Концентрационен логор Сајмиште

Концентрациониот логор Сајмиште бил нацистички германски концентрационен и логор за истребување за време на Втората светска војна. Се наоѓал на некогашното белградско саемско место во близина на градот Земун, во Независната држава Хрватска (НДХ). Кампот бил организиран и управуван од единиците на СС Еинсатгрупен, стационирани во окупирана Србија. Било во функција во септември 1941 година и бил официјално отворен на 28 октомври истата година. Германците го нарекле еврејски логор во Земун. На крајот на 1941 година и почетокот на 1942 година, илјадници еврејски жени, деца и старци биле донесени во логорот, заедно со 500 мажи Евреи и 292 жени и деца Роми, од кои повеќето биле од Ниш, Смедерево и Шабац. Жените и децата биле сместени во импровизирани бараки и страдаа за време на бројни епидемии на грип. Чувани во лоши услови, им беа обезбедени несоодветни количини храна и многумина измрзнаа до смрт во текот на зимата 1941-1942 година. Помеѓу март и мај 1942 година, Германците користеле комбе со гас испратено од Берлин за да убијат илјадници еврејски затвореници.

По завршувањето на фрлањето гасови, тој бил преименуван во концентрационен логор Земун и служел  за задржување на последната група Евреи кои биле уапсени по предавањето на Италија во септември 1943 година. За тоа време, исто така, држеше заробени југословенски партизани, четници, симпатизери на движењето на отпорот на Грција и Албанците и српски селани од селата во другите делови на НДХ. Се проценува дека во овој период низ логорот поминале околу 32.000 затвореници, главно Срби, од кои 10.600 биле убиени или умреле поради глад и болести. Условите во Сајмиште беа толку лоши што некои почнаа да го споредуваат со Јасеновац и други големи концентрациони логори низ Европа. Во 1943 и 1944 година, доказите за злосторствата извршени во логорот беа уништени од единиците на СС-Стандартенфирерот Пол Блобел, а илјадници тела беа ексхумирани од масовните гробници и изгорени. Во мај 1944 година, Германците ја префрлиле контролата врз логорот на НДХ, а истиот јули бил затворен. Проценките за бројот на смртни случаи во Сајмиште се движат од 20.000 до 23.000, а бројот на смртни случаи на Евреи се проценува на 7.000 до 10.000. Се смета дека половина од сите српски Евреи загинале во логорот.

Повеќето од Германците одговорни за работата на логорот беа заробени и изведени пред суд. Неколку беа екстрадирани во Југославија и погубени. Командантот на кампот Херберт Андорфер и неговиот заменик Едгар Енге беа уапсени во 1960-тите по многу години криење. И двајцата беа осудени на кратки затворски казни во Западна Германија и Австрија, соодветно, иако Енге никогаш не отслужи никакво време со оглед на неговата старост и лошата здравствена состојба.

 Заднина 
лево|мини| Белградскиот саем пред Втората светска војна
Местото кое станало концентрационен логор Сајмиште за време на Втората светска војна првично било изложбен центар изграден од општина Белград во 1937 година во обид да привлече меѓународна трговија во градот. Модернистичките павилјони на центарот прикажуваа елаборирани прикази на индустриски напредок и дизајн од европските земји, вклучително и Германија. Нејзиното архитектонско централно парче беше голема кула што ја користеше Филипс за пренос на најраните телевизиски преноси во Европа. Голем дел од центарот стоел празен и неискористен до инвазијата на Југославија на оската во април 1941. Банат, кој бил окупиран од Германците и ставен под управа на германската воена влада.  Милан Недиќ, предвоен политичар за кој се знаеше дека има наклонетост кон Оската, тогаш Германците го избраа да ја предводи колаборационистичката Влада за национален спас на територијата на воениот командант во Србија. Цивилната администрација во земјата била предводена од Харалд Тарнер, кој командувал, била првично предводена од СС-Стандартенфирерот Вилхелм Фукс, а подоцна од СС- Группенфирерот Август Мејзнер со СС- стандартенфирерот Емануел Шафер како негов заменик, групата била одговорна за обезбедување внатрешна безбедност, борба против противниците на окупацијата и справување со Евреите.
алт=map showing the partition of Yugoslavia, 1941–43|мини| Карта на која е прикажана окупацијата на Југославија на оската од 1941–43 година.
Во меѓувреме, екстремниот хрватски националист и фашист Анте Павелиќ, кој бил во егзил во Италија на Бенито Мусолини, беше назначен за Поглавник („водач“) на хрватската држава предводена од усташите – Независна Држава Хрватска (често наречена НДХ, од ). НДХ ја обедини речиси цела денешна Хрватска, цела денешна Босна и Херцеговина и делови од денешна Србија во „италијанско-германски квазипротекторат“.  Властите на НДХ, предводени од усташката милиција, потоа спроведоа геноцидни политики против српското, еврејското и ромското население кое живееше во границите на новата држава. Земун, градот каде што се наоѓало панаѓурот Сајмиште, бил отстапен на НДХ. Окупацијата на Земун – за време на која не-Хрватите како Србите, Евреите и Ромите беа немилосрдно прогонувани од усташите – ќе трае до крајот на 1944 година. До овој момент, повеќе од 25 отсто од предвоеното население на Земун од 65.000 загинало.

