Сардинска книжевност

Сардинска книжевност — го вклучува секое книжевно дело на сардински автори, како и книжевните дела кои генерално се повикувале на Сардинија, напишани на различни јазици.
мини|Грациа Деледа, добитничката на Нобелова награда за литература во 1926 година.
мини|Педра де Нурас (Нораски камен)

 Почетоци 
десно|мини|Grotta della Vipera, Каљари (Виперско грото)
Постоењето и разбирањето на директните искази за протосардинскиот (предпунски и предлатински) јазик или јазициMassimo pittau, Origine e parentela dei Sardi e degli Etruschi, Carlo Delfini Editore, Sassari, 1995; La lingua Sardiana o dei Protosardi, Ettore Gasparini Editore, Cagliari, 2001 се жестоко дебатирани, но првиот пишан артефакт од островот датирал од феникискиот период со документи како што се Нораскиот камен и тријазичниот натпис (пунско-латинско-грчки) од Сан Николо Гереј.Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 7th paragraph, pag.816; Greek text: ᾽Ασκληπίῳ Μήρρη  ὰνάθημα βῶμον ἔστμσε Κλέων ό ὲπἰ τῶν άλῶν καιὰ  πρόσταγμα – Latin text: Cleon salariorum sociorum servus Aescolapio Merre donum dedit lubens merito merente Овој последен артефакт го симболизирал преминот на островот од пунско културно и јазично влијание кон римско. Картагинците ја презеле контролата врз Сардинија околу 500 година п.н.е., а ја изгубиле во 238 година п.н.е. по Првата пунска војна. После тоа, новата римска провинција Сардинија и Корзика воспоставила речиси исклучива употреба на пишан и говорен латински јазик повеќе од осум века, како резултат на лингвистичката романизација на целиот остров. Откако кратко бил окупиран од Вандалите околу 456 година, повторно бил освоен од Римјаните во 534 година од н.е., поточно од Византијците од Исток, кои постепено го вовеле средновековниот грчки јазик на сите нивоа на општеството, додека обичниот народ продолжил да зборува латински дијалект кој, по неколку векови, еволуирал во средновековен сардински романски јазик. Во овој период латинскиот јазик сè уште останал јазик на религиозната култура бидејќи сардинската црква била строго поврзана со Рим, додека грчкиот бил јазик на политичка моќ, онаа на многу далечниот, но моќен цар на Константинопол. Новиот милениум донел обид за освојување од страна на муслиманите, кој не успеал поради флотите на Пиза и Џенова, но во исто време донел ново зближување со Западна Европа, бидејќи Византијците повеќе не биле во можност да го бранат најоддалечениот дел од нивната „οικομένη“ (екумена).

