Историска позадина на проруските немири во Украина во 2014 година

Различни социјални, економски, културни, етнички и јазични фактори придонеле за предизвикување на немирите во источна и јужна Украина во 2014 година, и последователната ерупција на Руско-украинската војна, како последица на раната Револуција на достоинството во 2014 година. По украинската независност од Советскиот Сојуз во 1991 година, повторното појавување на историските и културните поделби и слабата државна структура го попречиле развојот на обединет украински национален идентитет.

Во источна и јужна Украина, русификацијата и етничките руски населби за време на вековното руско владеење предизвикало рускиот јазик да го добие приматот, дури и меѓу етничките Украинци. На Крим, етничките Руси го сочинуваат мнозинството од населението по депортацијата на домородните кримски Татари од советскиот генерален секретар Јосиф Сталин за време на Втората светска војна. Ова е во контраст со западна и централна Украина, кои историски биле управувани од различни сили, како што се Полско-литванската Државна Заедница и Австриското Царство . На овие простори, украинскиот етнички, национален и јазичен идентитет останал недопрен. По Портокаловата револуција во 2004 година, Русија започнала децениски напори да го врати своето политичко влијание во Украина, играјќи на постојните домашни раседни линии и поткопувајќи ја централната власт.

Тензиите меѓу овие две конкурентни историски и културни традиции избувнале во политички и социјален судир за време на Евромајдан, кој започнал кога тогашниот украински претседател Виктор Јанукович одбил да потпише договор за асоцијација со Европската унија во ноември 2013 година  Поддршката за поблиски врски со Европа била силна во западна и централна Украина, додека многумина во источна и јужна Украина традиционално се залагале за поцврсти односи со Русија. Претседателот Јанукович, кој имал најголема поддршка од источните региони, бил принуден да ја напушти функцијата во февруари 2014 година. Неговото соборување било проследено со протести во источна и јужна Украина кои ставиле силен акцент на важноста на историските врски со Русија, рускиот јазик и антипатијата кон движењето Евромајдан.

 Крим 

 Царски период 
По Руско-турската војна од 1768–1774 година, Кримското Ханство, вазал на Отомското Царство, формирано во 1441 година, било номинално независно со Ќучуккајнарџискиот договор во 1774 година  Крим бил припоен од Руското Царство  во 1783 година како „ Тауридска Губернија“. Демографијата на Крим претрпела драматични промени во вековите по анексијата. Пред неговото инкорпорирање во Русија, Крим бил населен првенствено од Кримските Татари, турски народ кои биле претежно муслимани. Полуостровот бил населен и со Понтски Грци (Уруми), Кримски Готи и Ерменци, кои главно биле христијани. Во пресрет на анексијата и веднаш по неа, Русија поттикнала, а подоцна и наредила, отстранување на сите христијани од Крим и ги населила на северниот брег на Азовското Море, помеѓу Мариупол и Нахичеван-на-Дон. Царицата Екатерина Велика им дала многу од земјите што ги припоила на своите советници и пријатели. Домородните жители на овие земји често биле принудувани да ги напуштат, предизвикувајќи голем егзодус на Татари во Анадолија контролирана од Османлиите. Руските доселеници биле донесени за да ги колонизираат земјите што некогаш биле окупирани од Татарите кои бегале. До 1903 година, 39,7% од населението на Крим, со исклучок на градовите Севастопол и Јени-Кале, биле припадници на руската православна религија. 44,6% биле муслимани. Во контекст на ова истражување, идентификаторот „муслиман“ бил синоним за етничките Кримски Татари. Русите го сочинувале мнозинството од населението во двата исклучени и одделно управувани града. За време и непосредно пред тоа време, Крим се сметал за „срцето на рускиот романтизам“. Бил популарен кај Русите за одмор поради топлата клима и море. Оваа асоцијација продолжила и во советскиот период.

