Златна капа

Авантоновиот златен конус, нецелосен, пронајден во Авантон во близина на Поатје во 1844 година, ок.1400 пр. н.е.
 Шиферштатовата златна капа, пронајдена во 1835 година во Шиферштат во близина на Шпајер, ок.1400–1300 пр. н.е.
 Езелсдорф-Буховиот златен конус, пронајден во близина на Езелсдорф во близина на Нирнберг во 1953 година, ок.1000–900 пр. н.е; највисокиот познат примерок со висина од 90 см.
 Берлинската златна капа, пронајдена веројатно во Швабија или Швајцарија, купена од Берлинскиот музеј за праисторија и рана историја, Берлин, во 1996 година, ок.1000–800 пр. н.е.

Археолошките контексти на конусите не се целосно јасни; за берлинскиот примерок, контекстот е целосно непознат. Најмалку два од познатите примери (Берлин и Шиферштат) се чини дека биле намерно и внимателно закопани во антиката.

Иако ниедно не може точно да се датира, нивната технологија сугерира дека најверојатно биле направени меѓу 1400-800 г. пр. н.е.

 Галерија 

 Културен контекст 
Капите се поврзани со културата на тумулите од бронзеното време и културата на Урнфилд. Нивните блиски сличности во симболиката и техниките на производство се сведоштво за кохерентна култура од бронзеното време на широка територија во западна и централна Европа. Споредлива златна наметка била пронајдена во Молд, Флинтшир, во северниот дел на Велс, која била направена малку порано.

Се претпоставува дека златните капи од Шиферштадовиот тип во облик на конус се поврзани со голем број споредливи златни капи и златни листови во облик на круна од Ирска (Комерфордова круна, пронајдена во 1692 и оттогаш изгубена) и атлантскиот брег на Шпанија (круни од златни листови, како Акстроки и Ајро) како и разни златни чинии, садови, орнаменти и дијадеми (како Велемската дијадема од Унгарија) од цела централна и северна Европа. Според Спербер (2003 година), конусните златни капи од Шиферштадовиот тип веројатно водат потекло од контакт со културите од атлантското бронзено време.

 Функција 
Се претпоставува дека златните капи служеле како религиозни обележја за божествата или свештениците на сончевиот култ кој тогаш бил широко распространет во Централна Европа. Нивната употреба како покривка за глава е многу веројатна поради фактот дека трите од четирите примероци имаат проширување како капа на дното на конусот и нивните отвори се овални (не тркалезни), со дијаметри и форми приближно еднакви на оние на човечкиот череп. Фигуралниот приказ на објект кој личи на конусна капа на камена плоча на гробот на кралот во Кивик, Јужна Шведска, силно ја поддржувал нивната поврзаност со религијата и култот, како и фактот дека познатите примери се чини дека биле внимателно депонирани (закопани).

Обидите да се дешифрира украсот на златните капи укажуваат на тоа дека нивната култна улога е придружена или дополнета со нивната употреба како сложени календарски уреди. Дали тие навистина биле користени за тие цели или можеби само го презентирале основното астрономско знаење, останува непознато.

 Календари 
лево|мини|285x285пкс| Берлинска златна капа
Златните конуси се прекриени со ленти од орнаменти по целата површина. Орнаментите - главно дискови и концентрични кругови, понекогаш тркала - биле удирани со печати, ролни или чешли. Постарите примери (Авантон, Шиферштад), демонстрираат поограничен опсег на украси од оние по нив.

Веројатно украсите на сите познати златни капи претставуваат систематски секвенци во однос на бројот и видовите на украси по лента.

Детално истражување на примерот од Берлин, кое е целосно зачувано, укажувало на тоа дека симболите веројатно претставуваат месечев календар. Објектот можеби дозволувал одредување датуми или периоди и во месечевиот и во сончевиот календар.

Бидејќи точното познавање на сончевата година било од посебен интерес за одредување на религиозно важни настани како летната и зимската краткоденица, доколку астрономското знаење било прикажано на Златните капи, тоа ќе било од голема вредност за општеството од бронзеното време. Дали шапките навистина биле користени за дасе одредат такви датуми или дали тие воопшто имаат такво знаење, останува непознато.

