Човекови права во Советскиот Сојуз

Човековите права во Советскиот Сојуз — сериозно ограничени. Советскиот Сојуз билтоталитарна држава од 1927 до 1953 година     и еднопартиска држава до 1990 година  Слободата на говор била потисната, а несогласувањето било казниво. Не се толерирале независни политички активности, без разлика дали вклучувале учество во слободни работнички синдикати, приватни корпорации, независни цркви или опозициски политички партии. Слободата на движење на граѓаните била ограничена и внатре и надвор од државата.

Во пракса, советската влада значително го намалила многу моќното владеење на правото, граѓанските слободи, заштитата на правото и гаранциите на сопственоста,   кои се сметале за примери на „буржоаскиот морал“ од советските правни теоретичари како Андреј Вишински.  Советскиот Сојуз потпишал правно обврзувачки документи за човекови права, како што е Меѓународниот пакт за граѓански и политички права во 1973 година, но тие не биле ниту нашироко познати ниту достапни за луѓето кои живееле под комунистичка власт, ниту пак биле сериозно сфатени од комунистичките власти.  Активистите за човекови права во Советскиот Сојуз редовно биле подложени на малтретирање, репресии и апсења.

 Советски концепт 
Според Универзалната декларација за човекови права, човековите права претставуваат „основните права и слободи на кои сите луѓе имаат право“.  вклучувајќи го правото на живот и слобода, слобода на говорот и еднаквост пред законот; и социјални, културни и економски права, вклучувајќи го правото на учество во културата, правото на исхрана, правото на работа и правото на образование.

Советската концепција за човековите права била многу различна од меѓународното право. Според советската правна теорија, „владата е таа која е корисник на човековите права кои треба да се наметнат против поединецот“.  Советската држава се сметала за извор на човековите права.  Затоа, советскиот правен систем го сметала правото за рака на политиката, а исто така ги сметала и судските агенции на владата.  На советските тајни полициски агенции им биле дадени големи вонсудски овластувања. Во пракса, советската влада значително го ограничила владеењето на правото, граѓанските слободи, заштитата на правото и гаранциите на сопственоста, кои се сметале за примери на „буржоаскиот морал“ од советските теоретичари на правото, како Андреј Вишински.

СССР и другите земји во Источниот блок се воздржувале од потврдување на Универзалната декларација за човекови права (1948), велејќи дека таа е „премногу правна“ и потенцијално го нарушувала националниот суверенитет.  Советскиот Сојуз подоцна потпишал правно обврзувачки документи за човекови права, како што е Меѓународниот пакт за граѓански и политички права во 1973 година (и Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права од 1966 година), но тие не биле ниту нашироко познати ниту достапни за луѓето што живееле под комунистичка власт, ниту биле сфатени сериозно од комунистичките власти. За време на Јосиф Сталин, смртната казна била проширена на адолесценти на возраст од 12 години во 1935 година.   

Сергеј Ковалев потсетил на „познатиот член 125 од Уставот кој ги набројува сите основни граѓански и политички права“ во Советскиот Сојуз. Но, кога тој и другите затвореници се обиделе да го искористат ова како правна основа за нивните жалби за злоупотреба, аргументот на нивниот обвинител бил дека „Уставот не е напишан за вас, туку за американските црнци, за да знаат колку се среќни животите на советските граѓани“. 

Злосторството не било утврдено како прекршување на законот, наместо тоа, било утврдено како секое дејство што може да ја загрози советската држава и општество. На пример, желбата за профит може да се толкува како контрареволуционерна активност казнива со смрт. Ликвидацијата и прогонувањето на милиони селани во 1928-1931 година било извршено според условите на Советскиот Граѓански законик. Некои советски правни научници дури рекле дека „криминалната репресија“ може да се примени во отсуство на вина. Мартин Лацис, началникот на тајната полиција на советска Украина објаснил: „Не гледајте во досието со инкриминирачки докази за да видите дали обвинетиот се кренал против Советите со оружје или зборови. Наместо тоа, прашајте го на која класа припаѓа, кое е неговото потекло, неговото образование, неговата професија. Ова се прашањата што ќе ја одредат судбината на обвинетиот. Тоа е значењето на Црвениот Терор. 

Целта на јавните судења не била „да се претстави постоење или отсуство на кривично дело – што било однапред определено од соодветните партиски власти – туку да се обезбеди уште еден форум за политичка агитација и пропаганда за поучување на граѓаните. Од адвокатите на одбраната, кои требало да бидат членови на партијата, се барало да ја разберат вината на нивниот клиент.