 Советски период 
Крим имал автономија во рамките на Руската Советска Федеративна Социјалистичка Република (СФСР) како Кримска автономна Советска Социјалистичка Република (АССР) од 1921 до 1944 година. Според Советскиот попис од 1926 година, 42,2% од населението на Кримската АССР биле етнички Руси, 25% биле Кримски Татари, 10,8% биле етнички Украинци, 7% биле Евреи и 15% биле од други етнички групи. Германците ја нападнале Украинска ССР и го нападнале самиот Крим со започнувањето на Кримската кампања која траела од 18 октомври 1941 година до 4 јули 1942 година. Советите го вратиле Крим во 1944 година со нивната Кримска офанзива. Советскиот лидер Јосиф Сталин го депортирал целото население на Кримските Татари од Крим и ја укинал автономијата на Крим во 1944 година  Во тоа време, Кримските Татари сочинувале околу една петтина од населението на Крим и броеле околу 183.155 луѓе. Повеќето биле испратени во пустините на Средна Азија под контрола на Советскиот Сојуз. Околу 45% од депортираните починале за време на процесот на депортација. Крим станал „Кримска област“ на Руската СФСР. По овие настани, за прв пат во историјата, етничките Руси го сочинувале мнозинството од населението на Крим.

Советскиот прв секретар Никита Хрушчов го префрлил Крим од Руската СФСР во Украинската ССР во 1954 година. Овој настан поминал со мал публицитет и се сметал за безначаен „симболичен гест“, бидејќи и двете републики биле дел од Советскиот Сојуз и одговарале пред владата во Москва. Автономијата на Крим била повторно воспоставена во 1991 година по референдумот, непосредно пред распадот на Советскиот Сојуз.

 Украински период 
Украинската независност била потврдена со референдум одржан на 1 декември 1991 година  На овој референдум, 54% од гласачите на Крим ја поддржале независноста од Советскиот Сојуз. Ова било проследено со гласање во 1992 година од страна на кримскиот парламент за одржување референдум за независност од Украина, што предизвикало двегодишна криза околу статусот на Крим. Во исто време, Врховниот совет на Русија гласал за поништување на цесијата на Крим на Украина. Во јуни истата година, украинската влада во Киев гласала да му даде на Крим голема количина на автономија како Автономна Република Крим во рамките на Украина. И покрај тоа, борбите меѓу владата на Крим, руската влада и украинската влада продолжиле. Во 1994 година, рускиот националист Јуриј Мешков победил на претседателските избори на Крим во 1994 година и го спровел претходно одобрениот референдум за статусот на Крим. 1,3 милиони луѓе гласале на овој референдум, од кои 78,4% поддржале поголема автономија од Украина, додека 82,8% го поддржале дозволувањето на двојното руско-украинско државјанство. Подоцна во истата година, статусот на Крим како дел од Украина бил признат од Русија, која ветила дека ќе го зачува територијалниот интегритет на Украина преку Будимпештанскиот меморандум. Овој договор го потпишале и САД, Обединетото Кралство и Франција. Украина го укинала Уставот на Крим и ја укинала функцијата претседател на Крим во 1995 година  На Крим му бил доделен нов устав во 1998 година, кој дал помала автономија од претходниот. Кримските власти подоцна се обиделе да ги вратат овластувањата од претходниот устав. Во текот на 1990-тите, многу депортирани кримски Татари и нивните потомци се вратиле на Крим.

Една од главните тензии во односите меѓу Русија и Украина по распадот на Советскиот Сојуз бил статусот на Црноморската флота, која била и е со седиште во Севастопол.Zaborsky, Victor (September 1995). "Crimea and the Black Sea Fleet in Russian-Ukrainian Relations". Archived from the original on 8 July 2016. Retrieved 21 September 2014. Според Руско-украинскиот договор за поделба од 1997 година, кој ја одредувал сопственоста на воените бази и бродови на Крим, на Русија и било дозволено да има до 25.000 војници, 24 артилериски системи (со калибар помал од 100 мм), 132 оклопни возила и 22 воени авиони на Крим. Овој договор бил продолжен во 2010 година од страна на украинскиот претседател Виктор Јанукович. Според овој нов договор, на Русија и биле доделени правата да ја постави Црноморската флота на Крим до 2042 година Deal Struck on Gas, Black Sea Fleet , The Moscow Times (21 April 2010) Жителите на кримскиот град Феодосија протестирале против приклучувањето на бродот на американската морнарица „Advantage“ во јуни 2006 година  Демонстрантите носеле натписи со слогани против НАТО, а присуството на трупите поврзани со НАТО го сметале за „упад“. Некои коментатори во Украина сметале дека протестите се водени од „руска рака“.

