Процес на производство во грнчарството

Процес на производство во грнчарството — занаетчиско производство засновано на повеќевековно искуство и физичка работа, во кое како основни суровини се користат глина, песок, калцит, вода, емајл, за обликување се користат примитивни алатки и грнчарско колце, и за печење на обликуваните глинени садови се користат печки или огништа.

Од истражувањата произлегле резултати кои наведуваат претпоставка дека минатото и сегашноста на производниот процес во грнчарството е поврзана со употребата на керамика, која е поврзана со непрекината нишка на развој, низа настани кои влијаеле на искуствено да се дојде до оптимални решенија во зависност од потребите, што обезбедило непрекинатост на знаењата и вештините пренесени низ времето и просторот. Тоа го потврдува и досегашната, разновидна грнчарска пракса, која сугерира дека некогаш стекнатите знаења и вештини во грнчарската технологија не исчезнале со откривањето на нови техники и технички помагала, туку напоредно продолжило нивното практикување.

 Историја 
мини|250x250пкс| Производството на глинени садови е присутно уште од праисториското време.
мини|250x250пкс| Еден од примитивните облици на грнчарство
Во историјата на човечката култура, производството на глинени садови е трајно присутно од праисторијата до денес. Со откривањето на посебните својства што ги добива глината при печење во оган, во доцниот палеолит, пред околу 26.000 години, настанал првиот синтетички материјал – керамиката. Многу подоцна дошло до масовно производство на корисни керамички предмети, во Европа речиси 20.000 години подоцна.

Според некои научници првите глинени садови биле направени така што плетените корпи ги облепувале со кал, а потоа ги сушеле на сонце, а  подоцна и ги печеле.

Првите керамички садови во средишниот дел на Балканскиот Полуостров се појавиле во неолитот, на преминот на 7 во 6 милениум пр. н. е. Оттогаш, керамиката не ја изгубила својата важност. Во технолошка смисла, она што ја прави единствена појава, е фактот што со откривањето на новите техники и производствени процеси, старите, веќе усвоени и совладани, не биле напуштени, туку продолжиле да живеат и активно соопстануваат со новите до денес.

Пронаоѓањето на грнчарското колце, глазурата и печката било револуционерно за грнчарството бидејќи овозможило големо производство. Најстарото рачно грнчарско колце е пронајдено на Блискиот Исток, во 4 милениум пр. н. е., а подоцна било пронајдено и колце со ножен погон. Воведувањето на грнчарското колце во процесот на производство овозможило побрзо и попрецизно обликувањето на глината. Пронајдокот на керамичкиот емајл ги направил садовите непорозни, а грнчарската печка овозможила истовремено да се печат голем број садови. Сите последователни достигнувања во овој занает се сведени на подобрување на квалитетот на глината, глазурата и печењето.

 Процес на производство 
Изработката на грнчарија се одвива низ неколку стандардни чекори: од подготовка, обликување и украсување, до сушење и печење на садовите. Секој од горенаведените чекори е подеднакво важен, бидејќи може да има одлучувачко влијание врз квалитетот на крајниот производ и е предмет на барањата на материјалот што се обработува, од една страна, и функцијата на садовите што се произведуваат, од друга страна.

 Подготовка на глината 
мини|250x250пкс| Глината е основната суровина што се користи во процесот на производство на керамика.
мини|250x250пкс| Подготовката на глината се вршела со газење
На местото на ископ, со избор на глина започнува процесот на производство во грнчарството. Потоа се пренесува во крупни парчиња, а потоа се сечкаат со дрвен чекан или секира и се чистат од корења, камења и други големи нечистотии.

Иситнетата глина најпрво се „кисели“ во буре, натопена во вода, 24 часа, пред грнчарницата, на земја. Откако ќе се отстрани вишокот вода од него, исцедената глина се вади на простирка со големи димензии. Од купот замесена глина во „топки“, во работилницата се внесуваат грутки замесена глина, со големина на човечка глава и се редат на мало „гумно“. Потоа глинените „топки“ се сечкаат на тенки ленти и при тоа уште еднаш се отстрануваат камчињата и другите нечистотии.

