Понорници во Србија

Понорница е река која во дел од својот тек тоне во јама или бездна и тече низ пештерските канали.William Herbert Hobbs, Earth Features and Their Meaning: An Introduction to Geology for the Student and the General Reader, Macmillan, 1912, pages 182 and 189. Најголемиот број на понорници во Србија се јавуваат на карпатско-балканските планини, каде што има 70 големи такви текови. Тоа значи дека во просек има по една понорница на секои шеесет квадратни километри. Ако се тргне од тоа дека кратките и безимени не се регистрирани, тогаш сигурно нивната бројка е уште поголема. Оттука, има малку места во овој дел на Европа кои се одликуваат со толкаво богатство на подземни текови. Најголем број на понорници е во планините Кучај, Бељаница и Мироч, потоа со Сврљишки и Хомољски планини, Озрен, Девица, Видлич и на Сува Планина.

 Карпатско-балкански планини 
Заедничка одлика на понорниците на карпатско-балканските планини е малата должина на нивниот подземен тек. Освен Бусовата (планина Бељаница) од 8,8 км, Некудовска река (пл. Кучај ) 8,5 км, Блата во Одловачко поле (пл. Видлич) 8,3 км, Војала (пл. Кучај) 7,5 км и Демижлока (мн. Кучај 6 км), сите се многу пократки. Тие обично се долги 1-3 км. Сепак, потокот [Понорац] избива од Равништарска пештера по понирање од 600 метри, а Понорскиот поток кај Жагубица, чии води избиваат на познатата Хомољска потајница, тече под земја само 168 м. Оваа одлика е последица на плиткиот карст на источна Србија, поради што карстификацијата го опфати целиот слој варовник до водоотпорна основа. Во однос на хидрологијата, една од најинтересните области во карстот на источна Србија е Дубашница . Оваа малку брановидна површина се наоѓа на источните падини на Кучај на надморска височина помеѓу 850 и 1000 метри и зафаќа површина од 82 km2. Тоа е поделено на плитки кањонски долини со неколку длабнатини: Дубашнице, Микуљска река, Војала, Демизлока и Појенска река. Но, таа е исклучително безводна бидејќи низ неа течат водотеци само во највлажниот период од годината, додека во лето исчезнуваат во понорите. Речиси во средината на областа Дубашница, Дубашничката понорница се протега на 3 км. Во сушниот период нејзините води постепено се губат при бројни издишувања и понори на 889 m апсолутна височина, која проголтува 20 l/s. По земјениот тек од 3700 m, оваа вода се појавува кај изворот што избива од Малата пештера (Гаура Мика) на 329 м, а по 3.750 м кај изворот кај Големата пештера (Гаура Маре) на 339 м.

Демижлок е еден од изворишните ограноци на Лазаревата река, притока на Злоцка река . Површински тече 10,6 km, а потоа исчезнува во понорската пештера на надморска височина од 645 m. Подземниот поток е долг 6 km, а водата се појавува кај Злотските врела пред пештерата Лазарева (Злотска) на 284 m.

Микуљска Река е втората компонента на Лазарева река, долга 9,5 километри. Тоа е повеќекратна понорница. Најпрвин понира на 750 m надморска височина, откако ќе добие од лева страна поток формиран во долината Војала. Тоа не се случува само во периодот на високи води, а потоа низ коритото тече Микуљска река, која по пат губи вода низ помали пукнатини . Подземниот тек на Микуљска река е краток и по 1200 m водата се појавува кај неколку извори. Реката површински тече некое време и повторно исчезнува во главната провалија на 677 m, а по 5125 m подземен тек се појавува кај Злотски врели. Низводно од главниот амбис беше пресечен најдолгиот и најдлабокиот (до 300 m) дел од кањонот на Микуљска река. Многу ретко тече низ него и стигнува до реката Лазар. Војал е главната притока на Микуљска река, површинскиот тек е долг 3,5 km. Во лето се губи во издишувањата во самото корито, а во влажниот период од годината до главниот понор на 840м. Недалеку од понорот се наоѓа фосилната кањонска долина Војала, која се протега сè до Микуљска река. Во најдолниот дел се формира поток и се влева во Микуљска река. Пототокот Блато тече низ поголемо каето се наоѓа помеѓу планината Видлич и долината Нишрстно поле во источна Србија - Одоровачко поле. Тоа всушност го одводнува мочуриштето од најнискиот дел. Полава.
мини|300x300пкс| Река Турија
Долг е 10 километри и широк 3-4 километри. Западно од хумот Боџи, има делумно мочурлив дел од полето наречен Блато. Истоимениот поток тече 7 km над површината, а потоа понира на западниот крај на полето на 680 m надморска височина. По 8,3 км подземен тек, на долниот кат на каналот Попова пештера, избива вода кај Градиштански врело во Нишавската долина на апсолутна височина од 420 м. Во пролет и есен, во бездните на Блато се губи до 3,5 m3/s. Толку големо количество вода не можат да се прифатат од бездни одеднаш, така што се акумулира возводно од нив и се создава периодично езеро длабоко 4–5 m. Може да трае неколку дена, а ако се формира во лето по обилни дождови, предизвикува големи штети на полињата со сено и нивите. Понорниците може да се појават во изворот на важни водотеци, како што е случајот со Турија, изворната гранка на Сврљишки Тимок.