На изборите за кримскиот парламент во 2010 година, Партијата на регионите добила најголем дел од гласовите, додека второпласираната Комунистичка партија на Украина добила многу помал дел. И двете од овие политички партии подоцна ќе бидат мета на движењето Евромајдан. Поранешниот претседател на Крим Јуриј Олександрович Мешков повикал на референдум за враќање на Уставот на Крим од 1992 година во јули 2011 година. Како последица на ова, локалниот суд на Крим го депортирал Мешков од Украина на пет години.

 Современа демографија 
Според украинскиот попис од 2001 година, етничките Руси сочинуваат 58,5% од населението на Крим. Следните две најголеми етнички групи биле Украинците, кои сочинувале 24% од населението и Кримските Татари, кои сочинувале 10,2%. Други малцински етнички групи регистрирани како присутни на Крим вклучуваат Белоруси и Ерменци. 77% од населението на Крим го пријавиле својот мајчин јазик како руски, 11,4% го навеле кримскотатарскиот, а 10,1% украинскиот.

 Донбас 
мини|Постер од советскиот период на Донбас, на кој пишува „Донбас е срцето на Русија“.

 Царски период 
Донбас ( ; ), или Донецкиот басен, е регион кој денес е составен од областите Донецк и Луганск во Украина. Претходно е познат по т.н. „Диви полиња“ ( ). Ообласта која сега се нарекува Донбас во голема мера била под контрола на украинскиот Козачки Хетманат и турското Кримско Ханство до средината на крајот на 18 век, кога Руското Царство, предводено од царицата Катерина II, го освоила хетманатот и го припоиоа ханството. Освоените територии биле наречени „Нова Русија“ (). Како што започнала Индустриската револуција низ Европа, огромните ресурси на јаглен на Донбас почнале да се експлоатираат во средината на крајот на 19 век. Ова довело до бум на населението во регионот, главно поттикнат од руските доселеници. Во 1858 година, населението во регионот било 700.767. До 1897 година, достигнало 1.453.109. Според рускиот царски попис од 1897 година, етничките Украинци сочинувале 52,4% од населението во регионот, додека етничките Руси сочинувале 28,7%. Етничките Грци, Германци, Евреи и Татари, исто така, имале значително присуство во Донбас, особено во областа Мариупол, каде што сочинувале 36,7% од населението. И покрај тоа, Русите го сочинувале мнозинството од индустриската работна сила. Украинците доминирале во руралните области, но градовите често биле населени само со Руси кои пристигнале во регионот за да бараат работа во тешката индустрија. Оние етнички Украинци кои навистина се преселиле во градовите за работа, брзо биле асимилирани во работничката класа што зборувала руски.

 Советски период 
Украинците во Донбас биле многу погодени од гладот од Холодомор од 1932 до 1933 година и политиката на русификација на Јосиф Сталин. Бидејќи повеќето етнички Украинци биле рурални селани земјоделци (наречени „кулаци“ од советскиот режим), тие го носеле најголемиот дел од гладот. Според Здружението на Украинците во Велика Британија, населението во областа која сега е Луганска област се намалило за 25% како резултат на гладот, додека се намалило за 15-20% во областа која сега е Донечка област. Според една проценка, 81,3% од оние кои умреле за време на гладот во Украинска ССР биле етнички Украинци, додека само 4,5% биле етнички Руси.Sergei Maksudov, "Losses Suffered by the Population of the USSR 1918–1958", in The Samizdat Register II, ed. R. Medvedev (London–New York 1981) За време на реконструкцијата на Донбас по Втората светска војна, многу руски работници пристигнале за повторно да го населат регионот, дополнително менувајќи го балансот на населението. Во 1926 година, во Донбас живееле 639.000 етнички Руси. До 1959 година, етничкото руско население се зголемило повеќе од двојно на 2,55 милиони. Русификацијата била дополнително унапредена со советските образовни реформи од 1958-1959 година, кои довеле до скоро елиминација на целокупното школување на украински јазик во Донбас. До времето на советскиот попис од 1989 година, 45% од населението на Донбас ја пријавило својата етничка припадност како руска.