МултилингвизмотGiuseppe Marci, In presenza di tutte le lingue del mondo, Letteratura Sarda, CUEC/CFS, Cagliari, 2005 секогаш бил константа во книжевната историја на островот: пунски, грчки, латински, византиски грчки, средновековен латински, сардиниски и народен тоскански,Monumenta Historiae Patriae, Tomus XVII, Codex Diplomaticus Ecclesiensis, (13th century, Editor's note), edited by Carlo Baaudi di Vesme, Torino, Tipografia Regia, 1876. каталонски, шпански, сардонско-корзикански,Raccolta di canzoni in dialetto tempiese di Don Gavino Pes (1724-1795, Editor's note), Sassari, Tipografia Azuni, 1877 италијански,Pietro Delitala, Rime diverse, Cagliari, 1595; Carlo Buragna(1634-1679, Editor's note), Canzoniere edited by Carlo Susanna, C. Castaldo, 1783, Napoli па дури и францускиотVincenzo Bacallar y SannaDescription géographique, historique et politique du royaume de Sardaigne, Paris, 1714; Memoires pour servir a l'histoire d'Espagne, sous le regne de Philippe V, Amsterdam, Z. Chatelain, 1756. Domenico Alberto Azuni, Système universel des principes du droit maritime de l'Europe, ou Tableau methodique et raisonné, Paris, J. C. Poncelin, 1801-1802; Droit maritime de l'Europe par M. D. A. Azuni, Paris, Charles, 1805; Histoire géographique, politique et naturelle de Sardaigne, Paris, Levrault frères, 1802; Notice sur les voyages maritimes de Pytheas de Marseille par M. D. Azuni, Marseille, Imprimerie de la Société Typographique, 1803-1804. биле јазиците што сардиниските автори ги користеле два милениума. Од особена важност за историјата и антропологијата на Сардинија во римско време е текстот на Естерзилиската табела: „Наодот е од исклучителна важност за натписот од 27 реда со големи букви: тој го прикажува декретот на проконзулот на Сардинија Л. Елвио Агрипа од 18 март 69 година од нашата ера - за време на владеењето на царот Отон - за утврдување на граница помеѓу населението на Патулценсес Кампани и Галилејците кои постојано ги кршеле границите. Проконзулот, особено, наредил Галилејците да ги напуштат земјите окупирани со сила и ги предупредил да не продолжуваат со бунтот. Текстот завршува со имињата на членовите на вршителот на должноста совет и со потписите на седумте сведоци. Научната вредност на наодот е што, заедно со имињата на две од популациите што живееле во римска Сардинија, е испратен резиме на долгиот спор што се случил помеѓу Републиката при нејзиниот крај и раното царско доба (од крајот на вториот век п.н.е. до првиот век од нашата ера).Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 7th paragraph, pag.812La tavola di Esterzili, Il conflitto tra pastori e contadini nella Barbaria sarda, Attilio Mastino (a cura di), Edizioni Gallizzi, Sassari, 1993; Text: IMP. OTHONE CAESARE AVG COS XV K APRILES DESCRlPIVM ET RECOGNTIVM EX CODICE ANSATO L HELVI AGRIPPAE PROCONS QVFM PROPVLIT GN EGNATIVS FVSCVS SCRIBA QVAESTORIVS IN QVO SCRIPTVM FVIT IT QVOD INFRA SCRIPTVM EST TABVLA V) VIII ET VIIII ET X III IDVS MART L HELVIVS ACRIPPA PROCOS CAVSSA COGNITA PRONVNTIAVIT S CVM PRO VTILITATE PVBLICA REBVS IVDlCATIS STARE CONVENIAT ET DE CAVSSA PATVLCENSI VM M IVVENTIVS RIXA VIR ORNATISSIMVS PROCVRATOR AVG SAEPIVS PRONVNTAVERIT FI NES PATVLCENSIVM ITA SERVANDOS ESSE VT IN TABVLA AHENEA A M METELLO ORDINATI ESSENT VLTIMOQVE PRONVNTIAVERIT GALILLENSES FREQVENTER RETRACTANTES CONTROVER SIAI NEC PARENTES DECRETO SVO SE CASTIGARE VOLVISSE SED RESPECTV CLEMENTIAE OPTVMIIO MAXIMIQVE PRINCIPIS CONTENTVM ESSE EDIERo ADMONERE VT QVIESCERENT ET REBVS IVDICATIS STARENT ET INTRA K OCTOBR PRlMAS DE PRAEDIS PATVLCENSIVM DECEDERENT VACVAM QVE POSSESSIONEM TRADERENT QVODSI IN CONTVMACIA PERSEVERASSENT SE IN AD VEAM AUCTOTERS SEDITIONIS SEVERE ANIMA ADVERSVRVM ET POSTEA CAECILIVS SIMPLEX VIR CLARISSI MVS EX EADEM CAVSSA ADITVS A GALILLENSIBVS DICENTIBVS TABVLAM SE AD EAM REM IS PERTINENTEM EX TABVLARIO PRINCIPIS ADLATVROS PRONVNTIAVERIT HVMANVM ESSE DILATIONEM PROBATIONI DARI ET IN K DECEMBRES TRIVM MENSVM SPATIVM DEDERIT IN TRA QVAM DIEM NISI FORMA ALLATA ESSET SE EAM QVAE IN PROVINCIA ESSET SECVTVRVM EGO QVOQVE ADITVS A GALILLENSIBVS EXCVSANTIBVS QVOD NONDVM FORMA ALLATA ESSET IN K FEBRVARIAS QVAE P F SPATIVM DEDERIM ET MORAMLLIS POSSESSORIBVS INTELLEGAM ESSE IVCVN 20 DAM GALILENSES EX FINIBVS PATVLCENSIVM CAMPANORVM QVOS PER VIM OCCVPAVERANT INTRA K APRILES PRlMAS DECEDANT QVOD SI HVIC PRONVNTIATIONI NON OPTEMPERAVERINT SCIANT SE LONGAE CONTVMAClAE ET IAM SAEPE DENVNTIÀTA ANIMADVERSIONI OBNOXIOS FVTVROS IN CONSILIO FVERVNT M IVLIVS ROMVLVS LEG PRO PR T ATILIVS SABINVS Q PRO PR M STERTINIVS RVFVS F SEX AELIVS MODESTVS P LVCRETIVS CLEMENS M DOMITIVS 2S VITALIS M LVSIVS FIDVS M STERTINIVS RVFVS SIGNATORES CN POMPEI FEROCIS LAVRELI GALLI M BLOSSI NEPOTIS C CORDI FELICIS L VIGELLI CRISPINI C VALERI FAVSTI M LVTA TI SABINI L COCCEI GENIALIS L PLOTI VERI D VETVRI FELICIS L VALERI PEPLI

Најраниот запис за уметничко книжевно творештво во Сардинија може да се најде на латински и грчки кармина, врежан во варовникот на гробницата-светилиште на Атилија Помптила, во некрополата Тувикседу од Каљари. Најнежната ода била напишана на грчки:

Од твојата пепел, Помптила, темјанушки и лилјани цветаат и нека цветаш повторно во ливчињата на розата, на миризливиот крокус, на вечниот амарант и на прекрасните цвеќиња на белиот панзи, како нарцисот и тажниот амарант, исто така и времето секогаш да го има твојот цвет. Всушност, кога духот на Филип штотуку ќе се стопил од неговите екстремитети, а тој ја имал својата душа на усните, Помптила, потпирајќи се на својот блед младоженец, го заменила неговиот животот со нејзиниот. И Боговите раскинале еден толку среќен сојуз, заради нејзиниот сладок сопруг починала Понтила; сега Филип живее против својата волја, секогаш копнеејќи да може наскоро да ја измеша својата душа со онаа на невестата што го сакала толку многу.Theodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883, 4th paragraph, pag.789. - Greek text: Εἰς ἲα σου, Πώμπτιλλα, καὶ ἐς κρίνα βλαστήσειεν ὀστέα, καὶ θάλλοις ἐν πετάλοισι ρόδων ἡδυπνόου τε κρόκου καὶ ἀγηράτου ἀμαράντου κεἰς καλὰ βλαστήσαις ἄνθεα λευκοίπυ, ὡς ἴσα ναρκίσσῳ τε πολυκλύτῳ θ᾽ ὑακίνθῳ καὶ σὸν ἐν ὀψιγόνις ἄνθος ἔχοι τι χρόνος. Ἤδε γάρ, ἡνίκα πνευμα μελῶν ἀπέλυε Φίλιππος, Χήρην ἀκροτάτοις κείλεσι προσπελάσας, στᾶσα λιποψυκοῦντος ὑπὲρ γαμέτου Πώμπτιλλα τὴν κείνου ζωὴν ἀντέλαβεν θανάτου. Οἵην συζυγίην ἔτεμεν θεός, ὤστε θανεῖν μὲν Πώμπτιλλαν, γλυχεροῦ λύτρον ὑπὲρ γαμέτου· ζῆν δ᾽ ἄκοντα Φίλιππον, ἐπευχόμενον διὰ παντὸς, σουχεράσαι ψυχῇ πνεῦμα φιλανδροτάτῃ.

