Дезаргова теорема

Дезаргова теорема — теорема во проективната геометрија наречена по Жирар Дезарг, која гласи:

 Два триаголника се перспективни во однос на оска (осно преспективни) ако и само ако тие се  перспективни во однос на точка (централно перспективни).

Означете ги трите темиња на едниот триаголник со  и , а оние на другиот со  и  . Осна перспективност значи дека правите  и  се сечат во точка, правите  и  се сечат во втора точка, а правите  и  се сечат во трета точка, и дека сите овие три точки лежат на една права наречена оска на перспективност. Централната перспективност значи дека трите прави линии  и  се конкурентни, т.е. минуваат низ една точка наречена центар на перспективност.

Оваа теорема на пресеци е вистинита во вообичаената Евклидова рамнина, но треба да се внимава во исклучителни случаи, како кога некој пар страни се паралелни, така што нивната „точка на пресек“ се наоѓа во бесконечност. Вообичаено, за да се отстранат овие исклучоци, математичарите ја „комплетираат“ Евклидовата рамнина со додавање на точки на бесконечност, следејќи ја постапката на Жан-Виктор Понселе. Ова резултира со проширување на Евклидовата во проективна рамнина .

Дезарговата теорема е вистинита за реалната проективна рамнина и за секој проективен простор аритметички дефиниран од поле или прстен со делење; ова го вклучува секој  проективен простор со димензија поголема од два или во која важи теоремата на Пап . Сепак, постојат многу „не-дезаргови рамнини“, во кои Дезарговата теорема не важи.

 Историја 
Дезарг никогаш не ја објавил оваа теорема, но таа се појавила во додатокот насловен како „Универзален метод на г. Дезарг за користење на перспектива“ (Manière universelle de M. Desargues pour practiquer la perspective) на практичната книга за користење на перспективата објавена во 1648 г. од неговиот пријател и ученик Абрахам Бос (Abraham Bosse) (1602–1676).

 Координатизација 
Важноста на Дезарговата теорема во апстрактната проективна геометрија се должи особено на фактот што проективниот простор ја задоволува таа теорема ако и само ако е изоморфен на проективен простор дефиниран над поле или прстен со делење.

 Проективни наспроти афини простори 
Во афин простор, како што е Евклидовата рамнина, важи слично тврдење, но само ако се наведат различни специјални случаи како што се паралелни прави. Затоа, Дезарговата теорема е една од наједноставните геометриски теореми чиј природен дом е во проективен наместо во афин простор.

 Само-дуалност 
По дефиниција, два триаголника се перспективни ако и само ако се централно перспективни (или, еквивалентно според оваа теорема, централно (осно) перспективни). Забележете дека перспективните триаголници не мора да бидат слични .

Според стандардната двојност на рамнинската проективна геометрија (каде што точките соодветствуваат на правите, а колинеарноста на точките одговара на конкурентност на правите), изјавата на Дезарговата теорема е само-дуална: осната перспективност преминува во централната перспективност и обратно. Конфигурацијата на Дезарг (подолу) е само-дуална конфигурација. стp. 26–27.

Оваа самодуалност во исказот се должи на вообичаениот модерен начин на пишување на теоремата. Историски гледано, теоремата гласела само: „Во проективен простор, пар централно перспективни триаголници се осно перспективни“ и двојната изјава од оваа изјава се нарекувала обратна страна на Дезарговата теорема и секогаш била нарекувана со тоа име.

 Доказ на Дезарговата теорема 
Дезарговата теорема важи за проективен простор од која било димензија над кое било поле или прстен со делење, а исто така важи и за апстрактни проективни простори со димензија најмалку 3. Во димензија 2, рамнините за кои важи се нарекуваат Дезаргови рамнини и се исти како рамнините на кои може да им се дадат координати преку прстен со делење. Исто така, постојат многу не-дезаргови рамнини во кои не важи Дезарговата теорема.

 Тридимензионален доказ 
Дезарговата теорема е точна за секој проективен простор со димензија не помала од 3, и поопшто, за секој проективен простор кој може да се вгради во простор со димензија не помала од 3.

Дезарговата теорема може да се искаже на следниов начин:

 Ако правите  и  се конкурентни (се сечат во една точка), тогаш
 точките  и  се колинеарни .

Точките  и  се компланарни (лежат во иста рамнина) поради претпоставената конкурентност на  и  . Според тоа, правите  и  припаѓаат на иста рамнина и мора да се сечат. Понатаму, ако двата триаголника лежат на различни рамнини, тогаш точката  им припаѓа на двете рамнини. Со симетричен аргумент постојат и точките  и  и припаѓаат на рамнините на двата триаголника. Бидејќи овие две рамнини се сечат во повеќе од една точка, нивниот пресек е права која ги содржи сите три точки.

