Енисејски јазици

Енисејските јазици сочинуваат јазично семејство кое се зборува(ло) од Енисејците. Енисејските јазици се зборувале по течението на реката Енисеј во Сибир (Русија) и од таму потекнува и името на јазичното семејство. Се претпоставува дека во своите добри времиња (пред нивното изумирање) јазиците се зборувале на доста поголема територија, со претпоставки дека биле присутни и на територии на денешни Монголија и Кина.Vajda, Edward J. (2013). Yeniseian Peoples and Languages: A History of Yeniseian Studies with an Annotated Bibliography and a Source Guide. Oxford/New York: Routledge.  Денес единствен јазик кој преживеал е кетскиот јазик, со некаде околу 200 говорници.

Класификација

праенисејски (пред 500 п.н.е.; се поделил во околу 1 г.п.н.е.)Vadja 2007
 северни (се поделиле во околу  700 г.)
 кетски јазик (200 говорници)
 јушки јазик (1 говорник, а можеби веќе е јазикот и изумрен)
 јужни 
 котско-асански (се поделиле во околу 1200 г.)
 котски јазик  (исчезнал до средината на 1800-те)
 асански јазик  (исчезнал до 1800 г.)
 аринско-пумпоколски (се поделиле до 550 г.)
 арински јазик  (исчезнат до 1800 г.)
 пумпоколски јазик  (исчезнат до 1750 г.)

Јазикот на народот Ѕие, кој исто така исчезнал и етнички и јазично (најверојатно претопен во кинеските маси), се верува дека можеби бил енисејски јазик, со претпоставка дека се претопил во пумпоколскиот.

Покрај овие, во руските царски даночни списи од 17 век се споменуваат и други енисејски народи, Буклинци, Бајкоти, Јарини, Јастини, Ашкиштими и Којбалкиштими, но сепак нема ништо останато запашино од нивните јазици, освен некои лични имиња.

Според кинеските извори, енисејската група на народи можеби била дел од групата народи кои ја создале племенската конфедерација позната во кинеската историја како Сјонгу,See Vovin 2000, Vovin 2002 and Pulleyblank 2002 кои традиционално се сметаат за предци на Хуните и другите северноазиски народи, но сепак овие предлози тешко е да се дефинираат поради недостаток на податоци.See Vajda 2008a Дополнително, се предлага дека дел од Сјонгу, најверојатно владеачките  елити на Сјонгу, зборувале на некој од енисејските јазици.Vovin, Alexander. "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?". Central Asiatic Journal 44/1 (2000), pp. 87–104. Една реченица на ѕиенскиот јазик, која денес е зачувана, наведува дека јазикот бил енисејски. Подоцнежните истражувања потврдуваат дека ѕиенскиот е сроден до пумпоколскиот.

Особини
Енисејските јазици споделуваат голем број сличности со сибирскотурските јазици, самоједските јазици и евенкискиот јазик, како резултат на географската близина и непосредниот контакт. Таквите заеднички особини се носна хармонија на големо растојание, развој на слеаните согласки  во избувни и употреба на предлози и постпозиција или граматички клитики како дел-реченични комплиментизери (сврзници во зависни реченици).See Anderson 2003 Сепак, енисејските јазици се издвојуваат од околните несродни јазици во неколку типолошки погледи, како што е присуството на тон, користење претставки за глаголи и сложена морфофонологија.

Јазичарите наведуваат дека енисејските јазици имале до 4 тона, или пак немале тон воопшто.  Енисејските јазици имале доста развиена глаголска морфологија.

+ Лични заменки северни  јужни кетски  јушки  котски  арински и пумпоколски котски дијалекти  асански  арински  пумпоколски  1 л. ед.             2 л. ед.             3 л. ед.       (masc.)   (fem.)          1 л. мн.             2 л. мн.                      3 л. мн.           ?