Пречистената глина се одлага на куп или „големо гумно“, каде добро се изгазува со нозе. Така изгазена глина повторно се пречистува, па се остава на кисне уште неколку саати. Од овој куп се зема глина и од неа се прават грутки чија големина зависи од садот што се сака да се изработи. Потоа грутките на грчарско колце се обликуваат во саканиот производ.

 Обликување на глината 
Мајсторот ја поставува „грутката“ на горните стапала на грнчарското колце закачено на грнчарски држач, ги врти долните стапала со десната нога (ако работи на ножно колце) или тоа го прави со рака ако работи на рачно колце и го обликува саканиот предмет користејќи ја едната или двете раце и специјални алати за обликување (игли, пружини, жици, дрвени шила, длето), ја шара, дупи и гланца глината до саканиот облик.

Изработката на садот започнува со парче глина во облик на диск, кое претходно било посипано со мелен калцит или песок за да не се залепи за подлогата. Од ова парче грнчарот најпрво го образува дното на садот и неговите ѕидови. Потоа, со спирално додавање на нови парчиња во облик на намотки наречени суџук, тој продолжува да го гради садот. Секој пат кога грнчарот зема глина, пред да образува калем, добро замесува парче глина со рака, што е и можност да ги отстрани сите преостанати нечистотии од глината. Потоа, со помош на специјален алат и вртење на вителот со една рака, го доработува садот.

Готовите посатки потоа се сушат, или на полици во работилниците, или на дрвени штици што грнчарите ги носат на засенчено место пред грнчарницата.

Просушени изливници, рачки и украсни апликации се нанесуваат на садовите со помош на свежа глина.

Неглазираните садови пред печењето може да се украсат и со техники на енгоба, засекувања, засечени, точкести украси и разни линии.
центар|мини|600x600пкс| Фази на обработка на глина на грнчарско колце

 Сушење на садовите 
Сушењето е еден од најважните чекори во технолошкиот процес на изработка на керамички садови. За време на сушењето, садот се собира поради губење на водата. За да биде рамномерно, во глинената маса се додаваат омекнувачи и топители.

Процесот на сушење вообичаено се изведува во две фази:

 Првата фаза на сушење на сонце

Оваа фаза трае неколку дена, претставува лесно сушење, со или без непосредно изложување на сонце, во зависност од годишното време, времето од денот и јачината на сонцето. Понекогаш, ако времето е нестабилно во текот на денот, садовите ќе се преместат на посоодветно место сушење.

 Втора фаза на сушење во сушари

Втората фаза се изведува во сушари, денес наменски градби, но може да се користат и други помошни простории во близина на грнчарницата и местото каде што ќе се пече грнчаријата. Додека куќите имале соби со огниште, садовите се сушеле во близина на огништето. Сушењето во сушара е всушност еден вид претпечење и неговата улога е да ги извлече последните атоми на хемиски врзана вода од садовите, што е неопходно за да се спречи пукање при печењето.

Сушењето на отворено, според грнчарите, се мери во денови во зависност од сезоната и временските услови, додека во сушара, каде се развиваат температури од 100 °C до 200 °C, се мери во часови и се одредува искуствено. Температурата од 100 °C се смета за неопходна за извлекување на хемиски врзаната вода, и сè што нема да пукне за време на сушењето сигурно ќе излезе недопрено од печката.

 Печење на глинени производи 
Глинените производи може да се печат на отворен оган или во огниште (ако временските услови се добри) или во посебно направени печки.

 Печење на отворено

Пред печењето, садовите се ставале на рамна површина или во плитка вдлабнатина на основа од дрвени блокови. Денот на печењето не смее да биде ветровито, а ненадеен дожд може да го уништи целиот дотогаш вложен труд.

