കാരുകളും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളുടെ ഭരണത്തിനായി കേന്ദ്രഭരണപ്രദേശ ഭരണകൂടങ്ങളും ഉണ്ട്. ഡൽഹി, പോണ്ടിച്ചേരി എന്നീ കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്ക് ഭാഗിക സംസ്ഥാന പദവി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന പ്രകാരം കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ അധികാരങ്ങൾ യൂണിയൻ ലിസ്റ്റ്, സംസ്ഥാനങ്ങളുടെ അധികാരങ്ങൾ സ്റ്റേറ്റ് ലിസ്റ്റ്, കേന്ദ്രത്തിനും-സംസ്ഥാനത്തിനും തുല്യ അധികാരമുള്ള കൺകറന്റ് ലിസ്റ്റ് എന്നിവയിൽ പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. 

അവലംബം