Климатска правда

Климатската правда — термин што се користи за поставување на климатските промени како етичко и политичко прашање, наместо како чисто еколошка или физичка природа. Ова се прави со поврзување на причините и ефектите од климатските промени со концептите на правдата, особено еколошката правда и социјалната правда. Климатската правда испитува концепти како што се еднаквост, човекови права, колективни права и историски одговорности за климатските промени. Акциите за климатска правда можат да вклучуваат растечко глобално тело на правни активности за прашања поврзани со климатските промени.  Во 2017 година, извештајот на Програмата за животна средина на Обединетите нации идентификувала 894 тековни правни дејства ширум светот.

Историски маргинализираните заедници, како што се жените, домородните заедници, честопати се соочуваат со најлошите последици од климатските промени: всушност, најмалку одговорните за климатските промени страдаат од нејзините најтешки последици. Тие, исто така, можат да бидат дополнително загрозени од одговорите на климатските промени кои можат да ги репродуцираат или влошат постојните нееднаквости, што е означено како „тројни неправди“ на климатските промени.Peter Newell, Shilpi Srivastava, Lars Otto Naess, Gerardo A. Torres Contreras and Roz Price, "Towards Transformative Climate Justice: Key Challenges and Future Directions for Research," Working Paper Volume 2020, Number 540 (Sussex, UK: Institute for Development Studies, July 2020)United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD) (2016) Policy Innovations for Transformative Change: Implementing the 2030 Agenda for Sustainable Development, Geneva: UNRISD

Употребата и популарноста на јазикот за климатска правда е драматично зголемена во последниве години, но климатската правда се разбира на многу начини, а различните значења понекогаш се оспоруваат. Наједноставно, сфаќањата за климатската правда можат да се групираат по линиите на процедурална правда, која нагласува фер, транспарентно и инклузивно донесување одлуки и дистрибутивна правда, што става акцент на тоа кој ги сноси трошоците и за климатските промени и за преземените активности.

Посебен фокус е ставен на улогата на МАПА (најпогодени луѓе и области), т.е. групи непропорционално погодени од климатските промени, како што се жените, БИПОЦ, младите, постарите и посиромашните луѓе. Особено со зголемувањето на грасрутските движења со цел климатска правда - како што се Петок за иднината, Енде Гелден или Бунт за истребување - поврзаноста на овие групи во контекст на климатската правда станала поважна.

Некои пристапи кон климатската правда ја промовираат трансформативната правда каде што застапниците се фокусираат на тоа како ранливоста на климатските промени ги рефлектира различните структурни неправди во општеството, како што е исклучувањето на маргинализираните групи од донесување одлуки и од егзистенција за климатски средства, нерамнотежа. За овие застапници, климатските промени даваат можност да го зајакнат демократското управување во сите размери и да поттикнат постигнување на родова еднаквост и социјална инклузија. Најмалку, приоритет е ставен на осигурување дека одговорите на климатските промени нема да ги повторуваат или засилуваат постојните неправди, што има дистрибутивна димензија и димензии на процесна правда. Другите концепции ја врамуваат климатската правда во смисла на потребата да се ограничат климатските промени во одредени граници, како што се Парискиот договор за клима од 1,5 степени, во спротивно влијанијата на климатските промени врз природните екосистеми ќе бидат толку силни што ќе ја исклучат можноста за правда за многумина популации Edward Cameron, Tara Shine, and Wendi Bevins, "Climate Justice: Equity and justice informing a new climate agreement," Working Paper (Washington, DC: World Resources Institute & Mary Robinson Foundation, September 2013)

 Историја на поимот 
десно|мини| Харша Валија на конференцијата за климатска правда (Движење на движења) во Викторија, територии на крајбрежјето Салиш. 2013 година
Во 2000 година, истовремено со Шестата конференција на страните (COP 6), се одржал првиот Самит за климатска правда во Хаг. Овој самит имал за цел „да потврди дека климатските промени се прашање на правата“ и да „изградат сојузи меѓу државите и границите“ против климатските промени и во прилог на одржливиот развој.

