Кентаур (астероид)

Кентаурите — мали тела во Сончевиот Систем чии перихел или голема полуоска е меѓу оние на надворешни планети. Тие вообичаено имаат нестабилни орбити бидејќи минуваат низ или поминале низ орбитите на една или повеќе џиновски планети, скоро сите орбити имаат динамички живот од неколку милиони години, но постои еден кентаур, 514107 Каʻепаокаʻавела, за кој се верува дека е во стабилна (повратна) орбита. За критиките на оваа идеја Погледајте. Кентаурте вообичаено според одликите се и астероиди и комети. Именувани се според митолошките суштества кентаури кои биле половина коњ и половина човек. Постоењето на пристрастност кон големите тела го отежнува определувањето на вкупната бројност на Кентаурте. Проценките за бројноста на кентаурте во Сончевиот Систем со пречниците поголеми од 1 km е од околу 44.000 па сè до повеќе од 10.000.000

Првиот забележан кентаур, според дефиницијата на лабораторијата за реактивен погон и онаа која се користи во текстот, е 944 Идалго од 1920 година. Но сепак, тие не биле препознати како различна групација сè до откривањето на 2060 Хирон во 1977 година. Најголемиот потврден кентаур е 10199 Харикло, чиј пречник е 260 километри односно со големина на астероид со средна големина од флавниот астероиден појас, и се знае дека поседува прстени. Забележан е во 1997 година. Сепак, загубениот кентаур  можно е да е поголем. Заднептунецот  , кој според пошироката дефиниција е кентаур, можно е да е уште поголем.

Досега ниту еден Кентаур не е фотографиран од близу, иако постојат докази дека Сатурновата месечина Феба, снимена од сондата Касини во 2004 година, е зафатен Кентаур кој потекнува од Кајперовиот Појас. Дополнително, Хабл дал определени информации за површинските особености на 8405 Асбол.

1 Церера можно е да потекнува од областа на надворешните планети, и доколку е така тогаш ова тело е поранешен Кентаур, но Кентаурте кои се забележани денес сите потекнуваат од друго место.

Од телата за кои се знае дека се во орбити како оние на Кентаурте, околу 30 од нив имаат налик на комета коми, од кои три, 2060 Хирон, 60558 Ехекел и 29P/Швасман-Вахман 1, имаат нивоа на создавње на испарливости во орбити зад Јупитеровата. Хирон и Ехеклзатоа се класифицирани како астеориди и комети, додека пак Швасман-Вахман 1 отсекогаш имала ознака за комета. Другите Кентаур, како што е 52872 Окироја, постои сомнеж дека поседува кома. Секој Кентаур кој преку растројување се приближил до Сонцето се очекува да стане комета.

 Класификација 
Општата дефиниција за Кентаурте е дека се мали тела во орбита околу Сонцето помеѓу Јупитер и Нептун и ги пресекуваат орбитите на една или повеќе џиновски планети. Поради постојаната долгорочна на орбитите во оваа област, дури и Кентаурте како што се  и , кои моментално не минуваат низ орбитата на ниедна од планетите, имаат орбити кои постепено се менуваат поради растројувањата сè до оној момент додека не започнат да минуваат низ орбитите на една или повеќе џиновски планети. Некои од астрономите ги бројат само телата со голема полуоска во областа зад надворешните планети; други пак ги бројат сите тела со перихел во таа областа на планетите, и нивните орбити се нестабилни.

