Исламска митологија

мини|Мираџ од султанот Мухамед во персиската книжевност 
Исламската митологија — збир на митови кои се поврзани со исламот и Куранот. Исламот е религија која е повеќе загрижена за општествениот ред и закон отколку за религиозни ритуали или митови.   Примарниот фокус на исламот е практичната и рационалната практика и примена на исламскиот закон. И покрај овој фокус, исламските митови сè уште постојат. „Оксфордскиот придружник на светската митологија“ идентификува голем број традиционални наративи како „исламски митови“. Тие ги вклучуваат митовите за создавањето и визија за задгробниот живот, што исламот го дели со другите аврамски религии, како и карактеристичната исламска приказна за Ќаба. 

Традиционалната биографија на исламскиот пророк Мухамед, кој зазема централна улога во исламските учења, генерално е препознаена како историска по природа, а исламот се потпира помалку на митологијата отколку јудаизмот и христијанството. Сепак, канонската нарација вклучува два клучни натприродни настани: божественото откровение на Куранот и Исра и Мираџ - ноќното патување до Ерусалим, проследено со вознесение на седмото небо. Покрај тоа, исламските списи содржат голем број легендарни приказни за библиски ликови, кои се разликуваат од еврејските и христијанските традиции според некои детали.

 Видови 
Двата вида митови и легенди кои ја сочинуваат исламската митологија се космогонија и есхатологија. Космогонијата претставува дел од космогониските и космолошките митови, кои се митови што се занимаваат со прашања за создавањето и потеклото на универзумот, а поконкретно, на светот.  Космологијата е специфична приказна за создавањето на една култура и како во таа култура е структуриран универзумот (поставувањето на Земјата, ѕвездите и задгробниот живот). Овие записи на создавањето го објаснуваат во таа специфична култура потеклото на луѓето, првиот „дом“ и раното место на луѓето во светот.

Есхатологијата е вид митологија која се занимава со Страшниот суд, крајот на светот, рајот и пеколот. Преведено, есхатологија значи „беседа за последните нешта“. Есхатологијата се занимава со прашањето и крајната потрага по тоа што е „крајната цел“ на луѓето во овој живот. 

Дебатирањето за религијата во однос на митологијата оспорлива тема.  Зборот „мит“ најчесто се употребува со конотации на лага,  што го одразува наследството од навредливата ранохристијанска употреба на грчкиот збор митос во смисла на „басна, фикција, лага“ за да се однесува на класичната митологија.  Сепак, зборот се употребува и со други значења во академскиот дискурс. Може да се однесува на „приказна што служи за дефинирање на фундаменталниот поглед на светот на една култура“ или на приказни што дадена култура ги смета за вистинити (за разлика од басните, кои ги препознава како фиктивни). 

 Митови за создавање 
Митовите за создавањето се засноваат на Куранот, централното свето писмо на исламот, и се разработени во хадиси, арапски и персиски списи, историја (Кисаса ал-анбија), муслиманска поезија, филозофски есеи и мистични списи.  Додека преку синкретизмот, исламските митови за создавањето се асимилирале со африканските и азиските верувања, исламот ги преобликувал домородните културни описи за потеклото на светот за да се вклопат во средишното куранско учење дека, на крајот на краиштата, сè што постои е создадено од монотеистички Бог (Алах). Како последица на тоа, од сите суштества, особено луѓето, се очекувало да му служат единствено на Бога.

Куранот во голема мера се темели на блискоисточни описи за потеклото на светот (космогонија) и создавањето на човештвото (антропогонија). Сепак, Куранот никогаш не прикажува ниту едно од нив во постојана приказна, туку алудира на нив за да илустрира порака. Дури во 7 век, муслиманите започнале да ги усогласуваат куранските пасуси со библиски материјал. Бидејќи Куранот се повикува само делумно на библиските извештаи, библиските приказни биле или непознати во времето на објавувањето на Куранот или не биле важни за раната муслиманска заедница за да ја пренесат куранската порака.