Кармината во Grotta della Vipera го зачувувала почетокот на книжевната историја на островот. Од доцниот римски период добивме многу полемичките списи од Свети Луцифер од Каљари,Epistole ad Eusebio, De regibus apostaticis, Pro S. Athanasio, De non parcendo in Deum delinquentibus, Moriendum esse pro filio Dei, Opere, a cura di G. di Tilet, vescovo di Meaux, 1568, Opere, in Maxima biblioteca patrum, vol. IV, Lione, 1687, Opere, a cura di S. Coleti, Venezia, 1778 верен бранител на католичката ортодоксија против аријанската ерес. Други списи за теологијата ни стигнале од епископот Евзебиј од Верчели, роден во Каљари, и современик на Св. Луцифер од Каљари.Epistole Antiquorum patrum sermones et epistolae de Sancto Eusebio vercellensi et martire ex codice manuscripto veteri tabularii ecclesiae vercellensis periscorum item patium et aliorum authorum testimonia de eodem. Vita praeterea eiusdem..., Mediolani, 1581 

 Среден век 
лево|мини|Средно-хеленски натпис од деветтиот век од н.е., кој потекнува од јужна Сардинија.
мини|Карта де логу де Арбареи
Книжевното творештво било мало во текот на средниот век: некои хагиографски текстови на латински, во проза и поезија, честопати обемно преработени во подоцнежните векови, биле зачувани до денес. Некои од нив имаат многу античко потекло, можеби датирајќи од манастирската и религиозната книжевност што била создавана во Каљари околу ликот на Свети Фулгенција од РуспFerrando, Vita Fulgentii: iuxta basilica sancti martyris Saturnini, procul a strepitu civitatis vacantem reperiens solum, Brumasio Calaritanae civitatis antistite venerabili prius sicut decuit postulato, novum sumptibus propriis monasterium fabricavit во времето на неговото прогонство за време на владеењето на вандалот Трасамунд. Во овој период во Каљари биле напишани некои од најскапоцените и најстарите законици од тоа време, како Кодексот на Лаудијан, кој го содржел можеби најстарото издание на Делата на апостолите, а денес се чува во Бодлеевата библиотека во Оксфорд, и Кодексот на Василијан, кој содржел некои дела од Свети Илариј од Поатје, напишани во Каљари, како што било наведено во белешка во ракописот кој бил зачуван во Ватиканската библиотека.Codex D.182, Archivio di San Pietro: Contuli in nomine Domini Iesu Christi aput Karalis constitutus anno quartodecimo Trasamundi Regis Страстите на мачениците Сан Сатурно, Сан Лусорио и Сан Гавино исто така биле зачувани, како и хагиографските приказни за Сан Антиоко и Сан Џорџ од Суели.Officium beati Georgii: "Ave presul Suellensis, semper Deum diligens, habens linguam bone ensis, viam Deo edocens, propter quod es cum immensis / regnum Dei possidens.
Tunc in mundo docuisti / Dominum diligere, per opera demonstrasti / ad celos ascendere, et numquam retardasti / languidis occurrere.
O fellix pontifex noster, Angelorum concivis, qui semper fuisti pater / adiuvansque miseris, quem portavit  tua mater / sanctum semper in ulnis.
Pastorali insignitus / huius sedis baculo, gregem pasce quo fulcitus / es celesti pabulo, placa Deum non oblitus / tuo populo.
Laus virtus et honor Deo / sit patri ingenito / flamini et Nazareno / patris unigenito / qui dat pacem cum tropheo / Georgio inclito. Amen." - " Preterea supradictus kalaritanus Iudex (Troodori) incurit grauissimam et miserabilem calamitatem; nam cum hora prandii sivecenae prepararetur sibi mensa, referta multis ciborum ferculis, statim omnes cibi scarabeis atque scabronibus et uariis operiebantur sordibus. Cumque tantum creuisset hec persecutio, ut iam non posset sumere cibum nisi quasi abscondite manutenendo, tandem salubri reperto consilio, venit ad seruum Dei Jeorgium, et retulit ei miseriam qua cotidie affligebatur; deprecatus est etiam multis precibus et lacrimis, ut sibi subuenire dignaretur, et suis cum precibus a presenti liberaret exitio. Quod cum audisset beatus Jeorgius, misericordia motus super eum, iussit eum secum uenire ad prandium. Cumque  uentum esset, ad mensam precepit illum discumbere, accipiensque panem, benedixit ac fregit et dedit illi, et pariter comederunt. Ex illa igitur hora liberatus est Iudex a supradicta miseria et iam nulle sordes in eius conuiuio apparuerunt. Videns autem se precibus et meritis beati Jeorgii esse saluatum, dedit ei uillam suellensem cum terris et siluis, seruis et ancillis et omni suppelletili, ut ipse omnesque sui sucessores eam sine lite possiderent. Coniux uero eius, nomine Sinispella, optulit sancto Jeorgio villam Simeri cum omnibus suis pertinentiis; et delegauit ei omnem suam portionem, ut post mortem suam ipse omnesque sui sucessores eam iure possiderent

Карактеристично за средновековна Сардинија, во единаесеттиот век, била раната употреба на сардинискиот јазик во актите на сардинските кралеви, записите на манастирите или нотарите и во законодавството. За историјата на островот, особено значење имало донесувањето на Carta de Logu of Arborea, правен кодекс кој го кондензирал старото општо право, особено за селата, за да ги интегрира римските закони (Codex Justinianus) кои важеле низ цела Европа. Раната употреба на вулгарниот сардински јазик датира од единаесеттиот век: можеме да го најдеме во актите за донации на „судиите“ (кралевите) на разни религиозни редови и во кондаксите или кондагите кои биле административни документи.

