Реформација во Шведска

Протестантската реформација во Шведска генерално се смета дека започнала во 1527 година за време на владеењето на шведскиот крал Густав I, но процесот бил бавен и не завршил дефинитивно до Синодот во Упсала од 1593 година и следната војна против Сигисмунд, со обид за контрареформација за време на владеењето на Јован III (1568–1592).

Шведската реформација значела раскинување со Римокатоличката црква и основање на Шведската црква. Се смета дека е крајната точка на шведскиот среден век. Реформацијата ја направила Шведска протестантска земја. Шведската реформација ја вклучила и Финска, која во тоа време била составен дел на Шведска.

 Заднина 
Католичкиот архиепископ на Шведска Густаф Троле (со поддршка на папата Лав X) бил во конфликт со помладиот регент Стен Стур и шведскиот парламент, Риксдаг (парламентот го урива замокот на архиепископот Алмаре-Штекет во 1518 година). Троле го поддржувал сојузот (Калмарска Унија) и бил сојузник со Кристијан II кој направил унионистичко освојување на Шведска во есента 1520 година. Троле бил вратен на функцијата архиепископ и било спроведено Стокхолмското крвопролевање. Судењата во Стокхолм меѓу 7 и 9 ноември 1520 година, кои довеле до серија непосредни погубувања на 84 луѓе, меѓу кои четиринаесет благородници, тројца бурго-мајстори, четиринаесет градски советници и околу дваесет обични граѓани на Стокхолм потоа биле обесени или обезглавени, многу од нив пратеници. Папата во писмена форма му дал на Троле право да го екскомуницира парламентот со канонско право од Католичката црква (и да ги погуби), бидејќи против нив биле објавени еретици и интердикт (црковен штрајк).https://www.svd.se/var-stockholms-blodbad-en-korstagshandling by Dick HarrisonLars-Olof Larsson (historian) Kalmarunionens tid: från drottning Margareta till Kristian II utgåva=2. uppl. 2003  pages 425–426Harrison, Dick (2019). Stockholms blodbad. Lund: Historiska Media. Libris länk.

Троле наскоро бил принуден да побегне во Данска во 1521 година за време на шведската војна за независност, каде Густав Васа дошол на власт во Шведска со екскомуницираниот парламент. Троле тогаш во Данска, исто така таму завршил на губитничката страна на Кристијан II, каде Фредерик I од Данска, а подоцна и Кристијан III од Данска ја презеле власта со истиот навистина лош однос со папата (кој тврдоглаво се држел за Кристијан II и Троле). И покрај позицијата на Троле и неговата поддршка од папата, Густав Васа одбил да го признае за архиепископ и го отфрлил Троле како предавник. Притисокот од Рим бил фактор што придонесувал Густав Васа никогаш да не ги обнови односите со Ватикан, да ја иницира реформацијата и да го воведе протестантството во Шведска.

Но, ниту папата не се откажал, наследникот на Трол како архиепископ Јоханес Магнус не бил во Шведска (заминал во Рим). Шведска била политички и воено контролирана целосно од екскомуницираниот парламент со Густав Васа на чело. Онаму каде што интердиктот се применувал во принцип на цела Шведска (и Данска), т.е. Католичката црква формално штрајкувала, одби да го овласти режимот во Шведска (и Данска). Од перспектива на парламентот, Густав Васа (и Фредрик I и Христијан III), постоела конкретна потреба да се реши проблемот на штрајкувачка црква против државата, лутеранството понудило алтернатива, функционална црква под државна контрола. Ситуацијата во Данска била генерално иста и истите потреби ја иницирале реформацијата во Данска-Норвешка и Холштајн како и во Шведска.

 Историја 
Реформацијата била иницирана од повеќе причини. Меѓу нив биле непрактична организација, согледана стагнација во Католичката црква, волја за независност од Рим, финансиските потреби на државата, како и нови идеи.

 1526–1536 
мини|300x300пкс| Расправија помеѓу Олаус Петри и Петер Гале
Во 1523 година, шведскиот крал Густав I се сретнал со реформаторот Лаурентиј Андреа и бил под влијание на протестантството, а следната година кралот ги прекинал официјалните контакти со Рим. Лаурентиј Андреа го запознал кралот со реформаторскиот свештеник Олаус Петри, кој бил проповедник во Сторкиркан во Стокхолм. Во 1525 година, кралскиот свештеник Олаус Петри се оженил, делотворно покажувајќи ја согласноста на кралот за укинување на целибатот на свештенството и обезбедувајќи прекршување на забраната на католичката црква за брак на свештеници.Carlquist, Gunnar, red (1937). Svensk uppslagsbok. Bd 20. Malmö: Svensk Uppslagsbok AB. sid. 669 Во 1526 година, Новиот завет бил објавен на шведски јазик. Во текот на зимата на 1526 година, кралот понудил да организира средба меѓу Олаус Петри и католичките професор Петер Гале. Гале одбил, наведувајќи дека црковните работи не се отворени за дискусија.

