Душан Пирјевец

Душан Пирјевец, познат по неговиот псевдоним Ахац(20 март 1921 – 4 август 1977 година), бил словенечки партизан, литературен историчар и филозоф. Тој бил еден од највлијателните јавни интелектуалци во Словенија по Втората светска војна.

 Рани години и револуционерна дејност 
Душан Пирјевец бил роден во Солкан, кој во тоа време бил предградие на италијанскиот град Гориција. Неговото родно место сега се наоѓа во словенечкиот град Нова Гориција. Неговиот татко бил книжевниот историчар Август Пирјевец од Гориција; неговата мајка, Ива родената Мозетич, потекнувала од богато трговско семејство од Солкан. Неговата сестра, Ивица Пирјевец, подоцна станала антинацистички агитатор и била заробена и убиена од нацистите во 1944 година (улица во љубљанската населба Тацен во областа Шмарна Гора била именувана по нејзе). Набргу по нивното раѓање на Пирјевец, семејството се преселило во Љубљана, во тогашното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците, каде што неговиот татко работел како главен библиотекар на Националната истражувачка библиотека. Пирјевец одел во Љубљанското средно техничко училиште, а во 1939 година се запишал на Универзитетот во Загреб, каде што студирал агрономија. Во 1940 година станал дел од Комунистичката партија на Југославија.

Веќе во неговите тинејџерски години, Пирјевец развил интерес за литературата, особено за француските поети. Во годините пред Втората светска војна, објавил неколку статии под различни псевдоними во истакнатото либерално-прогресивно книжевно списание Љубљански звон. Заедно со младиот поет Карел Дестовник Кајух, тој бил ко-уредник на радикалното списание „Слободната младина“.

Во раните 1940-ти, тој учествувал во „Конфликтот на книжевната левица“, полемика во која исто така бил вклучен критичкиот хрватски левичарски писател Мирослав Крлежа против идеолошките тврдокорни страни на Комунистичката партија околу Борис Зихерл и Едвард Кардељ. Во полемиката, која во голем дел се развивала околу односот што постоел помеѓу личната уметничка слобода и колективниот револуционерен ангажман, Пирјевец го бранел инсистирањето на Крлежа на уметничката слобода, обидувајќи се да покаже дека таа не била во судир со марксистичката ленинистичка позиција.

 Партизан 
Набргу по инвазијата на Оската на Југославија во април 1941 година, Пирјевец станал дел од партизанскиот отпор во Ослободителниот фронт на словенечкиот народ, го привземал борбеното име Ахац, со кое што останал познат до крајот на неговиот живот. Кон крајот на 1941 година, тој бил дел во борбата против италијанскиот фашистички окупациски режим во таканаречената Љубљанска Покраина. Тој го избрал борбеното име Ахац (Агатиус). Неговиот избор имал голема симболика: од крајот на 16-ти, Свети Агатиј бил почитуван во словенечките земји како светец заштитник против турските инвазии, а во 17 век бил почитуван и како светец заштитник на Крањска.

Неговиот талент во организација бил забележан од страна на комунистичкиот водач Алеш Беблер, кој му обезбедил унапредување на Пирјевец со чинот политички комесар во воените единици кои биле активни во Долењска. Во тоа време, тој станал познат поради својата воинственост и брутален однос кон неговите противници. Во мошне контроверзен мемоар кој бил објавен постхумно во 1990 година, соборецот и познат есеист Јоже Јаворшек дури го обвинил Пирјевец дека запалил живи воени затвореници. Тој, исто така, бил дел од внатрешна истрага во врска со масакрот на група Роми во регионот на Бела Краина во 1942 година, но бил ослободен. Во 1943 година бил испратен да ја организира борбата на отпорот во словенечкото приморје и во фрулијанската Словенија во Италија, а во  1944 година бил пратен во јужна Корушка.

