Митологија на Океанија

Митологијата на Океанија претставува сложен и разновиден свет на приказни и верувања, кои се развивале низ вековите на секој остров што е дел од овој огромен регион. Секој остров или група острови има свои уникатни митови, но истовремено постојат и заеднички митови што ги поврзуваат културите меѓусебно.

Некои богови се почитувани и споделени меѓу повеќе островски групи, додека други се тесно врзани само за еден архипелаг или дури за еден единствен остров. Оваа разновидност создава богата мрежа на митолошки фигури, чија улога често се преклопува. Еден бог може да се јави во различни преданија со различно име, а понекогаш и со сосема различна функција.

Божествата во митологијата на Океанија не се ограничени на една форма – тие можат да се појават како луѓе, животни или природни сили. Оваа способност за трансформација ја нагласува нивната моќ и нивната врска со динамичниот свет на природата, кој е централна тема во животот и верувањата на народите од Тихиот Океан.

Под поимот „Океанија“ се подразбира огромна географска и културна површина која ги опфаќа Полинезија, Микронезија, Австралија, Тасманија и многу други острови и територии. Секоја од овие области има развиено сопствени митолошки системи и верувања, кои се пренесувале низ генерации преку усна традиција.

Дури и во рамките на една поголема група, како што е Полинезија, постојат бројни различни општества и племиња, секое со свои уникатни приказни, богови и ритуали. Оваа разновидност ја прави митологијата на Океанија исклучително богата и динамична.

 Полинезија 
Еден од најпознатите и најраспространети митови во Полинезија е митот за создавањето, кој започнува со По – празна темнина без светлина и живот. Во оваа бездна, по одредено време започнале движења, а потоа се појавила светлина која постепено го осветлила просторот, сè додека на крајот не се создал ден.

По создавањето на денот, се појавиле Небесниот Татко (Ранги) и Земјината Мајка (Тато). Ранги ја зел Тато за сопруга и од нивното соединување се родиле боговите.

Меѓу различните култури во Полинезија постојат повеќе верзии на овој мит. Во некои преданија се вели дека Ранги зел уште неколку жени, со цел да создаде дополнителни богови. Тие нови божества потоа го обликувале светот и сè што постои на Земјата.

Една од најкарактеристичните одлики што ги поврзува повеќето океански култури е силното верување во духови. Овие верувања се пренесувале низ генерации и често се поврзани со природата и животните што ги опкружуваат островјаните. 

Меѓу најчестите приказни што се среќаваат на неколку острови е онаа за духовите на бебињата. Според преданијата, тие се манифестираат во делфините – животни кои се препознаваат по нивната игривост и постојано движење низ морето.

 Мауи 
Во рамките на полинезиската митологија, еден од најпознатите и најдискутирани богови е Мауи. Иако тој не се смета за создавач на светот, сепак му се припишува огромна улога во обезбедувањето на услови за човештвото да преживее и да напредува.

Митовите за Мауи варираат меѓу различните култури во Полинезија, но секогаш го претставуваат како фигура која ја менува реалноста во корист на луѓето. Тој е симбол на иновативност, храброст и човечка борба против природните сили. 

 Австралија 
За абориџинските народи во Австралија многу малку се знае кога станува збор за нивните верувања поврзани со создавањето на Земјата. Постојат бројни приказни и митови, но тие често се нејасни и недоволно документирани.

Иако се споменува постоење на божество или духовна сила која ја создала Земјата, причината за тоа создавање останува нејасна. Малку информации постојат и за идентитетот на ова суштество, како и за степенот на неговата важност за различните племиња. Во абориџинската митологија постојат многу приказни што го објаснуваат потеклото на домашните животни, како пеликани, кенгури и други суштества. Една од тие приказни е особено позната по својата драматичност и ја објаснува трансформацијата на три личности во животни.

Жена по име Нарина имала тајна врска со Килпуруна, кој бил близок пријател на нејзиниот сопруг Јурума. Кога Јурума ја открил нивната вонбрачна врска, гневот го совладал и тој го турнал Килпуруна од високо дрво.

Падот бил толку силен што Килпуруна бил срамнет со земја и се претворил во гуштер, кој засекогаш лежи ниско по земјата. Јурума, пак, се трансформирал во орел, осуден засекогаш да лови гуштери, симболизирајќи го неговиот вечен гнев и одмазда.