Во 1527 година, се согласиле на голем број барања за реформација: 1) да му дадат мандат на кралот да ги конфискува имотите на свештениците: 2) сите црковни канцеларии отсега натаму да бидат незаконски без кралска согласност, всушност ставајќи ја црквата под кралска контрола: 3) дека свештенството требало да биде подложено на секуларни закони и конечно: 4) дека само зборовите од Библијата требало да се учат во проповедите во црквите и училиштата (всушност ги отстранува сите католички црковни доктрини).

Потоа било исполнето економското барање на монархот: имотот на католичката црква бил конфискуван, искоренувајќи ја црковната економска независност на круната, со што свештенството станало економски зависно од круната.Reduktion, hist., 6. Gustaf Vasas reduktion från kyrkan i Nordisk familjebok (andra upplagan, 1915) Паралелно со забраната за прифаќање нови искушеници и забраната за манастирите да ги спречат нивните постоечки членови да заминуваат, овој чин индиректно резултирал со задушување на манастирите, кои ги загубиле своите економски основи.

Економската реформа била проследена со исполнување на теолошките барања преку Синодот на Еребру од 1529 година, во кој католичките ритуали, како што се почитувањето на светците и аџилакот, биле обесхрабрени (иако не биле целосно забранети) и опишани како поранашен дел од религиозната практика на црквата и проповедите на свештениците и монасите биле подложени на контрола на круната (наместо на Папската црква) за да се осигура дека тие се засновани само на зборовите на Библијата (наместо на доктрините на Католичката црква) и бил инициран процес кон реформа во религиозната практика.Carl Alfred Cornelius: Svenska kyrkans historia efter reformationen, förra delen (1520-1693), 1886-87 Истата година бил објавен прирачник на шведски јазик кој го опишува правилниот начин на извршување на крштевањето, свадбите, погребите и другите религиозни ритуали.

Во 1530 година, кралот отворил несогласување со Рим кога го назначил Лаурентиј Петри за архиепископ на Упсала без папска согласност или потврда.

Религиозните тензии резултирале со неуспешниот вестроготски бунт на благородништвото и далекарлските бунтови на селанството во текот на 1520-ти и 1530-ти години, вториот обид да го собори кралот во корист на наводниот син на Кристина Гиленстиерна.

 1536–1560 година 
мини|400x400пкс| Армијата на Густав Васа на пат да го порази Нилс Даке за време на војната во Даке, делумно предизвикана од спротивставување на реформацијата.
До 1536 година, шведската реформација во суштина се одликувала како реформски католицизам. Конечниот прекин меѓу Шведска и Рим се случил со укинувањето на Канонскиот закон во Шведска во 1536 година, по Синодот во Упсала. Целата шведска црква сега била прогласена за независна од Рим. Помеѓу 1539-1543 година, кралот бил под влијание на Конрад фон Пихи, а Шведската реформација била изведена според германски модел.

Во 1541 година, Библијата била преведена на шведски, а во 1543 година, Новиот завет исто така на фински, што се смета за голем придонес за развојот на секој јазик.

Во текот на 1540-тите, верските тензии резултирале со селанската војна Даке, која исто така не успеала да ја победи монархијата.

За време на „Парламентот за наследување“ во Вестерос од 1544 година, биле воведени радикални теолошки реформи. Имотите се согласиле на голем број принципи на реформација и измениле некои аспекти на ритуалната практика, вклучително и елиминирање на светата вода, темјан и обожавање на светци. Ги елиминираа и реквиемските маси и многу свети денови.Montgomery, 1995, p. 144

 1560–1568 година 
Консолидацијата на реформацијата продолжила во времето на Ерик XIV од Шведска, кој дошол на престолот во 1560 година и на почетокот не наметнал цврста доктринална униформност, туку напротив, еднообразно признавање на неговиот авторитет над Црквата, притоа признавајќи значителен број хугеноти калвинисти во неговото кралство.Montgomery, 1995, p. 145. Меѓутоа, шведската црква го одбила калвинизмот во Синодот во Стокхолм во 1565 година.