Меѓу најважните текстови биле статутите на општината Сасари, напишани на латински и логудорески сардиниски јазик во 1316 година. Документот е поделен на три дела: првиот се однесува на јавното право, граѓанското право, вториот и третиот на кривичното право. Овој законик постепено го усвоиле многу општини на островот. Други општини имале свои статути, како Каљари и Иглесијас.

Исто така во четиринаесеттиот век, Маријано IV ја објавил Карта де Логу, законик на државата на дворот Арбореа. Документот подоцна бил ажуриран и проширен од Елеонора, ќерката на Маријано. Овој законик до денес да се смета за еден од најиновативните и најинтересните од XIII век.

Во поголемиот дел од средниот век на Сардинија немало книжевност. Во судската ера постојат неколку документи на сардиниски јазик кои обично се состојат од записи и правни документи, од кондаги и различни карти за лога. Мал средновековен текст за историјата на сардинискиот судија од Торес, Libellus Judicum TurritanorumE. Besta, Il Liber Iudicum Turritanorum, con altri documenti logudoresi, Palermo, 1906. - A. Boscolo-A. Sanna, Libellus Judicum Turritanorum, Cagliari, 1957. - A. Sanna, Una sconosciuta versione del "Libellus Judicum Turritanorum, in "Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia dell'Università di Cagliari", Nuova serie, vol. I (XXXVIII), 1976-1977, pp. 163-179. - Cronaca medioevale sarda. I sovrani di Torres, a cura di A. Orunesu e V. Pusceddu, Quartu S. Elena, 1993 е првиот историографски текст. Првото книжевно дело на сардиниски јазик, од крајот од средниот век, поточно од втората половина на петнаесеттиот век, било всушност објавено околу еден век подоцна. Тоа е поема инспирирана од животот на светите маченици Туритани од страна на надбискупот од Сасари Антонио Кану. Ова дело е единственото пред втората половина на шеснаесеттиот век.

 Хабсбуршка Сардинија 
лево|мини|Насловна страница на Cima del monte Parnaso español con las tres musas castellanas Caliope, Уранија и Еутерпе.
мини|Насловна страница од ЕЛ ФОРАСТЕРО.
мини|Џузепе Затрилас
мини|Висенте Бакалар Сана
Конечниот пад на Источното Римско Царство под Турците (и нивното ширење на Балканскиот полуостров) во 1453 година, протерувањето на арапско-берберските муслимани од Пиринејскиот Полуостров, географските откритија кои кулминирале со откривањето на Новиот Свет, и, конечно, фокусот на еден човек, Карло V, на огромна империја, ја вовеле Европа, а со неа и Сардинија во модерното време. Сардинските автори од шеснаесеттиот век, како Аот Фрасо, Сигизмунд Аркер, Џовани Франческо Фара, Педро Делитала, биле пеќејазични, мултикултурни. Додека Ло Фрасо ги пишувал своите песни на шпански, каталонски и сардиниски, Делитала избрал да пишува на италијански или тоскански, а Џеронимо Араола пишувал на три јазика. Сепак, дотогаш, пенетрацијата на кастилскиот како книжевен јазик не познавал бариери и станал преовладувачка во седумнаесеттиот век, додека нефикциската книжевност од тој период го користел латинскиот јазик како и во остатокот од Европа.

Во седумнаесеттиот век настанала понатамошна интеграција со пиринејскиот свет, како што е потврдено од делата на шпанските сардински поети Џузепе Делитала и Кастелви и Хозе Затрилас, и историчарот Анџело Франческо де Вико, како и од делата на Франческо Видал.

 18-ти и 19-ти век 
мини|Џовани Спано
Во осумнаесеттиот век, исходот од Војната за шпанското наследство ја оддалечил Сардинија од плурисекуларната пиринејска орбита. Круната на кралството ѝ припаднала на Савојската династија, а во текот на векот се ширеле идеите на просветителството, заедно со унапредувањето на образованието и културата, благодарение на јавните работи и реформите на Џовани Батиста Лоренцо Богино, кои вклучувале воведување на италијанскиот јазик како службен јазик на сметка на шпанскиот и другите народни јазици.

Во втората половина на XVIII век, на сардиниски јазик се формирала продукција на „родови“ ораториуми (претежно само во ракопис), чиј највисок претставник бил свештеникот Џовани Батиста Зончело Еспада од Седило. Светиот ораториум, по квалитет и квантитет на продукција (исто така дадена на печатот), сепак, била наметната дури во следниот век од Анџело Марија Де Мартис, Салваторе Косу, Фрасу Салваторе, Антонио Соџиу (основач на училиште за ораторство во Ористано) и Салваторе Карбони. Во првата половина на дваесеттиот век, сардиниската проза го создала светиот сардински ораториум со многу автори како Еугенуо Сана од Милис, Пјетро Марија Косу од Есковеду, Аурелио Пуду од Барумини, Ефизио Марас од Алаи и свештеникот писател Пјетро Касу од Берчида.

Во 19 век, модерната наука била воведена на Сардинија. Џовани Спано ги презел првите археолошки ископувања, Џузепе Мано ја напишал првата голема општа историја на островот, Пасквале Тола објавил важни документи од минатото, Пјетро Мартини пишувал биографии на познати Сардинијци, Алберто Ла Мармора патувал низ островот надалеку и нашироко, проучувајќи детално и пишувајќи огромно дело во четири дела насловено „Патување во Сардинија“, објавено во Париз. Производството на латински јазик било толку обилно што дури и во 1837 година, пиемонтскиот ботаничар Џузепе Џачинто Морис, професор на Каљарискиот универзитет, ја објавил својата „Флора сардоа“, првата систематска студија за сардинската флора, целосно на латински.

