Дигенис Акрит

Дигенис Акрит ( )  — средновековен грчки романтичен еп кој се појавил во Византиското Царство од 12 век. Тоа е најдолгата и најпознатата од акритичните песни, византиски народни песни кои ги слават животите и подвизиите на Акритите, жителите и граничните стражари на источните анадолски провинции на царството. Акритичните песни ги претставуваат остатоците од античкиот епски циклус во Византија и, поради нивното долго усно пренесување низ целото царство, идентификувањето на прецизни наводи за историски настани може да биде само претпоставка.  Сместена за време на арапско-византиските војни, поемата ги одразува заемните односи, заедно со воените и културните судири на двата пола. Епот се состои од помеѓу 3.000 и 4.000 стихови и е составен по откривањето на неколку ракописи. Како обемен наративен текст, често се смета за единственото преживеано византиско дело кое навистина се квалификува како епска поезија.   Напишано на еден вид на народен грчки јазик, се смета за еден од неговите најрани примери, како и за почетна точка на современата грчка книжевност.   

Епот го опишува животот на истоимениот херој, Василиј, чиј епитет Дигенис Акрит („двокрвен граничен господар“) алудира на неговото мешано грчко и арапско потекло.   Текстот е поделен на две половини: првата половина, со епски тон, ги опишува животите и средбите на родителите на Василиј; неговата мајка, византиска аристократка од семејството Дука по име Ирина, и неговиот татко, арапски емир по име Мусур, кој откако ја киднапирал Ирина во еден напад, се преобратил во христијанство и се оженил со неа.   Втората половина, во поромантична атмосфера, го раскажува раното детство на Василиј, а подоцна, честопати од гледна точка на прво лице, неговите борби и херојски дела на византиските граници. Низ целиот текст се појавуваат и алузии на грчки митолошки елементи, вклучувајќи го и детството на Василиј слично на Херакле и неговата афера со амазонскиот воин Максимон.  Иако станува збор за легендарна личност, се претпоставува дека инспирацијата за херојот можеби потекнува од кападокискиот генерал и цар Роман Диоген од 11 век. 

Епот на Дигенис Акрит продолжил да се чита и пренесува и по распадот на Византија, а најновите зачувани ракописи датираат од 17 век. Ликот станал архетип на идеален средновековен херој кој се појавува во голем број народни песни популарни низ целиот грчкојазичен свет, најзначајно на Крит, Кипар и Мала Азија. Епот ќе има значително влијание врз културата на современа Грција, особено врз народната музика, уметноста и книжевноста. 

 Историја 

 Ракописи 
мини|292x292пкс|Манастирот Сумела во Трапезунт, каде што е откриен првиот ракопис во 1868 година.
Најчесто се смета дека епот за Дигенис Акрит првпат бил составен околу 12 век од н.е., градејќи врз основа на претходен материјал кој првенствено бил направен од усни извори. Постоењето на епот во ова време се споменува во Птохопродромска поема на царот Мануил I Комнин под името „Нови Акрити“.  Во текот на 19 и 20 век, вкупно шест ракописи од епот станале достапни, при што најстариот зачуван дел датира од крајот на 1200-тите - почетокот на 1300-тите.   Секој од зачуваните ракописи претставувал различна верзија на истата средновековна приказна.  Споредбените докази сугерираат дека прецизноста од збор до збор била редок случај во византискиот период и било типично копиите на литературните дела да вклучуваат одреден степен на варијација. 

 Трапезунтски ракопис (3182 реда, манастир Сумела,  )
 Ракопис од Андрос (Атина, 4778 реда, 16 век)
 Ракопис на Гротаферата (3749 реда, грчки манастир Гротаферата, 13-14 век) 
 Ракопис од Ескоријал (1867 реда, библиотека Ескоријал, 15-16 век) 
 Оксфордски ракопис (3094 реда, колеџ Линколн, завршен во 1670 година)
 Ракопис од Андрос (исто така Андрос- Солун, или Пасхалеов ракопис, завршен во 1632 година) 