 Украински период 
По распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година, жителите на Донбас генерално биле за поцврсти врски со Русија, за разлика од остатокот од Украина. Штрајкот од 1993 година на рударите во регионот барал федерална Украина и економска автономија за Донбас. Ова било проследено со консултативен референдум во 1994 година за различни уставни прашања во областите Донецк и Луганск, одржан истовремено со првите парламентарни избори во независна Украина. Овие прашања вклучувале дали рускиот треба да биде официјален јазик на Украина, дали рускиот треба да биде јазик на администрација во областите Донецк и Луганск, дали Украина треба да се федерализира и дали Украина треба да има поблиски врски со Заедницата на независни држави. За овие предлози гласале скоро 90 отсто од гласачите. Ниту еден од нив не бил усвоен: Украина останала унитарна држава, украинскиот бил задржан како единствен официјален јазик, а Донбас не добил автономија.

Гласачите и политичарите во Донбас имале големо влијание врз украинската политика до Портокаловата револуција во 2004 година. Тогашниот премиер Виктор Јанукович, кој бил цел на таа револуција, потекнува од Донбас и таму пронашол најголема поддршка. Во екот на револуцијата, регионалните политичари, подржвачи на Јанукович во Донбас повикале на референдум за формирање на „Југоисточна украинска автономна република“ или за отцепување од Украина. Тоа не се случило и Партијата на регионите на Јанукович победила на парламентарните избори во Украина во 2006 година. Тој подоцна бил избран за претседател во 2010 година. Неговата влада, предводена од премиерот Микола Азаров, спровела контроверзен регионален закон за јазици во 2012 година. Со овој закон на јазикот му бил доделен статус на „регионален јазик“ каде што процентот на претставници на неговата етничка група надминува 10% од вкупното население на одредена административна област. Статусот на регионалниот јазик дозволил употреба на малцинските јазици во судовите, училиштата и другите владини институции во овие области на Украина. Тоа значело дека рускиот јазик добил признание во Донбас за прв пат од независноста на Украина. Овој закон бил прогласен за неуставен од Уставниот суд на Украина на 28 февруари 2018 година и заменет со нов во 2019 година, со цел зајакнување на употребата на украинскиот јазик.

 Современа демографија 
Според украинскиот попис од 2001 година, 57,2% од населението на Донбас биле етнички Украинци, 38,5% биле етнички Руси, а 4,3% припаѓале на други етнички групи, главно Грци (1,1%) и Белоруси (0,9%). 72,8% од населението изјавиле дека нивниот мајчин јазик бил рускиот, додека 26,1% изјавиле дека е украински. Другите јазици, кои главно ги зборувале малцинските етнички групи, сочинувале 1,1% од населението. Помеѓу овие групи, само Ромите биле пријавени дека не користат руски јазик во секојдневниот живот, а наместо тоа го навеле ромскиот јазик.

 Харковска област 
мини| Труп на тротоарот во Харков за време на Холодоморот
Голем број етнички украински доселеници првпат дошле на територијата која денес се наоѓа Харковската област, претходно ретко населен регион, околу времето на востанието Хмелницки од 1648–57 година. Овие доселеници побегнале од борбите меѓу украинските Козаци и Полско-литванската Државна Заедница во близина на реката Днепар. Областа во која се населиле била наречена „Слобода Украина“ (, Слободска Украина). Во текот на следните векови, повеќекратните бранови на имиграција во Слобода Украина донеле и етнички Украинци и етнички Руси. Пред 19 век, само мал број Руси се населиле во областа. Тие обично живееле во градовите, додека во руралните области доминирале етнички Украинци. Регионот имал автономна козачка влада сè додека не била укината од Катерина Велика во 1765 година  До 1832 година, урбано-руралната поделба станала цврсто вкоренета: 50% од трговците биле етнички Руси, како и 45% од сопствениците на фабрики. Во согласност со оваа зголемена русификација, името Слобода Украина било заменето со Харковска Гувернерија во 1835 година. Етничките Руси во Харков во кој доминирало земјоделството никогаш не биле толку многубројни како во индустрискиот Донбас, а регионот секогаш ја задржал посебната украинска култура. Царскиот попис од 1897 година го запишал мајчиниот јазик на 80,6% од населението на гувернеријата Харков како украински, додека рускиот бил запишан како мајчин јазик на само 17,7% од населението.

