Герлаховски Штит

Герлаховски Штит (, , ), наречен и Герлах — највисока планина на Високите Татри во Словачка и на Карпатите воопшто. Врвот лежи на 2654,4 м надморска височина. Планината вертикално се издига 2.000 м над тлото на долината.

Во подалечното минато се сметала за просечна планина во нерамниот венец на Високите Татри, но подоцна играла симболична улога во очите на различните владетели и населенија на неколку средноевропски земји: од XIX до средината на XX век носела четири различни имиња кои шестпати биле враќани. Поради геополитичките промени, бил највисока планина во Кралството Унгарија, Чехословачка, Словачка и повторно Чехословачка, сето во три децении на XX век.

Герлаховски Штит има заедничка геологија и екологија со остатокот од Високите Татри. За време на ограниченото движење на граѓаните од Источниот блок, планината била особено ценета меѓу Чесите, Источногерманците, Унгарците, Полјаците и Словаците како висока планина за освојување. Иако пристапот до врвот денес е ограничен, тој и понатаму продолжува да привлекува посетители.

 Имиња 

 Денес 
Името Герлаховски Штит значи „Врв на (селото) Герлахов“. На словачки разговорно се нарекува Герлах (Gerlach). полските службени имиња се Gerlach or Gierlach, а разговорно Girlach и Garłuch.Ivan Bohuš, Od A po Z o názvoch Vysokých Tatier, 1996. Името на самото село Герлахов е од германско потекло, бидејќи регионот Спиш околу Татрите во Словачка со векови бил населен со Германци.

 Во минатото 
Првото евидентирано име на врвот е спишкиот германски топоним „Кеселберг“ (Kösselberg, Котлова Планина) на карта од 1762 г.Нечитлив на оваа слика. – Francis Florian Czaki, Mappa geographica repræsentans partem Hungariæ nempe sic dictum Comitatum de Zips ... Comitat Scepusiensis. Engraved by Friedrich Hampe, 1762.  In: Józef Szlafarski, Poznanie Tatr, 1972. Словачкото име на планината за првпат се јавува како Котол (Kotol, исто со значење „котел“) во 1821 г.Jakob Meltzer, "Das Zipser Comitat." In: Johannes Csaplovics, Topographisch-statistisches Archiv des Königreiches Ungarn, 1821. Двете имиња се однесувале на карактеристичниот котлест цирк на врвот.

Сегашното име влегло во широка употреба во XIX век, како врска помеѓу планина и селото Герлахов (на карпатогермански: Gerlsdorf) во нејзиното подножје.На пример: Alexander F. Heksch, Führer durch die Karpathen und oberungarischen Badeorte. 1881. Под името Gerlsdorfer Spitze (Герлаховски Врв) се јавува во записите на првиот што утврдил дека ова е највисока планина на Татрите, во 1838 г.;Ludwig Greiner, "Die Gerlsdorfer Spitze als die höchste Gebirgshöhe der Karpathen." Gemeinnützige Blaetter zur Belehrung und Unterhaltung, 1839. ова станало gerlachovský chochol (герлаховски срт) во словачката верзија на извештајот од 1851 г.L. Greiner, "Gerlachovský chochol, jako nejvyšší jehlan v Tatrách." Slovenské noviny, ноември 1851. Неколку други планини од Високите Татри ги добиле своите имиња по села на нивните подножја.

Штом е утврдено дека планината е највисока точка во регионот, разните влаасти на територијата покажале интерес за нејзиното име, кое повремено го менувале од симболични причини. Во 1896 г. австроунгарската власт ја нарекла по царот Франц Јосиф I. По укинувањето на монархијата во 1918 г. планината продолжила да се нарекува Герлаховски Штит поради селото Герлахов. Полската влада, која полагала право на територијата на Високите Татри истовреемено ја нарекувала Шчит Полски (Szczyt Polski, Полски Врв), но никогаш не завладеала со неа. Новата чехословачка влада го сменила името во Штит на Легионерите (Štít legionárov) во чест на Чехословачките легии во 1923 г., но во 1932 г. името Герлаховски Штит е вратено. Со комунистичкиот пуч во 1948 г., планината станала Сталинов Штит (Stalinov štít) во 1949 г. По една деценија традиционалното име Герлаховски Штит е повратено и до денес останува непроменето.

 Историја 
мини|десно|Герлаховски Штит (десно) со неговиот огромен цирк
Герлаховски Штит не бил отсекогаш сметан за највосока планина на Татрите. При првото официјално мерење на врвовите за време на Хабсбуршката Монархија во XVIII век, за највисок се сметал Кривањ (2.494 м). Други можни највисоки врвови во тоа време биле Ломницки Штит (2.633 м) и Љадови Штит (2.627 м). Првиот кој точно го утврдил Герлаховски Штит за највисок бил шуарот Људовит (Лудвиг) Грајнер во 1838 г.źudovít Greiner Неговиот став бил формално потврден со премер на Австриската армија направен во 1868 г. Меѓутоа, податокот бил општоприфатен дури откако военотопографскиот институт во Виена издал нови меродавни карти на Средна Европа околу 1875 г.Contrary to its title, it actually contained 14 plates: Josef Schlacher, General-Karte von Mittel-Europa. In 12 Blättern. ca. 1875.

