Заспаната убавица (балет)

„Заспаната убавица“ (руски: Спящая красавица) — балет со пролог и три чина, првпат изведен во 1890 година. Музиката е компонирана од Петар Илич Чајковски (неговиот опус 66). Партитурата била завршена во 1889 година и е втор од неговите три балети. Оригиналното сценарио било конципирано од Иван Всеволожски и е засновано на сказната Заспаната убавица од Шарл Перо. Кореограф на оригиналната продукција бил Мариус Петипа.

Премиерната изведба се одржала во театарот Мариински во Санкт Петербург на 15 јануари 1890 година. Делото е еден од најпознатите балети на класичниот репертоар.Roger Fiske (1973): Eulenberg Edition, Foreword to the complete score of the ballet: „На 2 февруари 1939 година, Sadler’s Wells го поставил балетот во Лондон со Марго Фонтејн во главната улога... Таа била првата успешна поставка надвор од Русија и тоа довело до тоа „Заспаната убавица“ да стане неверојатно популарна во сите земји во кои се негува класичниот балет... Начинот на кој тој ги развил темите и оригиналноста со која ја компонирал музиката ги поставува неговите балети далеку над оние компонирани од претходниците.“

 Историја 
На Чајковски му се обратил директорот на Царските театри во Санкт Петербург, Иван Всеволожски на 25  мај 1888 година за можна балетска адаптација на тема на новелата Ундина. Подоцна било одлучено дека „„Заспаната убавица“ на Шарл Перо ќе биде приказната за која Чајковски ќе ја компонира музиката за балетот. Чајковски не се двоумел да ја прифати нарачката, иако бил свесен дека неговиот единствен претходен балет, „Лебедово езеро“, наиде на мал ентузијазам во таа фаза од неговата кариера.

Чајковски го засновал своето дело на верзијата на браќата Грим на Пероовата „Трнорушка“. Во таа верзија, родителите на принцезата го преживуваат 100-годишниот сон за да ја прослават свадбата на принцезата со принцот. Сепак, Всеволожски ги вклучил и другите ликови на Перо од неговите приказни во балетот, како што се Мачорот во чизми, Црвенкапа, Пепелашка, Сината птица, Синобрадиот, Грдиот Рике и Палче. Други ликови од француските бајки што ќе бидат прикажани се „Убавицата и ѕверот“, „ Три мечки“ и „Белата мачка“. Како и да е, Чајковски со задоволство го известил директорот на Царскиот театар дека има големо задоволство проучувајќи го делото и добил соодветно вдахновение да го направи тоа правилно.

Кореограф бил Мариус Петипа, балет-мајстор на Царскиот балет, кој напишал многу детален список со упатства за музичките барања. Чајковски брзо работел на новото дело во Фроловское; почнал со почетни скици во зимата 1888 година, а оркестрацијата на делото ја започнал на 30 мај 1889 година.

Фокусот на балетот беше непобитен на двете главни конфликтни сили на доброто (Аурора) и злото (Карабос); секоја има лајтмотив што ги претставува, кој се провлекува низ целиот балет, служејќи како важна нишка на основниот заплет. Меѓутоа, чинот III од делото прави целосна пауза од двата мотива и наместо тоа, се фокусира на поединечните ликови на различните дворски танци.

Премиерата на балетот добила поповолни признанија од Лебедово Езеро од печатот, но Чајковски никогаш го немал задоволството да биде сведок на моментален успех на неговото дело во театрите надвор од Русија. Починал во 1893 година. До 1903 година, „Заспаната убавица“ бил вториот најпопуларен балет во репертоарот на Царскиот балет (Петипа/ Пуни „Ќерката на фараонот“ бил прв), кој бил изведен 200 пати за само 10 години.
десно|мини|300x300пкс| Оригиналните членови на глумечката екипа костимирани за Акт I. Во центарот е Карлота Бријанца како Аурора. Мариински театар, Санкт Петербург, 1890 година
Продукцијата поставена во Ла Скала во Милано не предизвикала голем интерес и дури во 1921 година, во Лондон, балетот конечно добил широко признание и на крајот постојано место во класичниот репертоар. Во 1999 година, Балетот Мариински  ја реконструирал оригиналната продукција од 1890 година, вклучувајќи репродукции на оригиналните сцени и костими. Иако продукцијата на Киров од 1951 година на Константин Сергеев е достапна на ДВД/Видео, „автентичната“ верзија од 1999 година никогаш не била комерцијално објавена.