По завршувањето на војната, Пирјевец бил сместен во пропагандните единици на нововоспоставениот комунистички режим во Словенија. Помеѓу 1945 и 1947 година, тој работел како уредник на дневниот весник Народна правда, главниот комунистички весник во Словенија. Таму се запознал со литературниот критичар Бојан Штих, кој потоа го запознал со современите текови во литературата. Во 1947 година, Пирјевец станал претседател на секцијата Агитпроп на Универзитетот во Љубљана. Во овој период, тој станал близок личен пријател со Витомил Зупан, со кој се вклучил во неколку провокации на тоа што тие го гледале како „реакционерна и ситнобуржоаска“ културна сцена во Љубљана. Во летото 1948 година, бил уапсен и суден на ревијално судење за бројни тешки злосторства, како што биле субверзивни активности, неморални дејствија и силување. За разлика од неговиот близок личен пријател кој бил уапсен и обвинет за истите злосторства во истиот процес, Пирјевец бил осуден на релативно блага казна од две години затвор. Веќе по половина година бил ослободен и ставен на условна казна. Тој бил исклучен од Комунистичката партија и му биле одземени сите воени почести.

 Научник 
Помеѓу 1948 и 1952 година, Пирјевец го студирал францускиот јазик и компаративна книжевност во Универзитетот во Љубљана под надзор на книжевниот историчар Антон Оцвирк. Помеѓу 1952 и 1961 година, се вработил како службеник во Институтот за литература на Словенечката академија на науките и уметностите, а потоа се искачил до позицијата на личен асистент на претседателот на институтот Јосип Видмар.

Во 1958 година Пирјевец станал асистент на Катедрата за компаративна книжевност на Универзитетот во Љубљана. Во 1959 година, бил активно вклучен во таканаречената „афера Слодњак“, кога конзервативно настроениот книжевен историчар Антон Слодњак бил разрешен од неговата улога како професор по словенечка литература поради објавување антологија на словенечката литература во Германија, во која имало неколку автори кои не биле добро гледани од комунистичкиот режим. Истата година Пирјевец повторно бил примен во Комунистичката партија.

Некое време помеѓу 1961 и 1962 година, Пирјевец започнал долга полемика со српската писателка Добрица Ќосиќ која имала врска со културните политики во Социјалистичка Федеративна Република Југославија. За разлика од Ќосиќ, која се залагала за југословенство и пообединета културна политика во Југославија, Пирјевец ја бранел културната автономија на единствените републики во југословенската федерација и националното чувство. Полемиката на Пирјевец му дала висок степен на видливост во јавноста.

Во 1961 година Пирјевец докторирал по компаративна книжевност, и во 1963 година станал професор во Факултетот за уметности во Универзитетот во Љубљана. Во доцните 1960-ти, тој станал познат меѓу студентите како харизматичен професор. Катедрата за компаративна книжевност, каде што тој предавал, станала една од најживописните центри на словенечката интелектуална сцена помеѓу 1960-тите и 1970-тите. Некои од учениците на Пирјевец биле Димитриј Рупел, Нико Графенауер, Руди Шелиго, Андреј Инкрет и многу други интелектуалци кои подоцна го формирале јадрото на интелектуалното движење кое главно се фокусирало на алтернативното списание Нова ревија. Во тоа време, Пирјевец развил блиско пријателство со книжевниот историчар познат како Тарас Кермаунер и филозофот Иво Урбанчич, кои застапувале критички позиции кон комунистичкиот систем. Во 1964 година, Пирјевец почнал да ја критикува одлуката која била донесена од режимот да го забрани објавувањето на алтернативното списание Перспективе, и повторно бил исклучен од Партијата баш поради таа причина.

Во 1960-тите, Пирјевец објавил неколку монографии за модерната словенечка литература, фокусирајќи се особено на периодот на крајот на векот. Најпознати биле неговите студии за писателот и есеист Иван Цанкар. Објавил и бројни студии за класичните дела од западниот канон, во кои најпознат бил неговиот трактат за проблемот на злото во делата на Достоевски. Своето научно истражување го засновал на естетските теории на Хегел, Ѓерѓ Лукач и Михаил Бахтин, но и на егзистенцијалната филозофија на Сартр и феноменологијата на книжевната наука на Римската Ингарден. Бил приемчив и за струите кои доаѓале од новиот историцизам.

Во овој период, Пирјевец одржувал близок контакт со Праксис школата, која се обидувала да формулира алтернативна и хуманистичка визија за марксизмот. Бил и член на Комитетот на познатата летна школа Корчула која што била организирана од страна на групата Праксис. Помеѓу 1969 и 1971 година работел како уредник на словенечкото списание Содобност.