 Создавањето на светот 
Иако во исламот не постои единствена приказна за создавањето, познато е дека Бог е оној кој го создал светот.  Четири различни стихови во Куранот споменуваат дека небесата и земјата (Ас-Самават Ва Ал-Ард) биле создадени од Бог за шест дена,  со три стихови што го споменуваат создавањето и бројот на денови - колку дена биле потребни за да се создаде само земјата (два дена);  создавање планини, хранливи материи итн. (четири дена);  Божјото давање наредби на небото и земјата;  и создавањето на седумте небеса (два дена).  Аритметиката на собирањето на бројот на денови може да биде збунувачка, бидејќи дел од критичарите (Али Дашти) истакнуваат дека два плус четири плус два „го зголемува создавањето од шест на осум дена“,  но преведувачот на Куранот Абдула Јусуф Али тврди дека коментаторите ги разбираат четирите дена во стихот.41:9 како да ги вклучуваат и двата дена во стихот 41:10. 

Во Сура ел-Анбија, стих 21:30, небесата и земјата биле споени („како едно парче“) како една „единица на создавање“, по што биле „разделени“. Потоа Бог го создал пејзажот на земјата, го поставил небото над неа како покрив и ги создал дневните и ноќните циклуси со назначување орбита и за сонцето и за месечината.  Куранот наведува дека процесот на создавање траел сита ајам (ستة أيام) или шест периоди.   Критичарите забележуваат дека современата космологија не се вклопува добро со создавањето на универзумот за шест (или осум) дена и дека би било тешко да се одредат деновите пред да бидат создадени сонцето и земјата,  но неколку проповедници тврдат дека зборот јоум (множина ајам) може да се преведе како „ера“ или „период“, а понекогаш е и во преводите на Куранот. 

 Создавањето на човештвото 

 Адам и ангелите 
мини|Ангелите се среќаваат со Адам, прототипното човечко суштество. Тие ја делат, иако во помала мера, пркосната реакција на Иблис, кој надмено ја врти главата настрана. Слика од ракопис на „Мантик ал-Таир“ (Конференцијата на птиците) од Фарид ал-Дин Атар. Иран, Шираз, 899/1494.
Создавањето на човештвото се дискутира заедно со создавањето на ангелите и џиновите. Кога Бог ги создал ангелите како жители на небото, а џиновите и луѓето како жители на земјата,  Првите кои живееле на земјата биле џиновите. Сепак, тие се бореле едни против други сè додека Бог не испратил војска од ангели предводена од Иблис, против нив. Адам, претставник на човештвото како целина, бил создаден како нивен наследник. Mahmoud Ayoub The Qur'an and Its Interpreters, Volume 1 SUNY Press, 1984  p. 73 Brannon Wheeler Prophets in the Quran: An Introduction to the Quran and Muslim Exegesis A&C Black 2002  Page 16

Во Библијата, Бог најавува дека ќе го создаде човештвото во множина: „да создадеме човек“ (хебрејски: „na'aseh adam“), но не е познато на кого му е упатен говорот. Додека еврејските мидраши претпоставувае дека ова би можеле да бидат ангелите, Куранот е експлицитен за тоа: „Кога вашиот Господ им рече на ангелите:„Еве, ќе поставам намесник на земјата.“ Тие рекоа: „Дали ќе поставиш во неа некој што ќе прави расипаност и ќе пролева крв? Ние пееме химни во Твоја слава и Ти припишуваме светост.“ Тој одговори: „Јас знам што вие не знаете.“Различни теолози и писатели на приказни, вклучувајќи ги Мукатил ибн Сулејман, Ал-Табари и Ибн Катир, го раскажуваат извештајот за создавањето на човештвото во контекст на овие стихови  Мукатил ибн Сулејман објаснува, во својата егзегеза на Куранот, дека откако ангелите ги победиле џиновите, тие се населиле на земјата. На овие ангели Бог им се обратил кога објавил дека ќе го создаде Адам (човештвото) како заменик на земјата. Табари, исто така, раскажува традиција според која се обраќаат само ангелите кои биле испратени на земјата. Макдиси и Ал-Кисаи, од друга страна, сметаат дека на сите ангели им се обраќа. Наредбата да се поклонат пред Адам се смета за тест од Бога за ангелите.