Големо востание избувна во Србија по инвазијата на Оската на Советскиот Сојуз во јуни 1941 година. Иако не учествувале во бунтот, Евреите биле цел на одмазднички погубувања од Германците. Германците набрзо спроведоа голем број антиеврејски закони, а до крајот на август 1941 година, сите српски еврејски мажи беа интернирани во концентрациони логори, пред се во Топовске Шупе во Белград.

 Историја 

 Основање 
десно|мини| Евреите беа собрани од Германците по инвазијата на Оската на Југославија.
Во есента 1941 година, Тарнер наредил сите еврејски жени и деца во Србија да бидат концентрирани во логор. На почетокот Германците размислувале да создадат гето за Евреите во циганскиот кварт во Белград, но оваа идеја брзо била отфрлена поради тоа што областа се сметала за „премногу гнасна и нехигенска“. Кога неколку други планови за интернирање на еврејското и ромското население во Белград пропаднаа, бил основан концентрационен логор на полуостров опкружен од три страни со реката Сава, и сместен пред целосниот поглед на белградскиот централен плоштад Теразије. Кампот бил поставен на начин што го направил бегството речиси невозможно. Се наоѓал во близина на административните и полициските центри, како и на централната железничка станица во Белград, што овозможи ефикасен транспорт на Евреите до логорот од многуте градови во регионот. Неговата цел беше да ги приведе еврејските жени и деца за кои Германците тврдеа дека ја „загрозуваат“ јавната безбедност и Вермахтот.

Германците го нарекоа Сајмиште „еврејски логор во Земун“. Кампот требало да собере околу 500.000 луѓе заробени од бунтовничките области низ окупирана Југославија. Името „Семлин“ е изведено од германскиот збор за поранешниот австроунгарски пограничен град Земун, каде што се наоѓал логорот. И покрај тоа што се наоѓал на територијата на НДХ, бил контролиран од апаратот на германската воена полиција во окупирана Србија.  Властите на НДХ не се противеле на нејзиното формирање и им рекле на Германците дека може да се наоѓа на територијата на НДХ сè додека нејзините чувари се Германци наместо Срби. Набргу по формирањето на логорот, негов командант станал СС-Шарфирерот Едгар Енге од белградскиот Гестапо. Првично, камповите имаа околу 500 машки еврејски затвореници на кои им беше дадена задача да ја водат таканаречената „самоуправа“ на логорот и беа одговорни за дистрибуција на храна, поделба на трудот и организирање еврејски чувар сила која патролирала по кампот. Надворешноста на логорот, сепак, беше чувана на основа на ротација од дваесет и пет членови на резервниот полициски баталјон 64. До октомври, сите затвореници машки Евреи и повеќето машки затвореници Роми беа убиени. Повеќето беа погубени во четири големи бранови, со чести убиства кои се случија во средината на септември и помеѓу 9 и 11 октомври. Во секоја прилика, на затворениците им беше кажано дека ги превезувале во логор во Австрија со подобри работни услови, но наместо тоа, биле однесени во Јабука во Банат или на полигон на периферијата на Белград, каде што биле убиени. Сајмиште официјално било отворено во пошироки размери на 28 октомври 1941 година. Последните од почетните машки еврејски затвореници беа убиени на 11 ноември.