„Заспаната убавица“ е најдолгиот балет на Чајковски, кој трае скоро четири часа во целосна должина (сметајќи ги прекините). Целосната изведба трае практично три часа поради што речиси секогаш се крати. На премиерата, царот Александар III го повикал Чајковски во царската ложа. Царот ја дал едноставната забелешка „Многу убаво“, што изгледа го налутило Чајковски, кој веројатно очекувал поповолен одговор.Lawrence & Elizabeth Hanson, Tchaikovsky page 269 Cassell London 1965.

 Историја на изведби 
Премиера во Санкт Петербург (светска премиера)

 Дата : 15 јануари 1890 година
 Место : Царски Мариински театар, Санкт Петербург
 Балет-мајстор : Мариус Петипа
 Диригент : Рикардо Дриго
 Сценографи : Хенрих Левогт (Пролог), Иван Андреев (Чин 1), Михаил Бочаров (Дела 1 и 2), Матвеј Шишков (Чин 3)
 Директор на Царските театри : Иван Всеволожски
 Костими :
 Оригинални улоги : Феликс Кжешињски (Кралот Флорестан), Џузепина Чекети (Кралицата), Карлота Бријанца (Принцезата Аурора), Мари Петипа (Јоргованска самовила), Енрико Чекети  (Карабос, сина птица), Павел Герд (Принцот Дезире), (Принцезата Флорин)

Московска премиера:

 Датум : 17 јануари 1899 година
 Место : Московски царски Бољшој театар
 Балет-мајстор : Александар Горски
 Диригент : Андреј Арендс
 Сценографи : Анатолиј Гелцер, Карл Валтс (Валцер)
 Оригинални улоги : Љубов Рославева (Принцезата Аурора), М. Грачевскаја (Јоргованска самовила), Василиј Гелтсер (Карабос), Иван Хљустин (Принцот Дезире)

Други значајни продукции:
 1896 година, Милано, Ла Скала, поставена од Џорџо Сарако, Карлота Бријанца како Аурора
 1921 година, Лондон, театар Алхамбра, како Заспаната принцеза, продукција Дијагилев, изведена од Николај Сергеев, сцени на Леон Бакст
 1937 година, Филаделфија, поставена од Кетрин Литлфилд
 1945 година, Сан Франциско, поставена од Сергеј Темоф за Здружението на руската опера и балет во Сан Франциско 
 1946 година, Лондон, дебито на Кралската опера, изведена од балетот Садлерс Велс.
 1968 година, Лондон, со Лондонскиот фестивалски балет во Кралската фестивалска сала
 1990 година, Сан Франциско, со балетот на Сан Франциско како кореографија на Хелги Томасон во почит на Чајковски и со фокус на одржување на руско-француската врска"Review/Ballet; San Francisco 'Sleeping Beauty' Underlines Russian Influences". Retrieved November 27, 2013. New York Times / Anna Kisselgoff, March 20, 1990
 1992, Базел, Театар Базел преработен од Јури Вамос со нов наратив кој го вклучува животот на Ана Андерсон и нејзиното тврдење дека е големата војвотка Анастасија. Редоследот на музичките броеви е малку променет, некои броеви се испуштени со друга музика на Чајковски, а главните сцени од кореографијата на Петипа се задржани, но сега сместени во различен наративен контекст - често изведувани како „сеќавања“ на Андерсон. Оваа верзија е изведена од голем број централноевропски балетски куќи во изминатите две децении.
 1999 година, Санкт Петербург, Мариински театар, изведена од Сергеј Вихарев од нотациите на Степанов со рекреации на оригиналните сцени и костими.

Изведби во Македонија:
 15.5.2024 година, Национална опера и балет, Скопје: диригент: Најер Нагуи; кореограф: Виктор Јаременко; улоги: Марта Петкова (Аврора) и Никола Хаџитанев (Дезире).Петар Илич Чајковски, Заспаната убавица, НУ Национална опера и балет, Скопје, 15.5.2024.

