Протекторат Чешка и Моравија

Протекторат Чешка и Моравија или Протекторат Бохемија и Моравија — делумно припоена  територија на Нацистичка Германија која била основана на 16 март 1939 година по германската окупација на Чешка. Населението на протекторатот било главно составено од етнички Чеси.

По Минхенскиот договор од септември 1938 година, Германија ја анектирала Судетската област со германско мнозинство од Чехословачка. По воспоставувањето на независна Словачка Република на 14 март 1939 година и германската окупација на чешката држава следниот ден, германскиот водач Адолф Хитлер го воспоставил протекторатот на 16 март 1939 година со проглас од Прашкиот замок. Создавањето на протекторатот го прекршил самиот Минхенски договор.Crowhurst, Patrick (2020) Hitler and Czechoslovakia in World War II: Domination and Retaliation.

Протекторатот бил номинално автономен и имал двоен систем на владеење, при што германскиот закон важел за етничките Германци, додека другите жители имале правен статус на поданик на Протекторатот и биле управувани од марионетска чешка администрација. За време на Втората светска војна, добро обучената чешка работна сила и развиената индустрија биле принудени да дадат голем придонес во германската воена економија. Бидејќи Протекторатот бил надвор од дофатот на сојузничките бомбардери, чешката економија можела да работи речиси непречено до крајот на војната. Администрацијата на Протекторатот била длабоко вклучена во Холокаустот во Чешка и Моравија.

Постоењето на државата завршило со предавањето на Германија на Сојузниците во 1945 година. По војната, некои функционери на Протекторатот биле обвинети за колаборационизам, но според преовладувачкото верување во чешкото општество, Протекторатот не бил целосно отфрлен како колаборационистички ентитет.

 Заднина 
Интересот на Хитлер за Чехословачка во голема мера бил поттикнат од економските барања. Четиригодишниот план што Хитлер го започнал во септември 1936 година за германската економија да биде подготвена за „тотална војна“ до 1940 година, попуштал до 1937 година поради недостигот на девизи за плаќање на огромните економски барања наметнати од амбициозните цели за вооружување. На Германија и недостасувале многу неопходни суровини, кои морале да бидат увезени.  Британскиот историчар Ричард Овери ги напишал огромните барања на четиригодишниот план „...не можеше целосно да се исполни со политика на замена на увозот и индустриска рационализација“.  Во ноември 1937 година на конференцијата Хосбах, Хитлер објавил дека за да остане напред во трката за вооружување со другите сили, Германија морала да ја заземе Чехословачка во многу блиска иднина.  Чехословачка била седмиот најголем производител на оружје во светот, правејќи ја Чехословачка важен играч во глобалната трговија со оружје. 

Откако Чехословачка ги прифатила условите од Минхенскиот договор од 30 септември 1938 година, Нацистичка Германија ги вклучила етничките мнозински германски региони (Судетска област) по должината на германската граница директно во Нацистичка Германија. Пет месеци подоцна, нацистите го прекршиле Договорот од Минхен, кога, со поддршка на нацистичка Германија, словачкиот парламент ја прогласила независноста на Словачка Република, а Адолф Хитлер го поканил чехословачкиот претседател Емил Хаха во Берлин и го прифатил неговото барање за германска окупација на чешката земја и нејзината реорганизација како германски протекторат за да се одврати полската и унгарската агресија.

Желбата на Хитлер да ја окупира Чехословачка во голема мера била предизвикана од девизната криза бидејќи Германија ги исцрпила своите девизни резерви до почетокот на 1939 година, а Германија итно требала да го заплени златото на чехословачката централна банка за да продолжи со четиригодишниот план.  Британскиот историчар Виктор Ротвел напишал дека чехословачките резерви на злато и тврда валута запленети во март 1939 година биле „непроценливи во спречувањето на германската девизна криза“. 

На 16 март, Хитлер го прогласил протекторатот по кое изјавил: „Илјада години провинциите Чешка и Моравија беа дел од Лебенсраумот на германскиот народ“.Milan Hauner, Hitler: A Chronology of His Life and Time, page 139.