Во прилог броеви и обид за реконструкција на предок

+ Броеви    Броеви    северни  јужни реконструкции кетски  јушки  котски  арински и пумпоколски ЈК  котски  асански  арински  пумпоколски  Старостин 1             2             3             4             5             6              7             10             20             100            

Во прилог основни зборови и нивна споредба со јазиците и обид за реконструкција на предок:

+ Зборови    зборови    северни  јужни Реконструкција кетски  јушки  котско-асански  аринско-пумпоколски ЈК  СК  ЦК  котски  асански  арински  пумпоколски  Вајда  Старостин  Вернер АРИШ   sɛˀs  sɛˀs  šɛˀš  sɛˀs  šet  čet  čit  tag  *čɛˀç  *seʔs  *sɛʔt / *tɛʔt РЕКА   sēˑs  sēˑs  šēˑš  sēs  šet  šet  sat  tat  *cēˑc  *ses  *set / *tet КАМЕН   tʌˀs  tʌˀs  tʌˀš  čʌˀs  šiš  šiš  kes  kit  *cʰɛˀs  *čɨʔs  *t'ɨʔs ПРСТ   tʌˀq  tʌˀq  tʌˀq  tʌˀχ  tʰoχ  ?   intoto   tok  *tʰɛˀq  *tǝʔq  *thǝʔq СМОЛА   dīˑk  dīˑk  dīˑk  dʲīk  čik  ?  ?  ?  *čīˑk  *ǯik (~-g, -ẋ)  *d'ik ВОЛК   qɯ̄ˑt   qɯ̄ˑti    qɯ̄ˑtə   χɯ̄ˑt  (boru ← Turkic)    qut  xotu  *qʷīˑtʰi  *qɨte (˜ẋ-)  *qʌthǝ ЗИМА   kɤ̄ˑt  kɤ̄ˑti  kɤ̄ˑte  kɤ̄ˑt  keːtʰi  ?  lot  lete  *kʷeˑtʰi  *gǝte  *kǝte СВЕТЛО    kʌˀn   kʌˀn  kʌˀn  kʌˀn  kin  ?  lum  ?  *kʷɛˀn  *gǝʔn-  ? ЛИЧНОСТ   kɛˀd  kɛˀd  kɛˀd  kɛˀtʲ  hit  het  kit  kit  *kɛˀt  *keʔt  ? ДВА   ɯ̄ˑn  ɯ̄ˑn  ɯ̄ˑn  ɯ̄n  in  in  kin  hin  *kʰīˑn  *xɨna  *(k)ɨn ВОДА   ūˑl  ūˑl  ūˑl  ūr  ul  ul  kul  ul  *kʰul  *qoʔl (~ẋ-, -r)    ? БРЕЗА   ùs  ùːse  ùːsə  ùːʰs  uča  uuča  kus  uta  *kʰuχʂa  *xūsa  *kuʔǝt'ǝ   САНКА    súùl  súùl  šúùl  sɔ́ùl   čogar   čɛgar  šal  tsɛl  *tsehʷəl         *soʔol  *sogǝl (~č/t'-ʎ) 

 Татковина 
Според истражувањето од 2016 година, Енисејците и нивните јазици потекнуваат од Алтајските Планини или во близина на Бајкалското Езеро. Според ова истражување, Енисејците се поврзуваат со Палеоескимците.

Сродност со останати јазични семејства
Сè до 2008, многу мал број јазичари ја прифатиле врската помеѓу енисејските јазици со останатите јазични семејства, но во тоа време имало почетни обиди за поврзување на овие јазици со ергативните јазици на Евроазија.