Во деветнаесеттиот век многу патници го посетувале градот и островските области. Во текот на векот, во Сардинија пристигнале Алфонс де Ламартин, Оноре де Балзак, Антонио Брешани, Паоло Мантегаца и други. Помеѓу 19-ти и 20-ти век датира раѓањето на сардиниската филологија, или проучувањето на текстуалните продукции на романските јазици историски зборувани и пишувани во Сардинија. Иницијатору на овој филолошки и литературен пристап биле Макс Леополд Вагнер и Џулијано Бонаци за книжевните текстови, а Енрико Беста и Ариго Солми биле иницијатори во однос на официјалните документи и историските правни текстови. Во дваесеттиот век придонесот во истата насока на историско-правните истражувања се должело на Алберто Босколо и неговата школа од средината на шеесеттите години.

Меѓу писателите на сардиниската книжевност од тој век бил и Џузепе Ботеро, кој не бил од островот Сардинија, туку по потекло од италијанскиот регион Пиемонт. Меѓу другите дела, Ботеро е автор на романот „Ricciarda oi Nurra ei Cabras“ (1854) (Рикарда или Нура и Кабрас), кој се однесувал на честата тема за љубовта меѓу млади луѓе кои припаѓаат на семејства кои се мразат едни со други, омилена тема на сардиниските романописци. 

 20 век 
Исто така, на почетокот на дваесеттиот век, Енрико Коста ги раскажал приказните за некои од легендарните личности на островот. Но, било дело на Грација Деледа да ја подигне свеста за Сардинија во светот, особено откако писателката ја добила Нобеловата награда за литература во 1926 година.

Важен придонес во книжевната култура имале Антонио Грамши и Емилио Лусу. За Сардинија пишувале важни антрополози, а меѓу најновите се: Ернесто де Мартино, Марио Алберто Сирезе, Џулио Ангиони, Микеланџело Пира, Клара Галини.

По Втората светска војна се појавиле личности како Џузепе Деси, неговите романи вклучувајќи го и неговиот Paese d'ombre (земја на сенките). Во последниве години, автобиографските романи на Гавино Леда Падре патроне и Салваторе Сата Судниот ден биле нашироко известувани, покрај делата на Серџо Ацени, Марија Џакобе, Салваторе Манузу, Џулио Ангиони, Марчело Фоа, Микела Мурџиа, Салваторе Нифсороноко, Бјанкаит .

 Комичен театар на кампидански сардиниски јазик 
мини|Насловна страница од кампидански-сардинско дело.
На почетокот на дваесеттиот век се развила локално успешна линија на автори на комичен театар на кампиданскиот сардиниски јазик. Врз основа главно на смешноста на ликовите од градот Каљари во тоа време и на кампиданските селани и нивната тешкотија да се изразат на италијански јазик, тој ги влечел своите корени од делата на Хуан Франциско Кармона од шеснаесеттиот век, од нагласената разлика помеѓу градот, провинцијален, но вметнат во современиот свет, и добродушната и резервирана рурална средина. Трендот, иако со исцрпеност на авторите, сè уште има голема публика во театарот и во комичните телевизиски емисии. Најголеми автори биле Емануеле Пилу, Ефизио Винченцо Нелис, Антонио Гарау.

 Список на сардински писатели и поети 

 Римска ера 
мини|253x253пкс|Емилио Лусу
мини|Антонио Грамши

 Луциј Касиј Филип пишувал на грчки и латински и ги напишал Кармина од Грото Дела ВипераTheodor Mommsen, CIL, Corpus Inscriptionum Latinarum, Inscriptiones Sardiniae, G. Reimerum, Berlin, 1883
 Свети Луцифер, епископ од Каљари, пишувал на латинскиEpistole ad Eusebio, 355; De regibus apostaticis, 356-58; Pro S. Athanasio, 360; De non parcendo in Deum delinquentibus, 360; Moriendum esse pro filio Dei, 361; Lvciferi episcopi Calaritani Ad Constantivm, Constantini Magni f. imp. aug. opuscula. Ad Constantium, Constantini Magni f. imp. aug. opuscula, edited by J. Tilet, Bishop of Meaux, M. Sonnium, Paris, 1568; Operae, in Maxima biblioteca patrum, vol. IV, Lion, 1687; Opera omnia quae exstant curantibus J. D. et J. Coletis, Venice, 1778.
 Евзебио, светиот епископ Верчелиски, пишувал на латински јазик.

 Доцен среден век 

 Хагиографија на Свети Ѓорѓи од Суели, 11 век, напишана на латински јазик.Solmi Arrigo, (1905), Le carte volgari dell'Archivio arcivescovile di Cagliari", Tipografia galileiana, FirenzeGiovanni Arca, 1598, De sanctis Sardiniae, libri tres, Cagliari
 Устав на Република Сасари, напишан на латински и а сардиниски јазикedited in modern times by P. TOLA, Codice degli statuti della Repubblica di Sassari, Cagliari, Tipografia Timon, 1850
 Liber iudicum turritanorum, напишан на сардинскиanonymous, edited first time by E. BESTA Liber iudicum turritanorum, con altri documenti logudoresi Palermo, 1906
 Антонио Кано, (Сасари, XV век) пишувал на сардински.Sa vitta et sa morte, et passione de Sanctu Gavinu, Prothu et Januariu, Sassari, 1557(posthumous)
 Карта де Логу, напишана на сардински.Eleonor of Arborea, 14th-century manuscript, edited first time by Besta-P. E. Guarnerio, Sassari, Gallizzi, 1903-4, incunabulum XVth century

