ബാക്ട്രിയ

ഹിന്ദുകുഷ് മലനിരകൾക്കും, അമു ദര്യ നദിക്കുമിടയിൽ കിടക്കുന്ന മദ്ധ്യേഷ്യയിലെ ചരിത്രപ്രാധാന്യമേറിയ ഒരു പുരാതനമേഖലയാണ് ബാക്ട്രിയ അഥവാ ബാക്ട്രിയാന (; ,  ബാഖ്തർ; Chinese  ). പിൽക്കാലത്ത് തുഖാറിസ്താൻ എന്ന് ഈ മേഖല അറിയപ്പെട്ടു. വിശാല ഇറാന്റെ വടക്കുകിഴക്കൻ അതിർത്തിപ്രദേശമായിരുന്ന ഈ പ്രദേശം, ഇന്ന് അഫ്ഗാനിസ്താൻ, താജികിസ്താൻ, ഉസ്ബെകിസ്താൻ എന്നീ രാജ്യങ്ങളുടെ ഭാഗമാണ്. ചെറിയൊരു ഭാഗം തുർക്മെനിസ്താനിലും ഉൾപ്പെടുന്നു. കുശാനസാമ്രാജ്യമടക്കമുള്ള പല പുരാതനസാമ്രാജ്യങ്ങളുടെ ആസ്ഥാനമായിരുന്ന ഇവിടം, സൊറോസ്ട്രിയൻ മതം, ബുദ്ധമതം എന്നി മതങ്ങളുടെ കേന്ദ്രവുമായിരുന്നു.

ബി.സി.ഇ. 128-ൽ അമു ദര്യ തീരങ്ങൾ സന്ദർശിച്ച ചൈനീസ് ദൂതനായിരുന്ന ചാങ് കിയാൻ. ബാക്ട്രിയയെ താ-ഹിയ എന്നാണ് പരാമർശിക്കുന്നത്. ഇവിടത്തെ സ്ഥിരതാമസക്കാരായ ജനങ്ങൾ ചുമരുകളുള്ള പട്ടണങ്ങളിൽ, സ്ഥിരം വീടുകളിലാണ് വസിച്ചിരുന്നത് എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. താജിക്കുകളാണ് ഇവർ എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
 ചരിത്രം 
വെങ്കല യുഗം
മധ്യേഷ്യയിലെ വെങ്കലയുഗ സംസ്കാരത്തിലെ (c. 2200–1700 BC) ആധുനിക പുരാവസ്തു സ്ഥാനം ആണ് ബാക്ട്രിയ-മർജിയാന ആർക്കിയോളജിക്കൽ കോംപ്ലക്സ് ("ഓക്സസ് നാഗരികത" എന്നും അറിയപ്പെടുന്നത്). ഇന്നത്തെ കിഴക്കൻ തുർക്ക്മെനിസ്ഥാൻ, വടക്കൻ അഫ്ഗാനിസ്ഥാൻ, തെക്കൻ ഉസ്ബെക്കിസ്ഥാൻ, പടിഞ്ഞാറൻ താജിക്കിസ്ഥാൻ എന്നിവിടങ്ങളിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന പുരാതന ബാക്ട്രിയയെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന പ്രദേശമായ അമു ദര്യ (ഓക്സസ് നദി) കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. സോവിയറ്റ് പുരാവസ്തു ഗവേഷകനായ വിക്ടർ സരിയാനിഡി (1976) ആണ് ഇതിന്റെ നിർദിഷ്ടസ്ഥലം കണ്ടെത്തിയത്. ഇപ്പോൾ വടക്കൻ അഫ്ഗാനിസ്ഥാനിലെ പഴയ പേർഷ്യൻ ബാക്സ്റ്റ്രിസിന്റെ (തദ്ദേശീയനാമം* ബാക്സൈയിൽ നിന്ന്) David Testen, "Old Persian and Avestan Phonology", Phonologies of Asia and Africa, vol. II (Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns, 1997), 583. (അതിന്റെ തലസ്ഥാനമായ ബാക്ട്ര, ആധുനിക ബാൽക്ക് എന്ന പേരിലാണ്) ഗ്രീക്ക് പേരായിരുന്നു ബാക്ട്രിയ. ഇന്നത്തെ തുർക്ക്മെനിസ്ഥാനിലെ മെർവ് തലസ്ഥാനമായ മർഗുവിലെ പേർഷ്യൻ സാട്രോപ്പിന്റെ ഗ്രീക്ക് പേരായിരുന്നു മർജിയാന.