Не постоел вистински преседан за оваа акција во германската историја. Моделот за протекторат биле кнежевските држави во Индија. На ист начин како што на индиските махараџи во кнежевските држави им била дозволена номинална независност, но вистинската моќ почивала на британскиот жител стациониран да го надгледува, Хитлер започнал да ја имитира оваа практика со Протекторатот Чешка-Моравија, бидејќи германските медиуми прилично експлицитно го споредиле односот помеѓу заштитникот на Рајхот, баронот Константин фон Нојрет и претседателот Емил Хаха со односот на еден британски жител и индиски махараџа.  Се смета дека Нојрт бил избран за заштитник на Рајхот бидејќи како поранешен министер за надворешни работи и поранешен амбасадор во Велика Британија, тој бил добро познат во Лондон по неговиот авункуларен, но достоинствен начин, што биле особини на личноста поврзани со популарната слика на британски жител. Хитлер верувал дека имитирањето на Индија ќе го направи ова прекршување на Минхенскиот договор поприфатливо за Британија, и бидејќи тоа не било така, германските медиуми започнале долга кампања осудувајќи го британското „лицемерие“.  Германските власти намерно му ги дозволиле на протекторатот „сите замки на независноста“ со цел да ги охрабрат чешките жители да соработуваат со нив.  Сепак, и покрај тоа што протекторатот имал свои поштенски марки и претседателска гарда, вистинската моќ била во рацете на нацистичките власти. 

 Историја 
лево|мини| Хитлер во посета на Прашкиот замок по воспоставувањето на германскиот протекторат.
Населението на протекторатот било мобилизирано за работна сила што ќе им помогне на германските воени напори, а биле организирани специјални канцеларии за да го надгледуваат управувањето со индустриите важни за тие напори. Германците ги повикале Чесите да работат во рудници за јаглен, во индустријата за железо и челик и во производството на вооружување. Производството на стоки за широка потрошувачка, кое било намалено, главно било насочено кон снабдување на германските вооружени сили. Населението на протекторатот било подложено на рационализирање. Чешката круна била девалвирана на Рајхсмарк со стапка од 10 круни на 1 Рајхмарка, а вистинската стапка требала да биде 6 круни за 1 Рајхсмарка, политика што им дозволувала на Германците да купуваат сè поевтино во протекторатот.  Инфлацијата била голем проблем во текот на постоењето на протекторатот, што било влошено со одбивањето на германските власти да ги зголемат платите за да бидат во чекор со инфлацијата, правејќи го периодот на намалување на животниот стандард бидејќи круните донеле помалку и помалку.  Дури и членовите на volksdeutsche (етнички Германци) кои живееле во протекторатот се пожалиле дека нивниот животен стандард бил повисок под Чехословачка, што претставувало прилично изненадување за повеќето од нив, кои очекувале нивниот животен стандард да се зголеми под германска власт. 

Германското владеење било умерено според нацистичките стандарди во првите месеци од окупацијата. Чешката влада и политичкиот систем, реорганизирани од Хаха, продолжиле со формално постоење. Гестапо ги насочувал своите активности главно против чешките политичари и интелигенцијата .Ruegg, Walter (2004) A History of the University in Europe, Volume 3: Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800–1945) Cambridge, England: Cambridge University Press. p. 353, .  Во 1940 година, во таен план за германизација на протекторатот Чешка и Моравија, било прогласено дека оние што се сметале за расно монголоидни и чешката интелигенција не треба да се германизираат, и дека околу половина од чешкото населението било погодно за германизација. Генералплан Ост претпоставувал дека околу 50% од Чесите би биле погодни за германизација. Чешката интелектуална елита требала целосно да биде отстранета од чешките територии и од Европа. Авторите на Генералплан Ост верувале дека најдобро би било доколку тие емигрираат во странство, бидејќи дури и во Сибир тие би се сметале за закана за германската власт. Исто како и Евреите, Полјаците, Србите и неколку други нации, Чесите се сметале за „потлуѓе“ (Untermenschen) од нацистичката држава. Меѓутоа, Чесите не биле изложени на сличен степен на случајни и организирани акти на бруталност што ги доживеале нивните полски колеги. Ова се припишува на ставот во нацистичката хиерархија дека голем дел од населението било „способно за аријанизација“, таквиот капацитет за аријанизација бил поддржан од позицијата дека дел од чешкото население има германско потекло. Исто така, постоел и фактот дека релативно воздржаната политика во Чешка била делумно поттикната од потребата населението да се одржува и храната да му биде достапна за да може да ја извршува виталната работа на производството на оружје во фабриките. До 1939 година, земјата веќе служела како главен центар на воено производство за Германија, производство на авиони, тенкови, артилерија и друго вооружување.