Ангелите, или само од ангелите на земјата или од сите ангели, се спротивставуваат на создавањето на Адам од различни причини. Една главна причина се должи на гревовите што ќе ги направил наследникот на Адам, што е експлицитно споменато во Куранот. Друга причина е, според Хасан ал-Басри и Абу Катада ал-Ансари, тоа што ангелите се сметаат себеси за супериорни во однос на Адам во однос на знаењето. Генерално, ангелското спротивставување произлегува од погрешна аналогија помеѓу Адам и џиновите. Ангелите не знаат дека меѓу човештвото ќе има светци и пророци, и покрај грешниците меѓу нив. На крајот, ангелите се поклонуваат, но Иблис. Ангелите кои останале во спротивставување стануваат ѓаволи. 

Неподготвеноста да се поклонат пред Адам повремено се поврзува и со Харут и Марут  Други тврдат дека тие паднале многу подоцна и независно од Иблис. Се вели дека овој пар ангели давал критички забелешки за човештвото и нивното грешно однесување, тврдејќи дека имаат морална супериорност. По што Бог ги предизвикал да се спуштат на земјата и да избегнат извршување на три големи гревови. Сепак, заштитени од жена, тие подлегнуваат на сите овие гревови и не им е дозволено да се вратат на небото. Како ѓаволите, тие ги искушуваат луѓето во грев со тоа што поучуваат забранета магија. Додека ангелите воопшто немаат сексуални карактеристики, ѓаволите се размножуваат бисексуално. 

 Адам во градината 
Според исламот, Адам е и првиот човек и првиот пророк.  Куранот кажува дека тој и неговата сопруга живееле во Едемската градина. Адам и неговата сопруга јаделе од забранетото Дрво на вечноста. Според Куранот, како казна Бог ја прогласува земјата за живеалиште за луѓето. Еднствено поради слободната волја, луѓето се способни да создаваат добро. Така, иако непослушноста на Адам создала зло, само ова овозможило да се создаде доброто. P. Koslowski The Origin and the Overcoming of Evil and Suffering in the World Religions Springer Science & Business Media 2013  pp. 34-35 Непослушностите на Адам и неговата сопруга веќе биле простени од Бог за време на нивниот живот. Amina Wadud Qur'an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman's Perspective Oxford University Press 1999  p.25 

Исламските традиции се пообемни, додавајќи дополнителни детали во куранскиот наратив за создавањето. Според вообичаеното раскажување, Бог им наредил на Архангелите да соберат грст земја. Но, секој пат кога архангелот ќе се приближел до земјата, таа барала засолниште кај Бога, за да не биде искривена. Сите архангели се враќале со празни раце, освен Азраил, кој успеал затоа што претходно барал засолниште кај Бог, бидејќи нема да се врати неуспешен. Scott B. Noegel, Brannon M. Wheeler The A to Z of Prophets in Islam and Judaism Scarecrow Press 2010  page 13 Друго вообичаено предание го прикажува телото на Адам како лежи на земја четириесет години, по што Иблис станува љубопитен за новото создавање. Откако го истражува безживотното тело, тој ветува дека, доколку добие власт над него, ќе го уништи. Alexander Kulik, Catherine Mary MacRobert, Svetlina Nikolova, Moshe Taube, Cynthia M. Vakareliyska The Bible in Slavic Tradition BRILL 2016  p. 351 Во друго предание, не Азраил, туку Иблис, вклучен помеѓу архангелите, успеал да собере земја од земјата, па затоа подоцна одбил да се поклони пред чие формирање токму помогнал. 

