Карл XI (Шведска)

Карл XI (; владеел од 4 декември 1655 до 15 април 1697)This article uses the Julian calendar, which was used in Sweden until 1700 (see Swedish calendar for more information). бил крал на Шведска од 1660 година до неговата смрт, во периодот од шведската историја познат како Шведската Империја (1611–1721).

Тој бил единствениот син на шведскиот крал Карл X Густав и Хедвиг Елеонора од Холштајн-Готорп. Неговиот татко починал кога тој имал четири години, па Карл бил образуван од неговите гувернери до неговото крунисување на седумнаесетгодишна возраст. Набргу потоа, тој бил принуден да излезе на воени експедиции за да ги обезбеди неодамна стекнатите доминации од данските трупи во Сканската војна. Откако успешно се борел со Данците, тој се вратил во Стокхолм и се вклучил во водењето на занемарената политичка, финансиска и економска ситуација во земјата. Тој успеал да го одржи мирот во текот на преостанатите 20 години од неговото владеење. Во овој период се појавиле промени во финансиите, трговијата, националното поморско и копнено вооружување, судската процедура, црковната влада и образованието. Карл XI бил наследен од неговиот единствен син Карл XII, кој ја искористил добро обучената војска во битките низ Европа.

Фактот дека Карл бил крунисан како Карл XI не значи дека тој бил 11-тиот крал на Шведска кој го имал името Карл. Името на неговиот татко (како 10-тото) се должи на неговиот прадедо, шведскиот крал Карл IX (1604–1611), кој го усвоил својот сопствен број користејќи ја митолошката историја на Шведска. Тој предок бил всушност третиот крал Карл.Article Karl in Nordisk familjebok Така започнатата традиција на нумерирање сè уште продолжува, а сегашниот крал на Шведска е Карл XVI Густаф. Некогаш бил наречен и Карл IV.

 Под  старателство 
лево|мини| Карл на петгодишна возраст, облечен како римски император. Слика од Еренстрал.
мини|Минијатура на Карл XI, Пјер Сигнак, околу 1662 година
Карл е роден во Стокхолмската палата Тре Кронор во ноември 1655 година. Неговиот татко, Карл X од Шведска, ја напуштил Шведска во јули истата година за да се бори во војната против Полска. По неколку години војна, кралот се вратил во зимата 1659 година, го собрал своето семејство и влијателните луѓе од Риксдаг  во Гетеборг. Тука за прв пат го видел својот четиригодишен син. Само неколку недели подоцна, во средината на јануари 1660 година, кралот се разболел; еден месец подоцна, тој го напишал својот последен тестамент и починал.Åberg (1958)

Тестаментот  на Карл X Густав во кој ја препуштил администрацијата на Шведската империја за време на малцинството на Карл XI на регенција предводена од кралицата вдовицата Хедвиг Елеонора како формален регент и претседател на шестчлен Регенциски совет со два гласа и последен збор за остатокот од советот. Пер Брахе бил еден од членовите на советот. Покрај тоа, Карл X Густав му ја препуштил командата на војската и место во советот на својот помлад брат, Адолф Јован I, грофот Палатин од Клибург. Овие одредби, меѓу другото, довеле до тоа остатокот од советот веднаш да ја оспори неговата волја. На 14 февруари, ден по смртта на кралот Карл X, Хедвиг Елеонора испратила порака до советот во која изјавила дека знае дека тие го оспоруваат тестаментот и дека бара таа да се почитува. Советот одговорил дека за тестаментот мора прво да се разговара со парламентот, а на следниот совет во Стокхолм на 13 мај, Советот се обидел да ја спречи да присуствува. Парламентот ја прашувал дали би било добро за нејзиното здравје и дали е погодно за вдовица да присуствува на советот, и дека ако не, ќе биде тешко да продолжат да испраќаат гласник во нејзиниот дом. Нејзиниот одговор дека на Советот ќе му биде дозволено да се состане без неа и ќе ја информираат само кога ќе сметаат дека е потребно, наишол на задоволство од Советот. Привидната рамнодушност на Хедвиг Елеонора кон политиката било големо олеснување за господарите на старателската влада.

