Oкупација на Меѓимурје во 1918

Окупација на регионот Меѓимурје се случил по Првата светска војна, од силите лојални на Националниот совет на државата на Словенците, Хрватите и Србите, една од државите претходник на Кралството Југославија, во ноември и декември 1918 година. Претежно населена со Хрвати, оваа територија била дел од Кралството Унгарија сè додека не била заземена од страна на југословенските сили. Регионот бил споен со Југославија, која и бил доделен на Париската мировна конференција (1919–1920).

Кампањата за заземање на Меѓимурје започнала во ноември 1918 година, наводно како одговор на унгарските акции против бунтот на населението во Меѓимурје. Мајорот Иван Томашевиќ предводел 300-члена сила која била разбиена од унгарските сили во близина на Чаковец, најголемиот град во регионот. Молбите за воена помош од Кралската српска армија и француската армија на Ориент биле одбиени поради обврските преземени со примирјето на Белград меѓу силите на Антантата и Унгарија, што ја дефинирало реката Драва како линија на унгарска контрола во областа. Националниот совет направил нов напор на 24 декември, испраќајќи 3.000 војници составени од словенечки доброволци и голем дел од Кралската хрватска домашна гарда. Мајорот Драгутин Перко подетално го испланирал вториот упад во Меѓимурје, а подоцна командувал со голем дел од напаѓачките сили.

Унгарскиот гарнизон го зазел Меѓимурје без отпор на 24 декември. Перко бил назначен за негов администратор, додека регионот бил прогласен за дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците преку принципот на самоопределување. Париската мировна конференција подоцна го потврдила пристапувањето на регионот.

 Позадина 
На 5-6 октомври 1918 година, претставниците на политичките партии кои ги претставувале Словенците, Хрватите и Србите кои живееле во Австроунгарија го организирале Националниот совет на Словенците, Хрватите и Србите како централен орган на новопрогласената Држава на Словенците, Хрватите и Србите што ги опфаќа Словенечките Земји, Кралство Далмација и Кралство Хрватска и Славонија, Австроунгарска Босна и Херцеговина. Советот ја заменил претходно формираната ад хок група позната како Југословенски комитет како тело кое ги застапува интересите на јужните Словени кои живеат во хабсбуршките земји. Нејзината првична цел била кампања за независност на Јужните Словени од Австроунгарија и обединување на тие земји со Кралство Србија, според југословенството. Србија ја изјавила својата цел од Првата светска војна да ги обедини овие земји во својата Нишка декларација од 1914.

На 29 октомври, Саборот на Хрватска-Славонија прогласил независност од Австроунгарија. Советот се состанал со српските претставници во Женева, Швајцарија, на почетокот на ноември и го прифатил предлогот на српскиот премиер Никола Пашиќ за постигнување унија со Србија. За неколку дена, Србија ја отфрлила краткотрајната Женевска декларација. По примирјето на Вила Џусти меѓу силите на Антантата и Австроунгарија, Кралството Италија испратила своја војска за да го обезбеди делот од територијата кој бил превземен од страна на Словенците, Хрватите и Србите, а кој и бил ветен на Италија со Лондонскиот договор од 1915 година. Италијанските сили ги следеле повлекувачките австро-унгарски трупи кои се враќале дома од Италијанскиот фронт. Австро-унгарските трупи, вообичаено со седиште во Унгарија, се вратиле со возови кои патувале низ Меѓимурје, дел од унгарската жупанија Зала, која се наоѓала помеѓу реките Драва и Мура, а во голема мера била населена со Хрвати. Според пописот од 1910 година, 82.829 од 90.387 жители на регионот биле Хрвати. За време на војната, хрватскиот адвокат и политичар Иван Новак, роден во Меѓимурје, објавил памфлет во кој се залагал за самоопределување на меѓумурските Хрвати и се залагал за додавање на регионот во заедничка јужнословенска држава, повикувајќи се на Четиринаесет точки на американскиот претседател Вудро Вилсон. Во исто време, Новак првенствено ја обвинил Унгарија дека наметнува апсолутистичко законодавство со цел да владее над неунгарците. Иако било забрането од унгарската влада, пишувањето на Новак ги обликувало ставовите на Хрватите на Меѓимурје кон унгарската власт. Во последната фаза од војната, недостигот на храна и болестите - особено шпанскиот грип - придонеле за поголемо социјално незадоволство. Понатаму, безбедноста низ Унгарија и Хрватска-Славонија била лоша поради зелените кадри– дезертери кои преживувале преку бандитизам.