 Слобода на политичко изразување 
Во 1930-тите и 1940-тите, политичката репресија била широко практикувана од советските тајни полициски служби, ОГПУ и НКВД.  Широка мрежа на цивилни информатори - или доброволци или насилно регрутирани - била искористена за собирање разузнавачки информации за владата и известување за случаи на сомнително несогласување. Koehler, John O. Stasi: The Untold Story of the East German Secret Police. Westview Press. 2000. 

Неговата теоретска основа претставувала теоријата на марксизмот за класната борба. Термините „репресија“, „терор“ и други силни зборови биле официјални работни термини, бидејќи диктатурата на пролетаријатот требало да го потисне отпорот на другите општествени класи, што марксизмот го сметала за антагонистички на класата на пролетаријатот. Правната основа на репресијата била формализирана во член 58 од кодексот на РСФСР и слични членови за другите советски републики. Заострување на класната борба во социјализмот било прогласено за време на сталинистичкиот терор.

 Слобода на литературно и научно изразување 
Цензурата во Советскиот Сојуз била распространета и строго спроведувана.  Ова довело до Самиздат, тајно копирање и распространување на литература потисната од владата. Уметноста, литературата, образованието и науката биле ставени под строга идеолошка контрола, бидејќи тие требало да им служат на интересите на победничкиот пролетаријат. Социјалистичкиот реализам е пример за таква телеолошки ориентирана уметност која ги промовирала социјализмот и комунизмот. Сите хуманитарни и општествени науки биле тестирани за строга согласност со историскиот материјализам.

Сите природни науки требало да се засноваат на филозофската основа на дијалектичкиот материјализам. Многу научни дисциплини, како што се генетиката, кибернетиката и компаративната лингвистика, биле потиснати во Советскиот Сојуз во некои периоди, осудени како „буржоаска псевдонаука“. Во еден момент лисенкоизмот, кој многумина го сметаат за псевдонаука, бил фаворизиран во земјоделството и биологијата. Во 1930-тите и 1940-тите, многу истакнати научници биле прогласени за „уништувачи“ или непријатели на народот и биле затворени. Некои научници работеле како затвореници во „Шарашка“ (лаборатории за истражување и развој во рамките на системот на работниот логор Гулаг).

Според Советскиот кривичен законик, агитацијата или пропагандата што се водела со цел да се ослабне советската власт, или ширењето или распространувањето на материјали или литература што ја клеветат советската држава и општествениот систем се казнувале со затвор од 2 до 5 години; за второ дело, казниво од 3 до 10 години. Biographical Dictionary of Dissidents in the Soviet Union, 1956–1975 By S. P. de Boer, E. J. Driessen, H. L. Verhaar; ; p. 652

 Право на глас 
Според комунистичките идеолози, советскиот политички систем претставувал вистинска демократија, каде што работничките совети („ советите“) ја претставувале волјата на работничката класа. Конкретно, Советскиот Устав од 1936 година гарантирал директно универзално право на глас со тајно гласање. Сепак, практиката отстапила од принципот. На пример, сите кандидати биле избрани од организациите на Комунистичката партија, сè до демократизацијата и изборите во март 1989 година. Историчарот Роберт Конкест го опишал советскиот изборен систем како „збир на фантомски институции и аранжмани кои ставаат човечко лице на грозоморната реалност: модел на устав усвоен во најлош период на терор и гарантирање на човековите права, избори на кои имаше само еден кандидат и на кои гласаа 99%; парламент во кој никогаш не беше крената рака или воздржана од опозицијата“. 

 Економски права 
Личниот имот бил дозволен со ограничувања. Недвижен имот најмногу и припаѓал на државата.  Многу форми на приватна трговија со намера да се стекне со профит се сметале за „шпекулации“ и забрането како кривично дело да се казни со парична казна, затвор, одземање и/или поправна работа. „Шпекулацијата“ била конкретно дефинирана во член 154 од Кривичниот законик на СССР.  Здравјето, домувањето, образованието и исхраната биле формално гарантирани преку обезбедување на структури за целосна вработеност и економска благосостојба, но овие гаранции ретко биле исполнети во пракса. На пример, над пет милиони луѓе немале соодветна исхрана и умреле од глад за време на советскиот глад од 1932-1933 година, еден од неколкуте советски гладови. Davies and Wheatcroft, p. 401. For a review, see  Гладот од 1932 до 1933 година бил предизвикан првенствено од колективизацијата нарачана од Советскиот Сојуз,  иако гладот делумно бил предизвикан и од природните услови.   Како одговор на честиот недостиг, постоела голема втора економија за сите категории на стоки и услуги. 