 Модерно доба 

 Героламо Араола (Сасари, околу 1542 – пред 1615) пишувал на сардински и шпански јазикSa vida, su Martiriu, et morte dessos gloriosos Martires Gavinu, Protho, et Gianuari, Cagliari, 1582, Rimas diversas Spirituales de su Dottore Hieronimu Araolla Sardu Sassaresu, Cagliari,1597
 Сигизмондо Аркер (Каљари, 1530 – Толедо, 1571) пишувал на латински и шпанскиSardiniae brevis historia et descriptio. Tabula chorographica insulae ac metropolis illustrata, in Münster corografia, Basilea, 1558.
 Џовани Франческо Фара (1542 – 1591) пишувал на латинскиTractatus de essentia infantis, proximi infantiae et proximi pubertatis, Florentiae, 1567,- De rebus sardois, libro IV. libro I, 1580 - De corographia Sardiniae
 Антонио Ло Фрасо (Алгеро, околу 1540 – околу 1600), цитиран од Мигел де Сервантес во „Дон Кихот“, пишувал на шпански и на сардиниски јазикLos diez libros de la fortuna de amor, Barcelona, 1573 - Los mil y dozientos consejos y avisos discretos sobre los siete grados y estamentos de nuestra humana vida, Barcelona, 1571 
 Џоан Дексарт, пишувала на латинскиCapitula sive acta curiarum regni Sardiniae, sub invictissimo coronae Aragonum imperio concordi trium brachiorum aut solius militaris voto exorata, veteri ex codice et actis novissimorum proprias in sedes ac materias coacta, Cagliari, 1645 - Selectarum juris conclusionum in sacro regio Sardiniensi praetorio digestarum et decisarum centuria, Napoli, 1646. 
 Франческо Белит пишувал на каталонски јазикCapitols de cort, del stament militar de Sardenya ara nouamet restampats ... Ab molta diligencia y curiositat reuists per lo magnifich pere Ioan Arque, Caller, F. Guarnerio, 1572 
 Антонио Каналес де Вега пишувал на шпанскиDiscursos y apuntamientos sobre la proposición hecha a los tres Braços... en las cortes del año 1631, Cagliari, 1631.
 - Invasión de la armada francesa del Arzobispo de Bordeus y monsieur Enrique de Lorena conde de Harchourt, Cagliari, 1637 
 Франческо Алео пишувал на шпански и латинскиConsilia diversorum auctorum in unum congesta, Cagliari, 1637 - Causa de visita y defensa de ministros de justicia: mordaça para malignantes, Cagliari, 1641 
 Џоан Томас Порсел пишувала на шпанскиInformacion y curacion de la peste de Çaragoça y praeservacion contra peste en general, Zaragoza, 1565 
 Џорџо Алео пишувал на шпанскиSuccessos generales de la Isla y Reyno de Serdeña, Cagliari, 1684 - Historia chronologica y verdadera de todos los successos y cosas particulares succedidas en la Isla y Reyno de Serdeña, del año 1637 al año 1672 
 Димас Серпи пишувал на латински и шпанскиChronica de los santos de Cerdeña, Barcelona, 1600 - Tratado de purgatorio contra Luthero y otros hereges segun el decreto del S.C. Trident, Barcelona, Emprenta de Iaime Cendrat, 1604, Apodixis sanctitatis S. Georgii suellensis episcopi, Romae, 1609 - Apodixis sanctitatis episcoporum Luciferi calaritani et Georgi suellensis, Romae, 1609 
 Антонио Марија да Естерцили (автор на првата драма на кампидански сардиниски јазик) пишувал на сардиниски јазикSa passioni de nostru signori Gesu Cristu
 Родериго Хуно Баеза, автор на „Caralis panegyricus“, песна на латински јазик, со која го фалел градот Каљари, била составена околу 1516 година и напишана на латински јазикpublished for the first time by Francesco Alziator in 1954Caralis Panegyricus - In dispar coniugium - In laudem Violantis Camorasiae musicae perfectissimae algueriesis
 Хасинто де Арнал Болеа (автор на „Ел Форастеро“, првиот роман чие дејство се одвивало во Каљари) пишувал на шпански јазикEncomios en octavas al Torneo, Cagliari, Antonio Galcerino, 1627 - El Forastero, Cagliari, Antonio Galcerino, 1636
 Хуан Франциско Кармона пишувал на шпански и сардиниски јазик, бил автор на Hymno a Càller (Химна за Каљари)<Ha Ciudad, Ciudad y quien me viera en mi florida edad y mi pujanza, Càller soy y apenas conociera mis derribados nuevos y mudanza.
Yo Càller? Yo aquella gran Ciudad? Que entre todas mas resplendezia, aquella gran Colonia y majestad, aquella que en tres millas extendía. Aquella que a este mar y sus riberas mis torres y edificios encubrían, yo ser aquella cierto no dijeran si se hallaran los que me conozian.
Por essos llanos dende este Vulpino calaritano suelo tan nombrado muy largo y estendido muro vino hasta el postremo y último collado. Aquí templos, palacios, coliseos y el alto Capitolio relucian, aqi plazas, colozos Colopheos la minas de oro y plata aquí se undian.
Aquí de Roma el mando y grande Estado su establecido ceptro y monarchia, aquí el sardo invencible, apasiguado del romano furor reconozia. Mas quando de las guerras conturbada me reduje en la forma que poseo, Càller soy y sere sin ser mudada, de un mesmo corazón, pecho y empleo.
Soy Aguila Real pues la Cabeza es el Castillo y cola la Marina, la una ala Villanueva se confiesa y l'otra es Estampache mi vecina. Soy madre de tan célebres varones, de tantos Santos fuente e manansial, celebro sus emprezas y blaones, soy foresta y parraizo terrenal.Alabanças de los Santos de Sardeña, 1631 - Pasión de Christo nuestro Señor 
 Салваторе Видал пишувал на латински и шпанскиAnnales Sardiniae, pars I, Florentiae, 1639 (dedicato a Ferdinando II, granduca di Toscana); pars II, Mediolani, 1645 - Clypeus aureus excellentiae calaritanae, Florentiae, 1641 - Respuesta al historico Vico, Venetiis, 1644 
 Хосе Делитала Кастелви пишувал на шпанскиCima del monte Parnaso español con las tres musas castellanas Caliope, Urania y Euterpe, Onofrio Martin, Caller, 1672 
 Џозеф Затриљас Вико пишувал на шпанскиEngaños y desengaños del profano amor, Napoli, 1687-88 - Poema eroico al merecido aplauso del unico oraculo de las musas, Barcelona, 1696 
 Винченцо Бакалар И Сана, маркизот од Сан Фелипе Франческо Анџело де Вико, (Сасари, 1580 – Мадрид, 1648), автор на Historia General de la Isla y Reyno de Cerdeña, пишувал на латински, шпански, француски јазик.Monarchia hebrea, Madrid, 1702 - Lo Tobias, su vida escrita en octavas rimas, Madrid, 1709.
 - Comentarios de la guerra de España e historia de su Rey Phelipe V el animoso desde el principio de su regnado hasta la paz general del año 1725, Genova, 1711.
 - Description géographique, historique et politique du royaume de Sardaigne, Paris, 1714 - De foederatorum contra Philippum Quintum Hispaniarum Regum bello commentaria. Auctore Vincentio Bacallario, & Sanna, sardo calaritano, marchione S. Philippi, regio conciliario, & ad potentissimos foederatorum belgii ordines regis legato, Genova, 1725 - Los dos Tobias, historia sagrada, escrita en 500 octavas rimas castellanas, Madrid, 1746 - Memorias políticas y militares, para servir de continuación a los comentarios del Marqués de S. Phelipe desde el año de 1725..., Madrid, F. X. García, 1756
 Антонио МачониLas siete estrellas de la mano de Jesús. Tratado histórico de las admirabiles vidas de siete varones illustres de la Compania de Jesús, naturales de Cerdeña, Córdoba, 1732 - Arte y vocabulario de la lengua jule y toconote, Madrid, G. Infançón, 1732 - Día virgineo o sábado mariano. Obra parthénica, exhoratoria a la devoción de la reyna de los cielos María Santísima..., Córdoba, 1733 - El nuevo superior religioso instruido en la práctica y arte de governar por varios dictamenes de la religiosa prudencia..., Puerto S. María (Cádiz), R. Gómez Guiraun, 1750 
 Гавино Пес изјавил дека Дон Баињу (1724 – 1795) пишувал на сардо-корзиканскиRaccolta di canzoni in dialetto tempiese