 Прв упад 

 Прелудиум 
мини| Локација на Меѓимурје на карта на модерна Хрватска за референца
мини| Меѓимурје како дел од поранешната унгарска жупанија Зала во 1910 година (на дното)
Во почетокот на ноември 1918 година, во неколку села во источниот дел на Меѓимурје бил започнат бунт кој брзо се проширил низ регионот. Бунтот наликувал на класната борба, но бунтовниците исто така ги таргетирале сите кои што ги сметале за непријатели на етничка основа. Барале отцепување и истерување на Унгарците од регионот на „вилсонова основа“, мислејќи на поддршката на американскиот претседател за самоопределување. Имотот на угледните Унгарци бил ограбен, вклучително и имотот на семејството Фестетикс во Горњи Храшчан и замокот Фештетиќ во Прибиславец. До 4 ноември, бунтот во голема мера го загубил замавот; следниот ден, префектот на округот Зала одобрил скратена воена судска постапка во Меѓимурје. Повеќе од 100 луѓе биле погубени по привремени судења. Некои цивили избегале на југ преку Драва во Хрватска-Славонија; повеќето заминале во градот Вараждин, а другите побегнале во Копривница. До 10 ноември, унгарските редовни трупи ја вратиле контролата во огромно мнозинство од регионот и два дена подоцна ја добиле контролата врз селото Неделишќе, последното упориште на бунтовниците.

На 10 ноември, во Вараждин се одржало народно собрание на кое се дискутирало за граѓанските немири во Меѓимурје. Членовите на Националниот совет ги обвиниле наводните платеници и унгарските зелени кадри за насилството. Комитетите на Националниот совет со седиште во Вараждин и Копривница испратиле делегации во Загреб за да побараат помош од централната власт и од полковникот Душан Симовиќ, кој штотуку имал пристигнато во Загреб како претставник на Кралската српска армија. Како одговор, комесарот за одбрана на Националниот совет, Мате Дринковиќ, ги испратил мајорот Иван Томашевиќ и поручникот Виктор Дебељак во Вараждин за да конструираат план за окупација на Меѓимурје. Томашевиќ нашол сили во Вараждин кои биле под команда на капетанот Стјепан Сертиќ, командантот на третиот баталјон на 25-от пешадиски полк на Кралската хрватска домашна гарда. Бил создаден баталјон кој главно се состоел од бегалци од Меѓимурје, како и волонтерски одред на Националната гарда во кој биле вклучени средношколци од Вараждин, номинално известувајќи се пред Националниот совет. Целата сила се состоела од речиси 300 војници. Некои од нивните оружја биле земени од касарната во Вараждин, а други биле од војниците кои ги разоружувале 14-тиот пешадиски полк на кралскиот унгарски Хонвед и 33-от пешадиски полк на заедничката армија, кои ја преминувале Драва во Вараждин на враќање дома по примирјето. Томашевиќ ја презел севкупната команда, Фрањо Глоговец го предводел баталјонот Меѓимурје, а мајорот Марко Георгијевиќ ги предводел волонтерските трупи.

Истиот ден Националниот совет ги испратил Лаза Поповиќ, Валеријан Прибичевиќ и мајорот Драгутин Перко во Белград, каде што се сретнале со командантот на српската прва армија Војвода Петар Бојовиќ и принцот регент Александар и побарале воена интервенција од Србија против Унгарија во Меѓимурје. Регентот го упатил Перко следниот ден да се сретне со Војвода Петар Мишиќ за да разговараат за тоа. Мишиќ му рекол на Перко дека Србија не можела да интервенира поради примирјето, но ветил поддршка доколку силите на државата Словенци, Хрвати и Срби го заземат Меѓимурје.