Меѓу егзегетите (muffasirun) постои обемна расправа за создавањето на Ева, како што е наведено во основните извори - Куранот и хадисот. Првиот стих на Сура ан-Ниса вели „О луѓе! Бидете свесни за вашиот Господар кој ве создаде од една душа (nafsin wahida) и од неа создаде нејзин партнер (zawjaha)...“ Повеќето муслимански егзегети го протолкувале овој стих како сугестија дека Ева (zawjaha) е секундарното создавање создадено од Адам (nafsin wahida). Карен Бауер тврди дека бидејќи природата и начинот на создавањето на Ева во Куранот остануваат непознати, егзегетите немале друг избор освен да го прочитаат текстот на Куранот користејќи библиски, парабиблиски извештаи и постари митови.  Првиот сопружник, според куранскиот наратив, бил создаден од (min) и за човекот (lahu) (Куран 7:189), но значењето на (min) не е јасно. Егзегетите го разбрале ова на два клучни начина: прво, од „искривеното ребро“ и второ, „од ист тип (супстанца)“. Вреди да се спомене дека Библијата ги претставува двата извештаи - од ист тип (Битие 1:26-7) и од реброто (Битие 2:20-4) (109). Создавањето на човекот во Куранот се разликува од Библијата по тоа што човекот не е создаден по слика на Бога, туку во најдоброто од создавањето и не од земјен прав, туку поточно од сува темноцрвена глина слична на грнчарија, и дека луѓето се создадени од мешана капка течност што е пресоздадена во нешто што се лепи, и дека Бог го создал секое живо суштество од вода и дека Ева е создадена од личноста на Адам, а не од неговото ребро.  
мини|Исламски цртеж на ангел што дува во нафир.
Мукатил ибн Сулејман (починал 150/767), бил еден од најраните толкувачи на Куранот, запишал дека Хава била создадена од реброто на Адам и тоа се одразува во нејзиното име - Ева (Хава), од зборот живо суштество (хаји). 

Друг ран толкувач, Худ ибн Мухакам ел-Хавари (починал во 9 век) го претставува истото толкување повикувајќи се на ел-Хасан ел-Басри, кој известил од Мухамед дека „навистина, жената е создадена од ребро, а ако сакате да ја исправите, ќе ја скршите“. Многу традиционалистички егзегети како ел-Табари, Ибн Аби Хатим ел-Рази, Мајбуди итн. ги навеле овие мислења. Но, други како Абу Џафар Мухамед ел-Бакир и Ибн Бар тврдат дека Ева е создадена „од ист тип“.  Во современиот период, создавањето на Ева продолжува интензивно да се дебатира. Пакистанскиот научник за Куранот, Исрар Ахмед (починал во 2010 година) сметал дека со напредокот на знаењето благодарение на современата наука, идејата за создавањето на Ева од реброто на Адам е спротивна на човечкото набљудување и разум. Тој верува дека хадисот „искривено ребро“ употребува метафора за да истакне поента во врска со психолошката природа на жените. Исрар, во развојот на животинското царство од едноклеточно суштество како амеба, гледа јасна индикација дека создавањето е создадено од првото едноклеточно суштество во кое карактеристиката на биолошкиот пол не постоела. 

Исламските традиции често користат фигури слични на библиската приказна. Сопругата на Адам најчесто се нарекува Хава, а змијата повторно се појавува заедно со паун како две животни, што му помогнало на Иблис да се лизне во живеалиштето на Адам. Amira El-Zein Islam, Arabs, and Intelligent World of the Jinn Syracuse University Press 2009  page 98-99 Многумина негирале дека Градината во која живеел Адам со својата сопруга била иста со Рајот во задгробниот живот. Адам и Ева повеќе живееле во рајски услови пред нивниот пад, додека по нивниот пад, тие требало да работат за да преживеат. За разлика од христијанската митологија, во исламската мисла, тие не само што излегле од рајот, туку испаднале од него. Хава била казнета со породување и менструација, додека Адам станал ќелав Patricia Crone Medieval Islamic Political Thought Edinburgh University Press, 11.03.2014  и змијата ги изгубила нозете.

Во врска со создавањето на Мухамед, исламот го развил верувањето во претходното постоење на Мухамед.  Ова тврди дека Бог ја создал духовната природа на Мухамед пред Бог да го создаде универзумот или Адам.  Според ова верување, Мухамед бил првиот создаден пророк, но последниот испратен до човештвото. Marion Holmes Katz The Birth of The Prophet Muhammad: Devotional Piety in Sunni Islam Routledge 2007  page 13 Кога Адам одел на небото, еднаш ја прочитал Шахадата врежана на Божјиот престол, верување потврдено од Ал-Бејхаки, кој му го припишува на Омар.  Во шиитска верзија, натписот го споменува и Али. 

