Латенска култура

Латенската култура — европска култура од Железното време. Развиена и процветана во текот на доцнето железното време (од околу 450 година пр. н. е. до Римско освојување во 1 век пр. н. е.), наследувајќи ја раната железна епоха на халштатската култура, без културен прекин, под значително средиземноморско влијание од Грците во предримската Галија, Етрурците, и културата голасека,Venceslas Kruta, La grande storia dei Celti. La nascita, l'affermazione, la decadenza, (Newton & Compton), Roma, 2003  , a translation of Les Celtes, histoire et dictionnaire. Des origines à la romanisation et au christianisme, Robert Laffont, Paris, 2000, without the dictionary но чиј уметнички стил сепак не зависел од оние средиземноровски влијанија.

Територијалниот опсег на латенската култура одговарал на она што сега се Франција, Белгија, Швајцарија, Австрија, Англија, Јужна Германија, Чешка, Северна Италија и Централна Италија, Словенија, Унгарија и Лихтенштајн, како и соседните делови на Холандија Словачка, Трансилванија (западна Романија) и Транскарпатија (западна Украина). Келтиберите од западна Иберија споделиле многу аспекти на културата, иако не генерално уметничкиот стил. На север се проширило современото предримско железно доба на Северна Европа, вклучувајќи ја Јасторфовата култура во Северна Германија и Данска и сè до Галатија во Мала Азија (денес Турција).

Во центарот на античка Галија, културата станала многу распространета и опфатила широк спектар на локални разлики. Често се разликувала од претходните и соседните култури, главно по стилот на латенската култура на келтската уметност, кој се карактеризирал со заоблени „виорни“ украси, особено со метална работа.

Именуван бил по местото Латен на северната страна на Нешателското Езеро во Швајцарија, каде огромен број  предмети биле депонирани во езерото, како што било откриено по падот на нивото на водата во 1857 година (поради корекција на водата во Јура).

Според популарното размислување, Латен ја опишува културата и уметноста на античките Келти, термин кој е цврсто вкоренет во популарното разбирање, но се смета за контроверзен од модерната стипендија.
врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Celts_in_Europe.png|мини|261x261пкс|Селтик експанзија во Европа и Анадолија:     
Пространи контакти преку трговија се препознаваат во туѓи предмети депонирани во елитни погребувања; стилските влијанија врз материјалната латенска култура може да се забележат во етрурски, италични, грчки, дакиски и скитски извори. Грчката керамика и анализата со податоци што се користат со научни техники како што се дендрохронологијата и термолуминисценцијата помагаат да се утврдат временски периоди за апсолутна хронологија на некои локации во Латен.

Латенската историја првично била поделена на „рани“, „средни“ и „доцни“ фази врз основа на типологијата на металните наоди (Ото Тишлер 1885 г.), при што римската окупација во голема мера ја нарушила културата, иако многу елементи останале во гало-римската и романо-британската култура. Широкото културно единство не било паралелно со сеопфатни општествено-политички обединувачки структури и се дебатирало до кој степен материјалната култура можела да биде лингвистички поврзана. Историјата на уметноста на латенската култура има различни системи на периодизација.

Археолошкиот период сега е претежно поделен на четири потпериоди, по Пол Рајнеке.
Тишлер (1885) Рајнеке (1902) Датум Латен I Латен А 450–380 пр.н.е Латен I Латен Б 380–250 пр.н.е Латен II Латен Ц 250–150 пр.н.е Латен III Латен Д 150–1 пр.н.е

 Историја 
мини|246x246пкс| Агриски шлем, Франција
Претходната завршна фаза на халштатската култура, ХаД, ок. 650 – 450 пр.н.е., исто така, била широко распространета низ Централна Европа, а транзицијата на оваа област била постепена, главно откриена преку елитни артефакти во латенскиот стил, кои првпат се појавиле на западниот раб на стариот регион Халштат.

Иако не постои договор за точната област во која за прв пат се развила латенската култура, постои широк консензус дека центарот на културата се наоѓал на северозападните рабови на халштатската култура, северно од Алпите, во регионот помеѓу на запад долините на Марна и Мозел, и делот од Рајнската област во близина. На исток, западниот крај на старата област на јадрото на Халштат во модерна Баварија, Чешката Република, Австрија и Швајцарија формирале посебна „провинција во источен стил“ во почетокот на Латен, спојувајќи се со западната област во Алзас. Во 1994 година, во Глауберг во Хесен, североисточно од Франкфурт на Мајна, бил ископан прототипски ансамбл на елитни гробници од почетокот на 5 век пр.н.е., во регион кој порано се сметал за периферен на латенската сфера.Mystery of the Celts  Затоа, самата локација во Латен била во близина на јужниот раб на оригиналната област на „јадрото“ (како што е случај и со локацијата Халштат за неговото јадро).