 Од 19 век до Првата светска војна 

 Франческо Игнацио Ману (Озиери, 1758 – Каљари, 1839) ја напишал Su patriottu sardu a sos feudatariosSu patriottu sardu a sos feudatarios 
Мелчиор Мурену Макон, 1803 – 1854) пишувал на сардински јазикCantone sarda de Melchiorre Murenu: Su giudissiu universale e sa giudicadura chi depet fagher su supremu giuighe, Lanusei, Tipografia Sociale, 1887 - Cantone sarda de Melchiorre Murenu: Dae sa creazione de Adamu a sa nascita, passione e morte de N. S. Gesù Cristu, Lanusei, Tipografia Vacca-Mameli, 1889 - Dialogu tra unu penitente e unu cunfessore: Ottava rima serrada, Cagliari, Tipografia A. Timon, 1892 - Su cunfessore et su penitente. Sos ingannos de su mundu, Sassari, Ubaldo Satta, 1902 - Sa giovana vana, capricciosa e libertina. Sas immondizias de Bosa - S'istadu de Sardigna e Su peccadori moribundu: cantones sardas de Melchiorre Murenu, pro cura de Pedru Barbanu, Cagliari, Tipografia Unione Sarda, 1906 - S'anima dannada a sa presenzia de su tribunale divinu (ottava serrada): Cantigu cumpostu in limba sarda logudoresa. Cumbidu a su peccadore pro si cunvertire (sesta torrada): improvvisada su sero de sas missiones de su 1842, Sassari, Ubaldo Satta, 1906 - S'invidia s'impostura e sa murmurazione: Cantigu cumpostu in limba sarda logudoresa dae su poeta Melchiorre Murenui, Sassari, Ubaldo Satta, 1906. - S'istadu de Sardigna e Su peccadori moribundu: cantones sardas de Melchiorre Murenu, pro cura de Pedru Barbanu, Cagliari, Tipografia Unione Sarda, 1906 - Sas tres rosas. Sa femina immodesta e isfrenada. S'amante costante. Avvertimentos de moralidade, Sassari, 1907 - Su chelvu e i sa pischina, in P. PISURZI, S'imbastu, Sassari, Ubaldo Satta, 1907 
 Паоло Моса (Бонорва од 1821 до 1892 година)Opera omnia, a cura di A. Dettori-T. Tedde, Cagliari, 3T, 1979; 1993
 Џовани Спано (Ploaghe 1803, Каљари 1878)
 Џовани Марија Асара (Патада, 1823 - 1907)Sa ritrattazione; Su puddu, Cagliari: Tip. ed. artigiana, 1912 - S' imbrogliu: cantone sarda, Sassari: Tip. G. Chiarella, 1914
 Енрико Коста (Сасари, 1841 - 1909)
 Салваторе Фарина (Сорсо, 1846 - Милано, 1918)
 Помпео Калвија (Сасари, 1857 - 1921)L. FALCHI, Un poeta dialettale sassarese, "Natura ed arte", Milano, III, dicembre 1893-94.
Gavino Contini (Siligo, 1865 – 1915)Discursu de Gavinu Contini et sa morte chi benit a l'avvisare essende arrivada s'ora sua, Sassari, 1929
 Гавино Контини (Силиго, 1865 – 1915) 
 Себастиано Сата (Нуоро, 1867 - 1914)
 Грација Деледа (Нуоро, 1871 – Рим, 1936), добитничка на Нобеловата награда за литература во 1926 година

