Нешател (кантон)

Република и кантон Нешател (), ; ;  — кантон во западна Швајцарија. Во кантонот се зборува француски јазик. Во 2007 година, кантонот броел 169.782 жители, од кои 39.654 (или 23,4%) биле странци. Главен град е Нешател.

 Историја 
Нешател има единствена историја. Тој е единствениот дел од денешна Швајцарија што влегол во Конфедерацијата како кнежевство (во 1814 година). Нејзиниот прв забележан владетел, Рудолф III од Бургундија, го спомнал Нешател во неговиот тестамент во 1032 година. Династијата на Улрих, грофот од Финелц (Хасенбург), го презела градот и неговите територии во 1034 година. Династијата напредувала и до 1373 година, сите земји што денес се дел од кантонот му припаѓале на грофот. Во 1405 година, градовите Берн и Нешател влегле во унијата. Земјите на Нешател им биле предадени на господарите на Царинген од Фрајбург во доцниот 14 век како наследство од бездетната Елизабета, грофицата од Нешател, на нејзините внуци, а потоа во 1458 година на маркгрофите од Заузенбург кои припаѓале на Домот на Баден.

Нивната наследничка, Јохана од Хахберг-Саузенберг (Јехана де Хохберг) и нејзиниот сопруг, Луј I од Орлеан-Лонгевил, ја наследиле во 1504 година, по што француската куќа Орлеан-Лонгевил (Валоа-Диноа). Швајцарските сојузници на Нешател потоа го окупирале од 1512 до 1529 година пред да ѝ го вратат на грофицата-вдовица.

Францускиот проповедник Гијом Фарел ги донел учењата на протестантската реформација во областа во 1530 година. Затоа, кога куќата на Орлеан-Лонгевил изумрела со смртта на Мари Д'Орлеан-Лонгевил во 1707 година, Нешател бил протестантски и сакал да избегне да премине под католички владетел. Правилната наследничка во првородството од Жана де Ротелен била Пола де Гонди, војвотката од Рец, која била католик. Жителите на Нешател го избраа наследникот на принцезата Марија меѓу петнаесетте баратели. [n 1] Тие сакале нивниот нов принц пред с да биде протестант, а исто така да биде доволно силен за да ја заштити нивната територија, но да биде сместен доволно далеку за да ги остави сами на себе. Кралот Луј XIV од Франција активно ги промовирал многуте француски претенденти за титулата, но нешателскиот народ во конечната одлука во 1708 година ги префрли во корист на протестантскиот крал Фридрих I од Прусија, кој го побарал своето право на прилично комплициран начин преку Куќата на портокал и Насау, кои дури и не потекнуваат од Жана де Ротелен.

Фридрих I и неговите наследници владееле со кнежевството Нешател () во личен сојуз со Прусија од 1708 до 1806 година и повторно од 1814 до 1857 година. Наполеон Бонапарт го соборил кралот Фридрих Влилијам III од Прусија како принц на Нешател и наместо него го назначил за началник на неговиот кабинет Луј Александр Бертие. Почнувајќи од 1807 година, кнежевството му обезбедило на Наполеоновата Гранд Арме баталјон ренџери. Ренџерите го добиле прекарот Канари (т.е. канаринци) поради нивните жолти униформи.
+Владетели на Нешател 1034 – 1848 Име Владеење Улрих I де Фенис 1034–1070 година Манголд И 1070–1097 година Манголд II ?–1144 Рудолф И ?–1148 Улрих II 1148–1191 година Рудолф II 1191-1196 година Бертолд И 1196–1259 година Улрих III 1191-1225 Бертолд И 1159–1263 Рудолф III 1259-1263 година Улрих IV 1263-? Анри ?-1283 Амадеус 1283–1288 година Рудолф IV 1288–1343 Луј I 1343–1373 Елизабет 1373–1395 Конрад IV од Фрајбург 1395–1424 Жан де Фрибур 1424–1458 Рудолф IV од Хахберг-Саузенберг 1458–1487 година Филип од Хахберг 1487–1503 Јохана од Хахберг 1504–1512 Швајцарска Конфедерација 1512–1529 година Јохана од Хахберг 1529–1543 година Франсоа д'Орлеан-Лонгевил 1543 – 1548 година Леонор д'Орлеан-Лонгевил 1548 – 1573 година Анри I 1573 – 1595 година Анри II 1595 – 1663 година Жан Луј Шарл 1663 – 1694 година Мари де Немур 1694 – 1707 година Фридрих Вилијам I од Прусија 1708 – 1740 година Фридрих II 1740 – 1786 година Фридрих Вилијам II 1786 – 1797 година Фридрих Вилијам III 1797 – 1806 година Луј Александр Бертие 1806 – 1814 година Фридрих Вилијам III 1815 – 1840 година Фридрих Вилијам IV 1840 – 1848/57 г Република Нешател 1 март 1848 година