Дене-енисејски јазици

Во 2008 година, Едвард Вајда од Универзитетот на Западен Вашингтон претставил докази за генетска поврзаност помеѓу енисејските јазици од Сибир (Русија) и  на-денејските јазици од Северна Америка (САД и Канада).See Vajda 2010 Во времето на објавувањето на истражувањето (2010), предлозите на Вајда биле гледани со позитивна критика од страна на неколку специјалисти за на-денејските и енисејските јазициLanguage Log » The languages of the Caucasus

Наводи

Литература

 ANDERSON, G. (2003) 'Yeniseic languages in Siberian areal perspective', Sprachtypologie und Universalienforschung 56.1/2: 12–39. Berlin: Akademie Verlag.
 ANONYMOUS. (1925). The Similarity of Chinese and Indian Languages. Science Supplement 62 (1607): xii. [Usually incorrectly cited as "Sapir (1925)": see Kaye (1992), Bengtson (1994).]
 BENGTSON, John D. (1994). Edward Sapir and the 'Sino-Dené' Hypothesis. Anthropological Science 102.3: 207–230.
 BENGTSON, John D. (1998). Caucasian and Sino-Tibetan: A Hypothesis of S. A. Starostin. General Linguistics, Vol. 36, no. 1/2, 1998 (1996). Pegasus Press, University of North Carolina, Asheville, North Carolina.
 BENGTSON, John D. (1998). Some Yenisseian Isoglosses. Mother tongue IV, 1998.
 BENGTSON, J.D. (2008). Materials for a Comparative Grammar of the Dene–Caucasian (Sino-Caucasian) Languages. In Aspects of Comparative Linguistics, v. 3., pp. 45–118. Moscow: RSUH Publishers.
 BLAŽEK, Václav, and John D. BENGTSON. 1995. "Lexica Dene–Caucasica." Central Asiatic Journal 39.1: 11–50, 39.2: 161–164.
 BLEICHSTEINER, Robert. (1930). "Die werschikisch-burischkische Sprache im Pamirgebiet und ihre Stellung zu den Japhetitensprachen des Kaukasus [The Werchikwar-Burushaski language in the Pamir region and its position relative to the Japhetic languages of the Caucasus]." Wiener Beiträge zur Kunde des Morgenlandes 1: 289–331.
 BOUDA, Karl. (1936). Jenisseisch-tibetische Wortgleichungen [Yeniseian-Tibetan word equivalents]. Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft 90: 149–159.
 BOUDA, Karl. (1957). Die Sprache der Jenissejer. Genealogische und morphologische Untersuchungen [The language of the Yeniseians. Genealogical and morphological investigations]. Anthropos 52.1–2: 65–134.
 DONNER, Kai. (1930). Über die Jenissei-Ostiaken und ihre Sprache [About the Yenisei ostyaks and their language]. Journal de la Société Finno-ougrienne 44.
 VAN DRIEM, George. (2001). The Languages of the Himalayas. Leiden: Brill Publishers.
 (DULSON, A.P.) Дульзон, А.П. (1968). Кетский язык [The Ket language]. Томск: Издательство Томского Университета [Tomsk: Tomsk University Press].
 DYBO, Anna V., STAROSTIN G. S. (2008). In Defense of the Comparative Method, or the End of the Vovin Controversy. // Originally in: Aspects of Comparative Linguistics, v. 3. Moscow: RSUH Publishers, pp. 109–258.
 GEORG, Stefan. (2007).  A Descriptive Grammar of Ket (Yenisei-Ostyak), Volume I: Introduction, Phonology, Morphology, Folkestone/Kent: Global Oriental. 
 GREENBERG, J.H., and M. Ruhlen. (1992). Linguistic Origins of Native Americans. Scientific American 267.5 (November): 94–99.
 GREENBERG, J.H., and M. Ruhlen. (1997). L'origine linguistique des Amérindiens[The linguistic origin of the Amerindians]. Pour la Science (Dossier, October), 84–89.
 KAYE, A.S. (1992). Distant genetic relationship and Edward Sapir. Semiotica 91.3/4: 273–300.