Отстапувања од критериумите
Сепак, различни установи имаат различни критериуми за класификација на граничните тела, врз основа на вредностите на орбиталните елементи:
 Центар за мали планети (MPC), Кентаурте ги дефинира како тела кои имаат перихел поголем од Јупитеровата орбита () и голема полуоска помала од онаа на Нептун (). Иако денес Центарот најчесто Кентаурте и телата од Расеаниот Диск ги вбројува во една група.
 Лабораторија за млазен погон (JPL) на сличен начин ги дефинира Кентаурте како тела со голема полуоска, a, меѓу оние на Јупитер и Нептун ().
 Спротивно, Длабокиот еклиптички преглед (DES) ги дефинира Кентаурте користејќи динамичка класификациона мрежа. Овие класификации се засновани на симулирана промена во однесувањето на денешната орбита во текот на следните 10 милиони години. Па така DES ги дефинира Кентаурте како нерезонантни тела чии моментални (оскулатни) перихели се помали од оскулатните големи полуоски на Нептун во текот на симулацијата. Оваа дефиниција е наменета да биде во еднообразие со прбитите кои ги пресекуваат планетарните орбити и да дадат кратковремени животни векови на моменталните орбити.
 Збирката Сончевиот Систем зад Нептун (2008) ги дефинира телата со голема полуоска меѓу оние на Јупитер и Нептун и сличен на Јупитеровиот Тисеранов параметар поголем од 3,05 како Кентаур, класифицирајќи ги телата со помал Тисеранов параметар од оној на Јупитер, исклучувајќи ги од вбројувањето на телата од Кајперовиот Појас, со определен пресечен перихел на половина растојание до Сатурн () како кометите од Јупитеровото семејство, класифицирајќи ги овие тела со нестабилни орбити со голема полуоска поголема од понаа на Нептун како што се членовите на Расеаниот Диск.
 Други астрономи предложуваат Кентаурте да се тела во нерезонантен перихел во орбитата на Нептун пришто може да се покаже дека минуваат низ Хиловата сфера на гасовитиот џин во текот на следните 10 милиони години, па така за Кентаур може да се сметаат теела кои се расејуваат навнатре и заемнодејстуваат силно и се расејуваат побрзо од вообичаените тела од Расеаниот Диск.
 Базата за астероиди при JPL заведува 452 Кентаури. Дополнително се заведени и 116 Заднептунци (тела со голема полуоска поголема од онаа на Нептун, т.е. ) со перихел поблизок до оној на орбитата на Уран ().

 Тела на границите 
Според Гладман-Марсденовиот критериум некои тела од Јупитеровото семејство на комети: и тоа Ехекло (, ) и Окироја (; ) по традиција се класифицирани како Кентаур. Традиционално се сметаат за астероиди, но од страна на JPL се класифицирани како Кентаур, Идалго (; ) че ја смени категоризацијата и ќе стане комета од Јупитеровото семејство на комети. Швасман-Вахман 1 (; ) се категоризирани и како Кентаур и припадници на Јупитееровто семејство на комети во зависност од дефиницијата која се користи при дефинирањето.

Друго тело кое е зафатено меѓу овие разлики во методите на класификација е и 944 Идалго кој бил забележан во 1920 година и е заведен како Кентаур во Базата на мали небесни тела на JPL. , кој има голема полуоска од 32 ае но минува низ орбитите на Уран и Нептун се води како надворешен Кентаур од стрена на Длабокиот еклиптички преглед (DES). Меѓу внатрешните Кентаур, (434620) 2005 VD, со перихел близок до оној на Јупитер, се води како Кентаур од страна на JPL и DES.

Неодамнешна орбитална симулација за идниот развој на телата од Кајперовиот Појас во Кентауровата област открива краткотрајна "орбитална порта" меѓу 5,4 и 7,8 ае низ која минуваат 21% од сите досега познати Кентаур, вклучувајќи и 72% од Кентаурте кои постануваат членови на Јупитеровото кометно семејство. Познати се четири тела кои се наоѓаат во оваа област, вклучувајќи ги тука 29P/Швасман-Вахман, P/2010 TO20 ЛИНЕАР-Грауер, P/2008 CL94 Лемон и 2016 LN8, хо симулациите покажуваат дека треба да има уште најмалку 1000 други тела со полупречник >1 km кои допрва треба да се откријат. Телата во оваа порта поседуваат невообичаена активност и се важен развоен премин кој дополнително ја заматува разликата меѓу Кентаурте и кометите од Јупитеровото семејство на комети.

Сè уште нема официјална дефиниција
Комитетот за именување на мали тела при МАС сè уште нема донесена одлука за тоа кој е во право. Наместо тоа, ја применува конвенцијата за именување на овие тела, земајќи предвид дека Кентаурте имаат орбити на премин меѓу Заднептунците и кометите, „телата со нестабилни, нерезонантни, и пресекувачи на орбитите на џиновските планети со големи полуоски поголеми од онаа на Нептун“ се именувани според други хибридни и обликопроменувачки суштества од митологијата. Досега, само двојните тела Кето и Форкиј и Тифон и Ехидна се именувани според новодонесениот правилник.