Неговата мајка, кралицата Хедвиг Елеонора, останала формален регент додека Карл XI не го достигнал своето мнозинство на 18 декември 1672 година, но била внимателна да не се вовлече во политички конфликти.Rystad (2003), p.26 За време на неговите први настапи во парламентот, Карл зборувал со владата преку неа. Тој ќе ѝ ги шепнел прашањата на уво, а таа гласно и јасно  му ги поставувала. Како адолесцент, Карл се посветил на спортот, вежбањето и неговата омилена забава  ловот на мечки. Наликувало дека не знаел за самите зачетоци на државноста и бил речиси неписмен. Неговите главни тешкотии се гледале како очигледни знаци на дислексија, попреченост што во тоа време била слабо разбрана.Nationalencyclopedin, article Karl XIIRystad (2003), p.23Åberg (1958) gives examples: he would start with the last letter when reading words, and would spell faton instead of afton, etc. Според многу современи извори, кралот се сметал за слабо образован и затоа не се квалификувал делотворно да се однесува во надворешните работи.Upton, Anthony F. (1998). Карл бил зависен од неговата мајка и советниците за да комуницира со странските пратеници бидејќи немал познавања на странски јазици освен германскиот и не знаел за светот надвор од Шведска.Upton, p. 91.

Италијанскиот писател Лоренцо Магалоти го посетил Стокхолм во 1674 година и го опишал тинејџерот Карл XI дека „практично се плаши од сè, тешко му е да разговара со странци и не се осмелува никого да погледне во лице“. Друга одлика била длабоката религиозна посветеност: тој бил богобојазлив, често се молел клекнат и присуствувал на проповедите. Магалоти инаку ги опишал главните определби на кралот како лов, претстојната војна и шеги.Rystad (2003) p. 37Åberg (1958), pp. 63–65

 Сканска војна 
лево|мини| Карл XI во Битката кај Лунд во 1676 година. Слика од Дејвид Клокер Еренстрал во 1682 година.
Ситуацијата во Европа во овој период била разнишана и Шведска минувала низ финансиски проблеми. Чуварите на Карл XI решиле да преговараат за сојуз со Франција во 1671 година. Ова ќе ѓи осигурало дека Шведска нема да биде изолирана ако има војна, и дека националните финансии ќе се подобрат благодарение на француските субвенции.Åberg (1959) pp. 50–53 Франција ја насочила својата агресија против Холанѓаните во 1672 година, а до пролетта 1674 година, Шведска била принудена да учествува насочувајќи ги силите кон Бранденбург, под водство на Карл Густав Врангел.Åberg, p.66

Данска била сојузник на Хабсбуршкото Свето Римско Царство и било очигледно дека Шведска е на работ на уште една војна со таа земја. Канцеларот Нилс Брахе, се обидел да го реши проблемот и тој отпатувал во Копенхаген во пролетта 1675 година за да се обиде да ја сврши данската принцеза Улрика Елеонора од Данска за шведскиот крал. Во средината на јуни 1675 година, веридбата била официјално објавена. Меѓутоа, кога пристигнала веста за шведскиот пораз во Битката кај Фербелин, данскиот крал Кристијан V и објавил војна на Шведска во септември.Åberg (1958), pp. 71–72

Шведскиот совет за тајност продолжил со своите внатрешни расправии, а кралот бил принуден да владее без нив.Åberg (1958), pp. 72–74 20-годишниот крал бил неискусен и се сметал за лошо услужен среде она што се нарекува анархија во нацијата. Тој ја посветил есента во неговиот новоформиран логор во Сканија за да ја вооружи шведската нација за битка во Сканската војна. Шведските војници во Сканија биле побројни и поопремени од Данците. Во мај 1676 година, тие ја нападнале Сканија, заземајќи ги Ландскрона и Хелсингборг, а потоа продолжиле низ Бохуслен кон Халмстад. Кралот одеднаш се нашол сам и под голем притисок.Åberg (1958), pp. 75–76

