Археолошки комплекс Дуранкулак

Археолошкиот комплекс Дуранкулак (наречен уште Феноменот ДуранкулакМилена Хлебарова. Феноменот Дуранкулак, кој го промени знаењето за Европа и светот (Феноменът Дуранкулак, който промени познанието за Европа и света)) (бугарски: Археологически комплекс Дуранкулак) е еден од најзначајните археолошки локалитети во североисточна Бугарија, сместен на брегот на Дуранкулак (езеро), во близина на селото Дуранкулак и Црното Море.„Култура Хамангја – Праисторијата на нашите простори“, БНТ, 14.04.2024‘‘History of Dobrogea’’, том 1. Второ, преработено издание. Велико Трново, 2013 . ()]

Локалитетот се смета за еден од најобемните на Балканот, бидејќи на едно исто место се концентрирани неолитски, халколитски, антички и средновековни населби и некрополи.Ivan Vajsov, Vladimir Slavcev „ Durankulak. The door to civilization (Presentation, Kavarna 29.08.2023). From the 5th millennium BC to the 10th century AD“

Еден од највозбудливите аспекти поврзани индиректно со Археолошкиот комплекс Дуранкулак е хипотезата за Црноморскиот потоп. Според истражувањата на професорите по геологија и геофизика Вилијам Рајан и Волтер Питман од Универзитетот Колумбија во Њујорк, САД, пред околу 7500 години (околу 5600 година пред нашата ера) Црното Море било слатководно езеро со пониско ниво на водата, за околу 100 до 150 метри. Како последица на топењето на последните ледници од Ледничката епоха, нивото на светскиот океан се покачило, што довело до масовно навлегување на солена вода од Средоземното Море преку Босфорот. Денес Босфорот е проток, но тогаш бил природен праг и бил пробиен на катастрофален начин.Петко Димитров. 2003 Черно море, Потопът и древните митове., Варна: „Славена“, ISBN 954-579-278-7

 Историја на истражувањата 
Систематските археолошки ископувања во Дуранкулак започнуваат во 1974 година. Првично тие биле раководени од Хенриета Тодорова, Кирил Ботов и Тодор Димов. Од 2015 година истражувањата ги водат Иван Ваjсов и Владимир Славчев. Во поновите години истражувањата се надградени преку користење дигитална документација, фотограметрија и детални стратиграфски анализи.Ivan Vajsov. Recorded moments from the investigation of Early Chalcolithic buildings – video

 Праисториско населување 
На југозападниот брег на езерото е откриено доцнонеолитско населување од средината на VI милениум пр. н.е. Некои истражувачи го поврзуваат со раните фази на културата Хамангја, особено со фазата „Блатница“.Slavchev V., ‘‘Monuments of the final phase of Cultures Hamangia and Savia on the territory of Bulgaria’’, Pontica 37–38 (2004–2005), 9–20.

‘’‘Големиот Остров’’’ бил населуван во почетокот на V милениум пр. н.е. Токму тука се појавува најраната камена архитектура во континентална Европа.Иван Вајсов. Recorded moments from the investigation of Early Chalcolithic buildings – видео

Местото било избрано за изградба на еден од „административно-властинските центри“ на ранохалколитската култура Хамангја, и веројатно за контрола на размената на вредни суровини.

Во тоа време Дуранкулак (езеро) сè уште не постоело – на неговото место течела меандрирачка река која го оформувала пределот. Големиот Остров бил карпеста височина на западниот брег.Ivan Vajsov et all. ‘‘Geoarchaeological Surveys in the Durankulak Region’’, во: H. Todorova (ed.), Durankulak, Band III, 2016, 201–210.

Можно е дел од најраните градби да се наоѓале по тогашните речни брегови, денес потопени под водите на езерото.

Населувањето подоцна било преместено на природната возвишена точка во езерото — денешниот Големиот Остров (дуранкулашкиот праисториски тел) — и постоело како халколитско населување од почетокот на V до крајот на IV милениум пр. н.е.

Животот во раноенеолитската населба (културата Хамангја) на Големиот Остров кај Дуранкулак завршува ненадејно поради моќен земјотрес со интензитет од IX степен според скалата Медведев–Шпонхоер–Карник (MSK-64).Korzhenkov, A.M., Ovsyuchenko, A.N., Dimitrov, O.V., Dimov, T., Lar’kov, A.S., Rangielov, B., Rogozhin, E.A., Rodina, S.N. Traces of Strong Eneolithic and Medieval Earthquakes Hitting the Durankulak Archaeological Settlement in Northeastern Bulgaria. Journal of Volcanology and Seismology 14 (2020): 262–282.

Првичните послаби потреси предизвикале стихиски пожар, кој ги принудил жителите да ја напуштат населбата, но тие успеале да спасат значаен дел од својата покуќнина. Се смета дека катастрофалниот земјотрес бил предизвикан од активирање на раседната зона Шабла–Калијакра, една од најактивните и најопасни сеизмотектонички структури во западниот дел на Црното Море.

