Источна туја

Источна туја333x333пксИсточна туја во Ресавската улица во Беолград.Научна класификацијаЦарство:PlantaeТип:PinophytaКласа:PinopsidaРед:PinalesСемејство:CupressaceaeРод:PlatycladusВрста:P. orientalisБиномно имеPlatycladus orientalis(L) FrancoбезрамкаАреалJingyun Fang, Zhiheng Wang, Zhiyao Tang (2011) Atlas of Woody Plants in China: Distribution and Climate, Том 1. Springer Berlin Heidelberg.СинонимиList

 Biota chengii (Bordères et Gaussen) Bordères et Gaussen
 Biota coraeana Siebold ex Gordon
 Biota dumosa Carrière
 Biota elegantissima Beissn.
 Biota ericoides Carrière
 Biota excelsa Gordon
 Biota falcata Carrière
 Biota fortunei Carrière
 Biota freneloides Gordon
 Biota funiculata Gordon
 Biota glauca Carrière
 Biota gracilifolia Knight
 Biota intermedia Gordon
 Biota japonica Siebold ex Gordon
 Biota macrocarpa Gordon
 Biota meldensis M.A.Lawson ex Gordon
 Biota nepalensis Endl. ex Gordon
 Biota orientalis  (L.) Endl.
 Biota pendula  (Thunb.) Endl.
 Biota prostrata Gordon
 Biota pyramidalis Carrière
 Biota semperaurescens Beissn.
 Biota stricta (Spach) Lindl. et Gordon
 Biota tatarica Lindl. et Gordon
 Biota variegata Gordon
 Biota wareana Gordon
 Biota zuccarinii Siebold ex Carrière
 Chamaecyparis decussata Carrière
 Chamaecyparis glauca Carrière
 Cupressus filiformis Beissn.
 Cupressus pendula Thunb.
 Cupressus thuja O.Targ.Tozz.
 Cupressus thuya O.Targ.Tozz.
 Juniperus ericoides Carrière
 Platycladus chengii (Bordères et Gaussen) A.V.Bobrov
 Platycladus stricta Spach
 Retinispora decurvata Carrière
 Retinispora decussata Gordon
 Retinispora ericoides Zucc. ex Gordon
 Retinispora flavescens Beissn.
 Retinispora juniperoides Carrière
 Retinispora recurvata Mast.
 Retinispora rigida Carrière
 Thuja acuta Moench
 Thuja antarctica Gordon
 Thuja argentea Carrière
 Thuja australis Ten.
 Thuja chengii Bordères et Gaussen
 Thuja decora Salisb.
 Thuja dumosa Gordon
 Thuja elegantissima Gordon
 Thuja ericoides Carrière
 Thuja expansa Laws. ex K.Koch
 Thuja filiformis Lodd. ex Lindl.
 Thuja flagelliformis (Jacques) C.Lawson
 Thuja funiculata Gordon
 Thuja glauca Carrière
 Thuja intermedia Gordon
 Thuja meldensis Quetier
 Thuja minor Paul ex Gordon
 Thuja monstrosa Gordon
 Thuja nepalensis Lodd. ex Carrière
 Thuja orientalis L.
 Thuja pendula (Thunb.) D.Don
 Thuja pyramidalis Ten.
 Thuja semperaurea Beissn.
 Thuja semperaurescens K.Koch
 Thuja stricta Gordon
 Widdringtonia glauca (Carrière) Carrière
Источна туја (Platycladus orientalis) е вид на четинар кој прв го опишал Лине, давајќи ѝ го името Thuja orientalis Linnaeus, во 1753 година.  До денес имало преку 70 синоними, за на крајот овој вид да биде сместен во монотипскиот род Platycladus orientalis (Linnaeus) Franco, Portugaliae Acta Biol., ser. B, Sist. Vol. "Júlio Henriques". 33. 1949 година. Platycladus е во заеднички кладус со родот Microbiota, поврзани се со родот Tetraclinis како сестринска група, а не со родовите Juniperus и Thuja.Farjon, A. (2017): A Handbook of the World's Conifers (2 vols.). Revised and Updated Edition. A Choice Magazine "Outstanding Academic Title" ISBN 978-90-04-32442-8