 Синопсис 
Поставки
 Време : барок
 Место : Европа

мини| Лошата самовила Карабос од Леон Бакст, кој создал декор и околу 300 костими за 2 месеци за раскошната продукција на Дијагилев за „Заспаната убавица“ во Лондон од 1921 година.
Пролог (Крштевка)

Кралот Флорестан XXIV и неговата кралица го дочекаа своето прво дете, принцезата Аврора, и прогласија голема церемонија на крштевање во нејзина чест. Шест самовили се поканети на церемонијата за да му дадат подароци на детето. Секоја самовила носи подарок од доблест или позитивна особина, како што се убавина, храброст, слаткост, музички талент и пакост. Најмоќната самовила, самовилата на јоргованот, пристигнува со нејзината придружба, но пред да може да го подари својот подарок, злобната самовила Карабос пристигнува со нејзините потчинети. Карабос бесно ги прашува кралот и кралицата зошто не добила покана за крштевката. Вината е на Каталабит, шефот на церемонијата кој бил задолжен за списокот на гости. Карабос радосно му ја кине периката и го тепа со својот стап, пред да ја проколне принцезата како одмазда: Аурора навистина ќе порасне во убава, здрава, прекрасна млада дама, но на нејзиниот шеснаесетти роденден таа ќе си го боцне прстот со вретено и ќе умре. Кралот и кралицата се ужаснати и ја молат Карабос за милост, но таа не попушта. Меѓутоа, самовилата на јоргованот интервенира. Иако нема доволно моќ целосно да го отповика проклетството, таа го менува, дозволувајќи му на вретеното да предизвика мирен 100-годишен сон на принцезата, наместо смрт. На крајот од тие 100 години, ќе ја разбуди бакнежот на згодниот принц. Ослободени дека животот на Аврора на крајот ќе биде поштеден, судот е смирен.

Чин I

Денот е на шеснаесеттиот роденден на принцезата Аврора. Прославите се во тек, иако кралот сè уште е вознемирен од клетвата на Карабос. Шефот на церемонијата открива неколку селанки кои се шетаат со игли за плетење и го предупредува кралот, кој првично ги осудува жените на строга казна. Кралицата нежно го убедува да ги поштеди невините граѓани, а тој се согласува. Се изведува валцер и пристигнува принцезата Аврора. Нејзините родители ја запознаваат  со четворица додворувачи. Аврора и додворувачите го изведуваат познатиот Rose Adagio. Во моментот, се појавува странец со наметка и ѝ нуди подарок на принцезата: вретено. Никогаш не видела такво нешто, Аврора љубопитно го испитува чудниот предмет додека нејзините родители очајно се обидуваат да интервенираат. Како што било претскажано, таа си го боцнува прстот. Додека првично изгледа дека брзо закрепнува, таа паѓа во бесознание. Странецот со наметка открива дека е Карабос, која верува дека нејзиното проклетство сè уште стои и дека принцезата е мртва. Уште еднаш, самовилата на јоргованот го задушува џагорот и ги потсетува кралот и кралицата дека Аврора само спие. Принцезата е однесена во кревет, а самовилата на јоргованот фрла магија на дремка над целото кралство, која ќе биде скршена само кога Аврора ќе се разбуди. Дебел слој од трнливи растенија расте над палатата, кој ја крие од погледите.
лево|мини| Карлота Бријанца како принцезата Аврора и Павел Герд како принцот Дезире, костимирани за Големата процесија на чинот III во оригиналната продукција на Петипа на Заспаната убавица .(Театар Мариински, Санкт Петербург, 1890)

Чин II (Визија)

Сто години подоцна, принцот Дезире присуствува на забава со лов. Иако неговите придружници се весели, принцот е несреќен и на крајот бара да биде оставен сам. Сам во шумата, го пречекува Јоргованската самовила, која го избрала да ја разбуди Аврора. Таа му покажува визија на убавата принцеза, а принцот веднаш е поразен. Самовилата на јоргованот му ја објаснува ситуацијата, а Дезире моли да биде одведен кај принцезата. Самовилата на јоргованот го носи во скриениот замок. Карабос прави последен обид да ја зацементира својата одмаздничка клетва, но самовилата на јоргованот и принцот конечно успеваат заедно да ја поразат. Откако ќе влезе во замокот, Дезире ја буди Аврора со бакнеж. Се буди и останатиот дел од дворот, а кралот и кралицата срдечно одобруваат кога принцот ќе предложи брак, а принцезата ќе прифати.