Победата во Битката кај Халмстад (17 август 1676 година), кога Карл и неговиот врховен командант Симон Грундел-Хелмфелт ја поразиле данската дивизија, била првата среќа на кралот. Карл продолжил на југ низ Сканија, пристигнувајќи на висорамнината на поплавената река Кевлинге– во близина на Лунд – на 11 ноември. Од другата страна била позиционирана данската војска под команда на Кристијан V. Било невозможно да се помине реката и Карл морал да чека со недели додека реката не замрзне. Ова конечно се случило на 4 декември и Карл започнал ненадеен напад врз данските сили во Битката кај Лунд. Ова било еден од најкрвавите битки во тоа време. Од над 20.000 борци, околу 8.000 загинале на бојното поле.Åberg (1958, pp. 77–79Rystad (2003), p. 95, estimates that 8,000–9,000 men fell out of 20,000 Сите шведски команданти покажале способност, но главната слава му се припишува на Карл XI и неговиот борбен дух. Битката се покажала како одлучувачка за владеењето на сканиските земји и е опишана како најзначајниот настан за личноста на Карл. Карл го одбележувал овој датум до крајот на својот живот.Åberg (1958) p.81Rystad (2003) p.97

Во следната година, 13.000 војници предводени од Карл поразиле 12.000 Данци во Битката кај Ландскрона. Ова се покажало како последна битка во војната откако, во септември 1678 година, Кристијан V ја евакуирал својата војска назад во Зеланд. Во 1679 година, Луј XIV од Франција ги диктирал условите за општо смирување, а Карл XI, за кој се вели дека многу се навредувал од „неиздржливото туторство“ на францускиот крал, конечно бил принуден да се помири со мирот што успеал да ја остави неговата империја практично недопрена. Мирот бил постигнат со Данска во договорите на Фонтенбло(1679) и Лунд, и со Бранденбург во Договорот од Сен Жермен-ан-Леј (1679).

 Повоени акции 
лево|мини| Коњанички портрет на Карл XI.
Карл го посветил остатокот од својот живот на избегнување понатамошни војни со стекнување поголема независност во надворешните работи, додека исто така промовирал економска стабилизација и реорганизација на војската. Неговите преостанати 20 години на престолот биле најдолгото мирно време на Шведската империја (1611–1718).Nationalencyklopedin, article Karl XI

Во раните години, му помагал човекот кој му станал доверлив премиер, Јохан Горансон Гиленстиерна (1635–1680). Некои извори велат дека кралот во основа бил зависен од Гиленстиерна.Åberg (1958), pp. 106–107 Неговата ненадејна смрт во 1680 година го отворила патот до монархот, а многу мажи се обиделе да се приближат до кралот за да го заземат местото на Гиленстиерна.Rystad (2003) p.165

 Финансиско обновување 
десно|мини| Замокот Леке, еден од многуте дворци што ги вратила круната. Гравура од Вилем Свид од околу 1700 година во античка и модерна Шведска
Шведска за време на војната претрпела многу и слабата економија  била во длабока криза. Карл го собрал Риксдагот на имотите во октомври 1680 година. Собранието е опишано како едно од најважните одржани од влијателните луѓе од Риксдагот.Rystad (2003), p.167 Овде, кралот конечно го протуркал искушението за намалување, нешто што се дискутирало во Риксдагот од 1650 година. Тоа значело дека секое земјиште или предмет претходно во сопственост на круната и позајмувано или подарено– вклучувајќи окрузи, барони и господарства– може да се врати. Тоа влијаело на многу истакнати членови на благородништвото, од кои некои биле уништени од него. Еден од нив бил поранешниот старател и главен судија Магнус Де Ла Гарди, кој, меѓу многу други имоти, морал да го врати екстравагантниот замок Леке со 248 соби.Rystad (2003) p.181 Процесот на намалување вклучувал и испитување на секој имотен лист во кралството, вклучувајќи ги и доминациите, и резултирал со целосно прилагодување на финансиите на нацијата.Åberg (1958), pp 93–94

 Сивиот капут 
Според шведската легенда, Карл XI патувал низ земјата облечен како фармер или едноставен патник. Во легендата тој се нарекува Сивиот капут. Ова го направил за да се открие и идентификува корупцијата и угнетувањето врз населението. Има многу приказни за него како пристигнувал во селата барајќи корумпирани црковни службеници и ги казнувал. Една анегдота раскажува дека посетил едно село со црква во прекрасна состојба, а свештеникот живеел во сиромаштија. Продолжувајќи, кралот нашол во соседното село црква во лоша состојба и свештеник кој живеел раскошно. Кралот ја решил ситуацијата со тоа што ги сменил свештениците, давајќи му на сиромавиот свештеник раскошна животна состојба и црква која кралот бил сигурен дека ќе ја обнови. Секогаш следен од воен кортеж, Карл ја обиколувал земјата повеќе од другите шведски кралеви во оваа ера и бил познат по брзината со која патувал, поставувајќи многу рекорди. Приказните за сивиот капут биле објавени во книга на Арвид Август Афзелиус во средината на 19 век.Libris listing at Swedish National Library