Воспоставувањето на грчка колонија, набрзо многу успешна, во Масалија (модерен Марсеј) на медитеранскиот брег на Франција довел до голема трговија со областите Халштат до системите на реките Рона и Соња, а раните елитни погребувања во Латен, како гробот Викс во Бургундија, содржат увезени луксузни стоки заедно со артифакти. Повеќето региони веројатно биле контролирани од племенски поглавари кои живееле во тврдини на врвот на ридовите, а најголемиот дел од населението живеело во мали села или фарми во селата.

До 500 пр.н.е., Етрурците се прошириле на граничните Келти во северна Италија, а трговијата преку Алпите почнала да ја подобрува трговијата со Грците, а рутата на Рона опаднала. Областите во подем ја опфаќале средната Рајна, со големи наоѓалишта на железна руда, регионите Марна и Шампања, а исто така и Бохемија, иако тука трговијата со медитеранската област била помалку важна. Трговските врски и богатството без сомнение одиграле улога во потеклото на латенскиот стил, иако за тоа колку голем дел останува многу дискутиран; специфичните мотиви од медитеранот се забележливи, но новиот стил не зависел од нив.

Бери Канлиф ја опишал локализацијата на латенската култура во текот на 5 век пр.н.е., кога се појавиле „две зони на моќ и иновација: зона Марна-Мозел на запад со трговски врски до долината По преку централните алпски премини и културата Голасека, и боемска зона на исток со посебни врски на алпинистичката и венапинска култура на запад“.
мини|Мечеви и шлемови од Халеин, Австрија
Од нивната татковина, латенската култура се проширила во 4 век пр.н.е. во поголемиот дел на модерна Франција, Германија и Централна Европа, а пошироко до Хиспанија, северна и централна Италија, Балканот, па дури и до Мала Азија, во текот на неколку големи миграции. Артифактите во латенскиот стил се појавиле во Британија во исто време, и во Ирска малку подоцна. Стилот на уметноста „Исулар Латен“, е малку поинаков и артифактите првично се наоѓале само на некои делови на островите, но не на сите. Миграциските движења изгледале во најдобар случај само делумно одговорни за дифузијата на латенската култура таму, а можеби и во другите делови на Европа.

До ок. 400 пр.н.е., доказите за медитеранската трговија се ретки; тоа е веројатно поради тоа што растечките келтски популации почнале да мигрираат на југ и на запад, доаѓајќи во насилен конфликт со воспоставените популации, меѓу кои Етрурците и Римјаните. Населениот живот во поголемиот дел од латенските татковини, исто така, изгледа дека станал многу понестабилен и склон кон војни. Во околу 387 г. пр.н.е., Келтите под Брен ги поразиле Римјаните, а потоа го ограбиле Рим, поставувајќи се себеси како најистакнатите закани за римската татковина, статус што ќе го задржат преку серија римско-галски војни до конечното освојување на Галија од страна на Јулиј Цезар во 58–50 пр.н.е. Римјаните ги спречиле Келтите да стигнат многу далеку јужно од Рим, но од другата страна на Јадранското Море групи поминале низ Балканот за да стигнат до Грција, каде Делфи бил нападнат и ограбен во 279 г. пр.н.е., и Азија, каде што Галатија била основана како келтска област на Анадолија. Во тоа време, латенскиот стил се проширил на Британските Острови, иако очигледно без никакви значајни движења во населението.
мини|Реконструкција на опсадата на Аварикум, Франција, 52 пр.н.е
По ок. 275 година пр.н.е., римската експанзија во Латенската област започнала со освојувањето наКисалпска Галија. Освојувањето на Кисалпска Галија следело во 121 година пр.н.е. и било комплетирано со Галските војни од 50-тите пр.н.е. Галската култура брзо се асимилирала со римската култура, предизвикувајќи ја хибридната гало-римска култура од доцната антика.

 Етнологија 
Носители на латенската култура биле луѓето познати како Келти или Гали кај античките етнографи. Античката келтска култура немала своја пишана литература, но има ретки примери на епиграфија со грчка или латинска азбука што дозволува мала реконструкција на континенталниот келт.