Турија настанува од неколку потоци кои се спојуваат под Бабина глава . Од тоа место е долга 10,5 километри. Басенот на неговиот слив е одделен од Сврљишките планини со 30 m висока варовничка греда Пандирало. На дното на оваа греда се наоѓа пештера во која се губи течението на Турија на 485 m надморска височина. Тече 600 m под земја и се губи кај изворот Сврљишки Тимок кај селото Периш на 440 m. Најниските понори на Пандирал не можат да ги примат големите води на Турција, па горе се формира периодично езеро кое трае најмногу 10 дена.

 Ваљевски карст 
мини|Водопад на Повленска река
Ваљевскиот карст зафаќа површина од 280 km2. Во однос на хидрографијата, постојат две целини: Леличко - Бачевачки карст со хидрографскиот систем Сушица - Јабланица - Градац и Лепенички карст со системот Рибница - Лепеница. И двете се суви и безводни со голем број на длабнатини. Меѓу нив, најголеми се: Поличка Река, Повленска Река, Поцибрава, Пландиште, Копљарница, Радмиловац и други. Поличка и Повленска река се изворните краци на Сушица. Нивните води се губат на преминот на потокот до варовникот, како и во коритото на реката Сушица, а се појавуваат кај изворите Пакља и Зеленци од левата страна на Граца. Пландиште е најголемата и најбогатата понорница во сливот на Лепеница. Нејзините води се формирани во 7 понори кои често се затнати со талог, така што пред нив се создаваат мали езера. Тече под земја низ најдолгата пештера во регионот на Ваљево и избива кај Кључки врели и некои помали извори .

Во внатрешноста на пештерата од која избива изворот на реката Рашка се наоѓа Коштам - поле. Низ него минуваат две понорници. Делимеѓа се губи по 8 км површински тек во понор длабок 9 m. Низводно од истоимениот извор, а Ликобска река по 6 км тоне кај Ограѓа. И двете течат низ варовничката бариера под ридот Голача и се појавуваат кај изворот Рашка. Првата провалија е оддалечена од изворот 4,5 километри, а втората 2,2 километри.

 Бороштица 
Апсолутна најголема понорница во Србија е Бороштица во Пештерско поле, чија вода се појавува по 12,5 километри подземен тек во клисурата Бистрица на 680 m надморска височина. Бороштица потекнува од изворот Ѓерекар кој избива на јужниот раб на Пештерска котлина. Името го добила по селото Бороштица на влезот во Пештерско поле, а дотогаш течела како Ѓерекарска река . До главниот понор под Сук, на 1.150 метри во централниот дел на полето, површински тече 18 километри, коритото е многу кривулесто и длабоко до 1 метар. Бороштица прима голем број потоци, од кои најголем е Камењача долга 4 километри.

 Наводи 

 Литература 

 Љиљана Гавриловиќ, Душан Дукиќ, Земјина хидрологија . Институт за учебници Белград, 2008 г
 Љиљана Гавриловиќ, Душан Дукиќ, Реки Србија . Институт за учебници Белград, 2014 г

Категорија:Реки во Србија
Категорија:Понорници