Димензиите на самото огниште се одредува врз основа на најдолгиот сад (1,10 – 1,20 см), што значи дека биле приближно 3 x 2 м. Блоковите на кои се наложува грнчаријата најдобро се правеле од младо буково дрво, кое поради високата калориска вредност постигнува голема температура. Просторот помеѓу садовите бил исполнет со дрво што овозможувало циркулација на воздухот. По полнењето на оваа конструкција со дрва, започнува процесот на печење, кој трае додека садовите не побелат, што е знак дека се печени.

Времетраењето на печење зависи од количината на садовите, временските услови и калориската вредност на дрвото што се користи како гориво за оваа пригода, од 40 минути до два и пол часа.

 Печење во печки

Сувите производи се печат 24 часа на 1.200°C пред и по глазирањето во посебни печки (хоризонтални или вертикални). Печките најчесто се ѕидаат потпрени на еден од ѕидовите на грнчарската работилница, и ги ѕидаат самите грнчари.

Пред печењето, занаетчиите особено внимаваат да ги распоредат предметите за да можат да се печат рамномерно од сите страни во печката.

 Облагање со глазура - емајлирање и боење на садовите 
По печењето следи глазирање на глинениот производ. Истото се врши по откако производот ќе се излади. Глазурата ја прават грнчарите сами од дробена бела глина и оловна глазура, на која се додаваат оксиди за да се добијат саканите бои: железо за жолта, бакар за зелена или само бела глина за бела. Глазурата може и да се купи како готова маса во продавница. 

 Нанесување боја (глазура)

Бојата се нанесува со преливање на садовите или со бојадисување.

 Мотиви

Мотивите на грнчарските производи претежно се геометриски (прави линии, меандри, цик-цак линии, концентрични кругови, засеци, „шари на чешли“, антропоморфни (човечки ликови), растителни (лисја, винова лоза, плодови, цвеќиња) и зооморфни (змија, змеј, зајак). 

 Печење на емајлот

Откако се нанесе глазурата, садовите повторно се печат на температура од 1200°C, овој пат пет часа.

 Најзастапени производи во грнчарството 
Производите од керамика (грнчарски производи) во минатото главно биле наменети за задоволување на различни потреби.
мини|250x250пкс| Керамичка тава
мини|250x250пкс| Грнчарија за течности
мини|250x250пкс| Прибор за подготовка и сервирање на храна

 Предмети за домаќинствата

Грнчарски производи кои биле наменети за домаќинствата:

 Месење и печење леб 
 Држење, подготвување, готвење и печење јадења (тенџериња, тави, тенџериња, тенџериња, тави, тепсија, тави за пржење, чинии);
 Држи пијалаци или вода, ракија, вино, оцет, масло, кафе, чај, млеко (тестије - бокали, тенџериња „кркуше“, „коларе“, „шокаре“; бокали, окице - „окице“, балони, кондири, ризови, колби, шипки, бокали со маслиново масло, шезви  .
 За печење ракија (капаци од тенџере).
 За чување зимски зеленчук (тегли и стомни со различни големини),

 Обредни предмети

Грнчарите изработувале и некои предмети што се користеле за време на обредни обичаи, прослави, веселби, свадби, родендени, погреби, црковни служби и крштевки (кадилници, свеќници, крштевници, кондири, плоски).

 Музички инструменти, играчки и луле за пушење

Музичките инструменти направени од глина вклучуваат: дарабуки, окарини, детски играчки (свирчиња), луле за пушење,

 Ставки за општа намена

Од предмети за општа намена грнчарите изработеувале: инки за преточување течности, саксии за цвеќе, поилки за живина, занаетчиски садови за нивниот занает, водоводни и канализациони цевки, кровни украси во облик на петел, фурни за глинени шпорети, катран саксии за држење на катран, со кои се подмачкувале оските на запрежните коли и сл.

 Повразано 
 Грнчарство
 Грнчарскиот занает во Македонија
 Црепна

 Наводи 

Категорија:Грнчарство