 Јуденлагер Семлин 
лево|мини| Плинско комбе слично на она што се користи во Сајмиште.
На крајот на 1941 година и почетокот на 1942 година, приближно 7.000 еврејски жени, деца и старци беа донесени во логорот, заедно со уште 500 мажи Евреи и 292 жени и деца Роми.  Повеќето од овие луѓе биле од оддалечените српски градови, првенствено Ниш, Смедерево и Шабац. Жените и децата биле сместени во импровизирани бараки кои едвај биле загреани,  и чии прозорци биле скршени поради германските бомбардирања извршени за време на инвазијата на Југославија. Првично изградени како павилјони на саеми, најголемата од овие бараки држеше до 5.000 затвореници. Затворениците страдале за време на бројни епидемии на грип, спиеле на влажна слама или голи подни даски и им биле обезбедени несоодветни количини храна. Гладувањето било широко распространето, а еврејските затвореници неуспешно апелирале до српските власти за да се обезбеди повеќе храна во логорот. Следствено, голем број на затвореници, особено деца, умреле кон крајот на 1941 и почетокот на 1942 година, при што многу затвореници се смрзнале до смрт во една од најстудените зими досега. Затворениците Роми биле чувани во многу помизерни услови од нивните еврејски колеги. Тие, исто така, спиеле на слама во незагреана сала, но биле чувани одвоени од затворениците кои не биле Роми. Мнозинството ромски затвореници беа ослободени по шест недели притвор. Повеќето еврејски затвореници останаа притворени, со исклучок на десет Еврејки кои беа во брак со мажи христијани.

Во јануари 1942 година, SS-Untersturmführer Херберт Андорфер бил назначен да го замени неискусниот Енге како командант на логорот. Енге потоа беше заменик на Андорфер. Тој месец, германските воени власти побарале логорот да се исчисти од Евреите со цел да се смести зголемениот број заробеници земени во битките со партизаните. До февруари во логорот имало околу 6.500 затвореници, од кои десет проценти биле Роми. На почетокот на март, Андорфер бил информиран дека во логорот било испратено комбе со гас од Берлин. Комбето Зауер било испорачано на барање на началникот на германската воена администрација во Србија, Харалд Тарнер. Погоден од вина поради тоа што морал да игра централна улога во убиството на еврејските затвореници, со некои од кои развил добри односи, Андорфер побарал трансфер; ова беше одбиено. Со цел да се осигури брзината и ефикасноста на фрлањето гасови, тој дал најави со цел да ги убеди затворениците дека ќе бидат префрлени во друг, подобро опремен логор. Тој отиде дотаму што објави фиктивни прописи за логорот и најавил дека на затворениците ќе им биде дозволено да ги земат торбите со себе. Многу затвореници се пријавиле за наводниот трансфер, надевајќи се дека ќе избегаат од ужасните услови за живеење во кампот. Затворениците кои доброволно се пријавиле да заминат претходната вечер, следниот ден се качувале во комбето во групи од 50 до 80 лица. Возачите на комбето, SS-Scharführer s Meier и Götz, им поделија бонбони на децата за да ја придобијат нивната наклонетост. Потоа, вратите на комбето биле затворени. Комбето потоа следеше мал автомобил управуван од Андорфер и Енге, пред да ја премине границата во Србија, окупирана од Германија. Токму тука еден од возачите излегол од комбето и се вовлекол под него, пренасочувајќи ги неговите издувни гасови во внатрешноста на возилото и убивајќи ги затворениците со гас јаглерод моноксид. Комбето потоа било однесено на полигонот Авала, каде што телата биле фрлени во масовни гробници штотуку ископани од српски и ромски затвореници. Ваквите гасови станале рутина, а бензинското комбе пристигнувало секој ден освен недела. Брзо се проширија гласини за фрлањето гас, а вестите стигнаа до германските војници стационирани во Белград, па дури и до некои Срби. Следствено, бензинското комбе го добило прекарот „убиец на душата“ од српското население изложено на овие гласини. Се смета дека фрлањето гас ги одзело животите на околу 8.000 затвореници, главно жени и деца.  Седумте српски затвореници кои учествувале во растоварувањето на убиените затвореници од комбето биле застрелани откако пукањето со гас престанало, но гробарот, Србинот Владимир Милутиновиќ, преживеал. Беа подготвени осумдесет и еден или осумдесет и два ровови и јас помогнав да се ископаат сите“, се сеќава тој. „Најмалку 100 луѓе [се вклопуваат] во секој ров. Овие биле само за оние што се задушија во камионот. Ископавме поинаков сет за оние што биле застрелани.“

