Независност на Хрватска

Независност на Хрватска ― постапка започната со промените во политичкиот систем и уставните промени во 1990 година со кои Социјалистичка Република Хрватска била преобразена/преуредена во Република Хрватска, која пак го прогласила Божиќниот Устав и го одржала референдумот за независност на Хрватска во 1991 година.

Откако земјата службено прогласила независност во јуни 1991 година и раскинувањето на нејзината поврзаност со Југославија, таа вовела тримесечен мораториум на одлуката кога била повикана да го стори тоа од Европската заедница и Конференцијата за безбедност и соработка во Европа. Во тоа време започнала Хрватската војна за независност.

На 8 октомври 1991 година, хрватското собрание ги прекинало сите преостанати врски со Југославија. Бадентеровиот арбитражен комитет морал да донесе одлука по ова прашање. Конечно, хрватската независност била меѓународно признаена во јануари 1992 година, кога и Европската економска заедница и Обединетите нации и доделиле дипломатско признавање на Хрватска, а набргу потоа земјата била примена во Обединетите нации.

 Заднина 
лево|мини| Зградата на хрватското собрание.
За време на периодот на Втората светска војна од 1941 до 1945 година, Хрватска била создадена како марионетска држава наречена Независна Држава Хрватска, управувана од крајнонационалистичките и фашистички усташи, поддржана од Германија и Италија на територијата на Кралството Југославија. Од 1945 година станала социјалистичка федерална единица на Социјалистичка Федеративна Република Југославија, еднопартиска држава управувана од Сојузот на комунистите на Хрватска, создаден на крајот на Втората светска војна во Југославија. Хрватска уживала одреден степен на автономија во рамките на југословенската федерација. На крајот на 1970-тите, хрватското национално протестно движење наречено Хрватска пролет било потиснато од југословенското раководство. Сепак, југословенскиот устав од 1974 година им дал зголемена автономија на федералните единици, во суштина исполнувајќи ја целта на Хрватската пролет и обезбедувајќи правна основа за независност на федеративните конституенти.

Во 1980-тите, политичката ситуација во Југославија се влошила, со националните тензии поттикнати од српскиот Меморандум на САНУ од 1986 година и државните удари во Војводина, Косово и Црна Гора од 1989 година.Frucht 2005, p. 433 Како што Словенија и Хрватска почнале да бараат поголема автономија во рамките на федерацијата, вклучувајќи статус на конфедерација, па дури и целосна независност, националистичките идеи почнале да растат во редовите на сè уште владејачкиот Сојуз на комунисти. Како што Слободан Милошевиќ дошол на власт во Србија, неговите говори се залагале за продолжување на обединета југословенска држава - држава во која целата власт ќе биде централизирана во Белград.Brown & Karim (1995), p. 116 Во март 1989 година, кризата во Југославија се продлабочила по усвојувањето на амандманите на српскиот устав што и овозможил на владата на српската република повторно да воспостави ефективна моќ над автономните покраини Косово и Војводина. Дотогаш, голем број политички одлуки биле донесени од овие покраини, а тие имале гласање на ниво на југословенско федерално претседателство (шест члена од републиките и двајца членови од автономните покраини). Во говорот на Газиместан, одржан на 28 јуни 1989 година, Милошевиќ забележал на тековните „битки и кавги“, велејќи дека иако моментално немало вооружени битки, можноста сè уште не може да се исклучи. Општата политичка ситуација станала понапната кога во 1989 година Воислав Шешељ јавно се здружи со Момчило Ѓујиќ, четнички водач од Втората светска војна. Години подоцна, водачот на хрватските Срби, Милан Бабиќ сведочел дека Момчило Ѓујиќ финансиски ги поддржувал Србите во Хрватска во 1990-тите. Спротивно на тоа, Фрањо Туѓман остварил меѓународни посети во доцните 1980-ти за да добие поддршка од хрватската дијаспора за хрватската национална кауза.

 Преод кон демократија и политичка криза 
Во средината на 1989 година, на политичките партии им било дозволено да дејствуваат, со што започнало преод од еднопартискиот систем. Во Хрватска биле основани голем број нови партии, вклучувајќи ја Хрватската демократска заедница (ХДЗ; ), на чело со Фрањо Туѓман.