Името на родот значи „со широки или сплескани изданки“, а епитетот orientalis (источен) се однесува на изворното живеалиште во Кина. Во својата татковина Кина се нарекува че бај (拉柏), што буквално значи наведнат чемпрес.Флора Кине Покрај името источна туја, поретко се среќаваат и имињата обична туја, азиска туја, а исклучително ретко источна смрека и смрека.Симоновић, Д. (1959): Ботанички речник, имена биљака. Српска академија наука - посебна издања, књига CCCXVIII

 Опис на видот 
лево|мини|150x150пкс| Кора.
Источната туја е зимзелено, еднодомно дрво високо 10-20 м, со пречник на стеблото до 1 м (или повеќе), честопати со повеќе стебла од земјата.Јовановић, Б. (1985): Дендрологија. IV измењено издање. Универзитет у Београду. Београд Кората е од црвеникаво кафеава до светло сивкасто кафеава, тенка, се лупи на долги хартиени ленти. Круната во младоста е овална, широко заоблена или неправилна кај постарите стебла.Колесников, А. И. (1974): Декоративная дендрология, Издательство Лесная промышленность, Москва. Гранките се насочени нагоре, разгранети во вертикалната рамнина. Главните изданки се кружни на пресек.Harrison, S.G., Dallimore, E.A. (1966): A handbook of Coniferae and Ginkgoaceae. 4th ed. London: Billings and Sons. 729 p. Гранчињата се широки 1-1,5 мм, во вертикална рамнина, секундарно косо распоредени, плоснати, со слична боја од двете страни, зелена или жолто-зелена.Jagel, A. & Stützel, T. (2001): Untersuchungen zur Morphologie und Morphogenese der Samenzapfen von Platycladus orientalis (L.) Franco (= Thuja orientalis L.) und Microbiota decussata Kom. (Cupressaceae). Botanisches Jahrbuch der Systematik 123 (3): 377–404.

Четините се лушпести, со големина од 1-3 мм, широко-јајцевидни, со тап врв, цврсто прилегнати, распоредени во 4 реда; средишни лушпи се ромбоидни, страничните лушпи кои се преклопуваат со средишните, конусни, благо свиткани на врвот; сите лушпи се со воочлива, линеарна, потоната смолна жлездичка во центарот и групи на белузлави, точкести стоми странично, абаксиално; кога ќе се протријат слабо мирисаат на смола.Микростробили жолтеникаво зелени, јајцевидни, 2-3 мм, со 8-12 микроспорофили, секој со 3-6 прашници. Опрашување во март-април. Макростробили синкаво-зелени, тркалезни, со дијаметар од 3 мм, терминално распоредени.Debayac E.F. (1967): Priručnik o četinarima. Savez inženjera i tehničara Šumarstva SR Srbije. Beograd Шишарките созреваат истата година. Пред созревањето, тие се меснати и со синкаво-бел пепел, зрели црвено-кафеави, овални или издолжени, 1,5-2 (-2,5) × 1-1,8 см; се состои од 6-8 луспи, распоредени во парови, проксимални луспи со 2 семиња, средните со 1 семе, дистални стерилни. Луспите се меѓусебно сраснати, само врвовите се слободни со долго свиткано трновидно умбро. Шишарките се зрели во септември-октомври, набрзо од нив испаѓа семето.Стилиновић, С. (1985): Семенарство шумског и украсног дрвећа и жбуња. Универзитет у Београду. БеоградMcDonald, P.M. (1992): Estimating seed crops of conifer and hardwood species. Canadian Journal of Forest Research 22: 832–838
Семињата се сивкасто-кафеави или виолетово-кафеави, мазни, немаат сјај, јајцевидни или во облик на капка 5-7 × 3-4 мм, безкрилни, честопати со два фини надолжни рабови. Хилумот со посветла боја има форма на лента, која поминува преку основата на семето. Семињата ртат над земја ; никулец со два котиледони, тие се долги 15-25 мм и широки 2-3 мм. Примарните спротивни четини, долги 15 мм и широки околу 1 мм; следните четини по 4 во пршлен, слични на примарните. Котиледоните опаѓаат кон крајот на втората година од животот. Странични гранчиња со метаморфирани, скратени и припиени четини се јавуваат рано.Schopmeyer, C.S., tech coord. (1974): Seeds of woody plants in the United States. Agric. Handbk. 450.Washington, DC: USDA Forest Service

 Ареал 
По потекло е од Кина, каде што долго време се одгледува на гробовите и во градините на храмовите, како и на историските локалитети како што е Забранетиот град; во Јапонија не е автохтона, иако таму е широко одгледувана. Се чини дека во природата е прилично ретка и дека границата на природната дистрибуција е нејасна, поради екстензивното одгледување и садење во минатото. Фитогеографски, денес е речиси симпатричен вид.Farjon, A. and Filer, D. (2013): An Atlas of the World’s Conifers. Brill, Leiden, Boston