 Спречен напредок 
мини| Железничката станица Чаковец била централна за унгарскиот отпор кон упадот во ноември 1918 година.
На 13 ноември, во Вараждин се одржал уште еден јавен собир, на кој Томашевиќ и градоначалникот Перо Магдиќ го објавиле својот план за напад преку реката Драва во Меѓимурје во 10 часот попладне таа вечер. Магдиќ се заложил за брза акција, надевајќи се дека ќе ја подобри својата политичка позиција и имал испечатен постер со повикување волонтери. Толпата луѓе ги придружувала расположливите војници до мостот на реката Драва. Откако поминале, напаѓачите поставиле неколку артилериски парчиња и се поделиле на три колони. Сертиќ го водел главниот напредок кон Чаковец, најголемиот град во Меѓимурје на околу 12 километри (39,000 ст) на север. Напредувањето се одвивало по главниот пат низ селото Пушќине. Од него десно, доброволните сили преку селото Куршанец тргнале кон Чаковец. На левото крило, Глоговец ги водел своите трупи низ селото Горњи Храшќан пред да сврти на исток кон Чаковец. Според Томашевиќ, целта на првата етапа на операцијата била да се заземе Чаковец и да се воспостави мост преку Драва пред да се обидат дополнително да напредуваат. Унапредувачките сили стигнале до Чаковец утрото на 14 ноември без да наидат на некаков отпор. Ова се совпаѓа со информациите со кои располагал Националниот совет, кои укажуваат дека унгарските трупи се повлекле од Меѓимурје, освен од железничката станица Чаковец. Силите задолжени за обезбедување на железницата во Чаковец биле под команда на мајор Кароли Ѓери.

Постојат спротивставени извештаи за времето и насоката на пристигнувањето на дополнителните унгарски трупи во Чаковец; главниот став е дека силите неколку пати поголеми од опозицијата пристигнале во четири воза од Наѓиканиза непосредно пред трупите под команда на Томашевиќ да стигнат во градот. Силите на почетокот се бореле во близина на железничката станица Чаковец, каде унгарските сили ги чекале напаѓачите на подготвени позиции. Силите под команда на Томашевиќ побегнале во неред во Вараждин преку мостовите на Драва или, откако унгарската коњаница ги зазела двата мостови, ја препливале реката за да стигнат до безбедно место. Борбите завршиле истиот ден со примирје посредувано од префектот на округот Вараждин, Фрањо Кулмер и главниот судија на округот Чаковец, Пал Хусар. Кулмер и Хусар повторно се сретнале на 15 ноември за да договорат обновување на железничкиот сообраќај Вараждин-Чаковец и безбедносна контрола на сообраќајот преку мостовите на Драва. Бидејќи градската граница на Вараждин се протегала малку северно од реката Драва, Хусар се согласил дека нема да бидат поставени унгарски сили на мостовите и дека безбедноста ќе ја спроведува државата на Словенците, Хрватите и Србите. Според Симовиќ, поразот на Томашевиќ бил резултат на целосна недоволна подготвеност и предизвикал значителен страв од унгарски напад против Вараждин. Извештаите на печатот потврдиле дека биле убиени најмалку четворица напаѓачи.

 Втор упад 

 Подготовки за уште една офанзива 
мини| На полковникот Славко Кватерник му била дадена команда на вториот офанзива за заземање на Меѓимурје во 1918 година.
На 16 ноември, Симовиќ испратил ново барање за воена интервенција на Србија во име на Националниот совет. Националниот совет сакал да го преземе Меѓимурје и да воспостави чешки коридор (копнена врска со Чехословачка). После три дена, Србија го отфрлила барањето поради тоа што со примирјето на Белград (кое било склучено на 13 ноември) била утврдена реката Драва како граница на областа под унгарска територија во областа Меѓимурје и Вараждин. Унгарскиот пратеник во Загреб Ѓула Гембош поднел извештај на 19 ноември во кое било запишано дека била веројатна понатамошна воена акција против унгарските интереси во Меѓимурје и дека силите потребни за тоа се собирале во близина на Вараждин. На 23 ноември, Националниот совет му пишал на генералот Луј Франше д'Епере барајќи од него да го окупира Меѓимурје. Новиот обид за заземање на Меѓимурје бил планиран да се одвие 6 декември со учество на многу поголема сила. Дринковиќ го назначил полковникот Славко Кватерник да ја води офанзивата. Нападот бил одложен по вооружениот конфликт во Загреб што се случил еден ден пред закажаната операција.

Кватерник изјавил дека одложената офанзива би започнала во раните утрински часови на 24 декември. И покрај обединувањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (Кралството СХС) на крајот на ноември, силите распоредени за подготовка на нападот на Меѓимурје не биле вклучени во српската војска и сè уште биле под контрола на Националниот совет. На 11 декември, на Бојовиќ му било наредено да не ја премине реката Драва, границата која била утврдена со примирјето на Белград. На 20 декември, врховната команда на кралската српска армија го известила полковникот Милан Прибичевиќ, кој што бил приклучен на канцеларијата за врски во Загреб, дека ниту српската ниту француската армија на Ориент директно нема да го поддржат нападот.