Можните џуџести планети покренуваат дополнителни проблеми
Кентаурите со измерени пречници кои се водат као можни џуџести планети според мрежната страница на Мајкл Браун ги вклучува 10199 Харикло, , 2060 Хирон и 54598 Биенор.

 Орбити 

 Распределба 

На дијаграмот се претставени орбитите на познатите кентаури во сооднос со орбитите на планетите. За одбраните тела, занесувањето на орбитите се претставува со црвените делови (се протегаат од перихел до афел).

Орбитите на кентаурите имаат голем обем на занесување, па така со големо занесување (фол, Асбол, Амик, Нес) и со скоро круѓна орбита (Харикло и Сатурновите пресекувачи Тереј и Окироја).

Џа да се прикаже доометот на орбиталните параметри, дијаграмот прикажува неколку тела со многу невообичаени орбити, исцртани со жолта боја :
 (Аполон) се движи по крајно занесена орбита(), што го доведува до внатрешната Земјина орбита (0,94 ае) и назад зад Нептун ()
 се движи по квазикружна орбита ()
 го поседува најмалиот наклон ().
 приопадник на мал дел на кентаури со крајни напредни наклони (). се движи по толку накосена орбита (79°) што, и се движи од астероидниот појас од Сонцето, па сè до  зад Сатурн, ако орбитата се проектира на рамнината на Јупитеровата орбита, не се придвижува зад Јупитер.

Преку дузина кентаури се движат по повратни орбити. Нивните наклони се движат од скромни (пр.., 160° за Диоретса) до крајни (; e.g. 105° за ).
Седумнаесет од овие кентаури со голем наклон и повратно движење се дел од оспорена теорија које вели дека истите тие имаат меѓуѕвездено потекло.

 Променливи орбити 
upright=1.5|thumb|right|Големата полуоска на Асбол во следните 5500 години, користејќи две различни пресметки од моменталните орбитални елементи. По средбата со Јупитер во 4713 година двете пресметки се разликуваат. ()

Бидејќи кентаурите не се заштотени од орбиталната резонанса, нивните орбити се нестабилни во периоди од 106–107 години. На пример, 55576 Амик е во нестабилна орбита во близина на резонанса 3:4 со Уран. Динамиќките изучувања на нивните орбити укажуваат дека со тоа што се кентаури е некаков вид  на преодна орбитална состојба на телата при преминот од Кајперовиот Појас до Јупитеровото семејството на краткопериодичните комети.

Овие тела можно е под дејство на гравитациски растројувања да пристигнуваат од Кајперовиот Појас, по што стануваат астероиди пресекувачи на орбитата на Нептун и заемнодејстуваат гравитациски со таа планета (Погледајте Теории за потеклото). Од тој момент тие се класифицирани како кентаури, но нивните орбити се хаотични, и се развиваат релативно брзо како што кентаурите се приближуваат до една или повеќе планети. Некои кентаури ќе се развијат во астероиди пресекувачи на орбитата на Јупитер по што нивниот перихел може да се намали во внатешниот Сончев Систем и повторно ќе бидат прекласифицирани како активни комети припадници на Јупитеровото кометно семејство и пројавуват кометна активност. Кентаурте на карј веројатно ќе се судрат со Сонцето или пак планета или пак ќе бидат исфрелни во меѓуѕвездениот простор при блиска средба со некоја од планетите, особено со Јупитер.

 Физички особености 
Релативно малата големинана кентаурите ја исклучува можноста за директно набљудување на нивните површини, но бојните показатели и спектрите canможе да дадат траги за составот на површината и увид во потеклото на телата. (Preprint version (pdf))

 Бои 

Боите на кенатурите се различни, што пак претставува предизвик за создавање на едноставен модел на површинскиот состав. На дијаграмот одстрана, бојните показатели се мерки за привидната светлосна величина на телото низ син (B), видлив (V) (т.е. жолто-зелен) и црвен (R) филтер. Дијаграмот ги приикажува овие разлики (во претерана обоеност) за сите кентаури со познати бојни показатели. На пример, двете месечини: Тритон и Фиба, и планетата Марс се исто така прикажани за споредба. (жолти ознаки, големината не е сразмерна).