Потоа, во август – септември 2002 година, меѓународните еколошки групи се состанале во Јоханесбург на Самитот на Земјата.website worldsummit2002.org (archive) На овој самит, исто така познат како Рио+10, како што се одржал десет години по Самитот на Земјата во 1992 година, биле усвоени принципите на Бали за климатска правда Климатската правда ги афирмира правата на заедниците зависни од природни ресурси за нивната егзистенција и културите да ги поседуваат и управуваат со истите на одржлив начин, и се спротивставува на комодификација на природата и нејзините ресурси.Во 2004 година, била формирана групата Дурбан за климатска правда на меѓународен состанок во Дурбан, Јужна Африка. Тука претставници од невладини организации и движења на народот дискутирале за реалните политики за решавање на климатските промени.

На конференцијата во Бали во 2007 година, била основана глобалната коалиција Климатска правда сега!, а во 2008 година, Глобалниот хуманитарен форум се фокусирал на климатската правда на инаугуративниот состанок во Женева.

Во 2009 година, била формирана Акционата мрежа за климатска правда за време на Самитот во Копенхаген. Била предложена граѓанска непослушност и директна акција за време на самитот, а многу климатски активисти го користеле слоганот „промена на системот не климатски промени“.

Во април 2010 година, во Тиквипаја, Боливија, се одржала Светската народна конференција за климатски промени и права на мајката земја.На конференцијата бил објавен „Народен договор“, кој, меѓу другото, повикува на поголема климатска правда.

Во декември 2018 година, Народните побарувања за климатска правда, потпишани од 292.000 лица и 366 организации, повикале од владините делегати на COP24 да се усогласат со списокот со шест барања за климатска правда.

 Непропорционални влијанија врз загрозените групи 
мини|300x300пкс|Жени протестираат за климатска правда
Загрозените групи ќе продолжат да бидат непропорционално под влијание, бидејќи климатските промени продолжуваат. Овие групи ќе бидат засегнати поради нееднаквости кои се засноваат на демографски одлики како што се разлики во пол, раса, етничка припадност, возраст и приход. Нееднаквоста ја зголемува изложеноста на загрозените групи на штетните ефекти на климатските промени, истовремено зголемувајќи ја нивната подложност на уништување предизвикано од климатските промени.  Проблем со уништувањето е што загрозените групи добиле последна помош и ретко се вклучени во процесот на планирање на локално, национално и меѓународно ниво за справување со влијанијата на климатските промени.

Заедниците во боја, жените, домородните групи и луѓето со ниски примања се соочуваат со зголемена ранливост на климатските промени. Овие групи ќе бидат непропорционално под влијание на топлотните бранови, квалитетот на воздухот и екстремните временски настани. Откриено е дека има повеќе расни и етнички малцинства во САД кои живеат во ниски области отколку белците, што покажува непропорционално влијание бидејќи овие области се подложни на поплави. Жените се исто така во неповолна положба и ќе бидат погодени од климатските промени поинаку од мажите. Ова ќе влијае на можноста на малцинските групи да се прилагодат, освен ако не се постигне напредок, така што овие групи ќе имаат поголем пристап до универзалните ресурси.  Домородните групи се погодени од последиците од климатските промени, иако тие историски придонеле најмалку. Покрај тоа, домородните луѓе се неоправдано под влијание на нивните приходи и продолжуваат да имаат помалку ресурси за да се справат со климатските промени.

Способноста на популациите да ги ублажат и прилагодат на негативните последици од климатските промени се обликуваат од фактори како што се приходот, расата, класата, полот, капиталот и политичката застапеност. Заедниците со ниски примања, како и обоените заедници, имаат малку или воопшто не се прилагодливи ресурси, што ги прави особено ранливи на климатските промени. Луѓето кои живеат во сиромаштија или во несигурни околности имаат тенденција да немаат ниту ресурси ниту осигурително покритие потребни за да се опорават од еколошките катастрофи.  Згора на тоа, таквите популации честопати добиваат нееднаков дел од помошта за помош и закрепнување од катастрофи.  Покрај тоа, тие генерално имаат помалку збор и вклученост во донесувањето одлуки, политичките и правните процеси што се однесуваат на климатските промени и природната средина.

