АДХД

АДХД — е невро-развојно нарушување кое се карактеризира со извршна дисфункција што предизвикува симптоми на невнимание, хиперактивност, импулсивност и емоционална дисрегулација кои се прекумерни и продорни, нарушуваат во повеќе контексти и развојно несоодветни. Некои лица со АДХД, исто така, покажуваат тешкотии во регулирањето на емоциите или проблеми со извршната функција. За да се постави дијагноза, симптомите треба да бидат присутни повеќе од шест месеци и да предизвикаат проблеми во најмалку два услови (во училиште, дом, работа или рекреативни активности). Кај децата, проблемите може да резултираат со лоши училишни перформанси. Многу луѓе со АДХД имаат задржано вниманието за задачи што ги сметаат за интересни или наградувачки, познато како хиперфокус.

Во повеќето случаи, прецизната причина е непозната. Се проценува дека генетските фактори сочинуваат околу 75% од ризикот. Токсините и инфекциите за време на бременоста може да бидат еколошки ризици. Се чини дека не е поврзано со стилот на родителство или дисциплина. Тоа влијае на околу 5-7% од децата кога се дијагностицираат преку критериумите DSM-IV и 1-2% кога се дијагностицираат преку критериумите ICD-10. Од 2019 година, се проценува дека влијае на 84.7 милиони луѓе на глобално ниво. АДХД се дијагностицира приближно двапати почесто кај машките отколку кај женските. Околу 30-50% од луѓето дијагностицирани во детството продолжуваат да имаат симптоми и во зрелоста, а помеѓу 2-5% од возрасните на целиот свет ја имаат оваа состојба. Кај возрасните, може да се појави внатрешен немир наместо хиперактивност.

Препораките за управување со АДХД варираат во зависност од земјата и обично вклучуваат комбинација на лекови, советување и промени во животниот стил. Канадските и американските упатства препорачуваат лекови и бихевиорална терапија заедно, освен кај деца од предучилишна возраст за кои третманот од прва линија е само бихевиорална терапија. За деца и адолесценти постари од 5 години, третманот со стимуланси е ефикасен најмалку 24 месеци; сепак, за некои може да има потенцијално сериозни несакани ефекти.

АДХД, неговата дијагноза и нејзиниот третман се сметаат за контроверзни од 1970-тите и понатаму. Контроверзиите вклучуваат лекари, наставници, родители и медиуми. Темите вклучуваат причините за АДХД и употреба на стимулативни лекови во нејзиниот третман. Повеќето даватели на здравствени услуги го прифаќаат АДХД како вистинска дијагноза кај деца и возрасни, а дебатата во научната заедница главно се фокусира на тоа како се дијагностицира и третира. Состојбата беше официјално позната како дефицит/нарушување на вниманието (АДД) од 1980 до 1987 година, а пред 1980 -тите, беше позната како хиперкинетичка реакција на детството.

 Знаци и симптоми 
Невнимание, хиперактивност, нарушувачко однесување и импулсивност се вообичаени симптоми кај АДХД. Академските тешкотии се чести, како и проблемите со врските со други луѓе. Симптомите може да бидат тешко дефинирани, бидејќи е тешко да се повлече линија каде што завршуваат нормалните нивоа на невнимание, хиперактивност и импулсивност и каде започнуваат значителни нивоа кои бараат интервенции.

Според петтото издание на Дијагностички и статистички прирачник за ментални нарушувања (ДСМ-5), симптомите мора да бидат присутни шест месеци или повеќе до степен што е многу поголем од другите на иста возраст. Ова бара најмалку 6 симптоми на невнимание или хиперактивност/импулсивност за лица под 17 години и најмалку 5 за оние на и над 17 години. Симптомите мора да го попречат или намалат квалитетот на функционирање во најмалку два услови (социјални, училишни, работни или домашни). Дополнително, неколку симптоми мора да биле присутни пред дванаесетгодишна возраст.

 Поттипови 
АДХД е поделено на три основни типови: претежно невнимателни (АДХД-ПИ или АДХД-И), претежно хиперактивно-импулсивни (АДХД-ПХ или АДХД-ХИ) и комбиниран тип (АДХД-Ц).

