Историја на Евреите во Македонија (книга)

„Историја на Евреите во Македонија“ — историска книга од Александар Матковски, објавена на македонски јазик во 1982 година и на англиски јазик во 1983 година. Таа била првата историска книга на македонски јазик на темата историја на Евреите во Македонија.

 Заднина 
Во април 1941 година, бугарската војска во сојуз со Нацистичка Германија ја окупирала Вардарска Македонија. На 11 март 1943 година, бугарските власти ги собрале повеќето од месните Евреи и ги предале на Германците, кои ги превезле во логорот за истребување Треблинка. По пристигнувањето биле убивани со гас и се знае дека никој не преживеал. Ова имало разорно влијание врз македонските еврејски заедници. Од проценетото предвоено население од речиси 8.000 македонски Евреи, само неколку стотици ја преживеале војната.

Понатаму, сплет на околности довел до мала свесност за судбината на тие луѓе. Познато е дека ниту еден од оние однесени во Треблинка не преживеал за да ја раскаже приказната. По војната, Вардарска Македонија повторно станала дел од Југославија, во нејзината нова верзија како комунистичка Југославија. Официјалната линија била да се избегнува навлегување во злосторствата од Втората светска војна, бидејќи се сметало дека тие се потенцијално способни да ги дестабилизираат внатрешните меѓуетнички југословенски односи. Ова било до одреден степен олабавено во македонскиот случај, бидејќи сторителите биле германски и бугарски окупатори. Сепак, судбината на македонските Евреи била малку спомнувана.

 Претходни публикации 
Неколку десетлетија, Александар Матковски бил единствениот историчар вклучен во истражувањето на темата за холокаустот на Евреите во Македонија. Неговиот прв познат текст е монографија на неколку јазици и формати. Најраната достапна верзија на студијата е рачно чукан текст на машина што се состоел од 91 страница напишани на српскохрватски јазик од 1957 година (се чува во библиотеката Јад Вашем заедно со превод на хебрејски јазик). Во текот на следните пет години, истражувањето на Матковски било објавено на македонски јазик (Гласник, 1958, списание на Македонскиот институт за национална историја), на хебрејски и англиски јазик (Студии Јад Вашем, 1959) и во скратена верзија во македонски весник со голем тираж (Нова Македонија, 1961) пред да биде издадено како книга на македонски јазик насловена како „Трагедијата на Евреите од Македонија“ (1962).

Студијата започнува со краток приказ на историјата на македонските Евреи до 1941 година. По овој опис следи подробен преглед на антиеврејските политики, апсењата и интернирањето на Евреите во привремениот притворен центар во Скопјe, нивната депортација и последователната ликвидација и ограбување на еврејскиот имот. Извештајот се засновал на широк спектар на архивски записи од Бугарскиот комесаријат за еврејски прашања, Бугарското министерство за внатрешни работи, Југословенските федерални и републички комисии за воени злосторства, Военоисторискиот институт во Белград, југословенските и македонските еврејски општински институции, како и македонските државни архиви. Во анализата бил вклучен и германскиот список за депортација составен во центарот во Скопјe.

Како и на повеќето научници во тоа време, на Матковски не му бил дозволен пристап до бугарските државни архиви, но тој користел копии од документите достапни во македонските државни архиви во Скопје и Воено-историскиот институт во Белград. Бугарските власти го промовирале наративот за „спасување“ на бугарските Евреи од „Старото Кралство“, избегнувајќи ги фактите за истребувањето во окупираната Вардарска Македонија, Западна Тракија и Пиротскиот Регион. Бугарската меѓународна дипломатија се стремела да го прошири наративот за „спасување“ и тој добил значителен интензитет. Во овој контекст, значењето на придонесот на Матковски било тоа што неколку десетлетија тој бил единствениот документиран извор со значаен глобален тираж за судбината на македонските Евреи под бугарска окупација во Втората светска војна. Станал познат на мнозинството научници ширум светот кои се занимавале со холокаустот на Балканот.

 Содржина 
Во 1982 година, Матковски објавил проширена верзија на книгата од 1962 година, насловена како „Историја на Евреите во Македонија“, со проширување на временскиот и географскиот опсег на анализата. Не станува збор само за Вардарска Македонија, туку за целиот регион Македонија, кој бил поделен меѓу Србија, Грција и Бугарија по Балканските војни (1912-1913). Исто така, има проширен опфат на историјата на македонските Евреи од дамнина до 1941 година.

Поглавјето „Депортација и ликвидација на Евреите од Македонија“ го ажурира претходниот дел од книгата. Подробно ги опишува политичките, дипломатските и правните подготовки за депортацијата од страна на бугарските власти и нивните германски сојузници, персоналот и организацијата на собиралиштето во Тутунскиот комбинат „Монопол“ во Скопје и трите железнички транспорти до Треблинка. Матковски се сосредоточува и на уништувањето на еврејскиот имот, кој во други проучувања има стремеж да биде занемарен.

Четири години подоцна, во 1986 година, германските и бугарските архивски материјали биле преведени на македонски јазик, а нивното објавување го усогласиле поранешната партизанка Жамила Колономос и историчарката Вера Весковиќ-Вангели. Заедно со другите документи собрани од уредниците, тие се претвориле во книгата „Евреите во Македонија за време на Втората светска војна (1941-1945).

 Наводи 

Категорија:Книги на македонски јазик
Категорија:Книги од 1982 година
Категорија:Историја на Евреите во Македонија