Еден начин да се ублажи непропорционалното влијание на климатските промени за да се постигне климатска правда е да се вклучат загрозени групи во процесот на планирање и создавање политики, така што овие лица ќе кажат збор за нивните идни иднини. Ова исто така ќе им помогне на малцинските групи да постигнат поголем пристап до ресурсите за да се прилагодат и да планираат промена на климата.Развиените земји, како главна причина за климатските промени, преземајќи ја нивната историска одговорност, мора да го признаат и почитуваат нивниот климатски долг во сите свои димензии како основа за праведно, делотворно и научно решение за климатските промени. (...) Фокусот не смее да биде само на финансиски надомест, туку и на ресторативна правда, сфатена како враќање на интегритетот на нашата Мајка Земја и на сите нејзини суштества.
мини|Митинг за климатска правда: Масовна мобилизација во рафинеријата за нафта Шеврон во Ричмонд, Калифорнија (2009).

 Причини 
Едно спорно прашање во дебатите за климатската правда е степенот до кој капитализмот се гледа како основна причина за неправдата во климата. Ова прашање честопати доведува до фундаментални несогласувања помеѓу, од една страна, либерални и конзервативни еколошки групи и, од друга страна, левичарски и радикални организации. Додека првите честопати имаат тенденција да ги обвинуваат вишоците на неолиберализмот за климатските промени и тврдат во корист на реформата заснована на пазарот, вторите го сметаат капитализмот со неговите експлоататорски одлики како основно централно прашање.

 Одговори 
 Протести за климатската правда 
мини| Десетици илјади луѓе маршираат во Копенхаген за климатска правда (2009 година).
Во 2019 година, Грета Тунберг, 16-годишна швеѓанка, привлекла големо внимание на медиумите кон идејата за климатска правда. Секој петок таа го прескокнувала училиштето за да штрајкува за климата и таа еднаш изјавила во интервју за Демократија сега!, „Бидејќи не ми даваш ништо на мојата иднина, тогаш и јас нема што да направам“, однесувајќи се кон шведските членови на парламентот. Кога Тунберг дошла во САД за да зборува на Самитот на ОН за климата, таа патувала преку Атлантскиот Океан со едрилица во знак на протест против емисиите предизвикани од авионите.

Радикалниот начин на протестирање на Грета Тунберг го создал „Ефектот Грета“ што ја инспирирало новата генерација да заземе став за климатската правда како политичко прашање. На неа и се придружиле и многу други ученици во штрајкот на училиштето за акција кон климатските промени.

Инспирирана од Грета Тунберг, Ванеса Накате започнала свој штрајк за климата во Уганда. Таа исто така била дел од групата младински активисти кои зборуваа на COP25 и во Давос била отсечена од фотографија со колеги активисти. Таа продолжила да зборува за различноста во движењето на животната средина и повика лана бришење на активните активисти во боја.

 Политички пристапи кон климатската правда 
21 век е време кога треба да се преземат сериозни активности кон климатската правда затоа што многу елитни групи  биле подготвени да ги решат еколошките и социјалните прашања за климатската правда. Во исто време, барањата на активистите за климатска правда почнале значително да се зголемуваат дека е важно да се преземат алтернативни чекори. На пример, Климатската правда сега! која е мрежа на организации кои се залагаат за климатска правда била основана во 2007 година од страна на УНФЦЦЦ. Дополнително, во 2010 година, боливиската влада ја спонзорирала „Светската конференција на народите за климатски промени и правото на мајката земја во Кочабамба“  што помогнало да се поврзат многу активисти за климатски промени заедно. Многу политички групи, исто така, започнале да преземаат импресивни активности кон климатските промени: Основната кампања на „Гросрутите“, локална група на граѓани во Ново Мексико, спречила „создавање на фабрика за јаглен„ што би бил трет ваков загадувачки монолит во оваа мала, рурална заедница“. Новите предлози за централи на јаглен се откажани затоа што заедницата е против тоа и затоа помогна да се задржи ниското загадување на климата. Зголемувањето на политичките групи за климатска правда помогнало во спротивставување на многу компании и биле успешни во намалувањето на загадувањето.

 Наводи 

Категорија:Применета етика