Постоењето на повеќе ракописи било потврдено во 18 и 19 век, но нивната местоположба останува непозната.  Меѓу нив е и денес изгубен ракопис кој некогаш бил виден во манастирот Ксиропотам на Атос во 18 век.  Најстарите две се верзиите „Ел Ескоријал“ и „Гротаферата“, од имињата на библиотеките во кои се чуваат соодветните ракописи. Иако формата (или формите) во кои текстот е зачуван не е производ на усно составување, тој сепак задржал значителен број карактеристики на неговото усно потекло. Заедничката основа на двете верзии зачувани во ракописите на Ескоријал и Гротаферата датира од 12 век. Двата ракописи се разликуваат многу, при што верзијата на Гротаферата е подобро организирана, додека верзијата на Ескоријал е поблиску до јазикот на секојдневниот говор со неколку празнини и метрички неправилности.  Текстот на Ескоријал се чини дека е поблиску до оригиналниот состав, додека Гротаферата претставува верзија што е силно обележана со научена преработка. И двата текста даваат волшебни описи на животот на воените друштва од граничните региони на царството, додека во ликот на Диген се концентрирани легендите што се насобрале околу локалните херои. Верзијата на Ескоријал е супериорна од двете во однос на моќта и непосредноста на битките и строгоста на стилот. Епските описи на коњаниците и битките се обележани со драма, брзо темпо и живи визуелни детали. 

Постои старословенска верзија на Digenis Akritas под наслов Делата на храбрите луѓе од старо време (), кој е адаптиран од еден стих во ракописот на Гротаферата. Словенската верзија често се нарекува Девгениево дејание, но овој наслов не се наоѓа во ракописите. Содржи и директен превод и слободно прераскажување на грчката верзија во ракописот на Гротаферата. Создаден е во двојазична грчко-јужнословенска средина, веројатно во Македонија во времето на Српското Царство (14 век) или неговите наследници. Има карактеристики што укажуваат на усно-формулаичен состав. 

 Откривање и објавување 
Постоењето на епот за Дигенис Акрит останало непознато сè до втората половина на 19 век, кога биле откриени и објавени поголемиот дел од ракописите. Дотогаш, херојот - различно нарекуван Диген, Константин или Јанис (или Јован) - бил познат единствено преку песните и баладите од акритскиот циклус кои биле зачувани во усната традиција на грчкиот јазик и биле собрани и објавени приближно во исто време.   Првиот ракопис на епот бил откриен во 1868 година во манастирот Сумела во Трабзон, а првпат бил објавен во 1875 година. Наскоро по него следел ракописот од Андрос, кој бил откриен во 1878 година и објавен во 1881 година. Римирана верзија од колеџот Линколн во Оксфорд била објавена во 1880 година; Верзијата имала предност што била потпишана од нејзиниот автор, монах од Хиос по име Игнатиј Петрицес, во 1670 година. Најстариот зачуван ракопис бил пронајден во грчкиот манастир Гротаферата, во близина на Фраскати, во 1879 година, а бил објавен во 1892 година. Прозна верзија напишана од Мелетиј Властос од Хиос во 1632 година била откриена во Андрос во 1898 година и не била објавена сè до 1928 година. Нецелосната мадридска верзија, објавена во 1912 година, била откриена во библиотеката Ескоријал во Шпанија во 1904 година. 

 Преглед 

 Акритичен циклус 
мини|227x227пкс|Дигенис Акрит носи меч до убиениот змеј. Фрагмент од византиска плоча од 12 век. Музеј на античката агора, Атина.
Имињата „Дигенис“ или „Акритас“ (ретко се среќаваат заедно) долго време биле широко распространети низ целиот грчкојазичен свет, претставувајќи херои од народни песни кои биле особено популарни на Крит, Кипар и Мала Азија.  Пред откривањето на ракописите, протагонистот на епот бил познат единствено преку акритските песни; наративни народни песни или балади, обично во политички стихови, кои потекнуваат од византискиот период и одразувале епизоди и ликови поврзани со епската романса на Дигенес Акрит. Собрани првенствено од усни извори од 19 век, најдобрите од тие песни биле пронајдени на периферијата на Мала Азија, како Понт и Кипар. Во акритската традиција, воините се претставени како примери на елеганција и благородност (); тие живеат во луксузни куќи, обично на периферијата на христијанскиот свет, а понекогаш носат имиња на византиската аристократија. 

