Креда (период)

Креда — геолошки период кој траел од околу 145 до 66 милиони години (мја). Тоа е третиот и последен период од мезозоикот, како и најдолг. Со скоро 80 милиони години, тоа е најдолгиот геолошки период од целиот Фанерозоик, речиси надминувајќи ги Едијакариум & Криогениј по големина. Името потекнува од латинската крета, „ креда“, која е обилна во втората половина на периодот. Обично како кратенка се користи симболот К.

Креда бил период со релативно топла клима, што резултирало со високи евстатски нивоа на морето што создавало бројни плитки внатрешни мориња. Овие океани и мориња биле населени со сега веќе изумрени морски рептили, амонити и рудисти, додека диносаурусите продолжиле да доминираат на копно. Светот бил без мраз, а шумите се протегале до половите. За овој период се појавиле нови групи цицачи и птици. За време на раната креда, цветните растенија се појавиле и започнале брзо да се диверзифицираат, станувајќи доминантна група на растенија низ Земјата до крајот на мезозоикот, што се совпаѓа со падот и истребувањето на претходно распространетите групи на голосеменци.

Кредата (заедно со мезозоикот) завршила со настанот на истребување Креда-Палеоген, големо масовно истребување во кое изумреле многу групи, вклучително и нептичјите диносауруси, птеросаури и големи морски влекачи. Крајот на креда е дефиниран со ненадејната К-Т Граница, геолошки период поврзан со масовно истребување што лежи помеѓу мезозоикот и кенозоикот.

 Етимологија и историја 
Кредата како посебен период за прв пат била дефинирана од белгискиот геолог Жан де Омалиум де Халој во 1822 година како „Terrain Crétacé“, со користење на слоеви во Парискиот слив  и именувани за обемните остатоци од креда (калциум) карбонат депониран од школки на морски без'рбетници, главно коколити), пронајден во горниот дел од креда на Западна Европа. Името креда потекнува од латински creta, што значи креда. Двојната поделба на креда е спроведена од Конибер и Филипс во 1822 година. Алсид д’Орбиниј во 1840 година ја поделил француската креда на 5 етапи: неокомскиот, апт, алб, турон и сантон, подоцна додавајќи го „ургонскиот“ меѓу неоком и апт и кеноман меѓу алб и турон.

 Геологија 

 Граници 
мини| Влијанието на метеорит или комета денес е широко прифатено како главна причина за настанот на исчезнување креда-палеоген.
Сè уште не постои глобално дефинирана долна стратиграфска граница што претставува почеток на периодот. Сепак, горниот дел на системот е остро дефиниран, поставен во слој богат со иридиум, пронајден ширум светот, за кој се верува дека е поврзан со ударот на кратерот Чикшулуб, со неговите граници кои се протегаат на делови од полуостровот Јукатан и до Мексиканскиот Залив. Овој слој е датиран во 66.043 Ma.

Возраст од 140 Ma за границата Јура-Креда наместо вообичаено прифатените 145 Ma била предложена во 2014 година врз основа на стратиграфска студија на формацијата Ваца Муерта во басенот Неукен, Аргентина. Виктор Рамос, еден од авторите на студијата што ја предлага возраста на границата 140 Ma, смета дека студијата е „прв чекор“ кон формално менување на возраста во Меѓународната унија на геолошки науки.

На крајот од креда, влијанието на големото тело со Земјата може да било интерпункција на крајот на прогресивниот пад на биоразновидноста за време на мастрихт. Резултатот бил истребување на три четвртини од растителните и животинските видови на Земјата. Од ударот се појавил остриот прекин познат како К-Т Граница (K-Pg). Биоразновидноста на Земјата барал значително време да се опорави од овој настан, и покрај веројатното постоење на изобилство на празни еколошки ниши.

И покрај сериозноста на настанот на истребување на K-Pg, постоела значителна варијабилност во стапката на истребување помеѓу и во рамките на различните кладови. Видовите кои зависеле од фотосинтезата се намалиле или изумреле бидејќи атмосферските честички ја блокирале сончевата енергија. Како што е случај денес, организмите за фотосинтезирање, како што се фитопланктонот и копнените растенија, го формирале примарниот дел од синџирот на исхрана во доцната креда, и страдале и сите други што зависеле од нив. Тревојадни животни, кои зависеле од растенијата и планктоните како нивна храна, изумреле бидејќи нивните извори на храна станале оскудни; следствено, и најголемите грабливци, како што е Тираносаурус рекс, загинале. Сепак, само три големи групи на тетраподи исчезнале целосно: нептичји диносауруси, плесиосауруси и птеросауруси. Меѓу другите групи кои не преживее во периодот Кенозоик биле и ихтиосаурусите и последните преостанати темноспондили и нецицачите како донти, кои веќе биле изумрени милиони години пред да се случи настанот.

