Ксенотим

Ксенотим е минерал од реткоземни елементи на  фосфатни минерали, чија главна компонента е итриум ортофосфат (YPO4). Формира серија на цврст раствор со черновит-(Y) (YAsO4) и затоа може да содржи траги од нечистотии од арсен, како и силициум диоксид и калциум. Реткоземните елементи диспрозиум, ербиум, тербиум и итербиум, како и металните елементи како ториум и ураниум (сите го заменуваат итриумот) се експресивни секундарни компоненти на ксенотимот. Поради нечистотиите на ураниум и ториум, некои примероци од ксенотим може да бидат слабо до силно радиоактивни. Литиофилит, моназит и пурпурит понекогаш се групирани со ксенотим во неформалната група „безводни фосфати“. Ксенотим главно се користи како извор на итриум и тешки лантаноидни метали (диспрозиум, итербиум, ербиум и гадолиниум). Повремено, скапоцените камења се сечат и од најдобрите ксенотимски кристали.

 Етимологија 
Името ксенотим потекнува од грчките зборови кои значат нешто слично на „славољубие“. Името било измислено од францускиот минералог Франсоа Сулпис Бодан како укор на друг научник, шведскиот хемичар Јонс Јакоб Берзелиус, поради прераното тврдење на вториот дека во минералот пронашол нов хемиски елемент (подоцна се сфатило дека  претходно бил откриен итриум). Критиката била упатена, бидејќи со текот на времето името на минералот ксенотим  било погрешно читано и погрешно печатено  со грешка што укажувала на етимологијата  (  ) +  (  ) како „поинаква чест“. Ксенотим првпат бил опишан за појава во Западен-Агдер, Норвешка во 1824 година. 

 Својства 
Кристализирајќи во тетрагоналниот (I4 1 /amd) кристален систем, ксенотимот е типично проѕирен до непроѕирен (ретко проѕирен) во нијанси на кафена до кафеаво жолта (најчести), но исто така и црвеникаво до зеленикаво кафеава и сива боја. Ксенотим има променлива кристална навика: може да биде призматичен (заглавен или тенок и издолжен) со дипирамидални завршетоци, во радијални или зрнести агрегати или розети. Мек минерал ( тврдост на Мохс 4,5), ксенотимот е - во споредба со повеќето други проѕирни минерали - прилично густ, со специфична тежина помеѓу 4,4-5,1. Неговиот сјај, кој може да биде стаклест до смолест, заедно со неговиот кристален систем, може да доведе до конфузија со цирконот (ZrSiO 4 ), вториот има слична кристална структура и кај кој понекогаш може да се појави ксенотим.

Xenotime има две насоки на совршено призматично расцепување и неговата фрактура е нерамна до неправилна (понекогаш расцепкана). Се смета за кршлив и неговата лента е бела. Индексот на рефракција на ксенотимот е 1,720-1,815 со двојно прекршување од 0,095 (едноаксијално позитивно). Ксенотиме е дихроичен со розова, жолта или жолтеникаво кафеава видлива во извонредниот зрак и кафеаво жолта, сивкаво-кафеава или зеленикаво кафеава што се гледа во обичниот зрак. Нема реакција под ултравиолетова светлина. Додека ксенотимот може да содржи значителни количини ториум или ураниум, минералот не подлежи на метамиктизација како сфенот или цирконот.

 Појава 
Случувајќи се како помал дополнителен минерал, ксенотимот да се наоѓа во пегматитите и другите магматски карпи, како и гнајсевите богати со лискун и кварц. Поврзани минерали вклучуваат биотит и други микаси, минерали од хлоритната група, кварц, циркон, одредени фелдспати, аналцим, анатаза, брукит, рутил, сидерит и апатит. Познато е дека ксенотимот е и дијагенетски: може да се формира како ситни зрна или како екстремно тенки (помалку од 10 μ ) облоги на зрна од циркон во силицикластични седиментни карпи. Важноста на овие дијагенетски ксенотимски наслаги во радиометриското датирање на седиментните карпи само што почнува да се сфаќа.

Откриен во 1824 година, типот локалитет на ксенотиме е Хидра (Хитеро), Флекефјорд, Вест-Агдер, Норвешка . Други значајни локалитети вклучуваат: Арендал и Тведестранд, Норвешка; Ново Хоризонте, Сао Паоло, Ново Хоризонте, Баија и Минас Жераис, Бразил; Мадагаскар и Калифорнија, Колорадо, Џорџија, Северна Каролина и Њу Хемпшир, САД . Ново откритие на скапоцен камен, промена на бојата (кафена до жолта) ксенотим е пријавено од Авганистан и пронајдено во Пакистан. Северно од планината Фунабус во префектурата Гифу, Јапонија, значајна базалтна карпа е ископана на ридот наречен Мару-Јама: кристали од ксенотим и циркон наредени во зрачна шема слична на цвет се видливи во полирани парчиња од карпата, што е познат како камен хризантема (преведено од јапонски kuishi). Овој камен е широко ценет во Јапонија поради неговата украсна вредност.

Мали тони ксенотим песок се обновуваат во соработка со малезиското ископување на калај, итн. и се обработуваат комерцијално. Содржината на лантаниди е типичнна за минералите на  „остатокот е главно тешки метали лантаниди, каде парните лантаниди (како што се Gd, Dy, Er или Yb) се присутни на околу 5% ниво, а непарните (секоја непарни, Tb, Ho, Tm, Lu) се присутни. околу нивото од 1%. Диспрозиумот обично е најзастапен од парните хевии, а холмиумот е најзастапен од непарните хевии. Најлесните лантаниди се генерално подобро застапени во моназит додека најтешките лантаниди се во ксенотим.

 Поврзано 

 Список на минерали
 Реткоземни минерали
 Вејкфилд
 Ксенотим-(Gd)

 Наводи 

 Поврзано 

 Вебстер, Р. (2000). Скапоцени камења: Нивните извори, описи и идентификација (5то издание), стр.182. Батерворт-Хајнеман, Велика Британија. ISBN

 Надворешни врски 

Категорија:Скапоцени камења
Категорија:Четириаголни минерали
Категорија:Фосфатни минерали
Категорија:Минерали на итриумот