 NIKOLA(Y)EV, Sergei L. (1991). Sino-Caucasian Languages in America. In Shevoroshkin (1991): 42–66.
 PULLEYBLANK, Edwin G. (2002). Central Asia and Non-Chinese Peoples of Ancient China (Collected Studies, 731).
 RESHETNIKOV, Kirill Yu.; STAROSTIN, George S. (1995). The Structure of the Ket Verbal Form. // Originally in: The Ket Volume (Studia Ketica), v. 4. Moscow: Languages of Russian Culture, pp. 7–121. 
 STAROSTIN, George S. (1995). Morphology of the Kott Verb and Reconstruction of the Proto-Yeniseian Verbal System. // Originally in: The Ket Volume (Studia Ketica), v. 4. Moscow: Languages of Russian Culture, pp. 122–175.
 RUHLEN, M. (1997). Une nouvelle famille de langues: le déné-caucasien [A new language family: Dene–Caucasian]. Pour la Science (Dossier, October) 68–73. 
 RUHLEN, Merritt. (1998a). Dene–Caucasian: A New Linguistic Family. In The Origins and Past of Modern Humans – Towards Reconciliation, ed. by Keiichi Omoto and Phillip V. Tobias, Singapore, World Scientific, 231–46.
 RUHLEN, Merritt. (1998b). The Origin of the Na-Dene. Proceedings of the National Academy of Sciences 95: 13994–96.
 RUBICZ, R., MELVIN, K.L., CRAWFORD, M.H. 2002. Genetic Evidence for the phylogenetic relationship between Na-Dene and Yeniseian speakers. Human Biology, Dec 1 2002 74 (6) 743–761
 SAPIR, Edward. (1920). Comparative Sino-Tibetan and Na-Dené Dictionary. Ms. Ledger. American Philosophical Society Na 20a.3. (Microfilm)
 SHAFER, Robert. (1952). Athapaskan and Sino-Tibetan. International Journal of American Linguistics 18: 12–19.
 SHAFER, Robert. (1957).  Note on Athapaskan and Sino-Tibetan. International Journal of American Linguistics 23: 116–117.
 STACHOWSKI, Marek (1996). Über einige altaische Lehnwörter in den Jenissej-Sprachen. In Studia Etymologica Cracoviensia 1: 91–115.
 STACHOWSKI, Marek (1997). Altaistische Anmerkungen zum “Vergleichenden Wörterbuch der Jenissej-Sprachen”. In Studia Etymologica Cracoviensia 2: 227–239.
 STACHOWSKI, Marek (2004). Anmerkungen zu einem neuen vergleichenden Wörterbuch der Jenissej-Sprachen. In Studia Etymologica Cracoviensia 9: 189–204.
 STACHOWSKI, Marek (2006a). Arabische Lehnwörter in den Jenissej-Sprachen des 18. Jahrhunderts und die Frage der Sprachbünde in Sibirien In Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis 123 (2006): 155–158.
 STACHOWSKI, Marek (2006b). Persian loan words in 18th century Yeniseic and the problem of linguistic areas in Siberia . In A. Krasnowolska / K. Maciuszak / B. Mękarska (ed.): In the Orient where the Gracious Light... [Festschrift for A. Pisowicz], Kraków: 179–184.
 (STAROSTIN, Sergei A.) Старостин, Сергей А. (1982). Праенисейская реконструкция и внешние связи енисейских языков [A Proto-Yeniseian reconstruction and the external relations of the Yeniseian languages]. In: Кетский сборник, ed. Е.А. Алексеенко (E.A. Alekseenko). Leningrad: Nauka, 44–237.
 (STAROSTIN, Sergei A.) Старостин, Сергей А. (1984). Гипотеза о генетических связях синотибетских языков с енисейскими и северокавказскими языками [A hypothesis on genetic relations of the Sino-Tibetan languages to the Yeniseian and the North Caucasian languages]. In: Лингвистическая реконструкция и древнейшая история Востока [Linguistic reconstruction and the prehistory of the East], 4: Древнейшая языковая ситуация в восточной Азии [The prehistoric language situation in eastern Asia], ed. И. Ф. Вардуль (I.F. Varduľ) et al. Москва: Институт востоковедения [Moscow: Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences], 19–38. [see Starostin 1991]