Табелата "Симптоми на ДСМ-5" ги наведува симптомите за АДХД-I и АДХД-ХИ. Симптомите што можат подобро да се објаснат со друга психијатриска или медицинска состојба што ги има поединецот, не се сметаат за симптоми на АДХД за тоа лице.
+Симптоми на ДСМ-5  Презентации Симптоми Невнимателен 6 или повеќе од следниве симптоми кај деца и 5 или повеќе кај возрасни, со исклучок на ситуации кога овие симптоми се подобро објаснети со друга психијатриска или медицинска состојба:

 Често не ги прегледува деталите или прави безгрижни грешки
 Честопати има тешкотии да го задржи фокусот на една задача или активност
 Честопати се чини дека не слуша кога се зборува, вклучително и кога нема очигледно одвлекување на вниманието
 Честопати не завршува со следење на упатствата, не успевајќи да ги заврши задачите
 Честопати се бори да организира задачи и активности, да ги исполни роковите и да ги одржува своите работи во ред
 Често не сака да се вклучи во задачи за кои е потребно постојано внимание
 Често губи предмети, вклучувајќи ги и оние потребни за задачи
 Често лесно се одвлекува од нерелевантни работи, вклучувајки и мисли кај возрасни и тинејџери
 Често ги заборава секојдневните активности, или заборава додека ги завршува Хиперактивно-импулсивно 6 или повеќе од следниве симптоми кај деца и 5 или повеќе кај возрасни, со исклучок на ситуации кога овие симптоми се подобро објаснети со друга психијатриска или медицинска состојба:

 Често се нервира/тресе на седиштето
 Честопати има проблеми да седи мирно за време на вечера, домашна работа, на работа, итн.
 Често трча наоколу во несоодветни ситуации. Кај возрасните и тинејџерите, ова може да биде присутно како немир.
 Честопати не може тивко да се вклучи во слободни активности или игра.
 Честопати се чини дека е во постојано движење или е непријатно кога не е во движење.
 Честопати зборува премногу.
 Често одговара на прашање пред да заврши, или ги завршува речениците на луѓето.
 Честопати не сака да го чека својот ред.
 Често прекинува или навлегува на разговори, или користи работи на луѓе без да праша. Комбинирано Ги исполнува критериумите и за невнимателен и за хиперактивно-импулсивен АДХД.
Жените и девојчињата со АДХД имаат тенденција да покажуваат помалку симптоми на хиперактивност и импулсивност но повеќе симптоми на невнимание. Симптомите на хиперактивност имаат тенденција да исчезнат со возраста и да се претворат во внатрешен немир кај тинејџерите и возрасните. Иако не е наведен како официјален симптом за оваа состојба, емоционалната дисрегулација генерално се подразбира како вообичаен симптом на АДХД.

Луѓето со АДХД од сите возрасти се со поголема шанса да имаат проблеми со социјалните вештини, како што се социјална интеракција и формирање и одржување пријателства. Ова важи за сите презентации. Околу 50% од децата и адолесцентите со АДХД доживуваат социјално отфрлање од нивните врсници во споредба со 10-15% кои немаат АДХД. Луѓето со дефицит на внимание се склони да имаат потешкотии во обработката на вербалниот и невербалниот јазик што може негативно да влијае на социјалната интеракција. Тие, исто така, може да се оддалечат за време на разговорите, да ги пропуштат социјалните знаци и да имаат проблеми со учењето на социјалните вештини.

Тешкотиите во управувањето со гневот се почести кај децата со АДХД  како и слабиот ракопис  и доцнење во говорот, јазикот и моторниот развој. Иако предизвикува значителни тешкотии, многу деца со АДХД имаат распон на внимание еднаков или поголем од оној на другите деца за задачи и предмети што ги сметаат за интересни.

 Коморбидитети 
Кај децата, АДХД се јавува со други нарушувања околу две третини од времето.