Коколитофориди и мекотели, вклучително и амонити, рудисти, полжави од слатководни води и школки, како и организми чиј ланец на храна ги вклучува овие градители на школки, исчезнале или претрпеле големи загуби. На пример, се смета дека амонитите биле главната храна на мозаурите, група огромни морски рептили кои изумреле на границата.

Сештојади, инсектојади и јадечи на мрши го преживеле настанот на истребување, можеби заради зголемената достапност на нивните извори на храна. Се чини дека на крајот од креда немало чисто тревојади или месојадни цицачи. Цицачите и птиците кои го преживеале истребувањето се хранеле со инсекти, ларви, црви и полжави, кои пак се хранеле со мртви растителни и животински материи. Научниците теоретизираат дека овие организми го преживеале колапсот на синџирот на исхрана затоа што се хранеле со детрити.

Во заедниците на потоците, неколку групи животни изумреле. Тековните заедници помалку се потпираат на храната од живи растенија, а повеќе на детритусот што се мие од копно. Оваа посебна еколошка низа ги заштитила од истребување. Слични, но посложени обрасци се пронајдени во океаните. Истребувањето било потешко кај животните кои живеат во вода, отколку кај животните кои живеле на морското дно или во него. Животните биле скоро целосно зависни од примарното производство од жив фитопланктон, додека животните кои живееле на дното или во дното на океанот се хранеле со детритус или можеле да се пренасочат во нивната исхрана.

Најголемите преживеани од настанот што дишеле воздух, крокодилии и шампосаури, биле полуводни и имале пристап до мостри. Современите крокодили можат да живеат како чистачи и можат да преживеат со месеци без храна и да одат во хибернација кога условите се неповолни, а нивните млади се мали, растат бавно и се хранат главно со без'рбетници и мртви организми или фрагменти од организми во текот на првите неколку години. Овие одлики се поврзани со крокодилскиот опстанок на крајот на мезозоикот.

 Стратиграфија 
Креда е поделена на рана и доцнообразна епоха или серија на долна и горна креда. Во постарата литература, креда понекогаш е поделена на три серии: неокомијан (долна / рана), галска (средна) и сенонска (горна / доцна). Поделба во дванаесет фази, сите потекнувајќи од европската стратиграфија, денес се користи ширум светот. Во многу делови на светот, алтернативните локални поделби сè уште се користат.

Од најмлади до најстари, поделбите од периодот на креда се:
+Поделби на креда Подпериод Сцена Почеток (ма) Крај (ма) Дефиниција Етимологија Доцна Креда мастрихт  72,1 ± 0,2 66.0 врв: аномалија на иридиум на границата креда - палеоген
основа: прва појава на Пахидискус  Формација Мастрихт, Мастрихт, Холандија кампан 83,6 ± 0,2 72,1 ± 0,2 основа: последна појава на Марсупити Шампањ, Франција сантон 86,3 ± 0,5 83,6 ± 0,2 основа: прва појава на Кладоцермус Сантес, Франција конијак 89,8 ± 0,3 86,3 ± 0,5 основа: прва појава на Кремноцерамус Конијак, Франција турон 93,9 0,8 89,8 ± 0,3 основа: прва појава на ватиноцери Тури, Франција кеноман 100,5 ± 0,9 93,9 0,8 база: прва појава на Роталипота Ценоманум ; Ле Ман, Франција Рана Креда алб 113,0 ± 1,0 100,5 ± 0,9 основа: прва појава на Роталипора Об, Франција апт 125,0 ± 1,0 113,0 ± 1,0 основа: магнетна аномалија M0r Апт, Франција барем 129,4 ± 1,5 125,0 ± 1,0 основа: прва појава на Спитидискус  Барем, Франција отрив 132,9 ± 2,0 129,4 ± 1,5 основа: прва појава на Акантодискус Хаутерив, Франција валангин 139,8 ± 3,0 132,9 ± 2,0 основа: прва појава на Калпионелити  Валангин, Франција беријас 145,0 ± 4,0 139,8 ± 3,0 основа: прва појава на Беријасела (традиционално)прва појава на Калпионела (од 2016 година) Беријас, Франција

