Јан Матејко

Јан Алојзи Матејко (, 24 јуни 1838  — 1 ноември 1893) — полски сликар, познат по сликите на значајни историски полски политички и воени настани. Неговите дела вклучуваат слики што се големо масло на платно како Рејтан (1866), Сојуз на Лублин (1869) или Битката за Грунвалд (1878), бројни портрети, галерија на полски кралеви и мурали во базиликата Св. Марија во Краков. Тој е познат како најпознат полски сликар или дури и "национален сликар" на Полска.

Животопис
Матејко го поминал поголемиот дел од својот живот во Краков. Неговите професори на Академијата за ликовни уметности во Краков ги вклучија Војцех Корнели Стетлер и Владислав Лужчиќевич. Подоцна, тој стана директор во оваа институција, кој на крајот беше преименуван во Академијата за ликовни уметности на Јан Матејко. Голем број негови ученици станале истакнати сликари, вклучувајќи ги и Маурици Готлиб, Јацек Малчевски, Јозеф Мехофер и Станислав Виспјански.

Матејко е роден на 24 јуни 1838 година во слободниот град Краков. Неговиот татко, Францишек Ксавери Матејко (роден во 1789 или на 13 јануари 1793 година, умрел на 26 октомври 1860 година) е Чех роден во селото Рудниче, дипломирал на училиштето Градец Кралове, кој подоцна станал учител и професор по музика. Прво работел за семејството Воџицки во Кошчилники, Полска, потоа се преселил во Краков, каде што се оженил со полу-Германка, полуполошка Јоана Каролина Росберг (Розберг). Јан бил деветто дете од единаесет деца. Тој израснал во зграда на улицата Флоријанска. По смртта на неговата мајка во 1845 година, за Јана и неговите браќа и сестри се грижела неговата тетка (од страна на мајка му) Ана Замојска.

 Уметничка кариера 
мини|Уметничко дело од страна на Јан Матејко во 1897, сликата прикажува четирите деца на Јан Матејко.
Во 1858 година, откако се здобил со признание како одличен студент, добил стипендија од австриското Министерство за верски прашања и образование за да студира во Минхен. Кон крајот на декември 1858 година се пријавил на Академијата за ликовни уметности во Минхен. Тука се сретнал со делата на извонредните антички и современи сликари. Посебно ја ценел работата на Пол Деларош и неговиот ученик Карл фон Пилоти, кој создавал историски дела. Матејко се уверил дека тоа е жанрот на кој сака да му се посвети и во 1853 година ја насликал својата прва историска слика, Царевите Шуи пред Сигизмунд III. Шемата на Деларош, заснована на избор на драмски момент од историјата и негово прикажување на театарски и емотивен начин, ја искористи младиот Матејко во Труењето на кралицата Бона (1859), насликана во Минхен и Краков, која веќе се сметаше за „композициски зрела“. во тоа време.

Во 1860 година, Матејко имал кратко патување во Виена, со цел да студира. Поради конфликт со виенскиот професор по уметност Кристијан Рубен, истата година се вратил во Краков. Тогаш го објавил Облеката во Полска - публикација која содржи гравури на фигури во историски носии, сведоштво за неговите подоцнежни историски интереси. Матејко подоцна основал сликарско студио, првично во семејниот дом. Во 1861 година, тој се преселил во „Куќата под коњот“ на семејството Фишер на 39 Рајнек Глоуни, каде што делел студио со Флоријан Цинек. Во истата 1861 година, се преселил на улицата Крупнича во студио претворено од фотографското студио на Валери Жевуски. Во тоа период, Матејко често бил депресивен, што било предизвикано од неговата невозвратена љубов кон Теодора Гибултовска. Една од анегдотите за нив се однесува на неуспешната свршувачка на Јан со Теодора во 1862 година. Шеснаесетгодишната девојка го фрлила прстенот што и го понудил сликарот. Сепак, веридбата се оджала во 1862 година.