 Слобода на собирање и здружување 
На работниците не им било дозволено да организираат слободни синдикати. Сите постоечки синдикати биле организирани и контролирани од државата.  Сите политички младински организации, како што се Пионерското движење и Комсомол служеле за спроведување на политиките на Комунистичката партија. Учеството во неовластени политички организации можела да резултира со затвор. Организирањето во кампови можело да донесе смртна казна.

 Слобода на вероисповед 
мини| Катедралата Свети Владимир во Астрахан, која служела како автобуска станица во советско време.
Советскиот Сојуз го промовирал марксистичко-ленинистичкиот атеизам и ја прогонувал религијата. За таа цел, комунистичкиот режим конфискувал црковен имот, ја исмејувал религијата, малтретирал верници и пропагирал атеизам во училиштата. Меѓутоа, дејствијата кон одредени религии биле одредени од државните интереси, а повеќето организирани религии никогаш не биле целосно забранети.

Некои акции против православните свештеници и верници вклучувале мачење; испраќање во затворски логори, работни логори или душевни болници; и погубувљање. Father Arseny 1893–1973 Priest, Prisoner, Spiritual Father. Introduction pg. vi–1. St Vladimir's Seminary Press     Многу православни (заедно со народи од други вери), исто така, биле подложени на психичко казнување или мачење и експерименти за контрола на умот во обид да ги принудат да се откажат од своите религиозни убедувања.  

Православните христијани биле ограничени од истакнати кариери и членство во комунистички организации (на пр. партија и Комсомол). Антирелигиозната пропаганда била отворено спонзорирана и охрабрувана од владата, на што Црквата не добила можност јавно да одговори. Семинариите биле затворени, а црквата била ограничена да објавува материјали. Атеизмот се пропагирал преку училиштата, комунистичките организации и медиумите. Биле создадени организации како што е Друштвото на безбожните.

 Слобода на движење 
мини|305x305пкс| 10 јануари 1973 година. Еврејските одбивачи демонстрираат пред Министерството за внатрешни работи за право на емигрирање во Израел.
Пасошкиот систем во Советскиот Сојуз ја ограничил миграцијата на граѓаните во земјата преку „прописка“ (станбена дозвола/систем за регистрација) и користење на внатрешни пасоши. За долг период од советската историја, селаните немале внатрешни пасоши и не можеле да се преселат во градовите без дозвола. Многу поранешни затвореници добиле „волчји билети“ и им било дозволено да живеат само на минимум 101 км од градските граници. Патувањето во затворените градови и во регионите во близина на државните граници на СССР било силно ограничено. Обидите за илегално бегство во странство било казнувано со затвор од 1 до 3 години.

 Движење за човекови права 
Активистите за човекови права во Советскиот Сојуз редовно биле подложени на малтретирање, репресии и апсења. Во неколку случаи, единствено јавниот профил на поединечни борци за човекови права, како што е Андреј Сахаров, помогнале да се спречи целосното прекинување на активностите на движењето.

Поорганизирано движење за човекови права во СССР произлегло од струјата на несогласување од доцните 1960-ти и 1970-тите години познати како „бранители на правата.  Нејзината најважна публикација на самиздат, Хроника на актуелни настани,  го објавил својот прв број во април 1968 година, откако Обединетите нации објавиле дека ќе биде Меѓународна година за човекови права (20 години од објавувањето на Универзалната декларација), и продолжила во следните 15 години до затворањето во 1983 година.

По 1968 година биле формирани низа посветени групи за човекови права: Акционата група за одбрана на човековите права во СССР излегла јавно во мај 1969 година со апел до Комитетот за човекови права на ОН;  Комитетот за човекови права во СССР бил основан во 1970 година;  и советски дел од Амнести интернешнал се појавил во 1973 година. Групите на различни начини пишувале апели, собирале потписи за петиции и присуствувале на судења.

