Кожарски занает

Кожарски занает — традиционална стопанска дејност која се занимавала со обработка и штавување на животинска кожа и нејзина преработка во практични и украсни предмети за секојдневна употреба. При обработката на кожа се применувале различни техники како што се обликување, боење, шиење и украсување.Leather crafting Кожарството, односно целокупниот процес на преработка на сурова кожа во готови производи, било едно од најстарите и најзначајни занимања во историјата на човештвото, што важи и за просторот на Македонија.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 136

Историја на занаетот
Местото кадешто се обработуваат кожите е познато како кожарница. 

Древните цивилизации користеле кожа за чанти, оклопи, чамци, трепети, чаури, чизми и сандали. Потемнувањето го вршеле жителите на Мергарх во Пакистан помеѓу 7000 и 3300 г. п.н.е. Околу 2500 г. п.н.е. Сумерите почнале да користат кожа залепена на бакарни столпчиња, на тркалата на кочиите.

Обработката на кожата, односно кожарството, започнува со процес на потемнување на кожата, кој трајно ја менува нејзината протеинска структура, правејќи ја поиздржлива и помалку подложна на распаѓање и боење. 

Порано, сончањето или потемнувањето на кожата се сметало за штетна, односно „мирисна“ трговија и било пренесувано во периферијата на градовите, меѓу сиромашното население. Потемнувањето со антички техники било процес со толку непријатен мирис што кожарите биле изолирани во деловите на градовите каде што се применувале тие методи. Кожите обично пристигнувале во кожарницата исушени, вкочанети и валкани со земја. Прво, древните кожари ги натопувале кожите во вода за да ги исчистат и омекнат. Потоа ја удирале и ја бришеле кожата за да ги отстранат преостанатите делови на месо и маснотии. Влакната се отстранувале со натопување на кожата во урина, бојадисување со алкална смеса од вар или едноставно оставајќи ја кожата да гние неколку месеци, а потоа потопувајќи ја во раствор од сол. Откако косата (влакната) била олабавена, кожарите ја стругале со нож. Штом ќе се отстранеле влакната, кожарите ќе го „измателе“ (омекнеле) материјалот со удирање или со натопување на кожата во раствор од животински мозок. 

Историски, процесот на сончање на кожата се засновал на потемнување со растителни материи. Во некои варијации на процесот, масло од кедар, стипса или танин се нанесувале на кожата како средство за потемнување. Како што кожата била растегнувана, таа ја губела влагата и го апсорбирала средството.

По усвојувањето во медицината на натопување на цревните конци во раствор на хром (III) по 1840 година, било откриено дека овој метод можел да се користи и при обработка на кожа и затоа било прифатен од кожарите.Tanning (leather) 

Историја на занаетот во Македонија
Во Македонија Скопје бил центар на кожарскиот занает. Скопските мајстори – кожари биле надалеку прочуени со своите производи од кожа. 

Во долгиот процес на развој на кожарството се оформиле и се утврдиле бројни традиции и обичаи меѓу кожарите, кои се пренесувале од поколение на поколение. 

 Природно-географски услови за развој на сточарството во Македонија 
За развој на сточарството во Скопската околина постоеле поволни природно-географски услови. Околината му обезбедувала на градското кожарство квалитетна суровина, а производите на скопските кожари биле надалеку прочуени. Голем број селани од Скопско и неговата околина живееле од одгледување на крупен и ситен добиток. Од крупниот добиток најмногу се одгледувале: говеда, биволи, магариња и коњи. Во скопската околина големо внимание му се обрнувало и на овчарството и козарството. Покрај пасишкото сточарство, како основен вид во Македонија, значајна улога играло и шталското сточарство.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 137

 Сточарството како суровинска база за скопското кожарство 
Уште од праисторијата човекот го користел крзното и кожата на убиените животни за да се заштити од студ, дожд или ветер. Кожата била високо ценет природен материјал со специјални својства. Таа пропушта воздух, а делумно и вода, и служи како изолатор. Кожата може да впие и до 50% вода или пот во однос на својата вкупна тежина, по што влагата испарува. Ова својство не можело да го има ниту еден вештачки материјал. 

Низ средниот век, особено во XV и XVI век, Скопје било многу богат и напреден град. Градот тргувал со бројни градови, како Белград, Солун, Анкона, Венеција и други. Сообраќајот за Солун се одвивал по копнен пат, но и со кајчиња и скелиња по реката Вардар. Особено широка била трговијата со кожа и волна. Се тргувало особено со кожа што тука ја обработувале, а била и доста развиена и кожарската индустрија.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 139

Кожите исто така се набавувале и од околината на Куманово, Охрид, Кичево, Дебар. Во втората половина на XIX век Скопје станало еден од основните снабдувачи со добиток, главно за колење поради кожата. Мајсторите за кожа биле многу вешти, па се случувало мајстори од други земји да им праќаат остатоци од кожа за да им ги преработат.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 141

Обработка на кожата
мини|343x343пкс|Женски чизми од жолт и црвен сафтијан - Музеј на Старата скопска чаршија
Обработката на кожата била една од најстарите дејности на човекот. Непреработената кожа брзо се сушела, со што станувала цврста и неупотреблива, па морала да се обработи за да стане употреблива и трајна. Според начинот на обработка, кожите се класифицирале на: солени и несолени, суви, суво-солени и слично, а според нивната намена се делеле на кожи со влакна и кожи без влакна.

Најстарите занаетчии за обработка на кожата биле нарекувани табаци, а се нарекувале и кожари или штавачи на кожа. Табаците изработувале мешина и сафтијан. Мешините најмногу се користеле за изработка на детски чевличиња, а од сафтијанот се правеле ќеси, торби и ориентални женски чевли. Мешината се изработувала од овча кожа, а сафтијанот од кожа на јарец или коза.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 142

 Подготовка на кожата за штавење 
Суровата кожа се чистела од крв, маснотии и месо, по што се солела и оставала седум до осум дена. Понатаму немиената кожа се растегнувала со помош на специјални растегнувачи. Во ваква состојба кожата се сушела обесена на ѕид или на таван. Несолената сурова кожа се посипувала со пченкарно брашно или со пепел. Се свиткувала и се ставала под камен четири до пет дена за убаво да се исцеди. Исцедената кожа се растегнувала и се сушела исто како посолената. 

 Штавење на кожата 
Штавењето бил еден од најважните хемиски процеси во технологијата за преработка на кожа и крзно. Штавените кожи, благодарение на средставата за штавење, станувале поотпорни на температура, бактерии и атмосферски влијанија и воопшто биле подолготрајни.Алла Качева, Етнолог 4-5, Списание на здружението на етнолози на Македонија, музеј на Македонија, Скопје, стр. 143

 Поврзано 

 Кожуварско-ќурчиски занает
 Табачки занает
 Кожа

 Наводи 

Категорија:Занаети