По Ослободителните војни, кнежевството му било вратено на Фридрих Вилијам III во 1814 година.Ilse Nicolas, "Militaria: Die Neffschandeller am Schlesischen Busch", in Kreuzberger Impressionen (1st ed. 1969), Berlin: Haude & Spener, 2nd ed. 1979 (Berlinische Reminiszenzen; vol. 26), pp. 111–114, here p. 111.  Conseil d'État (државниот совет, т.е. владата на Нешател) му се обратил во мај 1814 година барајќи дозвола да формира специјален баталјон, Bataillon de Chasseurs, за служба на неговото височество. Фридрих Вилијам III потоа со неговиот „најврховен кабинет “ (Allerhöchste Cabinets-Ordre, ACO) го формирал, Bataillon des Tirailleurs de la Garde следејќи ги истите начела како и со баталјонот Нешател во Гранд Арме. Државниот совет (Conseil d'Etat) на Нешател имал право да ги назначува офицерите на баталјонот. Командантот бил единствениот офицер на баталјонот избран од монархот.
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Le Locle 1907.JPG/220px-Le Locle 1907.JPG|мини| Ле Локл, 1907 година
Една година подоцна тој се согласил да му дозволи на кнежевството да се приклучи на Швајцарската Конфедерација, тогаш сè уште неинтегрирана федерација, туку конфедерација, како полноправна членка. Така Нешател станал првата и единствена монархија која им се придружила на инаку целосно републиканските швајцарски кантони. Оваа ситуација се променила во 1848 година кога се случила мирна револуција и воспоставила република, во истата година кога модерната Швајцарска Конфедерација била трансформирана во федерација. Кралот Фридрих Вилијам IV од Прусија не отстапил веднаш и се случиле неколку обиди за контрареволуција, кои кулминирале соНешателската криза од 1856–57 година. Во 1857 година, Фридрих Вилијам конечно се откажа од барањето за монархијата на областа.

 Географија 
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Lac de Neuchatel.jpg/220px-Lac de Neuchatel.jpg|лево|мини| Поглед на Нешателското Езеро од северниот брег, пристаништето Ваумаркус
Кантонот Нешател се наоѓа во Романдија, западниот дел на Швајцарија, во планинскиот регион Јура. На североисток се граничи со кантонот Берн, на северозапад со Франција (Бургундија-Франш-Конте). Нешателското Езеро се наоѓа југоисточно од кантонот, додека кантонот Во е југозападно од кантонот Нешател. Кантонот лежи во централното подрачје на планините Јура. Нешателското Езеро го одводнува земјиштето на југ, додека реката Ду ги одводнува северните области.

Кантонот е поделен на три региони. Лозарскиот регион се наоѓа покрај езерото, како што кажува и самото негово име, во овој регион изобилува со лозови насади. Регионот наречен Долини (Les Vallées) се наоѓа на север. Во овој регион се наоѓаат двете најголеми долини на кантонот Нешател: долината Руз и Вал де Травер. Двете долини лежат на надморска височина од околу 700 метри. Највисокиот регион на кантонот, се Нешателските Планините со надморска височина од 900 метри. Овој регион е составен од долга долина каде се сместени Ла Шо-де-Фон, Ле Локл и Ла Бревин.

 Влада 
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Château de Neuchâtel.jpg/220px-Château de Neuchâtel.jpg|лево|мини| Нешателски замок, сега седиште на кантоналната влада
Нешател бил еден од првите кантони во Швајцарија што им дал право на глас на жените (1959), а исто така им дал право на глас на странците кои поседуваат дозвола за престој и кои престојувале во кантонот најмалку пет години (2002) и ја намалил возраста за гласање на 18 години.