Нарина, обземена од тага за изгубениот љубовник, се претворила во какаду. Таа летала од место до место, плачејќи и жалејќи за својата љубов, а нејзиниот крик станал гласот на какадуто што се слуша низ шумите.

Еден од значајните митови во традицијата на Абориџините ја објаснува појавата на Сонцето и Месечината.

На почетокот немало светлина – луѓето живееле во темнина, барале храна и ја јаделе сурова. Во тој свет на мрак, Пурукупали, за кого се верува дека бил првиот создаден човек, заедно со неговиот пријател Џапра, еден ден решиле да тријат две стапчиња. Од нивното триење се појавил оган, првата светлина што им овозможила топлина и можност за готвење.

Пурукупали сфатил дека огнот е дар кој ќе им помогне на луѓето да преживеат. Затоа им дал факели на Џапра и на својата сестра Вуриупранала, со задача да ги држат запалени засекогаш.

 Џапра станал човек-месечина, кој патува по ноќното небо.
 Вуриупранала станала жена-сонце, која го осветлува светот преку ден.

Овој мит ја симболизира трансформацијата од мрак кон светлина, и ја нагласува важноста на огнот како божествен дар што го поврзува човекот со космосот.

 Микронезија 
Микронезија претставува регион кој опфаќа над 2.000 пацифички острови. Овие острови се карактеризираат со разновидни корални атоли, кои низ вековите биле користени од домородните луѓе за нивните секојдневни потреби – од риболов и земјоделство, до изградба на живеалишта и духовни практики.

Со текот на времето, на западниот крај од овие острови се развиле трговски мрежи, кои овозможиле размена на добра, идеи и културни влијанија. Оваа трговија станала основа за начин на живот на островјаните, поврзувајќи ги заедниците меѓусебно и со поширокиот регион на Пацификот.

Некои од најпознатите земји и територии што припаѓаат на Микронезија се:

 Палау
 Гуам
 Северните Маријански Острови
 Сојузни Држави на Микронезија

Микронезија претставува комбинација на природна убавина, културна разновидност и историска поврзаност, која ја издвојува како посебен дел од митологијата и традициите на Океанија.

Маријанските Острови биле колонизирани во 1668 година, најпрво од страна на португалскиот истражувач Фердинанд Магелан, а веднаш потоа Шпанија воспоставила целосна колонизација врз островите. Овој процес претставувал прва европска колонизација во регионот и донел значајни последици за домородното население.

Домородниот народ Чаморо, кој живеел на Маријанските Острови, се спротивставил на шпанските напади и започнал долготраен конфликт. Овој отпор траел со децении, но на крајот завршил со масовно уништување на Чаморо населението. Како резултат на насилството и колонијалните процеси, бројот на Чаморо се намалил драматично – од околу 100.000 жители пред колонизацијата, на само 4.000 жители по завршувањето на конфликтите.

Со текот на годините, Микронезиските острови биле предмет на бројни борби за сопственост и влијание. Различни територии биле ставени под европска контрола. Овие колонијални процеси довеле до раселување на домородните народи, губење на нивните традиции и јазик, како и до големо насилство врз локалното население. Многу острови биле користени за воени цели, експлоатација на ресурси и стратегиски позиции во Пацификот.

Дури во 1960-тите години започнале првите организирани напори за деколонизација. Овие процеси биле поттикнати од глобалните движења за независност и одлуките на Обединетите нации. Првиот остров кој добил независност бил Науру, кој се ослободил од колонијалната власт и станал самостојна држава.

И покрај сите битки, конфликти и колонијални влијанија, домородните народи на Микронезија успеале да ги зачуваат своите јазици, приказни, митови и култури. Нивната духовна традиција останала жива, а верувањето во богови-творци продолжило да биде основа на нивниот светоглед. Еден од најпознатите богови-творци во регионот е Лоа, кој се смета за владетел над Маршалските Острови. Според локалните преданија, Лоа е божествена фигура со моќ да создава живот и светови. Во една од најраспространетите легенди, се вели дека првиот маж и првата жена, по име Вулеб и Лимдунаниј, потекнуваат од неговата нога. 