Кентаурите се групирани во две класи:
 многу црвени – на пример 5145 Фол
 сини (или сино-сиви, според некои автори) – на пример 2060 Хирон

Постојат бројни теории кои ги објаснуваат овие разлики во бојата, но тие може да се поделат во две категории:
 Разликите во бојата се должат во разликите на потеклото и/или составот на кентаурот (Погледајте потекло подолу во текстот)
 Разликите во бојата оддаваат различни нивоа на истрошеност поради вселенските услови пред се поради зрачењето и/или кометната активност.

Пример за втората категоризација, црвената боја на Фол се објаснува како можно постоење на обвивка од озрачени црвени органски молекули, додека пак Хирон има боја која најверојатно е добиена од периодичната кометна изложеност, од каде потекнува сино/сивиот показател. Поврзаноста на активноста и бојата не е позната, сепак, бидејќи активните кентаури се во опсег на бои од сина (Хирон) до црвена (166P/NEAT).Bauer, J. M., Fernández, Y. R., & Meech, K. J. 2003. "An Optical Survey of the Active Centaur C/NEAT (2001 T4)", Publication of the Astronomical Society of the Pacific", 115, 981 Дополнително, можно е Фол неодамна да бил исфрлен од Кајперовиот Појас, па така не се започнати преобразувачките процеси на површината.

Делсанти и др. навестуваат неколку можни процеси: поцрвенување поради зрачењето, и потемнување поради судири.Hainaut & Delsanti (2002) Color of Minor Bodies in the Outer Solar System Astronomy & Astrophysics, 389, 641 datasource 

 Спектри 
Толкувањето на спектрите е подложно на расправа, надоврзана на големината на честичките и другите фактори, но спектрите даваат увид во составот на површината. Како и со боите, набљудуваните спектри можно е да се совпаѓаат со бројни модели за површината.

Записите од водениот мраз се забележани кај огромен број од кентаурите (меѓу нив и кај 2060 Хирон, 10199 Харикло и 5145 Фол). Покрај записот за присуство на воден мраз, предложеби се и дополнителен број на модели:
За површината на Харикло се смета дека е составена од мешавина на толини (како оние кои се забележани на Титан и Тритон) со аморфен јаглен.
За Фол е предложено дека е пркриен со мешавина од толини, црн јаглерод, оливиниA class of Magnesium Iron Silicates (Mg, Fe)2SiO4, common components of igneous rocks. и метанол во облик на мраз.
За површината на 52872 Окироја се претпоставува дека е мешавина од керогени, оливини мал процент на воден мраз.
За површината на 8405 Асбол се претпоставува дека е мешавина од 15% толини како оние на Тритон, 8% толини како оние на Титан, 37% аморфен јаглен и 40% толински мраз.
Хирон се смета дека има најсложен состав. Набљудуваниот спектар се менува во зависност од периодот на набљудувањето. Записите од бпдениот мраз се забележани за временски период на мала активност и исчезнуваат за време на зголемена активност.

Сличности со кометите
Набљудувањата на Хирон во 1988 и 1989 година во периодот во близина на неговиот перихел утврдија постоење на кома (облак од гас и прашина кој испарува од површината на телото). Од оваа причина ова тело денес е класифицирано како комета и како астероид, иако е значително поголемо тело од комета и сето ова е проследено со оспорување. Други кентаури кои се следат и прикажуваат активност слична на комета: до денес две тела прикажуваат вакви особености 60558 Ехекло и 166P/НЕАТ. 166P/NEAT е откриен во моментот кога поседувал кома, и од ѕтаа причина е класифициран како комета, иако според орбитата е кентаур. 60558 Ехекло е забележан без кома, но од неодамна е активен, и сега се класифицира како астероид и како комета. Се на сè, постојат  ~30 кентаури за кое е забележано дека се активни, со тоа што постои приклонетост кон телата со слични перихелни растојанија.

Забележано е присуство на јаглерод моноксид на 60558 Ехекло 
и на Хирон
 во многу мали количини, и преметаното количетво на CO е во согласност со количеството кое е ослободено во комата. Преметаното количество на ослободување на CO од 60558 Ехекло и Хирон е значително помало од количеството кое е забележано кај 29P/Швасман–Вахман, уште една далечна активна комета која е класифицирана како кентаур.

