Партиципи во полскиот јазик

Партиципот (на ) е безлична форма на полскиот глагол. Во јазикот постојат променливи и непроменливи партиципи (на ), односно според друга класификација глаголски придавки ("придавни партиципи", на ), коишто во реченица обично се  атрибути, и глаголски прилози (конвербијални или прилошки партиципи, на ), коишто обично функционираат во реченица како прилошки определби. Во полскиот јазик, исто како и во македонски, партиципот не може да биде прирок, означува истовремено дејство или некоја одлика на основното дејство во реченица.

 Променливи партиципи 
Променливи партиципи, инаку "придавни партиципи" или глаголски придавки (на ) се преходни форми од глагол во придавка. Како и македонските глаголски придавки, полските променливи партиципи имаат форми за роди и числа (еднина и множина).

 Активен променлив партицип 
Активниот променлив партицип (на )  го опишува дејството или состојбата на лице или предмет: śmiejący się policjant (полицаецот, којшто се смее), bawiące się dziecko (детето, коешто си игра), zachodzące słońce (сонце, коешто заоѓа).

Активниот променлив партицип се образува од глаголската основа на сегашно време (на ) со наставката -ący, -ąca, -ące: piszę → piszący, daję → dający.

Ако при промената глаголската основа се менува во некои лица, на пример biorę, bierzesz, активниот променлив партицип мора да се создаде од тврдата варијанта на основата: idę, idziesz → idący, biorę, bierzesz → biorący. Правилото важи и за исторични меки глаголски основи, на пример płacę, płacisz → płacący, goszczę, gościsz → goszczący, noszę, nosisz → noszący.

Во полскиот јазик постојат глаголи, коишто имаат две основи, на пример gram, grają. Во случајов активниот променлив партицип се образува од подолгата основа, на истиот начин како и третото лице множина во сегашно време:

 mam, mają → mający
 wiem, wiedzą → wiedzący
 jem, jedzą → jedzący

 Пасивен променлив партицип 
Пасивниот променлив партицип (на )  претставува преодна форма од глагол во придавка. Терминот пасивен означува дека предметот е трпител на дејството, на пример: wyprana koszula (измиена кошула), zapomniana melodia (заборавена мелодија), umyte dziecko (измиено дете).

Пасивниот променлив партицип се образува само од преодните глаголи (свршени и несвршени). Обично се образува од глаголската основа на минато време, со наставките -ny, -ty, -ony, -ęty:

 chwalił → chwalony, zapomnieć → zapomniany

Од глаголите, коишто имаат основа на минато време завршена со -a, пасивниот променлив партицип се образува со наставката -ny:

 brać → brał → brany
 grzać → grzał → grzany
 widzieć → widział → widziany

Ако основата на минато време на глаголите од I i II конјугација се завршува со согласка (освен r) или се образува со наставка i/y, пасивниот променлив партицип се образува со наставката -ony:

 piekę, pieczesz → pieczony
 niosę, niesiesz → niesiony
 chodzę, chodzisz → chodzony
 suszę, suszysz → suszony

Пасивниот променлив партицип од глаголот на III конјугација jeść се образува од истата основа, како и третото лице множина во сегашно време:

 jem, jedzą, jadł → jedzony

Од глаголите, коишто имаат основа на минато време (без наставка) завршена со самогласките ą, ę, i, y, u  или согласката r, пасивниот променлив партицип се образува со наставката  -ty:

 ciąć, ciął, cięła → cięty
 żąć, żął, żęła → żęty
 drzeć, darł, darła → darty

Во полскиот јазик има глаголи, коишто во основата имаат наставка -ną-. Нивниот пасивен променлив партицип се образува од меката варијанта на основата на сегашно време со наставката -ęty:

 ciągnąć, ciągnę, ciągniesz → ciągnięty
 zmarznąć, zmarznę, zmarzniesz → zmarznięty

 Граматички категории на променливи партиципи 
Полските променливи партиципи имаат исти граматички категории, како и други именки, односно род, број и падеж.

 Род и број 
Во полскиот јазик променливи партиципи имаат три рода во еднина (машки, женски и среден) и два во множина (лично-машки, којшто се користи само за група мажи, и нелично-машки, којшто може да се користи за група мажи и жени, група жени, група луѓе и животни или група предмети).