Тековното знаење за оваа културна област било изведено од три извори кои опфаќале археолошки докази, грчки и латински книжевни записи и етнографски докази кои укажувале на некои латенски уметнички и културни опстаноци во традиционално келтските региони на далечна западна Европа. Некои од општествата кои биле археолошки идентификувани со латенската материјална култура биле идентификувани од грчките и римските автори од 5 век наваму како Келтои („Келти“) и Гали („Гали“). Херодот (IV.49) правилно го поставил Келтои на изворот на Истер/Дунав, во срцето на латенската материјална култура: „Истер тече низ Европа, издигнувајќи се во земјата на Келтите“.
мини|195x195пкс| Бронзена кочија од Роаси, Франција
Тешко е да се процени дали употребата на класични извори значела дека целата латенска култура можела да му се припише на обединет келтски народ; археолозите постојано утврдуваеле дека јазикот, материјалната култура и политичката припадност не мора да одат паралелно. Фреј (2004 година) забележува дека во 5 век, „обичаите за погребување во келтскиот свет не биле униформни; напротив, локализираните групи имале свои верувања, што, како последица на тоа, исто така довело до различни уметнички изрази“.

 Материјална култура 
Латенската металната обработка во бронза, железо и злато, која технолошки се развивала надвор од халштатовата култура, стилски се карактеризира со впишани и инкрустирани сложени спирали и преплет, на фини бронзени садови, шлемови и штитови, коњски украси и елитен накит, особено прстените на вратот наречени еклае торк. Се карактеризирале со елегантни, украсени криволиниски животински и растителни форми, поврзани со халштатските традиции на геометриски шаблони.

Раниот стил на латенската уметност и култура главно се одликувал со статична, геометриска декорација, додека преминот кон развиениот стил претставувал промена кон формите засновани на движење, како трискелите. Некои подмножества во Развиениот стил содржат поспецифични трендови на дизајнирање, како што е рекурентниот серпентин свиток на Валдагешајм стил.

Првенствено, луѓето од Латен живееле во отворени населби во кои доминирале тврдините на ридовите на поглаварите. Развојот на градовите - опида - се појавил во културата на средината на Латен. Латенските живеалишта биле изградени од столари наместо од ѕидари. Латенските народи копале и ритуални окна, во кои се лееле заветни приноси, па дури и човечки жртви. Изгледало дека отсечените глави имале голема моќ и често биле претставени во резби. Погребните места вклучувале оружје, колички и елитни и покуќнина, што предизвикало силен континуитет со задгробниот живот.

Елаборираните погребувања објаснуваат и широка мрежа на трговија. Во Викс, Франција, една елитна жена од 6 век пр.н.е. била погребана со многу голема бронзена „мешалка за вино“ направена во Грција. Извозот од латенските културни области во медитеранските култури опфаќал сол, калај, бакар, килибар, волна, кожа, крзна и злато. Артифакти типични за латенската култура, исто така, биле пронајдени во залутани наоди како Скандинавија, Северна Германија, Полска и на Балканот. Затоа, вообичаено е да се зборува и за „Латенскиот период“ во контекст на тие региони, иако тие не биле дел од вистинската латенска култура, туку поврзани со нејзината основна област преку трговија.

 Наоѓалиште 
мини|185x185пкс| Реконструкција на еден од мостовите на локацијата Латен
Локацијата од латенското археолошко наоѓалиште се наоѓа на северниот брег на Нешателското Езеро, Швајцарија, каде што малата река Тиле, која се поврзува со друго езеро, влегува во Нешателското Езеро. Во 1857 година, продолжената суша ги намалила водите на езерото за околу 2 метри. На најсеверниот врв на езерото, помеѓу реката и точка јужно од селото Епагние, Хансли Коп, барајќи антиквитети за полковникот Фредерик Шваб, открил неколку редови дрвени купишта кои сепак достигнувале околу 50 см во водата. Од нив, Коп собрал околу четириесет железни мечеви.
лево|мини|215x215пкс| Езерски наноси во Латен
Швајцарскиот археолог Фердинанд Келер ги објавил своите пронајдоци во 1868 година во неговиот влијателен прв извештај за швајцарските наколни живеалишта (Пфалбауберихт). Во 1863 година, ги протолкувал остатоците како келтско село изградено на купови. Едуард Десор, геолог од Нојшател, набргу потоа почнал со ископувања на брегот на езерото. Тој го протолкувал местото како оклоп, подигнат на платформи на купови над езерото и подоцна уништен од непријателската акција. Друго толкување кое го објаснило присуството на мечеви од леано железо кои не биле наострени, било место за ритуални таложења.

Со првото систематско спуштање на швајцарските езера од 1868 до 1883 година, локацијата се исушила. Во 1880 година, Емил Вуга, учител од Марин-Епагние, ги открил дрвените остатоци од два моста (наречени „Понт Дезор“ и „Понт Вуга“) првично над 100 метри долго, што ја преминале малата река Тиле (денес природен резерват) и остатоците од пет куќи на брегот. По завршувањето на Вуга, Ф. Борел, куратор на музејот Марин, исто така започнал со ископување. Во 1885 година кантонот побарал од Социете д‘Хисторие на Нојшател да ги продолжи ископувањата, чии резултати биле објавени од страна на Вуга истата година.