Градот Харков станал главен град на Украинската ССР во 1922 година. За време на гладот од Холодомор од 1932 до 1933 година, селата на Харковската област населена со етнички Украинци била уништена. Во исто време, градот Харков станал силно индустријализиран, а неговото етничко руско население пораснало. До времето на советскиот попис од 1989 година, 33,2% од населението на Харковската област се идентификувало како етнички Руси, а 48,1% од населението изјавило дека нивниот мајчин јазик бил руски.

 Современа демографија 
Според украинскиот попис од 2001 година, етничките Украинци сочинувале 70,7% од населението на Харковската област, додека етничките Руси сочинувале 25,6%. Други малцински етнички групи регистрирани како присутни во Харковската област вклучуваат Ерменци, Евреи и Белоруси. 53,8% од населението изјавиле дека нивниот мајчин јазик е украински, додека 44,3% изјавиле дека е рускот.

 Одеска област 
Во 1593 година, Отоманското Царство ја освоила областа која денеска се наоѓа Одеската област, и ја вклучила во Силистренскиот Пашалак, неофицијално позната како Кан Украина. По Руско-турската војна од 1787–1792 година, Једисан, кој приближно одговара на современиот град Одеса, бил признат од Отоманското Царство според Јашкиот мировен договор како дел од Руското Царство. Според првиот попис на Руското Царство на регионот Једисан, спроведен во 1793 година по протерувањето на Ногајските Татари, четириесет и девет села од шеесет и седумте помеѓу реката Днестар и реката Јужна Буг биле етнички романски (исто така наречени Молдавци).E. Lozovan, Romanii orientali, "Neamul Romanesc", 1/1991, p.32. Потоа, етничките Руси ја колонизирале областа и основале многу нови градови и пристаништа. Во 1819 година, градот Одеса станак слободно пристаниште. Тој бил дом на многу разновидно население, а го посетувале трговците од Црното Море. За помалку од еден век, градот Одеса прераснал од мала тврдина во најголемиот град во регионот на Нова Русија.

Во времето на царскиот попис од 1897 година, населението на приближната област на современата област Одеса било 1.115.949. Според тој попис, 33,9% од населението биле етнички Украинци, 26,7% биле етнички Руси, 16,1% биле етнички Евреи, 9,2% биле етнички Молдавци, 8,6% биле етнички Германци, 2% биле етнички Полјаци и 1,6% биле етнички Бугари. Овие бројки покажуваат дека постоело високо ниво на етничка различност во регионот и дека ниту една група немала целосно мнозинство.

Во раниот период на Украинска ССР, Одеската гуверернерија била формирана од делови на поранешната Керсонска гувернерија.  Оваа нова област ја формирала основата за современата Одеска Област. Во текот на меѓувоениот период Буџак бил дел од Кралството Романија. Гладот од Холодомор од 1932 до 1933 година оставил длабок демографски ефект врз регионот. Неговото население се намалило за 15-20%. Околу една деценија подоцна, нацистичката окупација на Украина за време на Втората светска војна имало разорно влијание врз претходно големото еврејско население во регионот. Исто така, за време на војната, етнички разноликата Буџак била припоена кон Украинската ССР како Област Измаил. Во 1954 година бил споен во Одесската област.

До времето на советскиот попис од 1989 година, 27,4% од населението на Одеса се идентификувале како етнички Руси, додека 55,2% се идентификувале како етнички Украинци. Остатокот го сочинувале главно Молдавци, Бугари и Гагаузи.

 Современа демографија 
Според Украинскиот попис од 2001 година, етничките Украинци сочинуваат 62,8% од населението на Одеската Областа, додека етничките Руси сочинуваат 20,7%. Биле присутни значајни бугарски и молдавски заедници, со центар на историскиот регион Буџак. Тие сочинувале 6,1% и 5% од населението на областа, соодветно. 46,3% од населението изјавиле дека нивниот мајчин јазик е украински, додека 41,9% изјавиле дека е руски. 11,8% навеле други јазици, главно бугарски и молдавски.

 Наводи 

Категорија:Руско-украински односи
Категорија:Политичка историја на Украина
Категорија:Воена историја на Украина
Категорија:Историја на Украина (1991–денес)
Категорија:Руска инвазија на Украина (2022)