 STAROSTIN, Sergei A. (1991). On the Hypothesis of a Genetic Connection Between the Sino-Tibetan Languages and the Yeniseian and North Caucasian Languages. In Shevoroshkin (1991): 12–41. [Translation of Starostin 1984]
 STAROSTIN, Sergei A., and Merritt RUHLEN. (1994). Proto-Yeniseian Reconstructions, with Extra-Yeniseian Comparisons. In M. Ruhlen, On the Origin of Languages: Studies in Linguistic Taxonomy. Stanford: Stanford University Press. pp. 70–92. [Partial translation of Starostin 1982, with additional comparisons by Ruhlen.]
 TAILLEUR, O.G. (1994). Traits paléo-eurasiens de la morphologie iénisséienne. Études finno-ougriennes 26: 35–56.
 TAILLEUR, O.G. (1958). Un îlot basco-caucasien en Sibérie: les langues iénisséiennes [A little Basque-Caucasian island in Siberia: the Yeniseian languages]. Orbis 7.2: 415–427.
 TOPOROV, V.N. (1971). Burushaski and Yeniseian Languages: Some Parallels. Travaux linguistiques de Prague 4: 107–125.
 VAJDA, Edward J. (1998). The Kets and Their Language. Mother Tongue IV.
 VAJDA, Edward J. (2000). Ket Prosodic Phonology. Munich: Lincom Europa Languages of the World vol. 15.
 VAJDA, Edward J. (2002). The Origin of Phonemic Tone in Yeniseic. In CLS 37, 2002. (Parasession on Arctic languages: 305–320).
 VAJDA, Edward J. (2004). Ket. Lincom Europa, München.
 VAJDA, Edward J. (2004). Languages and Prehistory of Central Siberia. Current Issues in Linguistic Theory 262. John Benjamin Publishing Company. (Presentation of the Yeniseian family and its speakers, together with neighboring languages and their speakers, in linguistic, historical and archeological view)
 VAJDA, Edward J. (2007). Yeniseic substrates and typological accommodation in central Siberia.
 VAJDA, Edward J. (2008). "Yeniseic" a chapter in the book Language isolates and microfamilies of Asia, Routledge, to be co-authored with Bernard Comrie; 53 pages).
 VAJDA, Edward J. (2010). "Siberian Link with Na-Dene Languages." The Dene–Yeniseian Connection, ed. by J. Kari and B. Potter, 33–99. Anthropological Papers of the University of Alaska, new series, vol. 5. Fairbanks: University of Alaska Fairbanks, Department of Anthropology.
 VOVIN, Alexander. (2000). 'Did the Xiong-nu speak a Yeniseian language?' Central Asiatic Journal 44.1: 87–104.
 VOVIN, Alexander. (2002). 'Did the Xiongnu speak a Yeniseian language? Part 2: Vocabulary', in Altaica Budapestinensia MMII, Proceedings of the 45th Permanent International Altaistic Conference, Budapest, June 23–28, pp. 389–394.
 WERNER, Heinrich. (1998). Reconstructing Proto-Yenisseian. Mother Tongue IV.
 WERNER, Heinrich. (2004). Zur jenissejisch-indianischen Urverwandtschaft [On the Yeniseian-[American] Indian primordial relationship]. Wiesbaden: Harassowitz.

Надворешни врски
 Резултати од Дене-енисејскиот симпозиум во февруари 2008
 Сибирска врка со на-дене, Едвард Вајда
 Кетите , Едвард Вајда.
 Карта на енисејските јазици, Институт во Санта Фе.
 Споредба на енисејските со на-дене, Мерит Рухлен.
 Енисејскиа етимологија, С. А. Старостин.
 Синокавкаска [споредбен фонологија], С. А. Старостин.
 Синоквакаски [споредбен речник], С. А. Старостин.
 Енисејски јазици 
 Мујлтимедијална база на кетскиот јазик, Московски Државен Универзитет 
 Кетски зборовен фонд со позјамени зборови од „World Loanword Database“ 

*
Категорија:Јазици изумрени во 1 век п.н.е.