Функциите претпоставени досега овозможуваат броење на временски единици до 57 месечеви месеци. Едноставно множење на таквите вредности исто така може да дозволи пресметување на подолги периоди, на пр. Метонови циклуси.

Секој симбол, или секој прстен на симбол, можеби означува еден ден. Освен украсните ленти кои вклучуваат различен број прстени, можеби има и посебни симболи и зони во интеркаларни области, кои веројатно се додавале или одземале од односните периоди.

Системот на оваа математичка функција вклучен во уметничката орнаментика досега не е целосно дешифриран, но бил направен обид за шематско проучување на Берлинската златна капа и периодите што може да ги разграничи.

Во принцип, според оваа теорија, почнувајќи со зона , збир се постигнува со собирање на релевантен соседен број на соседни делови:  ...  . За да се постигне еквивалентната месечева или сончева вредност, од почетната сума треба да се одземе збирот на симболите од интеркаларната зона(и) во преброената област.
лево|мини|218x218пкс| Берлинска златна капа, детали
мини| Теоријата на календарот.
Илустрацијата ја прикажува соларниот приказ лево и месечевиот на десната страна. Црвените или сините полиња во зоните 5, 7, 16 и 17 се интеркаларни зони.

Вредностите во поединечните полиња се постигнуваат со множење на бројот на симболи по зона со бројот на прстени или кругови вградени во секој доминантен симбол. На специјалните симболи во зоната 5 им е доделена вредноста „38“, според нивниот број.

(На пример: Зона 12 е доминирана од 20 повторувања на удираниот симбол бр.14, симбол на кружен диск опкружен со 5 концентрични кругови. Според тоа, симболот има вредност од 20 × 5 = 100. Симболите на помалите прстени поставени помеѓу поголемите повторувања на бр. 14 се сметаат за обични орнаменти и поради тоа не се бројат.)

Преку овој систем, капите можат да се искористат за пресметување на месечевиот сончев календарски систем, односно за директно читање на месечеви или сончеви датуми, како и за конверзија меѓу нив.
мини|218x218пкс| Берлинска златна капа, детали
Табелата може да се користи на ист начин како што веројатно биле оригиналните Златни капи. За да се одреди бројот на денови во одреден временски период (жолти полиња), се додаваат вредностите на обоените полиња погоре и со тоа се достигнува средна сума. Ако е вклучена некоја од црвените интеркаларни зони, нивниот збир мора да се одземе. Ова овозможува пресметување на 12, 24, 36, 48, 54 и 57 синодски месеци во месечевиот систем и од 12, 18, 24, 36, 48, 54 и 57 соларни месеци (т.е. дванаесеттини од тропската година).

(На пример: за да се одреди 54 месечен циклус во месечевиот систем, се додаваат нумеричките вредности на зелените или сините зони од 3 до 21, достигнувајќи сума од вкупно 1.739 денови. Потоа, од ова, треба да се одземат вредностите на црвените „меѓукаларни“ полиња 5, 16 и 17, резултатот е 1739 - 142 = 1597 дена, или 54 синодски месеци, секој месец со 29.5305 денови.)

Целокупното несовпаѓање од 2 дена до астрономски точната вредност веројатно било резултат на мала непрецизност при набљудувањето на синодскиот и сончевиот месец во бронзеното време.

Слични симболи може да се забележат и на златните чинии на складиштето на Еберсвалде. Според Новиот музеј во Берлин: „Златните садови во складиштето во Еберсвалде носат сонце и кружни симболи како оние на златната капа во Берлин. Некои од нив имаат иинформации за календарот.“

 Производство 
Досега познатите златни капи се направени од златна легура која содржи 85-90% злато, околу 10% сребро и траги од бакар и калај (< 1% секоја). Се изработуваат од единечни лесни парчиња златен лим, зачукан до тенкост помеѓу 0,25 милиметри (Шиферштад) и 0,6 милиметри (Берлин). Според тоа, конусите се изненадувачки лесни со оглед на нивната големина. Примерот Езелсдорф, со големина од 89 центиметри во висина, тежи само 280 грама.