Чесите започнале демонстрации против окупацијата на 28 октомври 1939 година, на 21-годишнината од независноста на Чехословачка. Смртта на 15 ноември 1939 година на студентот по медицина, Јан Оплетал, кој бил ранет во октомвриските насилства, предизвикало широки студентски демонстрации, а Германците возвратиле. Политичарите биле масовно апсени, како и околу 1.800 ученици и наставници. На 17 ноември, сите универзитети и колеџи во протекторатот биле затворени, девет студентски водачи биле егзекутирани, а 1.200 биле испратени во концентрациониот логор Заксенхаузен во нацистичка Германија; натамошни апсења и егзекуции на чешки студенти и професори се случиле подоцна за време на окупацијата.Connelly, John and Gruttner, Michael (2005) Universities Under Dictatorship. 
мини| Објава за погубување на Чеси, кои ги подобриле радиоприемниците за слушање странски преноси, 1944 година
За време на Втората светска војна, Хитлер одлучил дека Нојрт не се однесувал доволно грубо со Чесите и усвоил порадикална политика во протекторатот. На 29 септември 1941 година, Хитлер го назначил тврдокорниот СС Рајнхард Хајдрих за заменик Рајхпротектор (Stellvertretender Reichsprotektor). Во исто време, тој го ослободил Нојрт од секојдневните обврски. За сите намери и цели, Хајдрих го заменил Нојрт како Рајхпротектор. Под власта на Хајдрих, премиерот Алоис Елијаш бил уапсен (и подоцна егзекутиран), чешката влада била реорганизирана и сите чешки културни организации биле затворени. Гестапо апсел и убивал луѓе. Била организирана депортација на Евреите во концентрациони логори, а градот Терезин бил претворен во гето-попатна станица за еврејските семејства.

На 4 јуни 1942 година, Хајдрих починал откако бил ранет од чехословачките командоси во операцијата „Антропоид“. Директивите издадени од наследникот на Хајдрих, СС Оберстгрупенфирерот Курт Далуеге, и воената состојба довеле до масовни апсења, егзекуции и уништување на селата Лидице и Лежаки. Во 1943 година германските воени напори биле забрзани. Под овластување на Карл Херман Франк, германски државен министер за Чешка и Моравија, во рамките на протекторатот, секоја индустрија што не била поврзана со војна била забранета. Поголемиот дел од чешкото население тивко се покорувало до последните месеци пред крајот на војната, кога илјадници се вклучиле во движењето на отпорот.

За Чесите од протекторатот Чешка и Моравија, германската окупација претставувала период на угнетување. Бројот на чешки жртви на политички прогон и убиства во концентрационите логори изнесувал меѓу 36.000 и 55.000.Agnew, Hugh LeCainer (2004) The Czechs and the Lands of the Bohemian Crown. Откако Хајдрих ја презел контролата над Протекторатот, тој вовел воена состојба и ги засилил апсењата и егзекуциите на борците на отпорот. Хејдрих, наводно, ги нарекувал Чесите „смешни ѕверови“, одразувајќи ја чешката субверзија и нацистичките расни верувања за инфериорноста на Чесите.

Еврејското население во Чешка и Моравија (нивниот број изнесувал 118.000 според пописот од 1930 година) било практично уништено, со над 75.000 убиени. Од 92.199 луѓе класифицирани како Евреи од германските власти во Протекторатот заклучно со 1939 година, 78.154 биле убиени во Холокаустот, или 85 проценти.Fawn, Rick, and Jiří Hochman (2010).