 Апсолутизам 
мини|Портрет на Самуел фон Пуфендорф: Ребус Карол Густаво, 1696 година
Друга важна одлука донесена за време на собранието била на Шведскиот совет за приватност. За време на Сканската војна, членовите на советот биле вклучени во внатрешни расправии, а кралот во главно владеел без да ги слуша нивните совети. На собранието во 1680 година, тој го прашал Рикстагот дали сè уште е обврзан за советот во донесувањето на одлуки, на што Рикстагот одговорил со неговиот посакуван одговор: „тој не бил одговорен пред никој друг освен пред себе“, а со тоа и апсолутната монархија формално е основана во Шведска.Åberg (1958), p.111 Риксдагот ја потврдил неговата моќ во 1693 година со официјално прогласување дека кралот е единствениот владетел на Шведска.Åberg (1958), p.190

 Воено реструктуирање 
На собранието на сталежот на Риксдагот во 1682 година, кралот го дал својот предлог за воена реформа, според кој секоја од земјите на Шведска требало да има 1.200 војници спремни, во секое време, а две фарми требало да обезбедат сместување за еден војник. Неговите војници биле познати како Каролинци, обучени да бидат вешти и претпочитале да напаѓаат наместо да се бранат. Непослушност и грабежите биле строго забранети. Колибите за војници низ земјата биле највидливиот дел од новиот шведски систем за распределба. Меѓутоа, Карл ги модернизирал и воените техники и работел на подобрување на вештините и знаењето на офицерите испраќајќи ги да студираат во странство.Åberg (1958) pp. 125–134Rystad (2003), pp. 241–265

Шведската морнарица претрпела големи порази против данско-холандските сили во Сканската војна, откривајќи ги слабостите во организацијата и снабдувањето и слабостите во засновањето на флотата во Стокхолм. Морнарицата била зајакната со основањето на поморска база во Карлскона во 1680 година, која станала главна база на идните операции. Денес местото е светско наследство на УНЕСКО.

 Асимилација на најновите територии 
десно|мини| Развој на Шведската империја во раната модерна Европа (1560–1815)
Карл верувал дека е многу важно да се асимилираат новите шведски територии Сканија, Блекинге, Халанд, во јужна Шведска; Бохуслен во западна Шведска и Јемтланд, во северна Шведска и островот Готланд. Некои политики за асимилација вклучувале: забрана на сите книги напишани на дански или норвешки јазик, со што се прекршило ветувањето дадено со Договорот од Роскилд; употребата на шведскиот јазик во водењето на проповедите; и сите нови свештеници и учители што требало да дојдат од Шведска.Åberg (1958), pp. 135–146Rystad (2003) pp. 307–344

Кралот видел горчливо незадоволство од сканските селани за време на Сканската војна и бил особено строг кон таа провинција. Герилско движење снафан, во северна Сканија, ги нападнале неговите војници и им ги украле парите. Имале силна поддршка и од локалните села. Карл останал скептичен за жителите на Сканија во текот на целиот свој живот. Тој не дозволил војници од Сканија во неговиот скански полк: 1.200 војници што требало да бидат стационирани таму биле регрутирани од повеќе северни провинции. Тој, исто така, се залагал за груб третман на жителите и првиот генерал-гувернер на Сканија, неговиот доверлив помошник Јохан Гиленстиерна (генерален гувернер 1679–1680), бил особено брутален во односот кон месното население. Владеењето на Рутгер фон Ашеберг (генерален гувернер 1680–1693), се покажало поблаго.

Асимилацијата не била толку силно спроведена во германските доминации на Шведска Померанија, Бремен-Верден и балтичките доминации (Естонија и Ливонија). Во Германија, на Карл му се спротивставиле тамошните имотни луѓе. Тој бил обврзан и со законот на германскиот император и со мировниот договор. На Балтикот, структурата на власт била сосема поинаква, со благородништво со германско потекло кое користело кметови, нешто што Карл го мразел и сакал да го укине, но не можел. Затоа што, Кексхолм и Ингрија биле ретко населени не му биле од голем интерес.