 Периодот по Првата светска војна и денес 

 Отоне Бакареда (Каљари, 1849-Каљари, 1921), градоначалник на Каљари 
 Гаетано Канелес (Каљари 1876–1942),
 Пепино Мереу (Тонара, 1872 - 1901)Roccaspinosa. Genova, 1874Casa Corniola, Roma, 1894, Bozzetti sardi. Cagliari, 1881
 Антиоко Касула рече Монтанару (Десуло, 1878 – 1957)
 Франческо Кука (Нуоро, 1882 - Неапол, 1947)
 Емилио Лусу (Армунгија, 1890 - Рим, 1975 година
 Емануеле Пили (Вилапуцу 1880 -?) театарски автор на кампидански сардиниски јазик
 Ефисио Винченцо Мелис (Гвамаџоре 1889–1921) театарски автор на кампидански сардински јазик
 Антонио Грамши (Алеш, 1891 – Рим, 1937)
 Бароре Сасу (Банари, 1891 - 1976)
 Салваторе Камбосу (Оротели, 1895 - Нуоро, 1962)
 Гонарио Пина (Нуоро, 1898 - 1991)
 Салваторе Сата (Нуоро, 1902 - Рим, 1975)
 Ремунду Пирас (Виланова Монтелеоне, 1905 – 1978)
 Антонио Гарау (1907-1988) театарски автор на кампидански сардиниски јазик.
 Џузепе Деси (Каљари, 1909 – Милано, 1977)
 Франческо Масала (Нугеду Св. Никола, 1916 - Каљари, 2007)
 Џузепе Фиори (Силанус, 1923 - Рим, 2003)
 Микеланџело рече Миалину Пира (Бити, 1928 - Марина ди Капитана, 1980)
 Џузепе Меркурио (Оросеи, 1919 - 1994)
 Марија Џакобе (Нуоро, 1928)
 Лина Унали (Рим, 1936)
 Гавино Леда (Силиго, 1938)
 Џанфранко Пинторе (Ирголи 1939) 
 Бјанка Пизорно (Сасари, 1942)
 Салваторе Манузу (Питиљано, 1930) www.filologiasarda.eu
 Нани Фалкони (Патада, 1950)
 Серхио Ацени (Капотера, 1952 - Карлофорте, 1995)

 Сардинска книжевна пролет 

 Џулио Ангиони (Гвасила 1939 – 2017)
 Салваторе Нифои (Орани, 1950)
 Алберто Капита (Сасари 1954))
 Марчело Фоа (Nuoro 1960)
 Микела Мургија (Кабра 1972 – Рим 2023)
 Флавио Сорига (Ута, 1975)
 Џорџо Тоде
 Милена Агус
 Франческо Абате (Каљари 1964)

 Поврзано 

 Сардинија
 Сардинска книжевна пролет
 Сардински јазик, галурески, сасарски, алжирски, и лигурски

 Наводи 

 Библиографија 
Giovanni Lupinu, Latino epigrafico della Sardegna, Ilisso, Nuoro, 2000.
Paolo Maninchedda, Medioevo Latino e volgare in Sardegna, CUEC/SFT, Cagliari, 2007.
Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Bern, 1950 [ora a cura di G. Paulis, Nuoro, 1997].
Francesco Alziator, Storia della letteratura di Sardegna, Cagliari, 1954.
Giuseppe Dessì – Nicola Tanda, Narratori di Sardegna, Milano, Mursia, 1973.
Nicola Tanda, Letteratura e lingue in Sardegna, Cagliari, Edes, 1984.
Giovanni Pirodda, La Sardegna, Brescia, Editrice La scuola, 1992.
Andrea Deplano, Rimas. Suoni versi strutture della poesia tradizionale sarda, Cagliari, 1997.
Nicola Tanda – Dino Manca, Il sistema letterario sardo, in Introduzione alla letteratura, Cagliari, Centro di Studi Filologici Sardi / CUEC, 2005, pp. 279–320.
Giuseppe Marci, In presenza di tutte le lingue del mondo. Letteratura sarda, Cagliari, Centro di studi Filologici Sardi / Cuec, 2005.
Dino Manca, Il tempo e la memoria, Roma, Aracne, 2006
Giancarlo Porcu, Régula castigliana. Poesia sarda e metrica spagnola dal '500 al '700, Nuoro, 2008.
Gianni Atzori – Gigi Sanna, Sardegna. Lingua Comunicazione Letteratura, Castello Cagliari, 1995-1998 (2 voll.).
Gigi Sanna, Pulpito politica e letteratura, Predica e predicatori in lingua sarda, S'Alvure 2002.
Gigi Sanna (a cura di), " Efisio Marras, Preigas", Ed. Nuove Grafiche Puddu 2010
Salvatore Tola, La letteratura in lingua sarda. Testi, autori, vicende, CUEC Cagliari 2006.
Dino Manca, La comunicazione linguistica e letteraria dei Sardi: dal Medioevo alla "fusione perfetta", in "Bollettino di Studi Sardi", IV, 4 (2011), Centro di Studi Filologici Sardi, Cagliari, Cuec, 2011, pp. 49–75.
Giulio Angioni, Cartas de logu: scrittori sardi allo specchio, Cagliari, CUEC, 2007.
Francesco Casula. Letteratura e civiltà della Sardegna, vol.I, Grafica del Parteolla, 2011.
Bibliografia sarda / Raffaele Ciasca. – Roma : Collezione meridionale. – v.; 22 cm. Sotto gli auspici della R. Università degli studi di Cagliari.
Arce Joaquin, España en Cerdeña : aportacion cultural y testimonios de su influjo, Madrid : Consejo superior de investigaciones cientificas, Instituto Jeronimo Zurita, 1960.

 Надворешни врски 

  Media related to Sardinian literature Category:Commons category link from Wikidata  at Wikimedia Commons
 Dettori, Giovanni (2019). Regional Identity in Contemporary Sardinian Writing, EuropeNow, Council for European Studies (CES)

Категорија:Сардински јазик
Категорија:Европска книжевност