Песочник (направа)

Песочник или песочен часовник — уред за мерење на времето. Се состои од две стаклени топки поврзани со тесна цевка. Горната топка е исполнета со ситен песок кој протекува низ тесен премин во долната топка за одредено време. Кога целиот песок ќе протече во долната топка, часовникот се превртува наопаку и одново почнува да го мери времето.

Чинители кои влијаат на количината време кое го мери песочникот се: количината на песок, големината и аголот на топката, ширината на цевката и видот и квалитетот на песокот. Како замена за песок, се користи прав од лушпи од јајце или мермер во прав. Песочникот се користи и денес, но само како украс или кога е потребно да се измери потребното време (на пример, при готвење или за време на друштвени игри). Обично се мерат неколку минути (три минути се вообичаени за варење јајце).

 Историја 
Иако Старите Грци, Римјаните и другите народи несомнено знаеле да прават стакло, нема конкретни докази за постоење на песочници во старо време. Бидејќи песочникот е еден од ретките сигурни методи за мерење на времето на море, се претпоставува дека бил во употреба до 11 век, кога во навигацијата бил заменет со магнетен компас.

Сепак, дури во 14 век биле откриени докази за неговото постоење, кога се појавиле на слика од Амброџо Лоренцети во 1328 година.

Песочникот често бил прикажан на знамињата на пиратите како симбол на минливоста на човечкиот живот, а во Англија, песочници биле ставани во ковчезите за да симболизираат дека „песокот на животот“ истекол. Во книжевноста, упатувањата на уредите за мерење на времето означуваа смрт. Некои слики ја прикажуваат Смртта како држи песочник.

 Ран среден век 
лево|мини| Раниот среден век го носи песочникот; детаљ од Алегоријата за добрата влада на Лоренцети, 1338 година
Нема записи дека во Европа постоеле песочници пред раниот среден век. Првиот документиран пример датира од 8 век, а го направил еден франкиски монах по име Лиутпранд кој служел во катедралата во Шартр, Франција.   Но, дури во 14 век, често се гледал песочникот, а најраниот цврст доказ е негов приказ на фреската Алегорија на доброто владеење од 1338 година од Амброџо Лоренцети.

Употребата на морски песок е забележана од 14 век. Писмените записи за ова биле главно од дневниците на европските бродови. Во истото раздобје се појавува и во други записи и списоци на бродски продавници. Најраниот забележан навод за кој може сигурно да се каже дека е поморски песочник датира од околу 1345 година, во приемницата на Томас де Стетешам, службеник на кралскиот брод Ла Жорж, за време на владеењето на Едвард III од Англија. Преведена од латински, приемницата од 1345 г. гласи: „Истиот Томас наведува дека платил во Лесклуз, во Фландрија, за дванаесет стаклени часовници („pro xii. orlogiis vitreis“), по цена од 4,5 бруто, во 9 фунти“. Ставка, за четири часовници од ист тип („de eadem secta "), купена таму, цена на секои пет бруто, во стерлинг..."   

 Дизајн 
Има малку писмени докази за да се објасни зошто неговиот надворешен облик е таков каков што е. Сепак, користените стаклени садови се промениле во стилот и дизајнот со текот на времето. Иако главните дизајни секогаш биле во облик на ампули, садовите не биле секогаш поврзани. Првите песочници биле два посебни сада со кабел завиткан во спој кој потоа бил обложен со восок за да ги држи парчињата заедно и да дозволи песокот да тече меѓу нив. Дури во 1760 г.одина, двата сада биле дувани заедно за да се спречи влегувањето на влага и да се регулира притисокот во садовите што го менувал протокот.Balmer, R.T. "The Operation of Sand Clocks and Their Medieval Development." Technology and Culture, Vol. 19, No. 4 (Oct., 1978), pp. 615-632.

Песочниците биле рана сигурна и точна мерка за времето. Стапката на проток на песок е независна од длабочината во горниот резервоар и инструментот нема да замрзне при ладно време. Од 15 до 19 век, песочните часовници се користеле во различни примени на море, во црквата, во индустријата и во кулинарската уметност.

За време на патувањето на Фернандо Магелан околу светот, неговите бродови имале по 18 песочници. Задачата на „палубното момче“ била да ги сврти песочните часовници и на тој начин да го измери времето во дневникот на бродот. Меѓутоа, пладнето било референтно време за пловење, кога Сонцето било во својот зенит. Бројни песочници може да се прицврстат во заедничка рамка, секој со различно работно време, на пр. како во четиринасочното италијанско песочно стакло веројатно од 17 век, во збирките на Музејот за наука, Јужен Кенсингтон, Лондон, кои можеле да мерат интервали од четвртина, половина, три четвртини и еден час (и кои се користеле и во црквите, за свештениците и службениците за мерење на должината на проповедите).

 Современа практична употреба 
мини| Временско тркало во Будимпешта, Унгарија.
Иако веќе не се широко користени за мерење на времето, некои институции ги одржуваат. Двата дома на австралискиот парламент користат три песочници за мерење на времето на одредени постапки.

Песочникот сè уште е широко користен како временски часовник за готвење јајца, триминутниот мерач е типичен за нивно готвење, оттука и името „песочник за јајца“ за триминутни песочници. Песочниците за јајца нашироко се продаваат како сувенири. Песочниците понекогаш се користат и во игрите како што се пикчинари и богл за да се примени временско ограничување на круговите на играта.

 Симболички употреби 
Песочникот, понекогаш со додавање на метафорични крилја, често се прикажува како симбол дека човечкото постоење е минливо и дека „песокот на времето“ ќе истече за секој човечки живот. "Time is getting short; there will be little opportunity to do what you have to do unless you take the chance now. The phrase is often used with reference to one who has not much longer to live. The allusion is to the hourglass." Така се користел на пиратски знамиња, за да внесе страв во срцата на жртвите на пиратите. Во Англија, песочните часовници понекогаш биле ставани во ковчези  "Hour-glasses were formerly placed in coffins and buried with the corpse, probably as symbols of mortality—the sands of life having run out. See Gent. Mag. vol xvi, 646, and xvii, 264." и со векови ги украсувале надгробните споменици. Песочникот се користел и во алхемијата како симбол часот.

 Песочникот во модерни дела 
 Во цртаниот филм Аладин на Волт Дизни, злобниот волшебник Џафар ја заробил принцезата Јасмин во џиновски песочник.
 Мал песочник користи Хермиона Гренџер во Хари Потер и затвореникот од Азкабан (како и во истоимениот филм).
 Во Волшебникот од Оз, Злобната вештерка има песочник со црвен песок за да го мери времето до смртта на Дороти.
 Во видео играта Принцот од Персија: Песокот на времето, песочникот е клучна ставка на заплетот.

 Поврзано 
 Часовник

 Наводи 

 Литература 












 Mills, A. A., S. Day, and S.Parkes. "Mechanics of the sandglass." Eur. J. Phys. 17 (1996)









 Надворешни врски 

Категорија:Саати
Категорија:CS1-одржување: датумски формат