Вкупно над 2500 предмети, главно направени од метал, биле ископани во Латен. Најмногу имало оружја, 166 мечеви (повеќето без траги на абење), 270 копчиња и 22 газди на штитот, заедно со 385 брошеви, алатки и делови од коли. Биле пронајдени и голем број на човечки и животински коски. Локалитетот се користел од III век, со врв на активност околу 200 година пр.н.е. и напуштање околу 60 пр.н.е. Интерпретациите на локалитетот се различни. Некои научници сметаат дека мостот бил уништен поради висока вода, а други луѓе го сметаат за место каде се жртвувале луѓе по успешна битка (речиси и да нема женски украси).

Изложбата по повод 150-годишнината од откривањето на локацијата Латен била отворена во 2007 година во Музејот Шваб во Биел/Биен, Швајцарија, потоа Цирих во 2008 година и Мон Боври во Бургундија во 2009 година.

 Локалитети 
мини|251x251пкс| Манчинг опидум, Германија, главна порта
мини|251x251пкс| Распределба на збогатена опида
 Галерија 

 Артифакти 
мини|266x266пкс| Деталите на Батерскиот штит, Британија, ок. 350–50 пр.н.е
Некои извонредни латенски артифакти се:

 Глава Мшечке Жехровице, камена глава од модерна Чешка
 Скулптура на воин во природна големина што стоела над погребите на Глауберг
 Пронајден погреб на кочија во Ла Горж Меилет (Ст-Гермаин-ен-Лаје: Музеј на национални антиквитети)
 Басе Јутц Флагонс 5 век
 Агриски шлем, со златна обвивка, ок. 350
 Погреб на кочии Валдалгесхајм, Бад Кројзнах, Германија, доцниот 4 век пр.н.е, Рајнишес Ландесмусеум Бон; „Валдалгесхајм фаза/стил“ на уметноста го зема своето име од накитот пронајден овде.
 Златен и бронзен модел на дабово дрво (3 век пр.н.е) пронајден во опидум Манчинг.
 Скулптури од Роквепертусе, светилиште на југот на Франција
 Сребрениот котел Гундеструп (2 или 1 век пр.н.е), пронајден ритуално скршен во тресет во близина на Гундеструп, Данска, но веројатно направен во близина на Црното Море, можеби во Тракија. (Национален музеј на Данска, Копенхаген)
 Батерси штит (350–50 пр.н.е), пронајден во Лондон во Темза, изработен од бронза со црвен емајл. (Британски музеј, Лондон)
 Шлем Ватерло, 150–50 пр.н.е, Темза
 „Витам штит“ (IV век пр.н.е). (Британски музеј, Лондон)
 Торс Пони-капа и Хорнс, од Шкотска
 Богатство Кордоба
 Туро камен во Голвеј и камен Киликлугин во Каван Ирска
 Голем торк од Снетишам, 100–75 пр.н.е, злато, најразработениот британски стил на торк
 Мејрик шлем, римска форма на шлем по освојувањето, со латенска декорација
 Норичен челик

 Генетика 
мини|282x282пкс| Погреб на кочија во Сом-Бион, Франција
Генетска студија објавена во ПЛОС Ван во декември 2018 година испитувала 45 лица закопани во латенската некрополата во Урвил-Наквил, Франција. Луѓето закопани таму биле идентификувани како Гали.Митохондриската ДНК на испитуваните лица примарно припаѓала на хаплотипови на H и U. Утврдено било дека тие носеле голема количина степски предци и дека биле тесно поврзани со народите од претходната Култура на ѕвонести пехари, што укажува на генетски континуитет помеѓу бронзеното доба и железното време на Франција. Откриен бил значителен проток на гени со Велика Британија и Иберија. Резултатите од студијата делумно ја поддржале идејата дека Французите главно потекнуваат од Галите.