Византиските акритички песни претставувале остатоци од древна епска традиција која се смета дека претходи на самиот еп за Диген. Песните биле подложени на преобразба на усно пренесување старо до илјада години, што ја прави идентификацијата на историски настани и поединци само претпоставена. Сличностите помеѓу песните и епот веројатно се појавиле бидејќи обете црпеле инспирација од заеднички фонд на народен материјал. Оние песни што се чинат поблиски до преживеаните верзии на епот е поверојатно дека биле под влијание на него.  Акритичната сага се смета дека лабаво се потпира на четири тела од грчкиот мит; Херакле, Аргонаутите, Теба и Троја. Спојувањето на фолклорот со христијанската традиција е исто така типичен мотив во делата од акритичкиот циклус.  Некои повторувачки елементи вклучуваат подвизи на особено надарени воини или птица што зборува, која обично го носи посакуваниот крај на вознемирувачка приказна. Одлични примери на акритски песни што содржат истакнати анадолски елементи се „Песната за Армурис“, „Синот на Андроник“, „Порфирис“, „Артанскиот мост “ и други. 

Најпознатите епизоди од животот на Диген кои се појавуваат во акритичките песни го вклучуваат киднапирањето на неговата идна невеста (; „Киднапирањето на ќерката на генералот“), зградата на неговата куќа (; „Акритас изградил замок“), неговата средба со ѕверот ( ; „Змејот“) и неговата смрт (; „Харон облечен во црно“). Драматичната битка на херојот со Харон, елемент кој е истакнат во акритичките песни, не се појавува порано во епот.   Полит ја протолкувал оваа тема како симбол на борбата меѓу христијанското грчко население и неговите муслимански господари за време на турските освојувања на византиските земји. 

 Сликовитост 
Епизоди од акритскиот циклус, како и епот за Дигенис Акрит, се појавуваат на повеќе од 100 керамички чинии кои биле пронајдени на различни места, од Цариград и Солун, до Атина и Коринт; најстарите од нив датираат од 12 век. Слика на коринтски чинија го прикажува Диген како го додворува амазонот Максимо, додека фрагмент од чинија од Античката Агора во Атина го прикажува воинот со меч покрај змејот кој е убиен со пет стрели (, пенте контарија ; популарна тема во акритичките балади без пандан во епот). 35 од плочите го прикажуваат херојот како носи набран килт, познат како подеа, а 26 го прикажуваат како го убива змејот. Некои од тие иконографски елементи, како што се облеката на воинот и херојските дела, им се припишуваат и на други помалку познати акритаи од народните балади и, како такви, распознавањето на прикажаниот херој како Диген понекогаш може да биде претпоставено. Многу попрепознатлива сцена од епот за Акритас се наоѓа на релјеф од црквата „Света Катрина“ во Солун, на кој е прикажана оклопна фигура како ги кине вилиците на лав; сцена што потсетува на младоста на Диген во епот. 

 Епот 

 Историски контекст и состав 
мини|272x272пкс|Источната граница на Византија за време на арапско-византиските војни. Мајката на Василиј, Ирина, потекнувала од регионот Кападокија.
Арапско-византиските војни, судирите меѓу Византија и арапско-муслиманските калифати кои траеле од 7 век до почетокот на 11 век, го даваат историскиот контекст за византиската херојска поезија напишана на средновековен грчки јазик.  Византиските Акритаи од овој период биле воена класа одговорна за заштита на граничните региони на царската територија од надворешни непријатели и авантуристи кои дејствувале на маргините на царството. Секоја од преживеаните верзии дава увид во животот на богатите гранични стражари од овој период. Првата половина од епот ги одразува личностите и настаните од византиската историја од 9 и 10 век, вклучувајќи упатувања на аристократски семејства како династијата Дука и Кинами,  додека втората половина се смета дека е визуелно безвременска. Мала Азија се смета за место на потекло на приказната.  Врз основа на деталите за географијата и титулата, општиот поглед на светот како што е претставен во целиот текст е потврден дека датира од пред туркското присуство на полуостровот. 