Чин III (Свадба)

Кралската свадба е во тек. Меѓу гостите се и скапоцените самовили: дијамант, злато, сребро и сафир, и секако самовилата на јоргованот.  Присутни се ликови од бајките, вклучувајќи ги Мачорот во чизми и Белата мачка, принцезата Флорин и сината птица, и други. Аврора и Дезире изведуваат голем Pas de Deux, и целиот ансамбл танцува. Принцот и принцезата се во брак, а заедницата ја благословува Јоргованската самовила.

 Улоги 

 Инструменти 
 Дувачки инструменти: 2 флејти, пиколо, 2 обои, англиски рог, 2 кларинети , 2 фаготи
 Лимени дувачки: 4 рогови (F), 2 корнети (Б , А), 2 труби (Б , А), 3 тромбони, туба
 Ударни: бас тапан, цимбали, глокеншпил, страничен тапан, тамбура, там-там, тимпани, триангл
 Друго: 2 харфи, пијано
 Гудачки: виолини I, виолини II, виоли, виолончело, контрабас

 Структура 
десно|мини| Александра Ансанели како принцезата Аурора и Дејвид Махатели како принцот Флоримунд во продукција на Кралскиот балет на Заспаната убавица, 29 април 2008 година.
Насловите на сите броеви наведени овде доаѓаат од оригиналното сценарио на Мариус Петипа, како и од оригиналното либрето и програми од првата продукција од 1890 година. Наведени се големите промени кои биле направени во партитурата на оригиналната продукција на Петипа и помагаат да се објасни зошто партитурата често се слуша во различни верзии во театрите денес.

Сите либрета и програми на дела изведени на сцените на Царските театри биле насловени на француски, кој бил официјален јазик на царскиот двор, како и јазикот на кој се изведува балетската терминологија.

Пролог — Le baptême de la Princesse Aurore

 No.1-a Introduction
 No.1-b Marche de salon
 No.2-a Entrée des fées
 No.2-b Scène dansante
 No.3 Grand pas d'ensemble (a.k.a. Pas de six) —
 a. Grand adage. Petit allégro
 b. Variation - Candide
 c. Variation - Coulante–Fleur de farine
 d. Variation - Miettes–qui tombent
 e. Variation - Canari–qui chante
 f. Variation - Violente–échevelée
 g. Variation - La Fée des lilas–voluptueuse
 h. Coda générale
 No.4 Scène et final—
 a. Entrée de Carabosse
 b. Scène mimique de Carabosse
 c. Scène mimique de la Fée des lilas

Чин I — Les quatre fencés de la Princesse Aurore

 No.5-a Introduction
 No.5-b Scène des tricoteuses
 No.6 Grande valse villageoise (a.k.a. The Garland Waltz)
 No.7 Entrée d'Aurore
 No.8 Grand pas d'action—
 a. Grand adage à la rose (harp cadenza extended by Albert Heinrich Zabel)
 b. Danse des demoiselles d'honneur et des pages
 c. Variation d'Aurore (coda edited by Riccardo Drigo)
 d. Coda
 No.9 Scène et final—
 a. Danse d'Aurore avec le fuseau
 b. Le charme
 c. L'arrivée de la Fée des lilas

Акт II

 Scene I — La chasse du Prince Désiré

 No.10-a Entr'acte
 No.10-b Scène de la chasse royale
 No.11 Colin-Maillard
 No.12 Danses des demoiselles nobles—
 a. Scène
 b. Danse des duchesses
 c. Danse des baronesses (cut by Petipa from the original production)
 d. Danse des comtesses (cut by Petipa from the original production)
 e. Danse des marquises (cut by Petipa from the original production)
 No.13 Coda–Farandole
 No.14-a Scène et départ des chasseurs
 No.14-b Entrée de la Fée des lilas
 No.15 Pas d'action—
 a. L'apparition d'Aurore
 b. Grand adage (harp cadenza extended by Albert Heinrich Zabe)
 c. Valse des nymphes–Petit allégro coquet

 Интерполација: 4 преода за крајот на бр.15-в составени од Рикардо Дриго за да водат во варијацијата на Бријанца
 Интерполација: Варијација Mlle. Brianza (оригинално бр. 23-б Варијација де ла фе-Или од чин III)

 d. Variation d'Aurore (cut by Petipa from the original production)
 e. Petite coda
 No.16 Scène
 No.17 Panorama