 Дуранкулашки некропол 
На јужниот брег, во местото „Нивата“, е откриен еден од најголемите праисториски некрополи во Европа — со повеќе од 1400 регистрирани гробови, од кои над 1200 се истражени.2002. DURANKULAK, VOLUME II. The Prehistoric Necropolis. PART 1, Part Text (Original title: DURANKULAK, BAND II. Die prähistorischen Gräberfelder. TEIL 1, Textteil)2002. DURANKULAK, VOLUME II. The Prehistoric Necropolis. PART 2, Part Catalog, Page 29-162 (Original title: DURANKULAK, BAND II. Die prähistorischen Gräberfelder. TEIL 2 Katalogteil). Text2002. DURANKULAK, VOLUME II. The Prehistoric Necropolis. PART 2, Part Catalog, Page 1-28 and Tableaus 1-203 (Original title: DURANKULAK, BAND II. Die prähistorischen Gräberfelder. TEIL 2 Katalogteil). IllustrationsTodorova—Vajsov. Der kupferzeitliche Schmuck Bulgariens (The Copper Age jewelry from Bulgaria) – Prähistorische Bronzefunde (PBF) XX, 6 (Stuttgart 2001, ISBN|3515076166}}, ISBN|978-3515076166) Типологијата на гробовите, ориентацијата и погребниот инвентар обезбедуваат важни податоци за социјалната структура на неолитските и халколитските заедници. Некрополот овозможува следење на појавата на социјална нееднаквост во доцниот халколит и врската со структурните трансформации и знаците на конфликти.Mohen, J.-P., ‘‘The World of the First Farmers’’. Paris: Gallimard, 1991

Нееднаквиот пристап до природни ресурси, злато, бакар и контролата врз трговските патишта доведуваат до акумулација на богатство и престиж, што е јасно видливо во:
 златни и бакарни предмети
 увозни материјали
 специјална гробна архитектура
 просторни поделби
 индивидуализирани ритуали

Во Дуранкулашкиот некропол најбогатите гробови содржат предмети изработени од најразлични суровини — во поединечни случаи дури и до седум вида материјали — додека кај поскромните погребувања се регистрираат само една до три суровини. Оваа очигледна разлика укажува на силно изразена социјална стратификација во заедницата.

Иако ваквите процеси не можат апсолутно да се докажат, можно е трајното социјално нерамноправие да довело до внатрешни тензии и/или конфликти кои придонеле за распадот на културниот систем во доцниот енеолит. Во современата праисториска наука често се истакнува дека културите со високо ниво на социјална поделба се особено ранливи на недостиг на ресурси, општествена фрагментација и прекини во трговските мрежи — процеси што јасно се забележуваат и во материјалните сведоштва од Дуранкулашкиот некропол. Windler, A. Increasing Inequality and the Abandonment of Tell-Settlements: The Case of Durankulak. – In: Svend Hansen, Johannes Müller (eds.). Rebellion and Inequality in Archaeology. Proceedings of the Kiel Workshops Archaeology of Rebellion (2014) and Social Inequality as aTopic in Archaeology (2015). Kiel 2017, 103 – 112. Количествените анализи (AVI, GINI) покажуваат значително зголемување на нееднаквоста во општеството кон крајот на V и почетокот на IV милениум пр. н.е. Windler, A., Thiele, R., & Müller, J. (2013). Increasing inequality in Chalcolithic Southeast Europe: The case of Durankulak. In: Journal of Archaeological Science 40(5), pp. 2045–2058. DOI: 10.1016/j.jas.2012.12.026

 Антички период 
На јужната падина на островот е регистрирано тракиско населување од доцната бронзена и раната железна доба. Околу езерото се познати и бројни тракиски тумули, од кои дел не се истражени.

Откриено е и хеленистичко светилиште во карпа, датирано во IV–III век пр. н.е, веројатно посветено на божицата Кибела. I. Vajsov, G. Mavrov, H. Todorova, Das hellenistische Höhlenheiligtum der Gottheit Kybele. – In: H. Todorova (ed.). Durankulak, Band III, 2016, 35–50.

 Среден век 
Документирани се раносредновековно протобугарско населување од IX–X век и некропол. Резултатите се објавени во повеќетомното издание „Дуранкулак“. Ова е единствената целосно истражена и објавена населба од раниот среден век во Бугарија.H. Todorova (ed.), ‘‘Дуранкулак’’, том 1, Софија, 1990

 Музеи 
Наодите се изложени претежно во Регионалниот историски музеј – Добрич. Избрани предмети се изложени и во локални поставки во Дуранкулак, како и во Националниот историски музеј во Софија. Археолошкиот комплекс Дуранкулак е социјализиран и претставува омилена туристичка дестинација.

 Галерија 

 Наводи 

 Надворешни врски 
 Archaeological Complex "Durankulak-Hamangia"
 Регионален историски музеј – Добрич, Оддел „Археологија“
 Дуранкулашко Езеро – фотографии и археологија

Категорија:Археолошки локалитети во Бугарија
Категорија:Историја на Бугарија