Првото потврдено искачување го направил Јан (Јохан) Штил од селото Нова Лесна во 1834 г. Во 1880 г. правците низ „Велицка проба“ и „Батизовска проба“ биле обезбедени со ланци.

 Пристап 
мини|десно|Поглед на Герлаховски Штит од Велицката Долина

Самостојното искачување на врвот е дозволено само за планинари од национални членки на Меѓународниот сојуз за искачување и високогорство (UIAA). Другите посетители мора да одат со овластен водич. Двете најлесни патеки „Велицка проба“ и „Батизовска проба“, наречени по нивните долини, се заштитени со ланци. Овие две се меѓу најтешките патеки на Високите Татри поради. Без знег, прирачниците ги класификуваат како класа II и III за искачување (според UIAA) или пониско.Július Andráši and Arno Andráši, Tatranské vrcholy: Vysokohorský sprievodca. 1973. Патеката наречена „Мартинкова“ почнува од Пољски Хребењ и води до врвот долж сртот. Патемата „Мартинкова“ има две главни варијанти; кратката почнува од Литворове Седло и се смета за полесна бидејќи го заобиколува делот од Велицки Штит кој бара пуштање со јаже.

Оние кои преноќуваат во хотелот „Силезски Дом“ искачуваат висина од 1.000 м, а планинарите кои одат со водич искачуваат 1.665 м кога почнуваат од Татранска Полјанка. Зиме Герлаховски Штит е тежок. За да се освои потребно е мешано искачување и постои ризик од лавина.

Правците со разни косини за техничко искачување се на источната и југозападната стрмнина. Двете е исклучително долги и сместени на ѕидови од сочинети од чист гранит.

Патеката до Герлаховски Штит влегува во Националниот парк Татра, чии правила велат дека планинарите што отстапуваат од означените патеки подлежат на парична казна ако не се членови на UIAA, или предводени од овластен водич. Ова важи и за кампување. Камените могилки што ги поставаат самите искачувачи како ознаи на патеките повремено се отстрануваат.

 Временски прилики на врвот 
мини|десно|Герлаховски Штит (лево) гледан од Рудинова Полана
Неповолните услови при искачувањето на Герлаховски Штит не се ограничени само на висината. Температурниот градиент помеѓу одморалиштата (900 - 1.350 м) и врвот е мошне стремен.Miluláš Konček and Michał Orlicz, "Teplotné pomery." In: Mikuláš Konček, et al. Klíma Tatier. 1974. На повисоките делови ниската температура делува повисока заради сончевото зрачење кога небото е ведро, но веднаш застудува кога ќе се појават облаци.František Smolen and Mieczysław Kołodziejek, "Žiarenie." In: Mikuláš Konček, et al. Klíma Tatier. 1974. Заедно со ветровитоста, ова влије неповолно дури и без врнежи од снег и дожд. Врвот е обвиен во облаци извесно време секој денJadwiga Orliczowa and Vladimír Peterka, "Oblačnosť a slnečný svit." In: Mikuláš Konček, et al. Klíma Tatier. 1974. што води до губење на ориентацијата.Stanislav Samuhel, "Je výstup na Gerlach nebezpečný?" Krásy Slovenska, 1966.

 Клима 
+ Врвот на Герлаховски Штит, заокружени месечни просециMikuláš Konček, et al. Klíma Tatier. 1974.  Јан  Фев  Мар  Апр  Мај  Јун  Јул  Авг  Сеп  Окт  Ное  ДекВоздушна температура (°C)14–15 ч. -11 -11 -8 -5 0 3 5 5 2 -1 -6 -9Врнежи (мм) 120 120 100 130 120 190 190 140 90 90 130 150Денови со бури и молњи 0 0 0 2 5 9 9 6 2 0 0 0Денови кога врвот е 10+ мин.во облаци (мала видливост) 21 20 22 23 26 25 26 24 21 19 21 21Денови со иње 19 15 16 16 13 5 4 5 10 11 17 19Денови со снежни врнежиVojtech Briedoň, Kazimierz Chomicz and Mikuláš Konček, "Snehové pomery." In: Mikuláš Konček, et al. Klíma Tatier. 1974. 19 16 18 19 16 9 5 4 6 11 17 19Денови со снежнапокривка >1 см 31 28 31 30 24 8 4 3 6 15 28 31Денови со видливост >20 км во 14–15 ч. 15 12 12 7 3 3 4 5 8 17 15 15

 Поврзано 
 Национален парк Татра
 Карпати

 Наводи 

 Надворешни врски 


 Кружна панорама од врвот 
 Подорбен опис на врвотите на Високите Татри 
 Карта на подрачјето 

Категорија:Планини во Словачка
Категорија:Карпати
Категорија:Високи Татри