 Интерполација: 3 преода за крајот на бр.17 составени од Рикардо Дриго да водат во бр.19, бидејќи бр.18 бил скратен во оригиналната продукција

 Бр.18 Entr'acte symphonique (соло за виолина за Леополд Оер, скратено во однос на оригиналната продукција)

 Scene II — Le château de la belle au bois dormant

 No.19 Scène du château de sommeil
 No.20 Scène et final – Le réveil d'Aurore

Чин III — Les Noces de Désiré et d'Aurore

 No.21 Marche
 No.22 Grand polonaise dansée (a.k.a. The Procession of the Fairy Tales)
 Grand divertissement—
 No.23 Pas de quatre
 a. Entrée
 b. Variation de la fée-Or (transferred by Petipa to Act II as a variation for Carlotta Brianza in the original production)
 c. Variation de la fée-Argent (changed by Petipa in the original production – Pas de trois pour la Fées d'Or, d'Argent et de Saphir)
 d. Variation de la fée-Saphir (cut by Petipa from the original production)
 e. Variation de la fée-Diamant
 f. Coda

 Интерполација: Entrée de chats (вовед од 10 бари напишан од Чајковски за бр.24)

 No.24 Pas de caractère – Le Chat botté et la Chatte blanche
 Бр. 25 Pas de quatre (променет од Петипа во оригиналната продукција – Pas de deux de l'Oiseau bleu et la Princesse Florine )
 а. Влезен
 б. Variation de Cendrillon et Prince Fortuné (променета од Петипа во оригиналната продукција – Variation de l'Oiseau bleu )
 в. Variation de l'Oiseau bleu la Princesse Florine (променета од Петипа во оригиналната продукција – Variation de la Princesse Florine )
 г. Coda
 Бр.26 Pas de caractère – Chaperon Rouge et le Loup

 Интерполација: Pas de caractère – Cendrillon et Prince Fortuné

 No.27 Pas berrichon – Le Petit Poucet, ses frères et l'Ogre
 No.28 Grand pas de quatre (оригинално аранжирано од Петипа како Pas de quatre за принцезата Аурора, принцот Дезире  и Златните и Сафирните самовили)
 a. Entrée (биле задржани само првите осум бари)
 b. Grand adage

 Интерполација: Danse pour les Fées d'Or et de Saphir во 6/8 (Петипа ја искористи музиката за Entrée за да ја придружува наградата за Златните и Сафирните самовили)

 c. Variation du Prince Désiré
 d. Variation d'Aurore — Mlle. Brianza (уреден од Рикардо Дриго за оригиналната продукција)
 e. Coda
 No.29 Sarabande – quadrille pour Turcs, Éthiopiens, Africains et Américains
 No.30-a Coda générale
 No.30-b Apothéose – Helios en costume de Louis XIV, éclairé par le soleil entouré des fées (музика заснована на Марш Анри IV)

 Контроверзност со заштитен знак 
Компанијата Волт Дизни има регистрирано трговска марка во Канцеларијата за патенти и трговски марки на САД, поднесена на 13 март 2007 година, за името „Принцезата Аурора“ што покрива производство и дистрибуција на филмски филмови; продукција на телевизиски програми; продукција на звучни и видео записи. Некои сугерираат дека ова може да ја ограничи можноста за изведување на овој балет, од кој Дизни зеде дел од музиката за својот анимиран филм „Заспаната убавица“ од 1959 година. Deadline Hollywood / Niki Finke, May 1, 2009

 Наводи 

 Надворешни врски 
 The Sleeping Beauty - Choreography by Rudolf Nureyev
 The Ballet Soloist (aka Russian Ballerina) – 1947 Soviet musical film with scenes from Tchaikovsky's Swan Lake and The Sleeping Beauty. With subtitles in Esperanto.
 Solo of Prince Désiré from Pas de deux (Act 3) danced by Rudolf Nureyev (from YouTube)

Категорија:Балети од Петар Илич Чајковски
Категорија:Балети од Мариус Петипа
Категорија:Композиции од 1889 година
Категорија:Премиери на балети од 1890 година
Категорија:Адаптации на дела од Шарл Перо
Категорија:Дела засновани на Заспаната убавица