Во јануари 1990 година, Комунистичката партија на Југославија се распарчила по републички линии, при што хрватската фракција барала полабава федерација. На 14-тиот вонреден конгрес на Сојузот на комунистите на Југославија, на 20 јануари 1990 година, делегациите на републиките не можеле да се договорат за главните прашања во југословенската федерација. Хрватската и словенечката делегација побарале полабава федерација, а српската делегација на чело со Милошевиќ се спротивставила. Како резултат на тоа, словенечките и хрватските делегати го напуштиле Конгресот. По завршувањето на Антибирократската револуција во Војводина, Косово и Црна Гора, Србија обезбедила четири од осум гласови за федерално претседателство во 1991 година, и можела силно да влијае на донесувањето одлуки на сојузно ниво, бидејќи неповолните одлуки може да бидат блокиран; ова го направи раководното тело неефикасно. Оваа ситуација довела до приговори од другите републики и повици за реформи на Југославија.Frucht (2005), p. 433

Во февруари 1990 година, Јован Рашковиќ ја основал Српската демократска партија (СДП) во Книн. Во нејзината програма бил наведено дека „регионалната поделба на Хрватска е застарена“ и дека „не кореспондира со интересот на српскиот народ“.Goldstein (1999), p. 214 Партиската програма го одобрила прекројувањето на регионалните и општинските линии за да го одрази етничкиот состав на областите и го потврди правото на териториите со „посебен етнички состав“ да станат автономни. Ова го повторило ставот на Милошевиќ дека внатрешните југословенски граници треба да се прекројат за да им се овозможи на сите Срби да живеат во една земја. Истакнати членови на СДП биле Милан Бабиќ и Милан Мартиќ, кои подоцна станале високи функционери на Република Српска Краина. За време на неговото подоцнежно судење, Бабиќ ќе посведочи дека постоела медиумска кампања насочена од Белград, која ги прикажувала Србите во Хрватска како на кои им се заканува геноцид од страна на хрватското мнозинство и дека тој станал плен на оваа пропаганда.Babić verdict, p. 9 На 4 март 1990 година, на Петрова Гора бил одржан состанок на 50.000 Срби. Луѓето на собирот извикувале негативни забелешки насочени кон Туѓман, скандирале „Ова е Србија“, и изразиле поддршка за Милошевиќ.Ramet 2006, p. 382

 Политички потези и граѓански немири 
Кон крајот на април и почетокот на мај 1990 година, во Хрватска биле одржани првите повеќепартиски избори, при што победата на Фрањо Туѓман резултирала со дополнителни националистички тензии.

Напната атмосфера преовладувала во 1990 година: на 13 мај 1990 година во Загреб бил одржан фудбалски натпревар помеѓу загрепски Динамо и белградска Црвена ѕвезда. Натпреварот прераснал во насилство меѓу фудбалските навивачи и полицијата.

На 30 мај 1990 година, новиот хрватски Сабор (собрание) ја одржа својата прва седница. Претседателот Туѓман го објавил својот манифест за нов Устав и мноштво политички, економски и општествени промени, вклучително и план за Југославија како конфедерација на суверени држави.

На 25 јули 1990 година, Хрватска направила уставни амандмани со кои бил потврден и заведен нејзиниот суверенитет – префиксот „Социјалистичка“ бил исфрлен од името на земјата, претседателот на Хрватска го замени претседателот на Претседателството, покрај другите измени. Промените во хрватскиот Устав од јули 1990 година не се однесуваат на статусот на Србите, кој останал идентичен со оној што го додели хрватскиот Устав од 1974 година (заснован на југословенскиот устав од 1974 година).

Националистичките Срби во Хрватска го бојкотирале Саборот и ја презеле контролата на територијата населена со Срби, поставувајќи блокади на патишта и гласајќи тие области да станат автономни. Српските „автономни области“ наскоро ќе бидат со поголеми намери за постигнување независност од Хрватска.