 Црква 
Карл бил посветен лутерански христијанин. Во февруари 1686 година, на негова иницијатива бил донесен црковен закон. Црковниот поредок објавил дека кралот бил владетел на Црквата на ист начин како што управувал со земјата и Бог управувал со светот. Присуството на проповедите во недела било задолжително, а обичните луѓе затекнати како пешачат во тоа време ризикувале да бидат уапсени. Три години подоцна, тој прогласил дека е задолжително за сите обични луѓе да научат да читаат катехиза напишана од архиепископот Олов Свебилиус и тогашниот епископ Хаквин Шпегел за да ја разберат „величественоста на Бога“.Åberg (1958), pp. 157–166Rystad (2003) pp. 345–357

Карл го охрабрил печатењето на Псалмите да се печати и дистрибуира до црквите (завршени 1693 година), како и нова печатена верзија на Библијата која била завршена во 1703 година.

 Семејство 
мини|Кралицата Улрика Елеонора, сопругата на Карл
лево|мини| Карл XI и Улрика Елеонора од Данска, медалјон од Арвид Карлстин, 1680 година, Национална галерија на уметноста
лево|мини| Семејството на Карл XI, 1690-ти
мини|Смртта на принцот Улрик, слика на Дејвид Клокер Еренстрал
На 6 мај 1680 година, Карл се оженил со Улрика Елеонора од Данска (1656–1693), ќерка на данскиот крал Фредерик III (1609–1670). Тој претходно бил свршен со својата братучетка Јулијана од Хесен-Ешвеге, но свршувачката била прекината по скандал. Карл и Улрика биле повикани во 1675 година во обид да ги смират долгогодишните непријателства, но набрзо избила Сканската војна. За време на војната, Улрика Елеонора стекнала репутација на лојалност кон својата идна матична земја покажувајќи љубезност кон шведските затвореници: таа го заложила својот накит, дури и нејзиниот свршенички прстен, за да се грижи за шведските воени затвореници. Нејзините лични заслуги и континуираните добротворни дејствија во текот на нејзиниот мандат,придонело  шведскиот народ да ја засака и и олесниле некои од тешкотиите што ги предизвикало нејзиното данско потекло.Nanna Lundh-Eriksson (1947). Во мировните преговори меѓу Шведска и Данска во 1679 година, бракот меѓу неа и Карл XI бил на дневен ред и ратификуван на 26 септември 1679 година. Тие се венчале во Скоторп на 6 мај 1680 година на избрзана церемонија, бидејќи Карл дал приоритет на владината работа пред приватните работи, дури и на церемонијата на склучување на неговиот брак.

Карл и Улрика Елеонора биле многу различни. Тој уживал во лов и јавање, додека таа во читање и уметност, а најдобро се памети по нејзината голема добротворна активност. Таа била ограничена и поради лошото здравје и бројните бремености. Карл бил многу активен и зафатен и додека Карл бил отсутен и ги прегледувал своите трупи или се занимавал со неговата забава, таа често била осамена и тажна. Самиот брак, сепак, се смета за успешен, бидејќи кралот и кралицата многу се сакале еден со друг. Како кралица, Улрика Елеонора имаше мала политичка инволвираност и била ставена во сенката на нејзината свекрва. За време на „Големото враќање“ на круната на окрузите, барониите и големите господари од благородништвото, Улрика се обидела да зборува во име на луѓето чиј имот бил конфискуван од круната. Но, кралот и рекол дека причината поради која се оженил со неа не е затоа што сака политички совет од неа. Наместо тоа, таа им помагала на луѓето чиј имот бил конфискуван со тајно економско обесштетување од сопствениот буџет. Сепак, довербата на Карл XI во неа растела со текот на времето: во 1690 година, тој ја нарекол за иден регент, доколку неговиот син го наследи уште додека е малолетник. Наместо тоа, Улрика Елеонора умрела по четири години. Во моментот на нејзината смрт таа лично издржувала 17.000 луѓе.Ulrika Eleonora of Denmark in CF Bricka, Danish biographical encyclopaedia (1st edition, 1904)