Оригиналната композиција на „Диген Акритас“, судејќи според нејзините теми, вклучувајќи го и евентуалното арапско-византиско помирување, може да датира од подоцнежен период од „Песната за Армур“ (11 век), во која карактеристиките на усното епско компонирање се исто така поизразени.  Најможниот датум на неговото компонирање е 12 век, за време на оживувањето на интересот за античката грчка романса, што, пак, го родило жанрот византиска романса.  Во ова време, се смета дека имало свесен напор да се употребат класичните книжевни жанрови како предмети на имитација (мимеза), а највпечатливите оживувања биле оние на античката романса и епската поезија. Иако Византијците никогаш не престанале да го читаат Хомер, поетското компонирање во епски стил целосно се обновило во 12 век, кога Птохопродромските песни за Јован II претставуваат најраните средновековни обиди да се прослават подвизите на еден цар во хомеровски стил.  Текстот на Дигенес Акрит се чини дека е во согласност со книжевните трендови од 12 век, имајќи тематски сличности со современите романси и јазични и метрички сличности со птохопродромските поеми. 

 Приказна 
мини|232x232пкс|Диген Акритас и змејот. Византиска плоча од 12 век. Музеј на античка агора, Атина.
Делото се состои од два дела; првиот дел, „Записот на емирот“, поочигледно ги носи карактеристиките на епската поезија и ја раскажува приказната за родителите на Дигенис. Во историскиот регион Кападокија на Византија (, Романија), извесен принц Дука по име Андроник и неговата сопруга Ана, кои веќе имале пет сина, се молеле да имаат ќерка. Кога се родила нивната ќерка Ирина, гатачите претскажале дека еден ден ќе биде однесена од царството од еден арапски емир. Уште од мала возраст Ирина била сместена во палата и растела опкружена со чета стражари и дадилки. Еден ден, кога нејзиниот татко бил на експедиција, Ирина ја напуштила палатата со своите слугинки и заминала на пикник на село. Во тоа време, еден млад принц од Сирија по име Мусур, кој ја нападнал Кападокија, ја пронашол принцезата и нејзините придружници и ги однел. Кога нејзините пет браќа дознале за инцидентот, тие го напуштиле царството во потрага по својата сестра. Разочаран, емирот им се предал на браќата и ја признал својата љубов кон Ирина, ветувајќи дека ќе стане христијанин доколку им дозволат да се оженат. Мусур на крајот бил крстен и, по нивниот брак, Ирина го родила нивниот син кој се викал Василиј (, Басилиос) Дигенис Акрит. 
лево|мини|200x200пкс|1150-1159, Ерменско Кралство Киликија. Уметничко дело на сребрен сад на кое е прикажан Дигенес Акрит како свири рота за својата сопруга Евдокија. 
Вториот дел од делото започнува со развојот на младиот херој и неговите надчовечки подвизи на храброст и сила. Како момче, Дигенис заминува на лов со својот татко и, како младиот Херакле, учи како да совладува диви животни без оружје; тој убива неколку животни со голи раце, вклучувајќи лав и две мечки. Како млад човек, тој се справува со таканаречените апелати (), група бандити кои ограбуваат – понекогаш непријатели на акритите – и потоа ги победува нивните тројца водачи во една борба. Растејќи, Дигенис се заљубува и побегнува кај Евдокија (), ќерка на византиски генерал и, откако успева да ги победи своите прогонители - браќата на Евдокија и нивните војници - се жени со неа. Живеејќи со своето ново семејство на границите на царството, тој го смирува регионот ловејќи разбојници.  Неговата сила станала озлогласена низ целото царство. Самиот византиски цар го посетува Дигенис за да биде сведок на неговите достигнувања и физичка сила. Дигенис раскажува во прво лице за своите претходни авантури, вклучувајќи и еден случај каде што ја спасил својата невеста од змеј. Во неговиот дуел со неверојатно силниот амазонски воин Максимо, Дигенис го победува својот противник, но таа на крајот го наведува да се вклучи во вонбрачна врска со неа. Откако ги победил сите свои непријатели и донел мир на границите, Дигенис гради луксузен дворец покрај Еуфрат каде што мирно ги завршува своите денови. 