 1568–1592 година 
мини|Спомен монети. Кралот Јован III од Шведска и кралицата Катерина Јагилон, кои се обиделе да воведат контрареформација.
Владеењето на Јован III од Шведска во 1568-1592 година означувало одредена наклонетост кон контрареформација во Шведска инспирирана од католичката сопруга на кралот, кралицата Катерина Јагелонска, која дејствувала како посредник во преговорите на кралот со папата во Рим за условите во кои Шведска би била подготвена да го врати во католицизмот.Katarina Jagellonica, urn:sbl:12406, Svenskt biografiskt lexikon (art av Birgitta Lager-Kromnow), hämtad 2017-12-25.

Јован III се наклонил кон реформскиот католицизам и му предложил на Рим да на Шведска во случај на контрареформација ѝ се дозволи да го задржи бракот за свештенството, да го користи шведскиот јазик за време на црковната служба, Sub utraque и теологијата заснована на црковните отци наместо врз доктрините на Трентскиот собор.

Паралелно, шведската црква го вовела шведскиот црковен уредник 1571 година (прифатен следната година), воспоставувајќи шведска црковна доктрина. Но, на новата протестантска црковна уредба, кралот ѝ дал дополнувања наклонети кон католиците: Нова Ординација од 1575 година и неговата сопствена црковна доктрина, Röda boken („Црвена книга“) од 1576 година, два додатоци кои вовеле среден став помеѓу католицизмот и протестантството и повторно вовеле многу католички обичаи. Дополнувањата на кралот во црковната уредба не биле следени во цела Шведска, особено не во Војводството што му припаѓало на неговиот калвинистички брат Чарлс и таму каде што противењето на тоа било меѓу свештенството. Овие спротивставени доктрини резултирале со долготрајна литургиска борба меѓу католичките и протестантските симпатизери и раскол меѓу кралот и црквата.

Јован III и неговата кралица извршиле и неколку други контроверзни католички дејствија кои ја покажале нивната намера: во 1575 година, кралот го вратил неограниченото право да прима почетници во опатијата Вадстена, која била реформирана во согласност со Трентскиот собор од страна на језуитскиот папски легат. Антонио Посевино, за време на која нејзината игуманија Катарина Гилта се заколнала на Тројдентинска заклетва, а во опатијата се одржала првата католичка свечена миса по реформацијата. Во главниот град, Католичката богословија Collegium regium Stockholmense била основана од Лаурентиј Николај.

Контрареформаторските напори придонеле за тензија во врска со затворениот Ерик XIV, кој станал симбол на протестантството во затворот. За време на затворањето на Ерик, биле направени три големи заговори за соборување на Јован III: Заплетот од 1569 година, Заплетот Морнеј и Заплетот од 1576 година, меѓу кои барем последниот бил под големо влијание на религиозните размислувања.Mauritz Rasmusson, urn:sbl:9197, Svenskt biografiskt lexikon (art av Lars Ericson), hämtad 2020-08-03.

Преговорите меѓу кралската двојка и Рим на крајот не беа успешни. Рим не бил подготвен да го прифати реформираниот католицизам во замена за контрареформација, а контрареформацијата во Шведска се намалила по смртта на кралицата Катерина и повторниот брак на кралот со протестантката Гунила Биелке.

 1592–1600 година 
Личниот сојуз со католичка Полска под католичкиот Сигисмунд III Васа во 1592–1598 година резултирала со последен судир меѓу католицизмот и протестантството во Шведска.

Тензиите конечно резултирале во Синодот во Упсала од 1593 година, каде протестантството во согласност со Аугсбуршката исповед бил усвоен како државна религија. Католицизмот требал да се напушти, шведската црква требала да се врати на доктрините на Шведската Црковна Уредба од 1571 година, а Nova Ordinantia од 1575 година и Röda boken („Црвената книга“) од 1576 година требале да се отстранат од неа. Задушувањето на манастирите конечно било завршено со затворањето на опатија Вадстена во 1595 година.

Протестантите се обединиле под царскиот вујко протестант, војводата Чарлс против католичкиот Сигисмунд и со тоа полско-шведскиот сојуз и католицизмот, што резултирал со војна против Сигисмунд во 1598 година. Војната завршила со пораз на Сигисмунд, а со тоа и католицизмот во Шведска, и со погубување на неговите следбеници во Линкопинговото крвопролевање во 1600 година.

 Наводи 

Категорија:Шведска во 16 век
Категорија:Историја на Шведска