Примери на формите на променливи партиципи со различни наставки:
+ЕднинаМножинамашки родженски родсреден родлично-машки роднелично-машки родpiszącypiszącapiszącepiszącypiszącechwalonychwalonachwalonechwalenichwalonewidzianywidzianawidzianewidzianiwidzianewziętywziętawziętewzięciwzięte

 Падежи 
Во полскиот јазик променливи партиципи имаат седум падежни форми, како и други именки. Вокатив на партиципите секогаш претставува иста форма со номинатив. Во машки род еднина има две форми на акузатив, од които една (истата со генитив) се користи за човек, а друга (истата со номинатив) за предмет.

Падежните форми на активниот партицип со наставката -ący:
+ПадежЕднинаМножинамашки родженски родсреден родлично-машки роднелично-машки родНоминатив, 
вокативpiszącypiszącapiszącepiszącypisząceГенитивpiszącegopiszącejpiszącegopiszącychДативpiszącemupiszącejpiszącemupiszącymАкузативpiszącego
piszącypiszącąpiszącepiszącychpisząceИнструменталpiszącympiszącąpiszącympiszącymiЛокативo piszącymo piszącejo piszącymo piszących
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката -ony:
ПадежЕднинаМножинамашки родженски родсреден родлично-машки роднелично-машки родНоминатив,

вокативchwalonychwalonachwalonechwalenichwaloneГенитивchwalonegochwalonejchwalonegochwalonychДативchwalonemuchwalonejchwalonemuchwalonymАкузативchwalonego

chwalonychwalonąchwalonechwalonychchwaloneИнструменталchwalonymchwalonąchwalonymchwalonymiЛокативo chwalonymo chwalonejo chwalonymo chwalonych
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката -(a)ny:
ПадежЕднинаМножинамашки родженски родсреден родлично-машки роднелично-машки родНоминатив,

вокативwidzianywidzianawidzianewidzianiwidzianeГенитивwidzianegowidzianejwidzianegowidzianychДативwidzianemuwidzianejwidzianemuwidzianymАкузативwidzianego

widzianywidzianąwidzianewidzianychwidzianeИнструменталwidzianymwidzianąwidzianymwidzianymiЛокативo widzianymo widzianejo widzianymo widzianych
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката -(ę)ty:
ПадежЕднинаМножинамашки родженски родсреден родлично-машки роднелично-машки родНоминатив,

вокативciągniętyciągniętaciągnięteciągnięciciągnięteГенитивciągniętegociągniętejciągniętegociągniętychДативciągniętemuciągniętejciągniętemuciągniętymАкузативciągniętego

ciągniętyciągniętąciągnięteciągniętychciągnięteИнструменталciągniętymciągniętąciągniętymciągniętymiЛокативo ciągniętymo ciągniętejo ciągniętymo ciągniętych

 Непроменливи партиципи 
Непроменливите партиципи (инаку конвербијални партиципи, прилошки партиципи или глаголски прилози, на ) се преходни форми од глагол во прилог, коишто имаат синтаксичка врска со глагол.

 Сегашен прилошки партицип 
Сегашен прилошки партицип (на ) означува дејството, кое што е истовремено со главното дејство во реченица, на пример Czytałem książkę, spoglądając niecierpliwie w ekran mojego smartfona (Читав книга, нетрпеливо гледајќи на екранот на мојот паметен телефон) .

Овој партицип се образува со наставката -ąc од истите глаголски основи како и променлив активен партицип:

 idę → idący → idąc
 mam → mający → mając

 Минат прилошки партицип 
Минат прилошки партицип () означува дејството, кое што е завршено пред да започне основното дејство во реченица: Zjadłszy śniadanie umyłem naczynia (Откако појадував, ги измив садовите). Ова глаголска форма се појавила во полскиот јазик во првата половина на 19 век.

Партиципот се образува од основата на минато време на свршени глаголи со наставката -łszy или -wszy. Ако основата завршува со самогласка, користи се наставката -wszy :

 zabrać → zabrał → zabrawszy
 poznać → poznał → poznawszy

Ако основата завршува со согласка, партиципот се образува со наставката -łszy:

 zjeść → zjadł → zjadłszy
 pomóc → pomógł → pomógłszy

 Наводи 

 Користена литература 




Партиципи