Поради триболошките карактеристики на материјалот, тој има тенденција да се стврднува со зголемувањето на деформацијата (види еластичност), зголемувајќи го неговиот потенцијал за пукање. За да се избегне пукање, би била неопходна исклучително изедначена деформација. Дополнително, материјалот мора да се омекне со постојано загревање на температура од најмалку 750 °C.

Бидејќи златната легура има ниска точка на топење од околу 960 °C, би била потребна многу внимателна контрола на температурата и процес на изотермално загревање, за да се избегне топење на која било површина. За ова, занаетчиите од бронзеното време можеби користеле оган од јаглен или печки слични на оние што се користат за керамика. Температурата може да се контролира само со додавање воздух, со помош на мев.

Имајќи ги предвид триболошките услови и техничките средства достапни во тој период, производството и на неукрасена златна капа би претставувало големо техничко достигнување.

Во текот на нивното понатамошно производство, златните капи биле украсени со редови радијални украсни ленти, бркани во метал. За да се овозможи ова, тие веројатно биле наполнети со кит или терен заснован на смола од дрво и восок; во примерокот на Шиферштад, биле зачувани вакви траги. Тенкиот златен лист бил направен со бркање: алатките слични на печат или калапи кои ги прикажуваат поединечните симболи биле постојано втиснати (или валани по) надворешноста на златото. Се користеле и чешли.

 Слични артифакти 

 Изложби 
Златните капи првпат биле собрани за споредба и поставени во поширок контекст на културата на Европа од бронзеното време на изложба во 1999 година во Бон, Богови и херои од бронзеното доба: Европа во времето на Одисеј. Најчесто, тие се сместени во посебни музеи, во Берлин (Музеј на праисторија и рана историја), Спајер (Историски музеј на палатинат, Шиферштатовиот примерок), Нирнберг (Германски национален музеј, во Езелсдорф) и Сеинт-Гермаин-ен-Лај (Национален музеј Ар).

 Поврзано 

 Леиров шлем – златен шлем од бронзеното време од Галиција, СЗ Иберија
 Небрески небесен диск – уште еден централноевропски метален објект од бронзеното доба кој изразува напредни знаења за астрономијата, помеѓу 1700 и 2100 пр. н.е.
 Трундхолмова сончева кочија
 Могилна култура
 Урнфилд култура

 Наводи 

 Библиографија 

 Gold und Kult der Bronzezeit. (Каталог на изложба). Германски национален музеј, Нирнберг 2003 година.ISBN 3-926982-95-0
 Вилфрид Менгин (уред.): Acta Praehistorica et Archaeologica. Унзе, Потсдам 32.2000 година, стр. 31-108.ISSN 0341-1184
 Петер Шауер: Die Goldblechkegel der Bronzezeit – Ein Beitrag zur Kulturverbindung zwischen Orient und Mitteleuropa. Хабелт, Бон 1986 година.ISBN 3-7749-2238-1
 Герхард Бот (уред.): Der Goldblechkegel von Ezelsdorf. (Изложба мачка.). Theiß, Штутгарт 1983 година.ISBN 3-8062-0390-3
 Марк Шмит: Von Hüten, Kegeln und Kalendern oder Das blendende Licht des Orients. во: Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift. Берлин 43.2002 година, стр. 499-541.ISSN 0012-7477
 Вернер Шретер, Карл-Фридрих Лебкухер, Александар Кох (уред.), Лотар Спербер: Der Goldene Hut von Schifferstadt (Музејска книга), Historisches Museum der Pfalz Speyer, Speyer 2008

 Надворешни врски 

 Детални информации за примерокот Езелсдорф 
 Мистериозни златни конуси „капи на античките волшебници“, Дејли Телеграф, 17 март 2002 година. Преземено на 27 јануари 2016 година.
 Златната капа на Шиферштад: астрономски значајна локација за депозит? (Амендола 2021)
 Календар на Венера на берлинската златна капа (Шмит-Калер 2012) (на германски)
Категорија:Археолошки артефакти
Категорија:Археоастрономија
Категорија:Видови археолошки артефакти
Категорија:Археологија на Германија
Категорија:Археологија на Франција
Категорија:Археологија на Европа