 Традиции 
мини|220x220пкс|„Карпата на Грците“ која била фрлена во Пафос од страна на Дигенис, според кипарскиот фолклор.
Историски гледано, островот Кипар ѝ служел на Византија како упориште за време на исламската експанзија и имал клучна улога како граница помеѓу христијанската и исламската култура. Географската местоположба на островот го претворила во важен центар за производство и ревизија на византиски херојски песни.  Кипарските херојски народни песни имале значително влијание врз зачувувањето на византиската култура на островот со текот на времето и денес претставуваат вреден доказ за научниците за подобро разбирање на византиското општество и народните верувања.  Дигенис, чија сила честопати била издигната до натприроден статус, бил признат во местните кипарски и критски традиции како заштитник на островите;  легендата кажува дека тој Диген го зграпчил планинскиот венец Пентадактилос северно од Никозија, скокајќи кон Анадолија, а потоа и кон Крит во потрага по сараценските напаѓачи.  Се вели дека врвот на планинскиот венец Пентадактилос („Пет прста“) го претставува отпечатокот на раката на Дигенис, додека се вели дека неговиот отпечаток е видлив на планината Псилоритис на Крит.  Според друга легенда, Дигенис еднаш фрлил голем камен преку Кипар за да ги држи подалеку напаѓачките сараценски бродови. Каменот, кој бил фрлен од планините Тродос, паднал во Пафос, на местото каде што се родила Афродита, кое до ден-денес е познато како Петра Ту Ромиу („Карпата на Грците“).

 Форма 

 Јазик 
Текстот на „Дигенис Акрит“ е еден од најраните примери на византиската народна книжевност и генерално се смета за почетна точка на современата грчка литература. Напишан е на народна форма на средновековен грчки јазик, која е попозната на современите говорници, во споредба со поконзервативниот јазик на византиските црковни книжевници и хроничари.   Текстот вклучува многу карактеристики што се во согласност со развојот на демотскиот грчки јазик и се карактеристични за народниот говор, вклучувајќи елизија, афереза, красис и синизезис.  Од општ впечаток, текстот изгледа како да е со современа синтакса, додека пак неговата морфологија останува доста традиционална, со современи варијации забележани главно во глаголските завршетоци. 

 Стил 
„Дигенис Акрит“ епретставува епска поема, иако не е во чист епско-херојски стил. Хибрид од усна епска и книжевна романса,  се состои од два дела; првиот е епски по тон, додека вториот има атмосфера на романса.  Тоа е обемен наративен текст составен во петнаесетсложни празни стихови, денес стандарден метар на грчката поезија, сега со претежно јамбичен ритам.  Поемата не отстапува од стандардниот политички стих на популарната византиска книжевност и ретко се римува. Секој стих има свој карактер и секој хемистих е внимателно избалансиран. 