Шкотскиот ботаничар и „ловец на растенија“ Фортун (Robert Fortune, 1812-1880) ја видел во планините западно од Пекинг, кои популации ги сметал за природни и се чини дека нема сомнеж во природниот статус на насадите во северозападниот дел на Јунан, кои прв ги забележал шкотскиот ботаничар Форест (George Forrest, 1873-1932), а подоцна австрискиот ботаничар Хендел-Мазети (Heinrich Raphael Eduard Freiherr von Handel-Mazzetti, 1882-1940)  и австрискот-американскиот ботаничар, истражувач и географ Јосеф Рок (Joseph Francis Charles Rock, 1884-1962). Расте, на пример, во некои странични долини на Салуен-Меконг, на стрмните суви падини или дури и на вертикалните стрмни карпи. Рок источната туја ја видел во оддалечениот дел на западен Сечуан.Morgan, C. S. (1999): Platycladus orientalis (Cupressaceae). Curtis’s Botanical Magazine 16(3): 185–192, pl. 368.

Според кинеските извори природниот ареал ги опфаќа јужниот дел на Гансу, Хебеј, Хенан, Шенси, Шанси ; а воведен или со неизвесен статус е во Анхуеј, Фуџијан, северен Гуангдонг, северен Гуангси, Гуејџоу, Хубеи, Хунан, Ђангсу, Ђангси, Ђилин, Љаонинг, југ на Внатрешна Монголија, Шандунг, Сичуан, Автономен регион Тибет, Јунан; надвор од Кина, статусот е неизвесен во Кореја и на истокот на Русија. Расте од 300-3300 м надморска височина.

Видот е широко проширен од луѓето по цела Азија, Европа и Америка. Во Европа ја внел  Кемпфер во Лајден (Холандија), околу 1690 година. Источна туја се одгледувала во Холандија на почетокот на 18 век. Подоцна, француските мисионери испраќале семе од Пекинг во Париз, од каде англискиот ботаничар Милер (Philip Miller, 1691-1771) ја внел во Лекарската градина во Челзи (Chelsea Physic Garden) околу 1740 година. Фортун повторно ја внел во 1861 година, а несомнено е дека порано во векот постоеле и други набавки на семиња од Кина.

 Биоеколошки одлики 
Се покажала како отпорна на суши на пониски, многу разновидни живеалишта; расте бавно; иако хелиофитот добро поднесува сенка. Доста е отпорна на гасовите, а благодарение на еластичните гранки отпорна е на ветер и снег. Добро поднесува сечење на гранки. Не е пребирлива кон почвата, иако најдобро расте на песокливо глиниште, или на чакал, добро дренирано земјиште, одлично ги поднесува алкалните земјишта. Нема посебни непријатели помеѓу инсектите и габите. Штета сепак ѝ нанесуваат глувците и дивечот. Зона 5-7.

 Значење 
лево|мини|150x150пкс| Источна туја како висока жива ограда.
Иако нема особено значење за шумарството во североисточна Кина се користи за пошумување на обешумените ридски и планински подрачја. Дрвото е лесно и многу е трајно. Како украсен вид има првокласно значење поради големиот број култивари, отпорност на суша, градски услови и резидбата. Се користи при поединечно садење, во комбинирани лишано-иглолисни и иглолисни групи и живи огради (формирани или слободни), а култиварите имаат примена во зависност од големината и бојата на четините од жардинери и алпинетуми до високи живи огради. Жолтата и кафеавта сорта претставуваат колоритни јадра.Wyman, D. (1965): Trees for American Gardens, Ed. 2Вукићевић Е. (1996): Декоративна дендрологија, Шумарски факултет Универзитета у Београду, Београд