Во 1862 година, меѓу другите, ја насликал Јан Кочановски ја оплакува својата ќерка Урсула, која ја продал во Варшава за околу 1.000 рубли Истата година ја довршил сликата Станчик. чиј херој е титуларниот кловн кој размислува за загубата на Смоленск. Делото Станчик било на некој начин израз на мислењето на Јан Матејко за историјата на Полска. Во следната слика, Беседа на Пјотр Скарга (1864), Матејко на главниот лик му дал свои карактеристики. Ова дело бил голем уметнички успех; на изложбата во Париз, сликарот освоил златен медал, а грофот Мориси Евстахи Потоцки од Затор му платил 10.000 гулдени за да ја купи. Финансискиот и уметничкиот успех му овозможил да основа семејство. Во тоа време, неговите двајца браќа, Едмунд и Казимиеж, учествувале во Јануарското востание. Јан не учествувал во борбите бидејќи не знаел да користи оружје и бил физички слаб. Но сепак, носел оружје и материјално им помагал на востаниците.

Како и во случајот со Беседа на Пјотр Скарга, во 1867 година Матејко повторно освоил златен медал за сликата Рејтан, а австроунгарскиот император Франц Јозеф I го купил делото за приближно 50.000 франци. Во 1870 година, по завршувањето на своето следно дело Унијата на Лублин (1867–1869), бил одликуван со Легијата на честа во Париз. Следната слика, Стефан Батори кај Псков, била завршена во 1871 година. Во 1872 година, пред да отпатува за Истанбул, Матејко започнал да работи на сликата Астроном Коперник или Разговор со Бога, која била завршена по враќањето во Краков. Делото било купено со јавни прилози од Јагелонскиот универзитет. Во ноември 1873 година, тој се вратил на улицата Флоријанска бр. 41 и откако ги исплатил своите браќа и сестри, станал единствен сопственик на имотот. Во мај 1873 година станал директор на Факултетот за ликовни уметности во Краков, на кој му се заканувало затворање, одбивајќи го преземањето на Академијата за ликовни уметности во Прага. Во 1876 година купил вила во Кжеславице, која станала летна резиденција на семејството. Во 1878 година, насликал уште една ценета слика, Битката кај Грунвалд. За која подоцна бил награден со почесен златен медал во Париз.

Артистот бил ценет од меѓународната заедница, тој станал почесен член на Академиите во Париз, Берлин, Прага и Виена, како и на Академијата Рафаел во Урбино. Тој, исто така, посветил време на Факултетот за ликовни уметности и се залагал за разубавување на Краков и зачувување на неговите споменици. До крајот на животот имал голема слава, како во Полска, така и во светот, што се должи на бројните награди (вклучително и на изложбите во Париз). Тој бил наречен „господар“, а со своето сликарство, придонесел за ширење на полската историја. Во 1883 година ја подарил својата слика Јан Собиески во близина на Виена на папата Лав XIII, кој од благодарност му врачил почесен Ломандантски Крст со ѕвезда од редот на Пиј IX.

 Конзерваторски и наставни активности 
Матејко се занимавал со конзерваторски активности. Тој влијаел на спасувањето на спомениците на Краков. Учествувал во работата на конзерваторските комисии за време на реновирањето на готскиот олтар на Вит Ствош во црквата Света Марија (1867–1869)[36], реставрацијата на Сукиеннице (1875–1879), замокот Вавел (1886) и црквата Света Марија (1889). Учествувал во научната и истражувачката работа и правел инвентарни цртежи за време на отворањето на гробовите на Казимир Велики (1869), кралицата Јадвига (1887) и кардиналот Олешницки (1887) во катедралата Вавел. Учествувал во работата на комисијата за создавање на актот за конзервација на спомениците. Според дизајнот на Матејко, направена е полихромната внатрешност на црквата Света Богородица во периодот 1889–1891 година.

Образувал многу сликари, а негови најпознати ученици биле Јозеф Мехофер, Станислав Виспиански, Јацек Малчевски и Леон Вичулковски, водечки претставници на полскиот модернизам.