Ова ја докажува Дезарговата теорема ако двата триаголника не се содржат во иста рамнина. Ако тие се во иста рамнина, Дезарговата теорема може да се докаже со избирање точка која не е во рамнината, користејќи го ова за да се подигнат триаголниците надвор од рамнината така што аргументот од погоре да важи, а потоа да се проектираат назад во рамнината. Последниот чекор од доказот не успева ако проективниот простор има димензија помала од 3, бидејќи во овој случај не е можно да се најде точка која не е во рамнината.

Теоремата на Монж, исто така, тврди дека три точки лежат на права, и има доказ користејќи ја истата идеја за разгледување во три наместо во две димензии и со запишување на правата како пресек на две рамнини.

 Дводимензионален доказ 
Со оглед на тоа што постојат не-дезаргови проективни рамнини во кои Дезарговата теорема не е точна,The smallest examples of these can be found in . треба да се исполнат некои дополнителни услови за да се докаже теоремата. Овие услови обично имаат форма на претпоставка за постоење на доволно многу колинеации од одреден тип, што пак води до покажување дека основниот алгебарски координатен систем мора да биде прстен со делење (skewfield)., , and .

 Поврзаност со теоремата на Пап 
Шестаголната теорема на Пап вели дека, ако шестаголникот  е нацртан така што темињата  и  лежат на права, а темињата  и  лежат на втора права, тогаш секои две спротивни страни на шестаголникот лежат на две прави кои се сечат во точка и трите вака конструирани точки се колинеарни. Рамнината во која теоремата на Пап е универзално вистинита се нарекува Папијан.  According to , Hessenberg's original proof is not complete; he disregarded the possibility that some additional incidences could occur in the Desargues configuration. A complete proof is provided by . покажал дека Дезарговата теорема може да се изведе со три примени на теоремата на Пап.

Обратното на ова тврдење не е точно, односно, не сите Дезаргови рамнини се Папови. Универзалната исполнетост на теоремата на Пап е еквивалентна на тоа основниот координатен систем да е комутативен. Според тоа, рамнината дефинирана преку не-комутативен прстен со делење (прстен со делење кој не е поле) би била дезаргова, но не и Папова. Меѓутоа, поради малата теорема на Ведерберн, која вели дека сите конечни прстени со делење се полиња, сите конечни Дезаргови рамнини се Папови. Не постои познат целосно геометриски доказ за овој факт, иако  даваат доказ кој користи само „елементарни“ алгебарски факти (наместо целосната сила на малата теорема на Ведерберн).

 Конфигурацијата на Дезарг 
мини|Дезарговата конфигурација се гледа како пар меѓусебно впишани петаголници: секое теме на петаголнник лежи на права низ една од страните на другиот петаголник.
Десетте прави вклучени во Дезарговата теорема (шест страни на триаголниците, трите прави  и  и оската на перспективност) и десетте вклучени точки (шесте темиња, трите пресечни точки на оската на перспективност и центарот на перспективност) се така распоредени што секоја од десетте прави поминува низ три од десетте точки, а секоја од десетте точки лежи на три од десетте прави. Тие десет точки и десет прави ја сочинуваат конфигурацијата на Дезарг, пример за проективна конфигурација. Иако Дезарговата теорема избира различни улоги за овие десет прави и точки, самата конфигурација на Дезарг е посиметрична: која било од десетте точки може да биде избрана да биде центар на перспективност, и тој избор одредува кои шест точки ќе бидат темиња на триаголници и која права ќе биде оска на перспективност.

 Малата теорема на Дезарг 
Оваа ограничена верзија вели дека ако два триаголника се централно перспективни од точка на дадена права и два пара соодветни страни исто така се сечат на оваа права, тогаш и третиот пар од соодветните страни се сечат на правата. Така, тоа е специјален случај на Дезарговата теорема само за случаите во кои центарот на перспективноста лежи на оската на перспективноста.

Рамнината на Муфанг е проективна рамнина во која малата теорема Дезарг важи за секоја права.

 Поврзано 

 Теорема на Паскал

 Белешки 

 Наводи 



















 Надворешни врски 

 Дезаргова теорема во MathWorld
 Дезаргеовата теорема на крајот
 Монж преку Дезарг во пресрет на јазолот
 Доказ на Дезарговата теорема во PlanetMath
 Дезарговата теорема во скици со динамичка геометрија

Категорија:Планиметрија
Категорија:Теореми за триаголници