 Ред на битката 
Перко го подготвил планот за вториот упад во Меѓимурје и Кватерник го финализирал. Кватерник имал 3.000 војници распоредени во седум баталјони кои биле опремени со 24 топови, 52 митралези, оклопна кола и единаесет камиони. Исто така имале и две коњанички ескадрили, медицински одред и чета на сигнален корпус. Напаѓачката сила била распоредена по две главни оски; најголемиот дел од силите напредувале северно од Вараждин до Чаковец под команда на Перко, а помал дел од силите биле распоредени западно од Меѓимурје под команда на мајорот Иво Хенеберг, кој што имал задача да напредува на исток од Ормож до Чаковец и од селото Штригова по должината на Мура. Резервната сила, која била составена од еден пешадиски баталјон на Кралската српска армија, била поддржана од половина коњаничка ескадрила и митралез одред предводени од мајорот Аксентије Радојковиќ. Резервниот состав бил собран кај Вараждин и не учествувал во офанзивните дејствија. Кватерник го поставил својот штаб во Вараждин за да ја води операцијата. Унгарските сили во Меѓимурје биле многу помали; повеќето од нив биле стационирани во Чаковец, а мали контингенти биле распоредени во големите села во регионот. Силите биле командувани од полковник Ѓерги Кун, а Ѓер бил втор по команда.
+Орден за битка на силите предводени од Славко Кватерник, 24 декември 1918 година Група Единица Команданти Југ (Перко) Кадети и други студенти Капетан Шега, капетан Изер, Оберлеутнант Крпан Волонтерска единица Меѓимурје Оберлеутнант Фрањо Глоговец 26-ти пешадиски полк на Кралската хрватска домашна гарда (1-ви и 2-ри (карловачки) баталјони) мајор Карло Погледиќ 25-ти пешадиски полк на Кралската хрватска домашна стража (3-ти (вараждин) баталјон) Капетан Стјепан Сертиќ 27. пешадиски полк на Кралската хрватска домашна гарда (3. баталјон (Нова Градишка)) Капетан Радослав Рачки Две коњанички ескадрили извлечени од 10. Хусари на Кралската хрватска домашна гарда мајор Марко Георгијевиќ, капетан Матија Чаниќ Запад(Хеннеберг) 27-ми пешадиски полк на Кралската хрватска домашна стража (еден (сисачки) баталјон) мајор Иво Хенеберг Волонтерска легија составена од членови на Сокол и поранешни маринци на австроунгарската морнарица Фрегата поручник Антиќ, капетан Ерминије Јуришиќ Две компании од словенечки волонтери (област Разкрижје) капитените Деклева и Ракуш Залиха Еден пешадиски баталјон на Кралската српска армија мајор Аксентије Радојковиќ Забелешка: Кралската хрватска домашна гарда била во процес на распуштање.

 Обновена офанзива 
мини| Шематска карта на главните оски на напад во Меѓимурје на 24 декември 1918 година
Кватерник имал за цел прво да го заземе Чаковец и железничките и патните премини на реката Мура во Мурско Средишќе и Коториба кои го поврзувал Меѓимурје со остатокот од округот Зала. На крајот, неговата цел била да ја обезбеди целата територија јужно од реката Мура. Нападот започнал во 6 часот наутро на 24 декември. Дел од групата предводена од Перко напредувала по главниот пат од Вараждин до Чаковец. До 8 часот, силите предводени од мајорот Карло Погледиќ - со помош на Томашевиќ (26. пешадиски полк) - ја преминале Драва без отпор, со чамци и сплавови набавени од локалното население на Хрженица. Го зазеле Прелог, ги следеле Доњи Краљевец и Горичан, пред да напредуваат до мостот Мура јужно од Летење за да го блокираат главниот пат за Будимпешта. Силите што напредувале од Запад биле поделени на два дела. Мајорот Иво Хенеберг напредувал од Средишче об Драви во Штаерска кон Чаковец за да го заземе левиот брег на Драва и да му се придружи на Перко во Чаковец – обезбедувајќи го левото крило на Перко. Вториот дел од силите кои што напредувале од Штаерска се движеле низ селата Штригова и Свети Мартин на Мура. Предводена од капетанот Ерминије Јуришиќ, имала за задача да ги опкружи мостовите во Мурско Средишќе и блиските понтонски траекти. Заробувањето на други фериботи лоцирани понатаму низводно било доделено на коњаничка ескадрила предводена од капетанот Матија Чаниќ.