Не посоти значителна разлика во орбитите на кентаурите и кометите. И 29P/Швасман-Вахман и 39P/Отерма се именуваат како кентаури затоа што имаат орбити како за кентаури. Кометата 39P/Отерма во моментов е неактивна и била активна во моментот пред нејзината орбита да биде растроена во кентурска орбита од страна на Јупитер во 1963 гопдиан. Слабосјајната комета 38P/Стефан–Отерма најверојатно нема да има опашка ако перихелното растојание е зад Јупитеровата орбита на растојание од 5 ае. До 2200 година, кометата 78P/Герелс ќе се премести во орбита налик на онаа на кентаурите.

Вртежен период
Периодограмската анализа на светлосните криви на Хирон и Харикло ги дваат следниве резултати за вртежните периоди: 5,5±0,4~h и 7,0± 0,6~h.

Големина, густина, отсјај
Кентаурите може да имаат пречник и од неколку стотина километри. Најголемите кентаури имаат пречници поголми од 100 km, и се на растојанија поголеми од 13,11 ае. 

 Претпоставка за потеклото 
Изучувањето на потеклото на кентаурите е пропратено со бројни неодамнешни случувања, но заклучоците се попречени од ограниченоста на физичјките податоци. Различни модели се предложени за можното потекло на кентаурите.

Симулациите укажуваат дека орбитите на некои тела од Кајперовиот Појас растројуваат, што доведува до тоа некои тела да бидат исфрлени и со тоа да постанат кентаури. Телата од Расеаниот Диск по динамиката се најдобрите кандидати (на пример, кентаурите може да се дел од „внатрешен“ расеан диск на тела кои растројуваат кон внатрешноста од Кајперовиот Појас.) за жртва на овие растројувања, но нивните бои не се во согласност со двојната обоеност на кентаурите. Плутината се класа на тела од Кајперовиот Појас кои имаат слична двојна обоеност, и постојат тврдења дека не сите орбити на плутината се стабилни како што се мислело, пред се поради растројувањата од Плутон.

Дополнителни податоци се очекуваат со прибирањето на поголем број на физички податоци за телата од Кајперовиот Појас.

За некои кентаури се смета дека своето потекло го должат на распадот на други тела, најверојатно последица од лиските средби на тие тела со Јупитер. Орбитите на кентаурите 2020 MK4, P/2008 CL94 (Лемон), и P/2010 TO20 (ЛИНЕАР-Грауер) се мошне блиски со онаа на 29P/Швасман–Вахман, првиот откриен кентаур и блиските средби се можност некое од овие тела да минува низ опашката на кометата 29P кога таа е активна.

Значајни кентаури

 Име  Година  Откривач  Полуживот(иднина)  Класа 55576 Амик  2002  NEAT при Паломарската опсерваторија  11,1 Ma  UK 54598 Биенор  2000  Марк Бује и др.  ?  U 10370 Хилонома  1995  Маунакејска опсерваторија  6,3 Ma  UN 10199 Харикло  1997  Спејсвач  10,3 Ma  U 8405 Асбол  1995  Спејсвач (Џејмс Скоти)  0,86 Ma  SN 7066 Нес  1993  Спејсвач (Дејвид Рабиновиц)  4,9 Ma  SK 5145 Фол  1992  Спејсвач (Дејвид Рабиновиц)  1,28 Ma  SN 2060 Хирон  1977  Чарлс Ковал  1,03 Ma  SU
класата се дефинира според растојанието на перихелот и афхелот на телото: S означува перихел/афхел близу Сатурн, U близу Уран, N близу Нептун, и K во Кајперовиот Појас.

Поврзано
 Астероид
 Џуџеста планета

Белешки

Наводи

Надворешни врски

 List of Centaurs and Scattered-Disk Objects
 Centaurs from The Encyclopedia of Astrobiology Astronomy and Spaceflight

 NASA's WISE Finds Mysterious Centaurs May Be Comets (2013)
 Interactive 3D visualisation of notable Centaurs

*
Категорија:Далечни астероиди
Категорија:Херои на социјалистичкиот труд