 Геолошки формации 
лево|мини| Цртеж на фосилни вилици на Mosasaurus hoffmanni, од мастришкиот холандски Лимбург, од холандски геолог Питер Хартинг (1866)
мини| Scipionyx, диносаурус на теропод од раната креда на Италија
Високото ниво на морето и топла клима на креда значеле дека големи области на континентите биле покриени со топли, плитки мориња, обезбедувајќи живеалиште за многу морски организми. Кредата била именувана за обемните депозити на креда од оваа доба во Европа, но во многу делови на светот, депозитите од креда се со морски варовник, карпест тип што се формира под топли, плитки морски услови. Поради високото ниво на морето, постоел огромен простор за такво таложење. Заради релативно младата возраст и големата дебелина на системот, остатоците од креда се евидентни во многу области ширум светот.

Кредата е карпест тип карактеристична (но не и ограничена) за периодот креда. Се состои од коколити, микроскопски мали калцитни скелети на коколитофори, еден вид алги кои напредувале во морињата.

Стагнацијата на длабоките морски струи во средниот период на кредара предизвикало аноксични услови во морската вода, оставајќи ја депонираната органска материја без распаѓање. Половина од светските резерви на нафта биле утврдени во овој момент во аноксични услови на она што ќе стане Персискиот Залив и Мексиканскиот Залив. На многу места низ светот, во овој интервал се формирале темни аноксични шкрилци  како што е Манкос од западна Северна Америка. Овие се важна изворна карпа за нафта и гас, на пример во подземјето на Северното Море.

 Европа 
Во северозападна Европа, депозитите од Горна креда се карактеристични за групата креда, која ги формира белите карпи на Довер на јужниот брег на Англија и слични карпи на францускиот нормандиски брег. Групата се наоѓа во Англија, северна Франција, Ниските земји, северна Германија, Данска и во подземјето на јужниот дел на Северното Море. Кредата не се консолидира лесно и Групата креда сè уште се состои од лабави седименти на многу места. Групата има и други варовници и аренити. Меѓу фосилите што ги содржи има морски ежови, белемнити, амонити и морски влекачи како што е Мосасаурус.

Во јужна Европа, кредата е обично морски систем кој се состои од компетентни остатоци од варовник или неспособни мерлови. Бидејќи алпските планински синџири сè уште не постоеле во периодот на креда, овие наоѓалишта се формирале на јужниот раб на европскиот континентална гребен, на работ на океанот Тетида.

 Северна Америка 
лево|мини| Карта на Северна Америка за време на средна креда (95 мја), на која се прикажани Ларамидија (лево), Апалахија (десно), Западен ентериер море (центар и горе лево) и други блиски морски патишта
За време на креда, сегашниот северноамерикански континент бил изолиран од другите континенти. Во Јура, Северен Атлантик веќе се отворил, оставајќи праокеан помеѓу Европа и Северна Америка. Од север кон југ преку континентот, Западнното Внатрешно Море започнало да се формира. Ова внатрешно море ги одделувало издигнатите области на Ларамидија на запад и Апалахија на исток. Три носачи на диносауруси пронајдени во Ларамидија (Тродонтиди, Теризиносауриди и Овирапторосаури) се отсутни од Апалахија.

 Палеогеографија 
мини| Географија на соседните Соединетите Држави во доцниот период на креда
За време на креда, доцниот палеозојски-рано-мезозоичен суперконтинент на Пангеја го завршил своето тектонско распаѓање на денешните континенти, иако нивните позиции во тоа време биле суштински различни. Како што Атлантскиот Океан се проширувал, планинската зграда со конвергентна маргина (орогенеза) што започнала за време на Јура, продолжила во Северноамериканската Кордиљера, бидејќи орогенијата на Невада била проследена со орогенијата Севиер и Ларамид.