Помеѓу доцните 1960-ти и раните 1970-ти, Пирјевец имал симпатии кон студентското движење кое се развило во Универзитетот во Љубљана. Во 1971 година, тој станал дел од протестите кои биле против апсењето на двајца студенти на универзитетот, Фране Адам и Милан Џесих, што брзо се зголемило со окупацијата во Факултетот за уметности од страна на студентите.

Од 1970-тите, Пирјевец постепено започнал да ги напушта своите претходни марксистички позиции. Под влијанието на филозофот Иван Урбанчич, тој се повеќе почнувал да се доближува до филозофијата на Мартин Хајдегер, кого лично го запознал во 1974 година.

Починал во Љубљана на 4 август 1977 година и бил погребан на гробиштата во Шмартно под Шмарно Горо.

 Личен живот 
Пирјевец бил во брак двапати. Негова прва сопруга била неговиот партизански соборец, универзитетската професорка по француски јазик Марјета Васич, додека втората била глумицата, а подоцна и писателка Недељка Кацин. Неговата ќерка Аленка Пирјевец била позната театарска глумица и куклар. Неговата втора ќерка со словенечката новинарка Олга Ратеј била словенечката драматург Ира Ратеј.

 Влијание и наследство 
Заедно со Едвард Коцбек, Пирјевец се смета за еден од највлијателните интелектуалци во Словенија во периодот помеѓу 1945 и 1980 година. Тој влијаел не само на литературната критика и историјата, туку и на филозофите како што биле Тине Хрибар, Иван Урбанчич, Дин Комел и хрватскиот филозоф Марио Копиќ. Имал клучен дел во интелектуалниот развој на неколку јавни личности, меѓу кои најпознат биле писателот и социолог Димитриј Рупел, кој подоцна станал првиот словенечки министер за надворешни работи. Пирјевец бил портретиран во неколку познати  романи и мемоари, вклучувајќи ги „Гласот на фистулата“ (1982) напишана од Герт Хофман, „Окото во воздухот“ напишана од Милан Деклева, „Брашов“ напишана од Изток Осојник, „Изгубени свечености“ напишана од Руди Шелиго и „Изгубен пакет“ напишана од Руди Шелиго. Вкрстени средби, како и во епоата напишана од Борис А. Новак Вратата без враќање.

Ставот на Пирјевец за националното прашање, кој бил артикулиран во полемиките со идеологот на југословенскиот социјализам Едвард Кардељ, бил особено влијателен меѓу дисидентите словенечки интелектуалци од доцните 1970-ти и 1980-тите. Пирјевец бил најцитираниот автор во „Придонеси за словенечката национална програма“, јавен манифест кој бил напишан од страна на 16 некомунистички интелектуалци во 1987 година, што често се сметале за почеток на словенечкото движење за независност што кулминирало со прогласувањето на  независност на Словенија во 1991 година.

Во 1997 година во салата на Факултетот за уметности на Универзитетот сместен во Љубљана била поставена биста на Пирјевец. Во 1998 година, во неговата родна куќа во Нова Горица била поставена спомен плоча во негово име.

 Наводи 

 Литература 

 Алеш Габрич, Socialistična kulturna revolucija (Љубљана: Cankarjeva založba, 1995).
 Михаило Ѓуриќ, Das Denken am Ende der Philosophie. In memoriam Душан Пирјевец (Љубљана: 1982).
 Тарас Кермаунер, Скупински портрет з Душаном Пирјевцем (Љубљана: Знанство во публицистичко Средство, 2002).
 Мартин Брецељ, Rivoluzione e catarsi. Il pensiero filosofico di Dušan Pirjevec (Трст: Младика 2000).
 Јанко Кос, Словенска книжевност (Љубљана: Цанкарјева заложба, 1982), 267–268.
 Марио Копиќ (уред.), Душан Пирјевец: Смрт и ништина (Загреб: Деметра, 2009).ISBN 978-953-225-124-1
 Сета Кноп (уред.), Душан Пирјевец, словенска култура во литературната веда (Љубљана: Znanstvena založba Filozofske fakultete, 2011).ISBN 978-961-237-462-4

Категорија:Феноменолози
Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет
Категорија:Починати во 1977 година
Категорија:Родени во 1921 година