Се вели дека на неговата смртна постела, Карл XI и признал на мајка си дека не бил среќен по смртта на Улрика Елеонора.Rystad (2003), pp.287–289

Во бракот им се родиле седум деца, од кои само три го надживеале Карл:
 Хедвиг Софија (1681–1708), војвотка од Холштајн-Готорп и баба на цар Петар III;
 Карл XII (1682–1718), кој го наследил на престолот; 
 Густав (1683–1685)
 Улрик (1684-1685)
 Фредерик (1685–1685)
 Карл Густав (1686-1687)
 Улрика Елеонора („помладата“, 1688–1741), која го наследила нејзиниот брат на шведскиот престол;

Улрика Елеонора (постарата) била болна. Кога тешко се разболела, во 1693 година, Карл конечно и го посветил своето време и грижа. Нејзината смрт во јули истата година длабоко го потресла и никогаш не се опоравил целосно. По нејзиното новороденче Улрик (1684–1685) палатата Улриксдал, го добила името по него (Улриков Дејл).

 Смрт 
мини|Карл XI лежи болен, 1697 година.
мини|Ковчегот на Карл во црквата Ридархолмен
Карл XI се жалел на болки во стомакот уште од 1694 година. Во летото 1696 година, тој побарал мислење од своите лекари за болката бидејќи таа постојано се влошувала, но тие немале одржлив лек или третман за неа. Тој продолжил да ги извршува своите должности како и обично, но, во февруари 1697 година, болките станале премногу силни за да може да се справи и се вратил во Стокхолм каде лекарите откриле дека има голема, тврда грутка во стомакот. Во тој момент, лекарите можеле малку да направат освен да ја ублажат болката на кралот најдобро што можат. Карл XI умрел на 5 април 1697 година, во својата четириесет и првата година. Аутопсијата покажала дека кралот развил рак и дека тој се проширил низ целата негова абдоминална празнина.Rystad (2003), pp. 368–369

 Наследство 
мини|Слика на кралот Карл XI на ѕидот на Стокхолмската палата.
Карл XI понекогаш е опишан во Шведска како најголем од сите шведски кралеви, освен Густав II Адолф, несоодветно засенет од неговиот татко и неговиот син. Во првата половина на 20 век, погледот кон него се сменил и се сметал за човек кој е зависен, несигурен и лесно паѓал под влијание на другите.Back-cover of Åberg (1958) Во најновата книга, биографијата на Риксдагот од 2003 година, кралот повторно е карактеризиран како обликувач на Шведска со силна волја преку економски реформи и постигнување финансиска и воена стабилност и сила.Back-cover of Rystad (2003)

Карл XI бил одбележан на претходната банкнота од 500 круни. Неговиот портрет е преземен од една од сликите на Еренстрал, веројатно онаа прикажана на оваа страница. Кралот е сликан на банкнотата од основањето на Банката на Шведска во 1668 година, за време на владеењето на Карл.

Укрепениот град Карлсбург во близина на Бремен, на местото на модерниот Бремерхафен, го добил името по Карл XI. По него е именуван и шведскиот град Карлскруна, изграден за време на неговото владеење за да биде домаќин на основната морнаричка база во јужна Шведска, која стои до денес.

Карловата црква во Талин, Естонија, е посветена на Карл XI. Препознавањето на неговите рани и труп не ја покажуваат нераспадливоста за која средновековните хагиографи верувале дека е знак на христијанската светост. Во 1697 година, истото верување ги натерало поданиците на Карл да прашаат дали „Бог ја ставил болеста на кралот... да ги казни луѓето или Карл“. Две години подоцна, текот на настаните што ја истакнале кризата биле на самиот апсолутизам.
 Литература 

 Åberg, A., „Шведската армија од Лицен до Нарва“, во Мајкл Робертс (ед. ), Доба на величината на Шведска, 1632–1718 (1973).

 Надворешни врски 


 Наводи 

Категорија:Витези на Подвеската
Категорија:Вителсбаховци
Категорија:Луѓе од Стокхолм
Категорија:Починати во 1697 година
Категорија:Родени во 1655 година
Категорија:Статии со извори на германски (de)
Категорија:Статии со извори на дански (da)
Категорија:Статии со извори на шведски (sv)
Категорија:Шведски монарси