Откако ХДЗ дошла на власт, тие спровеле чистка на Србите вработени во јавната администрација, особено полицијата. Србите во Хрватска имале непропорционален број на службени места: во 1984 година, 22,6% од членовите на Сојузот на комунистите на Хрватска и 17,7% од именуваните функционери во Хрватска биле Срби, вклучувајќи 28-31% во Министерството за внатрешни работи (полицијата). Додека во 1981 година тие претставувале 11,5% а во 1991 година 12,2% од вкупното население на Хрватска.Milošević indictment, p. 29 Уште поголем дел од тие работни положби претходно биле на Србите во Хрватска, што создало перцепција дека Србите се чувари на комунистичкиот режим.Bjelajac, Žunec, Boduszynski, Draschtak, Graovac, Kent, Malli, Pavlović, Vuić (2009), p. 239

Претседателот Туѓман дал неколку несмасни забелешки - како онаа од говорот од 16 април 1990 година дека му е „драго што неговата сопруга не е Србинка“ што хрватскиот историчар Анте Назор го опишал како нешто извадено од контекст. Сето ова било намерно искривено од медиумите на Милошевиќ со цел вештачки да предизвика страв дека секој облик на независна Хрватска е нова „ усташка држава“: во еден пример, ТВ Белград го прикажала Туѓман како се ракува со германскиот канцелар Хелмут Кол, обвинувајќи ги за заговор да биде наметнат „Четврти Рајх“. Новата влада на Туѓман била националистичка и бесчувствителна кон Србите, но не претставувала закана за нив пред војната.Brown & Karim (1995), p. 119

Политичката криза ескалирала кога областите населени со Срби се обиделе да создадат енклава наречена Српска Краина, која имала намера да се одвои од Хрватска доколку самата Хрватска се обидела да се одвои од Југославија. Српското раководство во Краина одбила да ја признае владата на Република Хрватска како суверенитет над нив. Кризата започнала во август 1990 година со Балван револуцијата кога хрватските Срби сечеле дрвја и ги користеле за блокирање патишта. Ова го попречило хрватскиот туризам и предизвикало тревога во регионот Далмација бидејќи Хрватска била домаќин на Европското првенство во атлетика во 1990 во Сплит.

На 21 декември 1990 година бил донесен нов „Божиќен устав“ со кој била усвоена либерална демократија. Уставот ја дефинирал Хрватска како „национална држава на хрватскиот народ и држава на припадниците на другите народи и малцинства кои се нејзини граѓани: Србите... на кои им се гарантира еднаквост со граѓаните од хрватска националност...“ статусот на Србите бил променет од експлицитно споменат „народ“ во народ наведен заедно со малцинствата („народи и малцинства“). Оваа уставна промена, исто така, била прочитана од страна на мнозинството српски политичари како одземање на некои од правата што им биле доделени на Србите со претходниот социјалистички устав и го поттикнало екстремизмот меѓу Србите во Хрватска. Ова не се засновало на буквалното читање на поранешниот Устав на СР Хрватска, кој исто така ги третирал само Хрватите како уставотворен народ, велејќи дека Хрватска е „национална држава“ за Хрватите, „држава“ за Србите и другите малцинства.

На 21 февруари 1991 година, Хрватска го прогласила својот Устав и законите за врховни на оние на СФРЈ, и Собранието донело формална резолуција за постапката на раздружување () од СФР Југославија и можно ново здружување со други суверени републики.

Во периодот од август 1990 година до април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовниците Срби и хрватската полиција.David C. Isby, "Yugoslavia 1991: Armed Forces in Conflict", Jane's Intelligence Review 394, 402 (септември 1991)

 Референдумот и одлуките за независност 
На 19 мај 1991 година, хрватските власти го одржаале Хрватскиот референдум за независност. Српските месни власти повикале на бојкот на гласањето, што било главно следено од хрватските Срби. На крајот, мнозинството Хрвати ја поддржале независноста од Југославија, со излезност од 83,56 отсто, а двете референдумски прашања биле позитивно одговорени со 93,24 отсто и 92,18 отсто (односно) од вкупниот број гласови.