Гондвана започнала да се распаѓа за време на периодот Јура, но неговата фрагментација се забрза за време на креда и била во голема мера завршена до крајот на периодот. Јужна Америка, Антарктикот и Австралија отсечени од Африка (иако Индија и Мадагаскар останале врзани едни со други до пред околу 80 милиони години); така, Јужен Атлантски и Индиски Океан биле новоформирани океани. Ваквата состојба придонела до зголемување на нивото на морето ширум светот. На север од Африка, Тетидакото Море продолжило да се стеснува. За време на поголемиот дел од Доцната Креда, Северна Америка била поделена на два дела од Западното Внатрешно Море, големо внатрешно море, разделувајќи ја Ларамидија на запад и Апалахија на исток, а потоа започнало да се повлекува кон крајот на периодот, оставајќи дебели морски наслаги кои се наоѓаат помеѓу остатоците од јаглен. На врвот, една третина од сегашната копнена површина на Земјата била потопена.

Периодот е праведно познат по својата креда; Кредата во овој период се формирала најмногу од било кој друг период во Фанерозоикот.  Активноста на сртот во средината на океанот - или поточно, циркулацијата на морската вода низ зголемените гребени - ги збогатила океаните во калциум ; ова ги направило океаните позаситени, како и ја зголемило биорасположивоста на елементот за варовнички нанопланктон.  Овие широко распространети карбонати и други седиментни наслаги го прават кардетскиот карпест запис особено фин. Познати формации од Северна Америка ги вклучуваат богатите морски фосили на Канзас. Други важни изложувања на креда се јавуваат во Европа (на пример, Валд) и Кина (формација Јиксијан). На подрачјето каде денес се наоѓа Индија, масивните остатоци со лава наречени Декански стапици избувнале во доцна креда и раниот палеоцен.

 Клима 
Трендот на ладење на последната епоха на Јура продолжил и во првиот период на креда. Постојат докази дека врнежите од снег биле вообичаени во повисоките географски широчини, а тропските предели станале повлажни отколку за време на тријас и јура. Глацијацијата сепак била ограничена на планини со голема географска ширина, иако сезонскиот снег можеби постоел подалеку од половите. Раседнување со лед од камења во морските средини се случил за време на голем дел од креда, но доказите за таложење директно од ледниците се ограничени во јужна Австралија.
лево|мини| Компјутерски симулиран модел на површински состојби во средна креда, 100 mya, прикажувајќи ја приближната крајбрежна линија и пресметаните изотерми
По крајот на првото доба, температурите повторно се зголемиле и овие услови биле скоро постојани до крајот на периодот. Затоплувањето можеби се должело на интензивната вулканска активност што произвела големи количини јаглерод диоксид. Помеѓу 70 и 69 Ma и 66-65 Ma, изотопските односи покажуваат покачен атмосферски притисок на CO2 со нивоа од 1000-1400 ppmV и средни годишни температури во западен Тексас помеѓу . Атмосферските CO2 и температурните односи укажуваат на удвојување на pCO2 придружено со ~ 0,6 °C зголемување на температурата.  Производството на големи количини на магма, различно се припишува на екстензивна тектоника, која дополнително го туркала нивото на морето, така што големи области на континенталната кора биле покриени со плитки мориња. Морето Тетида што ги поврзувало тропските океани од исток кон запад, исто така, помогнало да се загрее глобалната клима. Топли адаптирани растителни фосили се познати од наоѓалиштата на север, од Алјаска и Гренланд, додека фосили на диносауруси се пронајдени на 15 степени од јужниот пол на Крит.  Било сугерирано дека имало морска глацијација на Антарктикот во времето на Турон, засновано на изотопски докази. Сепак, последователно се претпоставува дека ова е резултат на неконзистентни изотопски полномошници, со докази за поларни дождовни шуми за време на овој временски интервал на 82 ° С.

Многу нежен температурен градиент од екваторот до половите значел послаби глобални ветрови, кои ги водат океанските струи, резултирале со помалку вознемирени и позастојани океани отколку денес. Ова е потврдено со широко распространето таложење на црни шкрилци и чести аноксични настани.  Јадрата на седименти покажуваат дека температурите на тропските површини на морето можеби биле накратко топла како ,  потопло отколку во моментов, и дека во просек имале околу . Во меѓувреме, длабоките океански температури беа дури  потопло од денешното."Warmer than a Hot Tub: Atlantic Ocean Temperatures Much Higher in the Past" PhysOrg.com. 