Други невро-развојни состојби се вообичаени коморбидитети. Спектарот на аутизам (АСН) влијае на социјалните вештини, способноста за комуникација, однесување и интереси. Од 2013 година, DSM-5 овозможува да се дијагностицира единка и со АСН и со АДХД. Пронајдени се потешкотии во учењето кај околу 20-30% од децата со АДХД. Пречки во учењето може да вклучуваат развојни нарушувања на говорот и јазикот и нарушувања на академските вештини. АДХД, сепак, не се смета за попреченост во учењето, но многу често предизвикува академски тешкотии. Интелектуалните попречености  и Туретов синдром  се исто така чести.

АДХД често е коморбиден со нарушувања кои покажуваат нарушувачка и импулсна контрола во однесувањето. Пореметување на однесување (ЦД) се јавува кај околу 25% од адолесцентите со АДХД. Се одликува со агресија, уништување имот, измама, кражба и прекршување на правилата. Адолесцентите со АДХД кои исто така имаат ЦД имаат поголема веројатност да развијат асоцијално растројство на личноста во зрелоста. Сликата на мозокот поддржува дека ЦД и АДХД се одделни состојби, при што нарушувањата во однесувањето покажале дека ја намалуваат големината на темпоралниот лобус и лимбичкиот систем и ја зголемуваат големината на орбитофронталниот кортекс, додека АДХД ги намалува поврзувањата во малиот мозок и префронталниот кортекс.

Анксиозноста и нарушувањата на расположението се чести коморбидитети.Откриено е дека анксиозните нарушувања се јавуваат почесто кај АДХД популацијата. Ова исто така важи и за нарушувања на расположението (особено биполарно растројство и депресивно растројство). Момчињата со дијагностициран комбиниран поттип АДХД имаат поголема веројатност да имаат нарушување на расположението. Возрасните и децата со АДХД понекогаш имаат и биполарно растројство, кое бара внимателна проценка за прецизно дијагностицирање и лекување на двете состојби.

Нарушувања на сонот и АДХД најчесто постојат. Тие исто така може да се појават како несакан ефект на лекови што се користат за лекување на АДХД. Кај децата со АДХД, несоницата е најчестото нарушување на спиењето со претпочитан третман за бихевиорална терапија. Проблемите со започнувањето на спиење се вообичаени кај лицата со АДХД, но честопати тие спијат длабоко и имаат значителни тешкотии да станат наутро. Мелатонин понекогаш се користи кај деца кои имаат несоница. Луѓето со АДХД, исто така, имаат зголемен ризик од постојано мокрење во кревет.

 Ризик од самоубиство 
Систематски прегледи спроведени во 2017 и 2020 година најдоа силен доказ дека АДХД е поврзан со зголемен ризик на самоубиство кај сите возрасни групи. Потенцијалните причини вклучуваат поврзаност на АДХД со функционално оштетување, негативни социјални, образовни и професионални исходи и финансиска неволја. Мета-анализа во 2019 година посочи значајна поврзаност помеѓу АДХД и однесување на самоубиствен спектар (обиди за самоубиство, идеи, планови и завршени самоубиства); Во испитуваните студии, преваленцата на обиди за самоубиство кај лица со АДХД беше 18,9%, во споредба со 9,3% кај лица без АДХД, и наодите беа значително реплицирани меѓу студиите прилагодени за други варијабли. Сепак, односот помеѓу АДХД и однесувањето на самоубиствениот спектар останува нејасно поради мешани наоди во поединечните студии и комплицирачкото влијание на коморбидни психијатриски нарушувања. Нема јасни податоци дали постои директна врска помеѓу АДХД и самоубиство или дали АДХД го зголемува ризикот од самоубиство преку коморбидитети.

 Причини 
Генерално се тврди дека АДХД е резултат на невролошка дисфункција во процеси поврзани со производство или употреба на допамин и норепинефрин во различни структури на мозокот, но нема потврдени причини. Може да вклучува интеракции помеѓу генетиката и околината.

 Генетика 
Двојни студии покажуваат дека нарушувањето често се наследува од родителите, при што генетиката одредува околу 75% од случаите кај децата и 35% до 75% од случаите кај возрасните. Браќа и сестри на деца со АДХД имаат три до четири пати поголема веројатност да развијат АДХД отколку браќата и сестрите на деца без АДХД.

Категорија:Статии со извори на германски (de)
Категорија:Педагошка психологија
Категорија:Душевни болести