Малку затвореници останаа во логорот по прекинот на фрлањето гас, главно нееврејски жени кои биле во брак со Евреи. Тие беа ослободени неколку дена подоцна, откако положија заклетва на тајност. Освен затворениците во Сајмиште, во комбето со гас беа убиени и 500 пациенти и персонал на белградската еврејска болница, како и еврејски затвореници од блискиот концентрационен логор Бањица. Последниот еврејски затвореник во Сајмиште бил убиен на 8 мај 1942 година, а комбето со гас што се користело во логорот било вратено во Берлин на  јуни 1942 година. да ги гасне Евреите во Минск. Набргу откако го воделе истребувањето на еврејските затвореници во Сајмиште, на Андорфер и Енге им биле доделени различни улоги на безбедносната полиција. Андорфер подоцна доби Железен крст 2-ра класа за водење на кампот и освои унапредување.

 Анхалтелагер Семлин 
Со завршувањето на истребувањето на првобитните еврејски затвореници, логорот бил преименуван во концентрационен логор Земун и служел за задржување на последната група Евреи кои биле уапсени по предавањето на Италија во септември 1943 година. Таа, исто така, држела заробени југословенски партизани, четници, симпатизери на движењето на грчкиот и албанскиот отпор и српските селани од селата во хрватските усташки области Срем и Козара, каде што беа затворени во концентрациониот логор Јасеновац. Условите се влошија до тој степен што некои почнаа да го споредуваат со Јасеновац и други големи концентрациони логори низ Европа. Логорот стана главна транзитна точка за југословенските затвореници и затвореници на нивниот пат до работните локации и концентрационите логори во Германија. Се проценува дека во овој период низ Сајмиште поминале околу 32.000 претежно српски затвореници, од кои 10.600 биле убиени или умреле поради глад и болест. 

Вознемирен од фактот дека камповите лесно може да се видат од другата страна на Сава, кон крајот на 1943 година, новиот германски амбасадор во Србија  предложил кампот да се премести подлабоко во територијата на НДХ, бидејќи неговото „[продолжување на постоење] пред очите на жителите на Белград беше политички неподносливо од причини на јавното чувство“. Неговите барања беа игнорирани од германските власти. До крајот на 1943 година, Германците направиле напори да ги избришат сите траги од злосторствата извршени во логорот со палење записи, согорување трупови и уништување на други докази. Оваа задача ја презел СС-стандартенфирерот Пол Блобел, кој пристигнал во Белград во ноември 1943 година. По пристигнувањето, тој му наредил на шефот на локалниот Гестапо, СС-Штурмбанфирерот Бруно Сатлер, да формира посебен одред кој требало да биде одговорен за ексхумација и палење на телата. Одредот бил предводен од поручникот Ерих Грунвалд, а составен од десет полицајци од обезбедувањето и 48 воени полицајци. Баталјоните за копање беа составени од 100 српски и еврејски затвореници. Ексхумации се случија од декември 1943 година до април 1944 година, а илјадници тела беа изгорени. Сите затвореници кои биле присутни за време на ексхумациите биле застрелани, освен тројца Срби кои успеале да побегнат. Сојузничките авиони го бомбардираа Сајмиште на 17 април 1944 година, убивајќи околу 100 затвореници и нанесувајќи голема штета на самиот логор. На 17 мај 1944 година, Германците ја префрлиле контролата на кампот на НДХ. Тој беше затворен во јули.

 Последици и наследство 
десно|мини| Споменик во чест на жртвите од кампот
По војната, новата комунистичка влада на Југославија објавила дека меѓу 1941 и 1944 година низ Сајмиште поминале 100.000 луѓе, од кои половината биле убиени. Југословенската државна комисија за воени злосторства подоцна процени дека во логорот можеби биле убиени околу 40.000, вклучително и 7.000 Евреи. Според Хелсиншкиот комитет за човекови права во Србија, бројот на жртвите бил преувеличен од комунистите за политички цели, а реалниот број на затвореници бил околу 50.000, со 20.000 убиени. Се проценува дека половина од сите српски Евреи загинале во логорот. Меморијалот Старо Сајмиште наведува 23.000 жртви, од кои 10.000 биле Евреи.