 Негови дела 
НасловГодина на создавањеТехника и димензииИзложенаКонарски измачуван во затворска ќелија1850акварел на хартија
11,5 x 14 смДомот на Јан Матејко во КраковШуи царевите пред Зигизмунд III (прва слика)1853масло на платно
75,5 × 108 смНационалниот музеј во ВроцлавВладислав Јагело со Витолд се молат пред Битката кај Грунвалд1855масло на платно
79,5 x 62 смНационалниот музеј во ВаршаваСвета Јадвига помеѓу сиромашните1855акварел на хартија
15,3 x 22,8 смНационалниот музеј во КраковПортрет на мало момче1855масло на платно
39,5 x 31,5 смНационалниот музеј во КраковЕврејка1856акварел на хартија
16,5 x 12,5 смНационалниот музеј во КраковПортрет на Кажимјеж Станкиевич1857масло на платно
45 cm x 35,5 смНационалниот музеј во КраковПетар Амјенски - крстоносец1858акварел на хартија
21 x 14 смНационалниот музеј во КраковАна Јагелонска (на позадината на ренесансната надгробна плоча на Стефан Батори)1858акварел на хартија
32 × 23,4 смНационалниот музеј во КраковГлава на старец со сива брада1858масло на платно
62 x 44 смНационалниот музеј во КраковТруење на кралицата Бона1859масло на платно
77,5 x 62 смНационалниот музеј во КраковПортрет на Париз Маурицио1859масло на платно
77 x 61,3 смНационалниот музеј во КраковСамуел Зборовски воден на смртна казна1860акварел на хартија
31,7 × 23,6 смНационалниот музеј во КраковМиколај Волски1860акварел на хартија
17,2 × 12,3 смНационалниот музеј во КраковЈан Замојски му изрекува смртна казна на Зборовски1860акварел на хартија
32 × 23,5 смНационалниот музеј во КраковСтанчик за време на балот на кралицата Бона пред загубениот Смоленск1862масло на платно
120 × 88 смНационалниот музеј во ВаршаваЈан Кочановски ја оплакува својата ќерка Урсула1862дрворез
46 × 67,8 см (оригиналн во масло 98 × 122 см)дрворез во Националниот музеј во Краков (оригиналната слика во масло е изгубена)Свети Казимир - полски принц1863акварел 
25,5 × 21,2 смНационалниот музеј во КраковБеседа на Пјотр Скарга1864масло на платно
224 × 397 смНационалниот музеј во Варшава (депозит на Кралскиот замок во Варшава). Во 2021 година, Националниот музеј во Варшава го врати „Казание Скарга“ во Кралскиот замок во Варшава (долгорочен депозит).Зигмунт Август и Барбара Раѓивиловна1864масло на платно
122 × 100 смНационалниот музеј во КраковПолонија – 1863 година1864?
1879масло на платно
156 × 232 смМузејот на принцовите Чарториски во КраковЗигмунт Август во градината во Вилнус1865масло на платно
31 × 38 смНационалниот музеј во ВаршаваСлепиот Вит Ствош со својата внука1865масло на платно
155,5 x 140 смНационалниот музеј во ВаршаваРејтан - Падот на Полска1866масло на платно
282 × 487 смКралскиот замок во ВаршаваАлхемичарот Сенџивуј1867масло на дрво
72,5 × 131 смМузеј на уметности во ЛоѓЗигизмунд Август и Барбара во дворот Раѓивил во Вилнус1867масло на платно
127 x 107 смНационалниот музеј во ВаршаваВоскресението на Лазар1867масло на платноПарохија на Пресвета Богородица Богородица Успение во Нови ВишницКазнаат на Матејко1867масло на картон
56 x 45 смНационалниот музеј во ВаршаваСојузот на Лублин1869масло на платно
298 × 512 смНационалниот музеј во ЛублинПортрет на Леонард Серафињски1870масло на платно
110,5 × 88,5 смНационалниот музеј во КраковСтефан Батори кај Псков1872масло на платно
322 × 545 смКралскиот замок во ВаршаваАстрономот Коперник т.е. разговор со Бога1873масло на платно
225 × 315 смCollegium Novum на Јагелонскиот универзитетПортрет на Јозеф Чехонски1873масло на платно
174 × 126 смШлезиски музеј во КатовицеПортрет на Лукас Добрзањски1873масло на дрво
66 × 53 смНационалниот музеј во КраковПортрет на Пјотр Мозињски1874масло на платно
190 × 123 смНационалниот музеј во КраковПоставување на ѕвоното Зигмунд1874масло на дрво
94 × 189 смНационалниот музеј во ВаршаваОстафи Дашкевич1874масло на картон
72,5 × 57,5 смШлезиски музеј во КатовицеСмртта на Пшемислав во Рогожано1875масло на дрво
62 × 83 смМодерна галерија во ЗагребУспение на Пресвета Богородица1875масло на дрво