 Структурата на светот 
мини|289x289пкс|Карта на светот според Закарија ел-Казвини. Светот го носат риба (Левијатан), бик (Бехемот) и ангел. M. Th. Houtsma E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Band 4 BRILL, 1993  p. 615
Традиционалистичкиот приказ за структурата на светот е длабоко вкоренет во поширокиот контекст на блискоисточната митолошка космологија.  За разлика од филозофските и некои други ставови кои произлегуваат од шпекулативната теологија (Калам), кои се согласуваат со хеленистичката космологија за разликата помеѓу понизок материјален свет и непроменлив небесен свет, традиционалистите го опишуваат и земскиот свет и небесата како составени од материјална природа.

Според тоа, небесата се протегаат во структура слична на купола над земјините површини, распоредени во хоризонтални слоеви една врз друга. На врвот се наоѓа Божјиот престол (Ал-Арш) одделен од седумте небеса подолу. Најниското небо често се поврзува со цврсто затворена вода од небесен океан. Под небесата следат седумте земји. Земјите исто така се дел од натприродниот космос и служат како постепени фази на пеколот. Површината е населена со луѓе, долните фази се живеалиште на деструктивни ветрови и џинови, проследени со сулфур од пеколот, скорпии и змии, и на крајот ѓаволите на дното.

 Ќаба 
Според исламската митологија, Бог му наредил на Адам да изгради објект (наречен Ќаба) како земен пандан на Небесната куќа, а Ибрахим (Авраам) и Исмаил (Ишмаел) подоцна ја обновиле врз нејзините оригинални темели откако била уништена во потопот на Нух (Ное).   Според други толкувања, Ибрахим и Исмаил биле првите кои ја изградиле. Додека Исмаил барал камен со кој ќе го означи аголот, се сретнал со ангелот Џибраил (Габриел). Тој му го дал Црниот Камен. Според хадисот,  се вели дека Црниот Камен бил млечно бел откако се симнал од Небото, но станал црн поради гревовите на луѓето што го допреле.   Муслиманите не го обожаваат Црниот Камен. 

Ќаба првично била замислена како симболична куќа за единствениот еднобожен Бог. Сепак, според исламската митологија, по смртта на Ибрахим, луѓето почнале да ја полнат Ќаба со „пагански идоли“. Кога Мухамед ја освоил Мека по неговото прогонство, ги отстранил идолите од Ќаба.   Внатрешноста на Ќаба денеска е празна.  Денес таа се наоѓа во џамијата во Мека како важно место за поклонение, кое сите муслимани треба да го посетат барем еднаш доколку се во можност (хаџ).  Муслиманите треба да се молат пет пати на ден свртени кон Ќаба (кибла). 

 Настани 

 Создавање - шестстепен креативен чин од Бога
 Гревопаѓање - протерување од рајот
 Потопот и ноевиот ковчег - настан на поплава. За разлика од христијанството, поплавата може да биде или глобална или локална.
 Излез - приказна за Мојсеј кој го напушта Египет, по што Бог му ја открива Таврат на библиската планина Синај
 Кијама - Денот на воскресението; фундаментален елемент на исламската есхатологија кој вклучува многу од еврејските и христијанските традиции

 Салафитска мисла 
Почнувајќи како реакција на периодот на просветителството во Европа и заканата од западниот колонијализам, салафистичкиот реформизам барал попрактичен модел за „обновување на умата “, потценувајќи ги мистичните, космичките и митолошките аспекти што му се припишуваат на Мухамед, а истовремено нагласувајќи ја социјалната и политичката улога на суната. Daniel W. Brown Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought Cambridge University Press  p. 65

Голем број на приврзаници на Муслиманското братство ги отфрлаат поголемиот дел од традиционалните исламски митолошки наративи. Саид Кутб се обидел да ја прекине врската помеѓу Хидр и Куранот, отстранувајќи го неговото рспознавање со Божјиот слуга споменат во Сура 18. Според тоа, приврзаниците на кутбистичката мисла почнале повеќе да не го перцепираат Хидр (и неговата соодветна митологија) како поврзани со исламот.  Учењата на Сулејман Ашкар не ги одобруваат многу записи за традиционалниот материјал во врска со ангелите, вклучувајќи ги и класичните научници кои ги користеле, што довело до маргинализација на исламската мисла за ангелите, вклучувајќи ги имињата и приказните во врска со нивното потекло. Stephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi Akhbar al-malik Routledge 2015  p. 13-14

 Белешки 

 Наводи 

 Надворешни врски