Законодавниот дом, Големиот совет на Ншател, има 115 места распределени пропорционално на населението во шесте области кои ги сочинуваат изборните единици: Нешател (35 места), Будри (25), Вал-де-Травер (8), Вал -де-Руз (10), Ле Локл (10), Ла Шо-де-Фон (27). Државниот совет (кантоналната влада) е составен од пет „министри“ кои за верижно го преземаат годишното претседателство и управуваат со одделенијата за правда, здравје и безбедност; финансии и социјална заштита; јавна економија; регионален менаџмент; образование и култура. Кантоналните власти, кои имаат седиште во замокот (Замокот Нешател), се избираат на секои четири години со општо право на глас.

Народот, исто така, избира свои претставници во сојузниот парламент на секои четири години: пет од 200 членови на Националниот совет (Долниот дом) и двајца од 46-те членови на Советот на држави (Горниот дом).

 Политички поделби 

 Окрузи 
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Karte Kanton Neuenburg Bezirke.png/220px-Karte Kanton Neuenburg Bezirke.png|мини| Области на кантонот Нешател
До 2018 година кантонот бил поделен на 6 окрузи. На 1 јануари 2018 година, окрузите биле распуштени и сите општини биле ставени директно под кантонот."Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz"  accessed 15 February 2018

 Будри со главен град Будри
 Ла Шо де Фон со главен град Ла Шо де Фон
 Ле Локл со главен град Ле Локл
 Нешател со главен град Нешател
 Вал-де-Руз со главен град Серние
 Вал де Травер со главен град Вал де Травер

 Општини 
Во кантонот има 27 општини (од 2021).

 Население 
врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/La Chaux de Fonds.jpg/220px-La Chaux de Fonds.jpg|мини| Ла Шо де Фон, најнаселен град во кантонот
Населението е речиси целосно франкофонско. Кантонот историски бил силно протестантски, но во последниве децении примил прилив на римокатолички доселеници, особено од Португалија и Италија. Во 2000 година, имало мала разлика во протестанти (38%) и римокатолици (31%) на неговото население.

Жителите, 173.183 во 2011, се прилично рамномерно распоредени во многу мали градови и села долж брегот на Нојшателското Езеро. Просечната густина на населеност е 209 жители на квадратен километар. Нешател (население во 2020 : ) е главен град на кантонот, додека Ла Шо де Фон (население од 2020 :  ) е најголемата населба во кантонот. Околу 38.000 од жителите, или нешто помалку од една четвртина од населението, се од странско потекло.

 Историски податоци за населението 
Движењето на населението е дадено во следната табела:
Историски податоци за населението  година Вкупно население Швајцарци Нешвајцарци Удел на населението од целата земја 1850 70.753 65.773 4 980 3,0% 1880 102.744 93.791 8.953 3,6% 1900 126.279 113.090 13.189 3,8% 1950 128.152 121.357 6.795 2,7% 1970 169.173 132.478 36.695 2,7% 2000 167.949 129.377 38.572 2,3% 2020 175.894 2,0%

 Економија 
Кантонот е добро познат по своите вина, кои се одгледуваат покрај брегот на Нешателското Езеро, и по апсинтот. Вал де Траверс е познат како родно место на апсинтот, кој сега е повторно легализиран и во Швајцарија и на глобално ниво. Во долините е развиено млекарството и сточарството, но Нешател е многу познат по одгледувањето коњи. Производството на часовници е добро воспоставено во кантонот, со фина механика и производство на микрочипови кои се воспоставени неодамна. Високите образовни институции вклучуваат ги вклучуваат От екол Арк (Haute école Arc) (што ги претставува Берн, Јура и Нешател) и Универзитетот во Нешател.

 Наводи 

 Надворешни врски 
 Official website
 Official statistics
 Neuchâtel and surroundings "Watch Valley"

 Portal Neuch.ch
 Village of Valangin
 International Watchmaking Museum

Категорија:Кантони во Швајцарија
Категорија:Нешател (кантон)
Категорија:Координати на Википодатоците