На 25 јуни 1991 година, земјата ја прогласила својата независност од СФРЈ, завршувајќи ги напорите да го прекине статусот на конститутивна република. Таа одлука на собраниската одлука делумно ја бојкотирале пратениците од левичарската партија.

Европската економска заедница и Конференцијата за безбедност и соработка во Европа веднаш ги повикале Хрватска и Словенија да не бидат признати како независни држави поради страв од граѓанска војна во Југославија. До средината на 1991 година, Хрватската војна за независност веќе започнала. Подрачјата под контрола на Србите во Хрватска беа дел од трите „Српски автономни области“ подоцна познати како Република Српска Краина, од кои најголемиот дел немаше да биде под хрватска контрола до 1995 година, а останатите делови во 1998 година.

Хрватска за прв пат била призната како независна држава на 26 јуни 1991 година од Словенија, која прогласила сопствена независност на истиот ден со Хрватска. Но, до 29-ти јуни, хрватските и словенечките власти се согласиле на тримесечен мораториум на декларацијата за независност, во обид да ги намалат тензиите. Брионската декларација била службено потпишана на состанокот на министерската тројка на Европската заедница, југословенските, српските, словенечките и хрватските власти на 7 јули. Литванија била единствената држава што ја признала Хрватска на 30 јули.

Бадентеровиот арбитражен комитет бил создаден од Советот на министри на Европската економска заедница (ЕЕЗ) на 27 август 1991 година за да обезбеди правни совети и критериуми за признавање на поранешните југословенски републики. Петчлената комисија ја сочинувале претседатели на уставните судови во ЕЕЗ.
десно|мини| Зградата на ИНА во улицата „Шубиќева“, Загреб, била избрана од безбедносни причини како место за прогласување независност од страна на Собранието, на 8 октомври 1991 година.
На 7 октомври, пред истекот на мораториумот, југословенските воздухопловни сили го нападнале Бански Фвори, главната владина зграда во Загреб. На 8 октомври 1991 година, мораториумот истекол, а хрватското Собрание ги прекинало сите преостанати врски со Југославија. Таа конкретна седница на Собранието била одржана во зградата на ИНА на авенијата „Павао Шубиќ“ во Загреб поради безбедносни грижи предизвикани од неодамнешниот југословенски воздушен напад; Поточно, било стравувано дека југословенското воздухопловство може да ја нападне зградата на Собранието. Оваа одлука била донесена едногласно во Собранието, а единствените пратеници кои недостасувале биле некои од српските партии кои отсуствувале од почетокот на 1991 година.

 Општо признавање 
Германија се залагала за брзо признавање на Хрватска, со цел да биде запрено тековното насилство во областите населени со Срби, при што Хелмут Кол побарал признавање во Бундестагот на 4 септември. На ставот на Кол, се спротивставиле Франција, Обединетото КралствоLukač, Morana (2013). Germany's Recognition of Croatia and Slovenia: Portrayal of the events in the British and the US press. Saarbrücken: AV Akademikerverlag.   и Холандија, но земјите се согласиле да продолжат со заеднички пристап следејќи ја едностраното дејство на Германија. На 10 октомври, два дена откако хрватското Собрание ја потврдило декларацијата за независност, ЕЕЗ одлучила да ја одложи секоја одлука за признавање на Хрватска за два месеци. Германскиот министер за надворешни работи, Ханс Дитрих Геншер, подоцна напишал дека ЕЕЗ одлучила да ја признае хрватската независност за два месеци, доколку војната не завршила дотогаш. Со оглед на тоа што војната сè уште траела кога истекол рокот, Германија ја претстави својата одлука да ја признае Хрватска како своја политика и должност. Положбата на Германија била поддржана од Италија и Данска. Франција и Обединетото Кралство се обиделе да го спречат германското признавање со изготвување на резолуција на Обединетите нации со која се бара ниту една земја да не преземе еднострани дејствија што би можеле да ја влошат ситуацијата во Југославија.
лево|мини| Роберт Бадентер претседавал со Арбитражната комисија на Конференцијата за Југославија.
Почнувајќи од крајот на ноември 1991 година, Бадентеровата комисија донесе низа од десет мислења. Комисијата, меѓу другото, изјавила дека Југославија е во постапка на распаѓање и дека внатрешните граници на југословенските републики не може да бидат менувани доколку слободно не е договорено. Фактори за зачувување на предвоените граници на Хрватска биле југословенските федерални уставни амандмани од 1971 и 1974 година, со кои било давано дека суверените права ги остваруваат федералните единици и дека федерацијата има само овластувања што ѝ се посебно пренесени со Уставот. Границите биле дефинирани од комисии за демаркација во 1947 година.