Подолу е даден извадок од преводот на ракописот на Ескоријал, редови 32–55, од Е.М. Џефрис (стр. 240–3):
РедОригиналПревод[32]Εὐθὺς ἐκαβαλίκευσαν, 'ς τὸν κάμπον κατεβαίνουν.Тие веднаш се качија на коњи и стигнаа на бојното поле.[33]  Ὡς δράκοντες ἐσύριζαν καὶ ὡς λέοντες ἐβρυχοῦνταШиштеа како змејови, рикаа како лавови,[34]καὶ ὡς ἀετοί ἐπέτουντα, καὶ ἐσμίξασιν οἱ δύο·се вивнаа како орли, а двајцата се судрија.[35]καὶ τότε νὰ ἰδῆς πόλεμον καλῶν παλληκαρίων.И потоа можеше да се види борба меѓу храбри млади луѓе.[36]Καὶ ἀπὸ τῆς μάχης τῆς πολλῆς κροῦσιν δι|ασυντόμως·Во жештината на битката тие постојано удираа,[37]καὶ απὸ τὸν κτύπον τὸν πολὺν καὶ ἀπὸ τὸ δὸς καὶ λάβεи од големиот судир и пресекот и ударот[38]οἱ κάμποι φόβον εἴχασιν καὶ τὰ βουνιὰ ἀηδονοῦσαν,рамнините се исплашија, а планините повторно одекнаа,[39]τὰ δένδρη ἐξεριζὠνουντα καὶ ὁ ἥλιος ἐσκοτίσθη.дрвјата беа искорнати, а сонцето се затемни.[40]Tὸ αἷμαν ἐκατέρεεν εἰς τὰ σκαλόλουρά τωνКрв течеше по нивните коњски оклопи[41]καὶ ὁ ἵδρος τους ἐξέβαινεν ἀπάνω ἀπ' τὰ λουρίκια.и потта им течеше по нивните оклопи.[42]Ἦτον <καὶ> γὰρ τοῦ Κωνσταντῆ γοργότερος ὁ μαῦρος,Црниот коњ на Константин беше побрз,[43]καὶ θαυμαστὸς νεώτερος ἦτον ὁ καβελάρης·а неговиот јавач беше прекрасен млад човек.[44]κατέβηκε εἰς τὸν αμιρὰν καὶ κρούει του ραβδέαТој се нафрли на емирот и го удри со стапот.[45]καὶ τότε ἐχέρισε ὁ ἀμιρὰς νὰ τρέμη καὶ νὰ φεύγη.и тогаш емирот почна да трепери и да бега.[46]  Σαρακηνὸς ἐλάλησεν τὸν ἀμιρὰν τῆς γλώσσης:Еден сарацен му се обратил на емирот на својот мајчин јазик:[47]«Πιάσε, μούλε, τὸν ἄγουρον, ταχέως νὰ τὸν νικήσης,„Зграпчи го младичот, господару мој, и зграби брза победа,“[48]μὴ εἰς σύντομόν του γύρισμα πάρη τὴν κεφαλὴν σου·за да не ти ја откине главата со своето ненадејно свртување.[49]αὑτὸς καλὰ σ' ἐσέβηκεν, τώρα νὰ σὲ γκρεμνίση.Тој те нападна одлично, а сега може да те доврши.[50]Ἐγώ, μούλε, οὐ τὸ ἐγνοιάζομαι νὰ τὸν καταπονέσης,Не мислам, господине мој, дека ќе му нанесете многу штета,[51]ἀλλὰ μὴ τὸ καυχάσεται ὅτι ἔτρεψεν φουσάτα.»но не дозволувајте да се фали дека ја поразил војската.“[52]  Καὶ ὁ αμιρὰς ὡς τὸ ἤκουσεν, μακρέα τὸν ἀποξέβην,Кога емирот го слушна ова, се оддалечи малку од младичот,[53]ἔριψεν τὸ κοντάριν του καὶ δάκτυλόν τοῦ δείχνειго фрли копјето и му го покажа прстот,[54]καὶ μετὰ τοῦ δακτύλου του τοιοῦτον λόγον λέγει:и со овој гест ги изговори овие зборови:[55]«Ζῆς, νὰ χαίρεσαι, νεώτερε, ἐδικόν σου ἔν' τὸ νίκος.»„Да живееш и да се радуваш, младичу, победата е твоја.“

 Наследство 
Приказната за Дигенис Акрит оставила расфрлани знаци на влијание надвор од византискиот свет, вклучително и во арапската и словенската книжевност, но нејзиното поголемо влијание било во современата грчка култура. Протагонистот, познат едноставно како „Дигенис“ или „Акрит“, станал архетип на идеалниот средновековен грчки херој;  ликот често се појавува во традиционалните грчки народни песни, често е претставен во уметноста и најчесто се употребува во современата книжевност како симбол на средновековниот хеленизам и византискиот хероизам.  Приказната за Дигенис продолжила да се чита и ужива во подоцнежните векови, бидејќи текстот преживеал во различни верзии што датираат дури од 17 век. Епската приказна за Дигенис во многу аспекти одговара на циклусот на многу пократки акритични песни, особено од Анадолија, Кипар и Крит, од кои некои преживеале до денес. Во подоцнежната традиција, Дигенис е на крајот поразен само од Смртта во ликот на Танат / Харон, кој наводно веќе се борел со Херакле, по жестока борба на „мермерните гумна“.  Приказната за Дигенис Акрит, лично поразен од Смртта, била искористена како основа за руска билина (народна балада) за Аника Воинот. Эолова арфа: Антология баллады, Москва, "Высшая школа", 1989, , page 625

 Белешки 

 Наводи 

 Дополнително читање 
 Василиев, Историја на Византиската империја - Македонската епоха (867-1081) Вклучува опширна дискусија за Дигенис Акрит
 Хеселинг, DC Le roman de Digenis Akritas d'après le manuscrit de Madrid, 1911–1912, 537 стр.
  Бартикјан, Храч . "Заметки o Византийскoм эпоce o Дигeнce Акпите." Византийский временник, т. 25, 1964 година.
 Легранд, Емили. Recueil de chansons populaires Grecques, Париз, 1904, 23 стр.

Категорија:Грчка книжевност
Категорија:Статии со текст на грчки
Категорија:Византиска книжевност