Голем дел од Евреите емигрирале по 1939 година; 8.000 преживеале во концентрациониот логор Терезин, кој бил користен за пропагандни цели како изложба. Неколку илјади Евреи успеале да живеат во слобода или криејќи се за време на окупацијата. Истребувањето на ромското население било толку темелно што бохемискоромскиот јазик целосно исчезнал. Ромските жители биле испраќани во концентрационите логори Лети и Ходонин пред да бидат префрлени во Аушвиц-Биркенау. Огромното мнозинство Роми во Чешка денес потекнуваат од мигранти од Словачка кои се преселиле таму во повоена Чехословачка. Концентрациониот логор Терезиенштат се наоѓал во Протекторатот, во близина на границата со Судетската област. Тој бил дизајниран да го концентрира еврејското население од Протекторатот и постепено да го премести во логори за истребување, а исто така ги држел западноевропските и германските Евреи. Иако не е самиот логор за истребување, суровите и нехигиенски услови сепак резултирале со смрт на 33.000 од 140.000 Евреи донесени во логорот, додека дополнителни 88.000 биле испратени во логори за истребување, а само 19.000 преживеале.

 Политика 
лево|мини| Чешкиот државен претседател на Протекторатот, д-р Емил Хаха (седи), слушајќи го говорот на Рајхпротектор Курт Далуеге до СС и полицискиот генерал Карл Херман Франк во Прага, септември 1942 година.
десно|мини
десно|мини
По формирањето на Протекторатот, сите политички партии биле забранети, со исклучок на Националното партнерство (Národní souručenství ). Членството на Националното партнерство било затворено за жените и Евреите.  Во пролетта 1939 година, околу 2.130.000 мажи ѝ се придружиле на групата, што изнесувало помеѓу 98-99% од чешката машка популација.  Сепак, голем дел од регистрацијата за Националното партнерство биланаправена во стилот на попис (традиционален излез за националистичко чувство во Чешка), а пораките кои се залагале за приклучување кон Националното партнерство нагласувале дека групата постои за да се потврди чешкиот лик на Чешка-Моравија. 

Еден шпион на владата во егзил во Лондон објавил: „Оригиналниот, забележлив хаос, а подоцна и стравот од доушниците на Гестапо и неизвесноста се променија во храброст и надеж. Нацијата се здружува, не само во Движењето за национална солидарност, што мнозинството го направи само за да не го изгуби нашето национално постоење, туку се здружуваат поединци и човек почнува да чувствува дали нацијата повторно има рбет.“  Чешката фашистичка партија била предводена од владејачки Президиум до 1942 година, по што бил назначен Водач на партијата.

 Германска влада 
Крајната власт во рамките на Протекторатот ја имал Рајх Протекторот (Рајхспротектор), висок нацистички администратор на областа, чија задача била да ги застапува интересите на германската држава.  Функцијата и титулата ги имале различни лица за време на постоењето на Протекторатот. Последователно тие биле:

 16 март 1939-20 август 1943 година:

Константин фон Нојрат, поранешен министер за надворешни работи на нацистичка Германија (1932–1938) и министер без ресор (1938–1945). Тој бил испратен на одмор во септември 1941 година по незадоволството на Хитлер од неговата „мека политика“, иако тој сè уште ја имал титулата Рајхпротектор до неговата официјална оставка во август 1943 година.

 27 септември 1941-30 мај 1942 година:

Рајнхард Хејдрих, началник на SS-Reichssicherheitshauptamt (Главна канцеларија за безбедност на Рајхот). Тој бил официјално само заменик на Нојрат, но во реалноста му била доделена врховна власт над целиот државен апарат на Протекторатот.

 31 мај 1942-20 август 1943 година:

Курт Далуеге, началник на Ordnungspolizei (Полиција на редот) или Орпо, во Министерството за внатрешни работи, кој исто така бил официјално заменик заштитник на Рајхот.

 20 август 1943 – 5 мај 1945 година:

Вилхелм Фрик, поранешен министер за внатрешни работи (1933–1943) и министер без ресор (1943–1945).

До заштитникот на Рајхот имало и политичка канцеларија на државен секретар (од 1943 година познат како државен министер до заштитникот на Рајхот) кој управувал со најголемиот дел од внатрешната безбедност. Од 1939 до 1945 година ова лице било Карл Херман Франк, високиот СС и полициски водач во Протекторатот. Воспоставена е и команда на Алгемајне-СС, позната како СС-Оберабшнит Бомен-Мехрен. Командата била активна единица на Генерал-СС, технички единствената таква единица што постоела надвор од Германија, бидејќи повеќето други единици на Алгемајн-СС во окупираните или освоените земји биле главно хартиени команди.