До 10 наутро, напаѓачките сили веќе ја имале преземено контролата врз јужниот брег на Мура и го имале опколено Чаковец. Перко го испратил Георгијевиќ во Чаковец за да побара градот да капитулира откако заробил шеснаесет унгарски војници поставени да го чуваат неговиот јужен дел. Ѓери официјално се предал во близина на градската железничка станица во 10:30, додека силите на Перко зазеле позиции во градот. Ѓер рекол дека не признава нова власт и дека напаѓачите го прекршиле примирјето на Белград. Перко во 11 часот по телефон го известил Кватерник за заробувањето на Чаковец и Кватерник стигнал до градот со цел да се сретне со Ѓери. Во Чаковец бил запленет патнички воз и испразнет од патници пред да се качи половина баталјон пешадија на чело со Сертиќ. Го однеле возот до селото Коториба и се симнале таму за да го заробат последниот неокупиран дел од Меѓимурје - територијата помеѓу тоа село и Леград, во близина на сливот на Мура и Драва. До 1 попладне, Сертиќ ја имал обезбедено таа област, ставајќи го целата област Меѓимурје под контрола на силите на Кватерник. Не наишле на никаков вооружен отпор. Современите медиуми изјавиле смрт на тројца унгарски војници во офанзивата. Немало извештаи за смртните случаи меѓу напаѓачките сили.

 Последици 
лево|мини| Меѓимурске новине ја објавил телеграмата испратена до регентот Александар по заземањето на Меѓимурје.
Во попладневните часови на 24 декември, Кватерник дистрибуирал писмо до свештенството во Меѓимурје, во кое им наложил да го прочитаат неговиот проглас со кој се повикувало населението да ги признае новите власти. Во писмото пишувало дека Меѓимурје од тој ден припаѓа на Кралството СХС; била прочитана на таа дневна полноќна миса, која завршила откако се извела химната Убава наша татковино. Регионалниот комитет на Националниот совет закажал народен собир во Чаковец за 9 јануари 1919. На 25 декември, еден претставник на унгарската влада пристигнал со цел да побара објаснување од Кватерник за нападот пред да се врати во Будимпешта истиот ден. Перко бил назначен за цивилен и воен администратор на Меѓимурје; меѓу неговите први обврски биле основањето на Меѓимурске новине и забраната на весниците на унгарски јазик (Муракоз). Регионалниот комитет на Националниот совет испратил телеграма до регентот Александар во која го информирал за додавањето на Меѓимурје во земјата (наведено како „Југославија“) на 24 декември; регентот им испратил телеграфска порака со честитка за новогодишната ноќ.

На 9 јануари, околу 10.000 луѓе се собрале на јавниот собир, кој усвоил резолуција со која се прогласила дека Меѓимурје се отцепува од Унгарија и дека пристапува кон Кралството СХС. Декларацијата, која телеграфирала до регентот Александар, упатувала на принципот на самоопределување и го пофалила претседателот Вилсон како поборник за тој принцип. Одредбите од декларацијата биле поддржани од страна на Париската мировна конференција, која ги дефинирала унгарските граници преку Тријанонскиот договор и го оставила Меѓимурје на Југославија.

Во текот на Втората светска војна, по инвазијата на Југославија во 1941 година, Меѓимурје бил заземен и припоен од страна на Унгарија. Марионетската држава Независна Држава Хрватска, која била основана од силите на Оската во 1941 година, неуспешно го оспорувала унгарското поседување на Меѓимурје. Во последните недели од војната, бугарските вооружени сили го ослободиле регионот. По распадот на Југославија, Меѓимурје станал дел од Хрватска. Од 2005 година, 9 јануари се слави во Меѓимурје како меморијален ден за комеморација на резолуцијата од 1919 година за отцепување од Унгарија.

 Наводи 


Категорија:Унгарско-хрватски односи
Категорија:Војни на Хрватска
Категорија:Војни на Словенија
Категорија:Војни на Југославија
Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)
Категорија:Координати на Википодатоците