Повеќето одговорни за операцијата на кампот беа заробени и изведени пред суд. По војната, многу истакнати германски функционери, вклучувајќи ги Тарнер, Фукс и Мејзнер, беа екстрадирани во Југославија од страна на сојузниците, а потоа и погубени. Андорфер побегнал во Венецуела со помош на Римокатоличката црква. Тој се вратил во Австрија во 1960-тите, а потоа бил уапсен и суден под малолетно обвинение дека е помошник во убиството, за што бил осуден на 2 и пол години затвор. Заменикот на Андорфер Енге беше уапсен во 1960-тите и осуден на 1 и пол година затвор. Поради староста и лошата здравствена состојба избегнал да ја одлежи казната. Чуварите осомничени за погубување на затвореници никогаш не биле судени, иако тие служеле како очевидци на неколку судења во Западна Германија.

Сајмиште остана напуштено до 1948 година, кога беше претворено во младински работнички штаб за време на изградбата на Нов Белград.

 Спомен 
Белградските Евреи убиени за време на холокаустот, вклучително и оние во Сајмиште, повоената комунистичка влада на Југославија не ги одбележа дури 30 години по завршувањето на војната. Стариот саем на Сајмиште е обележан со мали плакети и споменик во знак на сеќавање на приведените или убиените во логорот. Плакетите беа посветени во 1974 и 1984 година, соодветно. Во 1987 година, саемот Сајмиште добил статус на културно обележје од владата на Југославија. Споменик,  високо и создадена од уметникот Миќа Поповиќ, е подигната на брегот на Сава на 22 април 1995 година, одбележувајќи 50 години од победата над нацизмот и Денот на сеќавањето на српскиот холокауст.  На поранешните кампови никогаш не биле изградени меморијални центри или музеи. Местата за кампување сега се користат за сместување на жители со ниски приходи.

Во февруари 1992 година, како што било предвидено со деталниот урбанистички план, населбата требаше целосно да се реконструира во предвоениот изглед, идеја на која се спротивставија некои архитекти, со додадени споменици и комеморативни предмети. Целиот комплекс требаше да се трансформира во еден голем споменик, но сето тоа остана на хартија. Идејата беше постојано присутна, добивајќи медиумски и политички замав во 2010-тите, но од 2018 година ништо не е направено. Во ноември 2018 година беше објавено дека покрај кејот, покрај веќе постоечкиот спомен-обележје, ќе биде поставен споменик на хуманитарката Дијана Будисављевиќ. Будисављевиќ спасил 15.000 деца (од кои 12.000 преживеале) од смрт во концентрационите логори во Независната држава Хрватска, управувани од усташкиот режим за време на Втората светска војна. Сити одлучи да подигне споменик во нејзин спомен веќе во октомври 2015 година, но дури сега ја одреди локацијата. Споменикот требало да биде завршен и посветен во втората половина на 2019 година. Не се работи на овој проект и во ноември 2019 година градот објави дека споменикот на Будисављевиќ ќе биде подигнат преку Сава, во стариот дел од градот.

На делот свртен кон пристапот до Бранковиот мост имаше срушени остатоци од два масивни бетонски столбови со нивните темели. Тие беа дел од портата на кампот. Во 2014 година, вајарот и професор Томислав Тодорович, со минимална интервенција, ги обликувал во две глави, со железни шипки кои го формираат лицето (очите, устата) и шилеста коса. Готовата работа била опишана како артефакт, споменик и уметничко дело, сите во едно.

На 24 февруари 2020 година, Народното собрание на Србија го усвоило Законот за Меморијалниот центар „Старо Сајмиште“. Организиран е како државен културен институт за, меѓу другите должности, да го чува споменот на жртвите од нацистичките концентрациони логори Јуденлагер Семлин и Анхалтелагер Семлин. За прв пат, еден закон во Србија го призна геноцидот во Независната држава Хрватска, Холокаустот и Самударипен, како геноциди од Втората светска војна врз Србите, Евреите и Ромите, соодветно. Центарот, исто така, ќе ги прилагоди посмртните останки во соодветниот споменик. Законот ќе се применува од јануари 2021 година.

Во јуни 2021 година, градоначалникот на Белград Зоран Радојичиќ најавил реконструкција на комплексот, која треба да опфати целосна реставрација на сите структури, почнувајќи од централната кула во 2022 година.

Во летото 2021 година, група од четиринаесет средношколци од различни српски градови започнаа проект наречен „Светлина на светулките“. Придружени од историчарите и уметниците од Србија и Германија, студентите до декември 2021 година создадоа апликација, виртуелна обиколка на поранешниот камп. Како основа послужија архивски снимки и досиеја, оригинални сведоштва, писма и фотографии, кои потоа беа надградени со глумци, сценски рекреации и светлосни инсталации. „Светлината на светулките“ е опишан како „виртуелен споменик“ и за жртвите и за самиот локалитет, одбележувајќи 80 години од формирањето на кампот. 