 Чешка влада 
мини|Униформа на армијата на протекторатот (Vládní vojsko)
Претседател на чешката држава (Státní Prezident) за време на германското владеење од 1939 до 1945 година бил Емил Хаха (1872–1945), кој бил претседател на Втората Чехословачка Република од ноември 1938 година. Рудолф Беран (1887–1954) продолжил да ја извршува функцијата министер претседател (Předseda vlády) по преземањето на германската власт. Тој бил заменет од Алоис Елијаш на 27 април 1939 година, кој и самиот бил разрешен на 2 октомври 1941 година не долго по назначувањето на Рајнхард Хајдрих за нов заштитник на Рајхот. Поради неговите контакти со чехословачката влада во егзил, Елијаш бил осуден на смрт, а егзекуцијата била извршена на 19 јуни 1942 година, кратко по смртта на Хајдрих. Од 19 јануари 1942 година владата ја предводел Јарослав Крејчи, а од јануари до мај 1945 година Ричард Биенрт, поранешен началник на полицијата во Прага . Кога било прогласено распуштањето на Протекторатот по ослободувањето на Прага, преку радиото бил испратен повик да биде уапсен Биенрт. Ова резултирало со негово осудување на тригодишна затворска казна во 1947 година, при што починал во 1949 година.

Освен Канцеларијата на министерот, претседателот, локалната чешка влада во Протекторатот се состоела и од министерствата за образование, финансии, правда, трговија, внатрешни работи, земјоделство и јавен труд. Надворешната политика и воената одбрана на областа биле под ексклузивна контрола на германската влада. Поранешниот министер за надворешни работи на Чехословачка Франтишек Чвалковски станал министер без ресор и постојан претставник на чешката администрација во Берлин.

 Население
мини|Спомен на убиените деца од Лидице. Некои деца од Лидице биле поштедени затоа што се сметале како погодни за „германизација“.
Областа на Протекторатот Чешка и Моравија имала околу 7.380.000 жители во 1940 година. 225.000 (3,3%) од нив биле со германско потекло, додека останатите главно биле етнички Чеси, како и некои Словаци, особено во близина на границата со Словачка. На етничките Германци им било понудено државјанство на Рајхот, додека на Евреите и Чесите од самиот почеток биле граѓани од втор ред ( ). 

Во март 1939 година, Карл Франк го дефинирал „германскиот државјанин“ како:Нацистите имале за цел протекторатот целосно да се германизира. Браковите меѓу Чесите и Германците станале проблем за нацистите. Во 1939 година, нацистите не ги забраниле сексуалните односи меѓу Германците и Чесите и ниту еден закон не им забранувал на Евреите да се венчаат со Чесите. Нацистите ги натерале Германките кои се омажиле за не-Германци да го изгубат државјанството на Рајхот, додека Чехинките кои се омажиле за германски мажи биле прифатени. Чешките семејства кои имале за цел да го подобрат својот живот во протекторатот ги охрабрувале своите чешки ќерки да се омажат за германски мажи бидејќи тоа бил еден начин да се спаси семејниот бизнис.

Хитлер го одобрил планот дизајниран од Константин фон Нојрат и Карл Херман Франк, кој ја проектирал германизацијата на „расно вредната“ половина од чешкото население по крајот на војната. Тоа се состоело главно од индустриски работници и земјоделци. Несаканата половина ја содржела интелигенцијата, која нацистите ја сметале за негерманизирани и потенцијални опасни поттикнувачи на чешкиот национализам. Околу 9.000 фолксдојчери од Буковина, Добруџа, Јужен Тирол, Бесарабија, Судетланд и Алтрајх биле населени во протекторатот за време на војната. Целта била да се создаде германски населбен појас од Прага до Судетенланд и да се претвори околината на Оломоуц (Олмуц), Ческе Будјејовице (Будвајс), Брно (Брун) и областа во близина на словачката граница во германски енклави.

Понатамошната интеграција на протекторатот во Рајхот била извршена преку вработување на германски чираци, со префрлање на германските евакуирани деца во училиштата сместени во протекторатот и со одобрување бракови меѓу Германци и „асимилирани“ Чеси. На германизираните Чеси им било дозволено да се приклучат на работната служба на Рајхот и да бидат примени на германските универзитети.