Траги од нејзино одгледување во Србија има во текот на 19 век. Така во 1887 година во „Ценовник на овошни дрвја и други растенија под управа на топчидерската економија“ единствен четинар кој се произведувал била „зимска зелена туја“.Анонимус (1887): Ценовник воћака и другог биља при управи топчидерске економије. Издање министарства народне привреде. Београд Петровиќ пишувал за источната туја во половината на 20 век:Покрај својата религиска и духовна вредност, источната туја честопати се користи во кинеското билкарство, каде што се смета за едно од 50-те есенцијални растенија.Duke. J. A. and Ayensu. E. S. (1985): Medicinal Plants of China Reference Publications, Inc.  0-917256-20-4 И листовите и семките содржат етерично масло кое се состои од борнеол, борнил ацетат, тујон, камфор и сесквитерпен.Van Dan, N. & Thi Nhu D. (1989): Medicinal Plants in Vietnam. World Health Organisation,  92 9061 101 4 Листовите исто така содржат и родоксантин, аментофлавон, кверцетин, мирицетин, каротин, ксантофил и аскорбинска киселина. Листовите делуваат бактерицидно, антипиретички, антитусивно, адстрингентно, диуретички, еменагогички, емолиентно, експекторантно, фибрифугно, хемостатички и стомахично.Him-Che, Y. (1985): Handbook of Chinese Herbs and Formulas. Institute of Chinese Medicine, Los AngelesBown, D. (1995): Encyclopaedia of Herbs and their Uses. Dorling Kindersley, London.  0-7513-020-31 Нивната употреба го подобрува растот на косата. Интерно се користат за лекување на кашлица, крварење, менорагија, бронхитис, астма, инфекции на кожата, заушки, бактериска дизентерија, артритична болка и предвремена ќелавост.

 Размножување 

 Генеративна размножување 
Набраните шишарки лесно се отвораат во топла соба. Од 1 кг шишарки се добиваат околу 250 гр семки. Во еден килограм има околу 55.000-60.000 зрна. Ртењето на семето е од 50% па нагоре. Семето се сее без претходна подготовка, по суво складирање или кратка (4-6 недели) стратификација на 4. °C. Семето се сее во пролет, 10-15 г/м, на длабочина од околу 3 см, во леи на отворено. Со семето може да се размножи формата „Ауреа“ (“Aurea“), со прилично големо учество насадници со жолта или жолтеникави иглички кај генеративното потомство.Стилиновић, С. (1987): Производња садног материјала шумског и украсног дрвећа и жбуња, Шумарски факултет, Београд.

 Вегетативно размножување 
лево|мини|150x150пкс| Лузни.
мини|150x150пкс| Juniperus squamata „Сина ѕвезда“ (“Blue Star) накалемена на источна туја (во позадината на необработена подлога).
Источната туја, односно нејзините култивари, лесно се размножуваат со полузрели резанки засадени во септември-октомври во супстрат од 2 дела тресет и 1 дел песок, во ладни леи со претходен третман со 0,8% IBA; по 24-28 недели се ожилиле 58-100% од резанките, во зависност од сортата. Подеднакво успешно се размножува со зелени резанки земени во април, третирани со истиот фитохормон и прободени во истиот супстрат под мист со оросување во стаклена градина; после 4 недели се добиваат 60-100% ожилени садници.Грбић, М. (2004): Производња садног материјала - Вегетативно размножавање украсног дрвећа и жбуња. Универзитет у Београду. Београд  86-7602-009-4

Микропропагирањето е успешно со користење на хипокотилен калус.Thomas, M.J., Duhoux E., Vazart, J. (1977): In vitro organ initiation in tissue cultures of Biota orientalis and other species of the Cupressaceae. Plant Science Letters, Vol. 8, Issue 4: 395-400

Источната туја ретко се размножува хетеровегетативно, но поради нејзината компатибилност, таа е честа подлога за таксони од семејството Cupressaceae, како и за родовите: Callitris, Chamaecyparis, Cupressocyparis, Juniperus, Libocedrus и Thuja. Во некои комбинации, источната туја како подлога дава подобри резултати отколку некои таксономски поблиски видови. Така, во подрачја со интензивни врнежи, ризикот од гниење кај калемените садници на Chamaecyparis nootkatensis 'Pendula' се намалува неколку пати ако се користи подлогата Platycladus orientalis, додека ризикот е многу поголем кај подлогите Chamaecyparis lawsoniana.

 Внатрекласни таксони 
Големиот број на сорти источна туја зборуваат за големата варијабилност на видот. Сортите се селекционирани најчесто по висина и хабитусот, а потоа и по бојата на четините. До 1965 година, Оден и Бум наведуваат 60 сорти, а до денес нивниот број сигурно надминал 100.

 Наводи 

 Надворешни врски 

Категорија:Статии со микроформати за вид
Категорија:Чемпреси
Категорија:Хортикултура
Категорија:Дендрологија
Категорија:Растенија опишани во 1753 година