Осумте земји-членки на Варшавскиот пакт го потпишале Хелсиншкиот финален акт во август 1975 година. „Третиот кош“ од Конечниот акт вклучувал опсежни клаузули за човекови права.  Во годините 1976–1977 година, во СССР се појавиле неколку „Хелсиншки групи за набљудување“ за да ја надгледуваат усогласеноста на Советскиот Сојуз со завршните хелсиншки акти.  Првата група била Московската Хелсиншка група, а потоа следеле групите во Украина, Литванија, Грузија и Ерменија.  Тие успеале да обединат различни гранки на движењето за човекови права.Слични иницијативи започнале во советските сателитски држави, како што е Повелбата 77 во Чехословачката Социјалистичка Република.

Во текот на следните две години, Хелсиншките групи често биле малтретирани и загрозени од советските власти и на крајот биле принудени да ги затворат своите активности, бидејќи водечките активисти биле уапсени, изведени на суд и затворани или под притисок да ја напуштат земјата. До 1979 година, сите престанале да функционираат.

 Перестројка 
Периодот од април 1985 година до декември 1991 година бил сведок на драматични промени во СССР.

Во февруари 1987 година, претседателот на КГБ Виктор Чебриков му пријавил на советскиот генерален секретар Михаил Горбачов дека 288 лица отслужуваат казни за прекршоци извршени според членовите 70, 190-1 и 142 од Кривичниот законик на РСФСР; една третина од осудените биле сместени во психијатриски болници.  Повеќето биле ослободени во текот на годината, поттикнати од смртта во затвор на ветеранот дисидент Анатолиј Марченко во декември 1986 година.  Наскоро етничките малцинства, конфесионалните групи и цели народи ги барале своите права, соодветно, на културна автономија, слобода на вероисповед и, предводени од балтичките држави, на национална независност.

Како што Гласност не претставувал „слобода на говор“, така и обидите на активистите да одржуваат свои настани и да создадат независни здруженија и политички движења наишле на неодобрување и опструкции од Горбачов и неговото Политбиро. На почетокот на декември 1987 година Шеварнадзе, Јаковлев и Чебриков известиле за предложениот семинар за човекови права што ќе се одржи во Москва на 10-14 декември 1987 година со гости од странство и предложиле начини за поткопување, ограничување и задржување на настанот организиран од поранешни советски дисиденти.  Реакцијата на сличен предлог седум месеци подоцна била речиси иста.  Како што ги признавале сè повеќе правата над кои комунистите го воспоставиле својот монопол во 1920-тите, настаните и организациите кои не биле иницирани или надгледувани од режимот биле обесхрабрени од наводните либерални власти во краткиот и амбивалентен период на перестројка и официјална Гласност.

Во преостанатите две и пол години стапката на промени се забрзала. Конгресот на народните пратеници ја одржал својата втора есенска седница во 1989 година за време на националниот штрајк на рударите. Една од последиците било укинувањето во март 1990 година на членот 6 од Советскиот Устав (1977), кој експлицитно го воспоставил приматот на Комунистичката партија во рамките на советската држава, до тој период неизговорена, но сеопфатна доминација на системот.

Властите формирале единици на полицијата за немири ОМОН за да се справат со зголемените протести и митинзи низ СССР. Во Москва, тие кулминирале со огромни демонстрации во јануари 1991 година, осудувајќи ги постапките на Горбачов и неговата администрација. Демонстрациите во Литванија, Тбилиси, Баку и Таџикистан биле задушени, што резултирало со смрт на многу демонстранти.  

 Наводи 

Библиографија



Applebaum, Anne (2003) Gulag: A History. Broadway Books. 



Conquest, Robert (1991) The Great Terror: A Reassessment. Oxford University Press .
Conquest, Robert (1986) The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine. Oxford University Press. .





Khlevniuk, Oleg & Kozlov, Vladimir (2004) The History of the Gulag : From Collectivization to the Great Terror (Annals of Communism Series) Yale University Press. .

Pipes, Richard (2001) Communism Weidenfled and Nicoloson. 
Pipes, Richard (1994) Russia Under the Bolshevik Regime. Vintage. .
Rummel, R.J. (1996) Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917. Transaction Publishers. .

Yakovlev, Alexander (2004). A Century of Violence in Soviet Russia. Yale University Press. .

 Надворешни врски 
Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB – by Keith Armes.
G.Yakunin, l.Regelson. Letters from Moscow. Religion and Human Rights in USSR. – Keston College Edition.
Human Rights in the Soviet Society: - virtual exhibition about the Human Rights in the Soviet Society, by the Estonian Institute of Human Rights