 Контроверзи 
Хрватскиот автор Анто Кнежевиќ предизвика значителни контроверзии во мај 1993 година, кога посочил дека Србите, а не Германците, биле одговорни за управувањето со кампот. Ова тврдење било жестоко демантирано од еврејските историчари и од белградската еврејска заедница. 

Запуштениот и пуст комплекс во кој навреме биле сместени некои истакнати уметници (сликари и вајари) како поранешни саемски згради, им биле доделени како нивни ателјеа. Исто така, некои други објекти се вселиле со текот на времето, како кафаните и спортските сали, но големата јавна полемика настана во април 2019 година кога било објавено дека во една од зградите ќе биде отворена детска градинка во приватна сопственост. Инвеститорот, Милорад Крсмановиќ, ја купи зградата (павилјонот Симиќ) во 1998 година, но судот подоцна го поништи договорот, што не го спречи да го користи местото како диско клуб, галерија, ресторан и вежбалница оттогаш. Следеше жестока јавна дебата, вклучително и градската администрација која побара од државната влада „да размисли повторно за дозволата“, владата тврдејќи дека нема правна причина да го спречи тоа, еврејските и родителските организации кои се против тоа и инвеститорот кој го обвинува состојба на обид да го ограби. Дебатата повторно укажа на 75-годишната неспособност на државата да го уреди комплексот правилно.

Според Јован Бајфорд, Сајмиште од самиот почеток бил еден од главните мотиви на борбата на српските и хрватските квазиисторичари. Авторите во Србија на крајот на осумдесеттите се повеќе тврдеа дека Сајмиште се наоѓа на територијата на Независна Држава Хрватска. Најчесто, намерата не била да се „пренесат“ жртвите од овој камп во Хрватска, туку да се укаже дека колаборационистичката влада во Србија немала никакво влијание врз настаните во овој камп бидејќи Сајмиште бил под германска управа и на територијата на друга држава. . Според некои автори во Србија, владата на Недиќ во Белград не може да сноси одговорност за холокаустот. Овој аргумент соработниците го користеле и во повоените судења. Меѓутоа, оние што го увиделе фактот дека Сајмиште формално се наоѓа на територијата на Независна Држава Хрватска, видоа потврда дека се работи за усташки логор. Во написот на Политика од 1990 година, Сајмиште се споменува заедно со Јасеновац и Јадовно, како место на усташкото злосторство против Евреите, Србите и Ромите. Авторите од Хрватска на ваквите тврдења одговорија со контранапад. Освен што го оспоруваа тврдењето дека Сајмиште бил усташки логор (особено не во времето кога таму биле затворени Евреите), тие се обиделе да докажат дека Србите се најголемите џелати во него.Byford, Jovan; (2011) Staro sajmište: mesto sećanja, zaborava i sporenja. Beogradski centar za ljudska prava p. 147-150, . 

 Филозофска проценка 
Љиљана Благојевиќ, професор и архитект, рече дека „Старо Сајмиште е град на колективот со исто така сонувано конечно решение“. Јована Крстиќ, исто така и архитект, рече дека Старо Сајмиште е единствениот феномен во светот бидејќи ниту еден друг локалитет не ги споил симболите на просперитетот и падот на таков уникатен и трагичен начин. Таа го поистоветуваше локалитетот со терминот „lieux de memoire “ на Пјер Нора, место каде што сеќавањето опстојува иако локалитетот го промени својот изглед и престана да биде средина на мемоарите, вистинска средина на сеќавањето. Писателот Дејвид Албахари напиша: „Тоа е место кое едноставно не понижува со својата нечовечност, туку и со целосното изложување на Белград, кој немо го гледаше од другата страна на реката“.

 Белешки 

 Библиографија 























 Списанија 

 Дополнително читање 



 Надворешни врски 

 Семлин Јуденлагер во српската јавна меморија 

Категорија:Србија во Втората светска војна
Категорија:Историја на Евреите во Србија
Категорија:Хрватска во Втората светска војна
Категорија:Концентрациони логори во Независна Држава Хрватска
Категорија:Србија во 20 век
Категорија:Статии со извори на српски (sr)
Категорија:Координати на Википодатоците