Генетска студија објавена во Весник за археолошка наука во октомври 2019 година испитувал 43 мајчини и 17 татковски лоза за латенската некропола во Урвил-Наквил, Франција и 27 мајчини и 19 татковски лоза за тумулот Латен на Гурги Ле Ноисат во близина на модерен Париз, Франција. Испитаните поединци покажале силна генетска сличност со народите од претходната Јамната култура, културата на врвчеста керамка и Културата на ѕвонести пехари. Тие носеле разновиден сет на мајчински лоза поврзани со степско потекло. Од друга страна, татковските лози се карактеризирале со „впечатлива хомогеност“, кои целосно припаѓаат на хаплогрупата R и R1b, и двете се поврзани со степско потекло.. "[A] striking homogeneity of the Y-chromosome lineages could be observed, all of them corresponding either to R* or R1b (M343) haplogroups... [W]e consistently found in our Iron Age samples R*/R1b paternal lineages that are linked to the massive migration from the steppes and dated to the Late Neolithic-to-Bronze Age transition (Haak et al., 2015). This migration was responsible for an impressive genetic turnover in the European populations, with Neolithic haplogroups being replaced by new paternal (R1a and R1b) lineages originating from the eastern regions..." Доказите покажуваат дека Галите од латенската култура биле патрилинески и патрилокални, во согласност со археолошките и литературните докази.

Генетска студија објавена во Зборникот на Националната академија на науките на Соединетите Американски Држави во јуни 2020 година испитувала остатоци на 25 лица кои се припишувале на латенската култура. Деветте примери на извлечена поединечна Y-ДНК биле утврдени дека припаѓаат или на парагрупите или на поткладите на хаплогрупите Р1б1а1а2 (Р-М269; три примери), Р1б1а1а2а1а2ц1а1а1а1а1 (Р-М222), Р1б1 (Р-Л217 Рб), (И-М253), Е1б1б (Е-М215) или други, неодредени, потклади на хаплогрупата R. Извлечените 25 примероци на мтДНК биле утврдени дека припаѓаат на различни потклади на хаплогрупата H, HV, U, K, J, V и W. Испитуваните поединци од културата Халштат и латенската култура биле генетски високо хомогени и покажаа континуитет со претходната Култура на ѕвонести пехари. Носеле околу 50% потекло поврзани со степски.

Генетска студија објавена во ајСајанс во април 2022 година испитала 49 геноми од 27 локации во бронзеното и железното време во Франција. Студијата открила докази за силен генетски континуитет помеѓу двата периода, особено во јужна Франција. Примероците од северна и јужна Франција биле многу хомогени, при што северните примероци прикажале врски со современите примероци од Велика Британија и Шведска, а јужните примероци прикажале врски со Келтиберијците. Северните француски примероци се разликувале од јужните по покачени нивоа на потекло поврзани со степски. Р1б била далеку најдоминантната татковска лоза, додека Х била најчестата мајчинска лоза. Примероците од железното време наликувале на оние на современите популации на Франција, Велика Британија и Шпанија. Доказите покажуваат дека Галите од латенската култура во голема мера еволуирале од локалните популации од бронзеното време.

 Галерија 

 Белешки 

 Наводи 




 Garrow, Duncan (ed), Rethinking Celtic Art, 2008, Oxbow Books, , 9781842173183, google books
 Green, Miranda, Celtic Art, Reading the Messages, 1996, The Everyman Art Library, 
 Laing, Lloyd and Jenifer. Art of the Celts, Thames and Hudson, London 1992 
 McIntosh, Jane, Handbook to Life in Prehistoric Europe, 2009, Oxford University Press (USA), 
 Megaw, Ruth and Vincent (2001). Celtic Art. 

 Литература 

 Канлиф, Бери. Античките Келти . Оксфорд: Oxford University Press. 1997 година
 Колис, Џон. Келтите: Потекло, митови, изум. Лондон: Темпус, 2003 година.
 Крута, Венцеслас, La grande storia dei Celti. La nascita, l'affermazione, la decadenza, Њутн и Комптон, Рома, 2003 година (492 стр. - превод на Les Celtes, histoire et dictionnaire. Des origines à la romanisation et au christianisme, Роберт Лафонт, Париз, 2000 година, без речникот)
 Џејмс, Сајмон. Атлантските Келти. Лондон: British Museum Press, 1999 година.
 Џејмс, Сајмон и Ригби, Валери. Британија и келтското железно време . Лондон: British Museum Press, 1997 година.
 Reginelli Servais Gianna и Béat Arnold, La Tène, un site, un mythe, Hauterive : Laténium - Parc et musée d'archéologie de Neuchâtel, 2007, Cahiers d'archéologie romande de la Bibliothèque historique vaudoise, 3 тома,

 Надворешни врски 

 Чарлс Бергенгрен, Институт за уметност во Кливленд, 1999: илустрации на артефакти од Ла Тене
 Les Premieres Villes de l'Ouest - Изложба за градовите и градовите од периодот Ла Тене
 Археолошки локалитети Ла Тене во Романија  Archived  

Категорија:Латенска култура
Категорија:Европа во железното време