Океански вител

Во океанографијата, вител е било кој голем систем на циркулирачки океанските струи, особено оние кои се вклучени со големи ветерски движења. Вртежите се предизвикани од Кориолисовиот ефект; планетарниот вител, хоризонталното триење и вертикалното триење ги одредуваат циркулаторните модели од навивањето од стресот на ветерот (вртежен момент).Heinemann, B. and the Open University (1998) Ocean circulation, Oxford University Press: Page 98

Вител може да се однесува на било кој тип на вител во атмосфера или море, дури и оној што е создаден од човекот, но најчесто се користи во копнената океанографија за да се однесува на главните океански системи.

 Големи витли 
Следниве се петте најзабележителни океански витли:The five most notable gyres  PowerPoint Presentation

 Индоокеански Вител
 Северноатлантски Вител
 Севернотихоокеански Вител 
 Јужноатлантски Вител
 Јужнотихоокеански Вител

Вообичаено, тие течат во насока на стрелките на часовникот на северната полутопка и спротивно од стрелките на часовникот во јужната полутопка.

 Други витли 

 Тропски витли 
десно|мини|250x250пкс| Сите поголеми витли во светот
Тропските витли се помалку унифицирани и имаат тенденција да бидат претежно исток-запад со мала ширина север-југ.

 Атлантски екваторијален струен систем (две циркулации контра ротирачки)
 Тихоокеански екваторијален тековен систем
 Индиски монсунски витли (две циркулации контра ротирачки во северниот дел на Индискиот Океан)Indian Monsoon Gyres 

 Суптропски витли 
Центарот на суптропскиот вител е зона со висок притисок. Циркулацијата околу високиот притисок е во насока на стрелките на часовникот на северната полутопка и спротивно од стрелките на часовникот на јужната полутопка, поради ефектот Кориолис. Високиот притисок во центарот се должи на западните ветрови на северната страна на вртежот и источните трговски ветрови на јужната страна. Тие предизвикуваат фрикциони површински струи кон географската ширина во центарот на вителот.

Оваа акумулација на вода во центарот создава проток кон екваторот во горниот дел од 1000 до 2000 м на океанот, низ прилично сложена динамика. Овој тек се враќа кон полот со засилена западна гранична струја. Граничната струја на северноатлантскиот вител е Голфската струја, на северниот тихоокеански вител Курошио струјата, на јужноатланскиот вител, Бразилската струја, на јужнотихоокеанскиот вител, источноавстралиската струја и на вителот на Индискиот Океан, Игленортската струја.

 Субполарни витли 
Субполарни витли се формираат на големи географски широчини (околу 60°). Циркулацијата на површинскиот ветар и океанската вода е спротивно од стрелките на часовникот на северната полутопка, околу област со низок притисок, како што е постојаното Алеутско Ниско и Исландското Ниско. Површинските струи генерално се движат нанадвор од центарот на системот. Ова го придвижува транспортот на Екман, кој создава издигнување на вода богата со хранливи материи од долните длабочини.Wind Driven Surface Currents: Gyres oceanmotion.org/html accessed 5 December 2021

Во субполарната циркулација на јужната полутопка доминира кружната струја на Антарктикот, поради недостатокот на големи копнени маси кои го разбиваат Јужниот Океан. Во Веделовото Море и Росовото Море има помали витли, Веделов вител и Росов вител, кои циркулираат во насока на стрелките на часовникот.

 Климатски промени 

Циркулацијата на океанот повторно ја дистрибуира топлината и водните ресурси, па затоа ја одредува регионалната клима. На пример, западните гранки на суптропските витли течат од пониските географски широчини кон повисоките широчини, носејќи релативно топол и влажен воздух во соседната земја, придонесувајќи за блага и влажна клима (на пример, Источна Кина, Јапонија). Спротивно на тоа, источните гранични струи на суптропските витли се движат од повисоките географски широчини кон пониските географски широчини, што одговара на релативно ладна и сува клима (на пример, Калифорнија).

Во моментов, јадрото на суптропските витли е околу 30° во двете полутопки. Сепак, нивните позиции не биле отсекогаш таму. Сателитски набљудувачки податоци за висината на морската површина и температурата на морската површина сугерираат дека главните океански витли во светот полека се движат кон повисоки географски широчини во изминатите неколку децении. Таквата одлика покажува согласност со предвидувањето на климатскиот модел при антропогеното глобално затоплување.Poleward shift of the major ocean gyres detected in a warming climate. Geophysical Research Letters, 47, e2019GL085868  Реконструкцијата на палео-климата, исто така, сугерира дека во текот на изминатите студени климатски интервали, т.е. ледените доба, некои од западните гранични струи (западните гранки на суптропските океански жици) се поблиску до екваторот отколку нивните модерни позиции.Bard, E., & Rickaby, R. E. (2009). Migration of the subtropical front as a modulator of glacial climate. Nature, 460(7253), 380.Wind-driven evolution of the north pacific subpolar gyre over the last deglaciation. Geophys. Res. Lett. 47, 208–212 (2020). Овие докази имплицираат дека глобалното затоплување е многу веројатно да ги турка океанските вртежи од големи размери кон повисоки географски широчини.Climate Change is Pushing Giant Ocean Currents Poleward Bob Berwyn, 26 February 2020 insideclimatenews.org, accessed 5 December 2021Major Ocean Currents Drifting Poleward www.loe.org, accessed 5 December 2021

 Поврзано 
 Антициклон
 Циклон
 Екосистем на Северен Тихи Океан Суптропски Вител
 Еди
 Динамика на течности
 Скукумчак
 Вител
 Волта до Мар

 Наводи 

 Надворешни врски 
 5 витли - Разбирање на загадувањето на морето од пластика
 Површински струи управувани од ветер: витли
 SIO 210: Вовед во физичката океанографија – Глобална циркулација
 SIO 210: Вовед во физичка океанографија - белешки за циркулација на ветер
 СИО 210: Вовед во физичка океанографија – Предавање 6
 Физичка географија – површински и подземни океански струи
 Осцилација на вртење на северниот дел на Тихиот Океан — Технолошки институт во Џорџија

Категорија:Аеродинамика
Категорија:Физичка океанографија
Категорија:Океанографија
Категорија:Океани