 Флора 
мини|Факсимил на фосил на Архаефруктус од формацијата Јиксијан, Кина
Цветните растенија (ангиосперми) сочинувале околу 90% од живите растителни видови денес. Пред порастот на ангиоспермите, за време на Јура и Рана Креда, во повисоката флора доминирале Голосеменици групи, вклучувајќи цикади, четинари, Гинковидни, гнетофити и блиски роднини, како и изумрените Бенетитали. Другите групи на растенија вклучувале „папрати од семе“, колективен термин за означување на различни групи растенија слични на папрат кои произведуваат семиња. Точното потекло на ангиоспермите е неизвесно, иако молекуларните докази сугерираат дека тие не се тесно поврзани со ниту една жива група на голосеменици.

Најраните широко прифатени докази за цветни растенија се моносулатните зрна од полен од крајот на валангин (пред 134 милиони фунти) пронајдени во Израел, и Италија,Trevisan L. 1988. првично со мало изобилство. Молекуларниот часовник проценува дека е во конфликт со проценките на фосилите, што укажува на диверзификација на ангиоспермите во групата круни за време на горниот тријас или јура, но ваквите проценки е тешко да се усогласат со примерокот на полен и карактеристичниот триколпат до триколпороидиран (тројно жлебен) полен на еудикотирани ангиосеменици. Меѓу најстарите записи на скриеносеменици макрофосили се Montsechia од беријашка возраст во Шпанија и Archaefructus од берем-апт во Кина. Триколфатниот полен, карактеристичен за еудикоти, првпат се појавил во доцниот барем, додека најраните остатоци од монокотиледони се познати од аптискиот период.  Цветните растенија претрпеле брзо зрачење започнувајќи во текот на средниот креда, станувајќи доминантна група на копнени растенија до крајот на периодот, истовремено со падот на претходно доминантните групи како четинари. Најстарите познати фосили од трева се од албијанскиот период  со семејството диверзифицирано во модерни групи до крајот на мезозоикот.

Во текот на креда, слаткопапаровидните папрати, кои сочинувале 80% од овие видови, исто така, започнале да се прошируваат.

 Теренијална фауна 
На копно, цицачите биле генерално мали, но многу релевантна компонента на фауната, со мултитуберкулати на цимолодонт, кои во некои места биле побројни од диносаурусите. торбарите ниту placentals постоеле до самиот крај,,Различни „архаични“ групи како еутриконодонти биле вообичаени во раниот период на креда, но од фауните на северните цицачи од доцна креда доминирале живородни цицачи и теријанци во Јужна Америка.

Грабливците на врвот биле архосауриски влекачи, особено диносауруси, кои биле во нивната најразновидна фаза. Птеросаурусите биле вообичаени во раната и средната креда, но како што се течел периодот, тие опаѓале од слабо разбрани причини (порано се сметало дека се должи на конкуренција со рани птици, но сега е разбрано прилагодливото зрачење на птиците не е во согласност со падот на птеросаурусот ), и до крајот на периодот останале само две високо специјализирани семејства.

Лагероштате од Љаонинг (формација Јисијан) во Кина е ризница на зачувани остатоци од бројни видови мали диносауруси, птици и цицачи, што дава поглед на животот во раната кретека. На coelurosaur диносауруси пронајдени таму претставуваат типови на групата Maniraptora, која вклучува современите птици и нивните најблиски не-птичји роднини, како што дромоесауруси, oviraptorosaurs, therizinosaurs, troodontids заедно со други avialans. Фосилите на овие диносауруси од лагерштатата Љаонинг се познати по присуството на пердуви слични на косата.

Инсектите се диверзифицирале за време на креда, а се појавиле најстарите познати мравки, термити и некои лепидопери, слични на пеперутки и молци. Се појавилелисна вошка, скакулци и жолчни оси.

 Морска фауна 

Во морињата, ражите, современи ајкули и телеостацит, станале вообичаени. Морските рептили вклучиле ихтиосаури во рана и средна креда (исчезнале за време на доцна креда во кеноманско-туронскиот настан), плесиосауруси во текот на целиот период и мозаури кои се појавувилево доцната креда.

 Наводи 

 Надворешни врски 

UCMP Berkeley Cretaceous page
Cretaceous Microfossils: 180+ images of Foraminifera
Cretaceous (chronostratigraphy scale) 

Категорија:Геолошки периоди
Категорија:Креда
Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