45,5 × 24 смНационалниот музеј во КраковИван Грозни1875масло на платно
121,5 ×88,5 смНационалниот музеј во КраковПортрет на Францишек Матејко, таткото на уметникот1877масло на дрво
57 × 42 смНационалниот музеј во КраковБитка кај Грунвалд1878масло на платно
426 × 987 смНационалниот музеј во ВаршаваПортрет на Алфред Потоцки1879масло на платно
128,5 × 85,6 смНационалниот музеј во КраковПруска почит1880–1882масло на платно
388 × 875 смНационалниот музеј во КраковЦарот пред саркофагот на кралот Јан III Собиески во криптата на св. Леонард во катедралата Вавел1881акварел на хартија
39 x 57 смНационалниот музеј во КраковРепублика Бабин1881масло на платно
96 x 200 смНационалниот музеј во ВаршаваКралицата Јадвига и Димитр од Горај1881масло на картон
46 x 38 смНационалниот музеј во ВаршаваЈан Собиески во близина на Виена1883масло на платно
458 × 894 смВатиканскиот МузејВернихора1883–84масло на платно
290 × 204 смНационалниот музеј во КраковВознесение1884масло на дрво
103 × 67 смНационалниот музеј во ВаршаваБолеслав Храбриот со Сватоплук кај златната капија во Киев1884масло на дрво
159 × 109 смНационалниот музеј во КраковБохдам Чмиелнички и Тугај-бег кај Лавов1885масло на дрво
130 × 79 смНационалниот музеј во ВаршаваВлегувањето на Јованка Орлеанка во Ремс1886масло на платно
484 × 973 смНационалниот музеј во ПознањОсновање на Академијата Лубрански во Познањ1886масло на платноНационалниот музеј во ПознањСмртта на Зигмунд II Август во Книшин во 1572 година1886масло на дрво
112 × 146 смНационалниот музеј во ВаршаваПортрет на Миколај Зибликиевич1887масло на платно
121,5 × 88,5 смНационалниот музеј во КраковЕпископот Иво Одровец го осветува камен-темелникот на црквата во Ивониц во 1226 година1887масло на платноИсториски музеј во Биелско-БјалаКошчиушко во близина на Рацлавице1888масло на платно
465 × 897 смНационалниот музеј во КраковСеријата „Историја на цивилизацијата во Полска“.1888-1889дванаесет скици со маслоКралскиот замок во ВаршаваВовед во христијанството1889масло на дрво
79 × 120 смНационалниот музеј во ВаршаваКрштевањето на Литванија1889масло на платно
60 × 115,5 смКралскиот замок во Варшавасерија Полски кралеви и принцови1890–1892четириесет и четири цртежиНационалниот музеј во ВроцлавСвадбата на Казимир Јагелонски и надвојвотката Елизабета1890масло на платно
250 x 173 смизгубена сликаУстав од 3 мај 1791 година1891масло на платно
247 × 446 смКралскиот замок во ВаршаваШуи царевите пред Зигмунд III (втора слика)1892масло на дрво
42 × 63 смДомот на Јан Матејко во КраковКралот Владислав IV во близина на Смоленск1892масло на платно
45 x 73 смизгубена сликаУбиството на Свети Станислав1892масло на дрво
84 x 123 смМузеј на Централна Померанија во СлупскАвтопортрет1892масло на дрво
160 × 110 смНационалниот музеј во ВаршаваЗаминувањето на студентите од Краков во 1549 г1892масло на платно
97 × 114 смНационалниот музеј во КраковЗаветите на Јан Казимир1893масло на платно
315 × 500 смНационалниот музеј во Вроцлав

 Крајот на животот 
Јан Матејко починал по компликации со пукнат чир на желудникот на 1 ноември 1893 година на 55-годишна возраст. За време на неговиот погреб, ѕвонела Камбаната на Зигмунт, а илјадници жители на Краков го придружувале на неговото последно патување. Неговото тело било погребано во семејната гробница на главната авенија на гробиштата Раковицки во Краков. Гробницата се наоѓа во главната уличка, : блок М. ред 43-45.

 Награди и ордени 

 Командантски крст од редот на Франц Џозеф (1867)
 Орден на Легијата на честа (1870)
 Командантски крст од Редот на железната круна
 Командантскиот крст со ѕвезда од редот на Пиј IX (1883)
 Златен медал на папата Лав XIII (1883)
 Значка на честа за уметнички дела и вештини (1887)
 Почесен член на Уметничкото друштво во Виена (1888)

 Наводи 

Категорија:Полски сликари
Категорија:Носители на Легијата на честа
Категорија:Членови на Академијата на убавите уметности
Категорија:Родени во 1838 година
Категорија:Починати во 1893 година
Категорија:Академизам