На крајот, Франција и Обединетото Кралство се повлекле за време на дебатата на Советот за безбедност за ова прашање на 14 декември, кога Германија се чинела решена да и пркоси на резолуцијата на ОН. На 17 декември, ЕЕЗ формално се согласила да и додели дипломатско признавање на Хрватска на 15 јануари 1992 година, врз основа на нејзиното барање и позитивното мислење на Бадентеровата арбитражна комисија.

Во своето мислење бр. 5 за конкретното прашање на хрватската независност, Комисијата одлучила дека независноста на Хрватска сè уште не треба да биде признаена, бидејќи новиот хрватски Устав не вклучувал заштита за малцинствата што ги бара Европската заедница. Како одговор на оваа одлука, претседателот на Хрватска, Фрањо Туѓман му пишал на Роберт Бадентер, давајќи гаранции дека овој недостаток ќе биде саниран.

Украина и Латвија биле првите кои реагирале со признавањето на хрватската независност во втората недела од декември. Следната недела, Исланд и Германија ја признале, на 19 декември 1991 година, како првите западноевропски земји што го направиле тоа.

Како одговор на одлуките на Бадентеровата комисија, Република Српска Краина службено го прогласила своето одвојување од Хрватска на 19 декември, но нејзината државност и независност не биле меѓународно признати. На 26 декември, Југославија објавила планови за помала држава, која би можела да ја вклучи територијата заземена од Хрватска за време на војната. Овој план бил отфрлен од Генералното собрание на ОН.

Уште три земји одлучиле да ја признаат Хрватска пред датумот закажан од ЕЕЗ, 15 јануари: Естонија, Светата столица и Сан Марино. Европската економска заедница конечно и доделила дипломатско признавање на Хрватска на 15 јануари 1992 година, а Обединетите нации го направиле тоа во мај 1992 година.

 Последици 
Во периодот по прогласувањето на независноста, војната ескалирала, со опсадите на Вуковар и Дубровник, и борби на други места, додека прекинот на огнот на 3 јануари 1992 година не довел до стабилизација и значително намалување на насилството.

Со крајот на 1991 година, втората Југославија практично престана да постои како држава, при што премиерот Анте Марковиќ и претседателот на Претседателството Стјепан Месиќ поднеле оставки во декември 1991 година, и преодна влада која ја претставувала до формалното распуштање на земјата во април 1992 година.

Војната практично завршила во август 1995 година со одлучувачка победа за Хрватска како резултат на Операцијата „Бура“. Хрватска ги воспоставила своите денешни граници кога преостанатите области Источна Славонија под контрола на Србите и биле вратени на Хрватска во согласност со Ердутскиот договор од ноември 1995 година, а постапката била склучена во јануари 1998 година.

 Наследство 
Од 2002 година, 8 октомври е славен како Ден на независноста на Хрватска, додека 25 јуни е признат како Ден на државноста. Претходно, 30 мај, одбележување на денот кога бил конституирано првото демократски избрано собрание во 1990 година, бил одбележуван како Ден на државноста.

Иако не е државен празник, 15 јануари се одбележуван како ден кога Хрватска го стекнала меѓународното признание од хрватските медиуми и политичари. На десетгодишнината од денот во 2002 година, Хрватската народна банка исковала спомен монета од 25 куни.

 Симболи 

 Наводи 

 Извори 









Категорија:Политика на Југославија
Категорија:Меѓународни односи во 1992 година
Категорија:Меѓународни односи во 1991 година
Категорија:Историја на општествените движења
Категорија:Хрватска во 1992 година
Категорија:Хрватска во 1991 година
Категорија:Хрватска во 1990 година
Категорија:Хрватска во 20 век