 Образование 
Заедно со останатите „потопени“ народи од Источна Европа, чешката интелигенција имала огромен престиж како носител и заштитник на националната култура, кои требало да го одржат жив чешкиот јазик и култура кога чешката нација ќе биде „потопена“. Ниту еден сегмент од чешката интелигенција не се соочил со поголем притисок да се усогласи со окупациската политика од училишните наставници.  Френк ги нарекол наставниците „најопасното крило на интелигенцијата“, додека Хајдрих ги нарекол учителите како „тренинг јадрото на опозициската чешка влада [во егзил во Лондон]“.  За да ги задржат своите работни места, од наставниците се барало да покажат течно познавање на германскиот јазик и требало да ги поздрават своите ученици со фашистички поздрав додека кажуваат „Seg Heil! “ („Поздрави ја победата“).  Училишните инспектори направиле ненадејни посети на училниците и сите претседатели на испитните одбори морало да бидат етнички Германци.  Некои наставници и ученици биле доушници на Гестапо, кое ширело клима на недоверба и параноја низ училишниот систем бидејќи и наставниците и учениците никогаш не знаеле кому да му веруваат.  Еден учител се сеќава: „Гестапо дури имаше доушници и агенти меѓу децата. Неизвесноста и недовербата го уништија секое чувство на другарство меѓу децата.“ 

И покрај овие притисоци, голем број чешки наставници тивко вметнувале антинацистички идеи во нивните часови, додека одбивале да ги поздрават своите ученици со „Sieg Heil! “.  Особено под Френк, учителите поминале доста сурови. Во првите шест месеци од 1944 година, околу 1.000 чешки учители биле или погубени или затворени.  До 1945 година, околу 5.000 чешки учители биле затворени во концентрационите логори, каде што починал секој петти.  До крајот на окупацијата, околу 40% од сите чешки учители биле отпуштени со бројка која достигнала 60% во Прага. 

 Административна поделба 
десно|мини|230x230пкс| Протекторат Чешка и Моравија

 Области на Протекторатот 
За административни цели, Протекторатот Чешка и Моравија бил поделен на две покраини: Бомен (Бохемија) и Мерен (Моравија). Секоја од нив била дополнително поделена на Оберландратсбецирке, секоја содржела неколку бецирки.

 Области на НСДАП 
За партиски административни цели, Нацистичката партија го проширила својот Гау-систем во Чешка и Моравија кога бил основан Протекторатот. Овој чекор ги поделило преостанатите делови Чешка и Моравија меѓу четирите околни Гау:

 Рајхсгау Судет
 Гау Бајројт (источна Баварија)
 Рајхсгау Нидердонау (Долен Дунав)
 Рајхсгау Обердонау (Горен Дунав)

Резултирачкото преклопување на владата довело до вообичаени судири на власта типични за нацистичкиот период. Настојувајќи да ја прошират сопствената база на моќ и да ја олеснат германизацијата на областа, Галејтерите од околните области постојано агитирале за ликвидација на Протекторатот и негово директно вклучување во германскиот Рајх. Хитлер уште во 1943 година изјавил дека прашањето допрва треба да се реши.

 Белешки

 Наводи 

 Извори
Библиографија
 Bryant, Chad. Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism. Cambridge MA: Harvard University Press, 2009.

Дополнителна литература

 Надворешни врски 

 Maps of the Protectorate Bohemia and Moravia
 Amtliches Deutsches Ortsbuch für das Protektorat Böhmen und Mähren

 Hungarian language map , with land transfers by Germany, Hungary, and Poland in the late 1930s.
 Maps of Europe  showing the breakup of Czechoslovakia and the creation of the Protectorate of Bohemia and Moravia at omniatlas.com
 State Secretary in the Reich Protector of Bohemia and Moravia 1939–1945
 German State Ministry of Bohemia and Moravia 1939–1945


Категорија:Политика на Чехословачка
Категорија:Чехословачка во Втората светска војна
Категорија:Држави и територии распаднати во 1945 година
Категорија:Држави и територии настанати во 1939 година
Категорија:Окупирани територии во Втората светска војна
Категорија:Поранешни протекторати
Категорија:Германски воени окупации
Категорија:Сите статии со непотврдени изјави
Категорија:Статии со текст на германски