ആദ്യകാല ഗ്രീക്ക് ചരിത്രകാരനായ ക്റ്റെസിയസ്, (c. 400 BC) (അതിനുശേഷം ഡയോഡൊറസ് സിക്കുലസ്), ഐതിഹാസിക അസീറിയൻ രാജാവായ നിനസ് ഓക്സിയാർട്ടസ് എന്ന ബാക്ട്രിയൻ രാജാവിനെ സി. 2140 ബിസി, അല്ലെങ്കിൽ ട്രോജൻ യുദ്ധത്തിന് 1000 വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് പരാജയപ്പെടുത്തിയെന്ന് ആരോപിച്ചിരുന്നു. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ക്യൂണിഫോം ലിപിയുടെ വ്യാഖ്യാനത്തിനുശേഷം, യഥാർത്ഥ അസീറിയൻ രേഖകൾ വായിക്കാൻ ഇത് പ്രാപ്തമാക്കി. ചരിത്രകാരന്മാർ ഗ്രീക്ക് വിവരണത്തിന് വലിയ മൂല്യമൊന്നും നൽകിയില്ല.

ചില എഴുത്തുകാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ  ബിസി 2500–2000 കാലഘട്ടത്തിൽ തെക്ക് പടിഞ്ഞാറ് ഇറാനിലേക്കും ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗത്തേക്കും നീങ്ങിയ ഇന്തോ-ഇറാനികളുടെ ജന്മനാടാണ് ബാക്ട്രിയ. പിന്നീട്, മധ്യേഷ്യയിലെ അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വടക്കൻ പ്രവിശ്യയായി ഇത് മാറി. Cotterell (1998), p. 59 പർവതപ്രദേശത്തെ ഫലഭൂയിഷ്ഠമായ മണ്ണ് ടുറാൻ നിമ്‌നഭാഗം കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ പ്രദേശങ്ങളിലാണ് സോറസ്റ്റർ പ്രവാചകൻ ജനിച്ചതായും ആദ്യത്തെ അനുയായികളെ നേടിയതെന്നും പറയപ്പെടുന്നത്. സൗരാഷ്ട്രിയൻ അവെസ്തയുടെ ഏറ്റവും പഴയ ഭാഗങ്ങളുടെ ഭാഷയായ അവെസ്താൻ  പഴയ ഇറാനിയൻ ഭാഷകളിലൊന്നായിരുന്നു. കൂടാതെ കിഴക്കൻ ഇറാനിയൻ ഭാഷകളിലെ ഏറ്റവും പഴയ അംഗീകൃത അംഗവുമായിരുന്നു.
അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യം
ക്രി.മു. ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മഹാനായ സൈറസ് അക്കീമെനിഡ് സാമ്രാജ്യവുമായി കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെടുന്നതിനുമുമ്പ്, ബാക്ട്രിയ മേദ്യരുടെ വകയായിരുന്നു.  മർജിയാനയ്‌ക്കൊപ്പം പേർഷ്യയിലെ പന്ത്രണ്ടാമത്തെ സാട്രോപ്പി രൂപീകരിക്കണമെന്ന് ഏണസ്റ്റ് ഹെർസ്ഫെൽഡ് അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.  ദാരിയസ് മൂന്നാമനെ മഹാനായ അലക്സാണ്ടർ പരാജയപ്പെടുത്തിയ ശേഷം, ബാക്ട്രിയയുടെ സട്രപ് അഥവാ ഗവർണർ ബെസ്സസ് ഒരു ദേശീയ പ്രതിരോധം സംഘടിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചുവെങ്കിലും മറ്റ് യുദ്ധപ്രഭുക്കന്മാർ പിടികൂടി അലക്സാണ്ടറിന് കൈമാറി. തുടർന്ന് പീഡിപ്പിച്ച് കൊലപ്പെടുത്തി.Holt (2005), pp. 41–43.

 അവലംബം 

Category:മദ്ധ്യേഷ്യയുടെ ചരിത്രം
Category:അഫ്ഗാനിസ്താന്റെ ചരിത്രം
വർഗ്ഗം:ബാക്ട്രിയ