Митологијата на Микронезија во многу аспекти наликува на онаа на Австралија. И двете културни традиции се карактеризираат со тоа што немаат детални космогонии или сложени креации за создавањето на светот, како што е случај во Полинезија. Наместо тоа, тие се фокусираат на помали приказни и митови кои објаснуваат конкретни природни феномени и културни практики. Најчесто тоа се:

 Приказни за Сонцето и Месечината;
 Митови за огнот;
 Културни практики.

Една таква приказна се фокусира на кражба на месечината. Во едно племе живеел мудар, но горделив поглавар. Тој многу ја сакал месечината и сонувал да ја има само за себе. Затоа ги повикал сите луѓе од племето и им рекол дека оној што ќе успеел да му ја донесе месечината ќе ја добие неговата ќерка за жена. Меѓу луѓето имало едно сиромашно момче, скромно и тивко, но многу умно. Тој размислувал долго и конечно дошол до идеја како да ја украде месечината. Со голема храброст успеал да ја земе и ја донел кај поглаварот, но ја завиткал во многу прекривки за да ја сокрие нејзината силна светлина.

Кога му ја предал месечината, момчето го предупредило поглаварот: „Не ги тргај прекривките, остави ја така, инаку ќе ја изгубиш.“ Поглаварот, меѓутоа, не можел да одолее на љубопитноста. Почнал да ги трга прекривките една по една. Со секоја тргната прекривка, месечината станувала сè посветла и посветла, додека на крајот, кога ја извадил и последната, светлината станала неподнослива.

Месечината се ослободила и се искачила назад на небото, осветлувајќи го целиот свет. Поглаварот, засрамен и разочаран, отишол кај момчето и го молел повторно да ја донесе месечината. Но момчето му рекло: „Тоа не е можно. Месечината треба да остане на небото, за сите луѓе да ја гледаат и да им свети.“

На многу микронезиски острови постоел голем недостиг од свежа вода. Според една легенда, дух од Онари тргнал во потрага по вода за да им помогне на луѓето. По долго барање, тој успеал да пронајде малку вода и решил да ја однесе назад во својата земја, носејќи ја во устата за да ја сочува. На патот кон Онари, духот стигнал до островот Источен Фају, каде што се одржувала голема прослава. Таму го забележала една млада жена, која го поканила да се придружи на веселбата. Но таа брзо сфатила дека духот упорно одбивал да ја отвори устата, што значело дека крие нешто многу важно. За да дознае што е тоа, жената се прикрала зад него и го скокоткала. Духот не можел да се воздржи и се насмеал, а со тоа ја истурил водата што ја носел. Таа се разлеала по земјата на Источен Фају. Од тој момент, на островот започнало да се појавува изобилство на свежа вода. Со копање бунари, луѓето откривале чиста вода која, за разлика од водата на многу други околни острови, не барала вриење пред употреба. Оваа легенда ја објаснува природната дарежливост на островот и ја нагласува вербата на луѓето дека духовите можат да донесат живот и благосостојба дури и во најсушните места.

 Литература 

 Микронезиска култура | културен регион, Тихи Океан | Британика. 2019. Во: Енциклопедија Британика. https://www.britannica.com/place/Micronesia-cultural-region-Pacific-Ocean .
 Микронезиска митологија | Encyclopedia.com. wwwencyclopediacom. https://www.encyclopedia.com/humanities/news-wires-white-papers-and-books/micronesian-mythology .

 Анита Далал, Митови за Океанија, Стек-Вон, (2002); 
 А.В. Рид, Алис Милс, Митологија на новиот свет: Митови и легенди за Океанија и Америка (2009) 
 Роланд Бариџ Диксон, Океанска митологија, Заборавени книги (2008); 
 Гари Тромпф, Религиите на Океанија, Рутлиџ (1995); 
 Џорџ Греј, Полинезиска митологија, Кесингер Паблишинг, 2004; 
 Барбара А. Вест, Енциклопедија на народите од Азија и Океанија, Инфобазејс Паблишинг, 2009; 
 Рослин Поигнант, Океанска митологија: митовите на Полинезија, Микронезија, Меланезија, Австралија, Хамлин, 1967; 
 Питер Нил Перегрин, Мелвин Ембер, Енциклопедија на праисторијата: Источна Азија и Океанија, том 3, 2001; 

 Наводи 

Категорија:Митологија
Категорија:Океаниска култура
Категорија:Океаниска митологија
Категорија:Митологија на Океанија