Pacta conventa (Хрватска)

Pacta conventa (лат. согласни договори), е наводен договор склучен помеѓу унгарскиот крал Коломан и хрватското благородништво во 1102, дефинирајќи го статусот на Хрватска во унија со Унгарија. Најраниот ракопис на документот е од XIV век. 

Документот со наслов Pacta conventa или Qualiter (првиот збор во документот) бил пронајден во библиотека во градот Трогир. До 19 век се сметало дека документот датира од 1102 година, но повеќето историчари денес сметаат дека тој не е автентичен документ од 1102 и дека, најверојатно, е фалсификат од 14 век. Сепак, содржината на Pacta conventa одговара на политичката ситуација во Хрватска во тоа време.  Документот се чува во Унгарскиот национален музеј во Будимпешта.

 Заднина 
Откако Петар Свачиќ, последниот хрватски крал од хрватско потекло, бил убиен во 1097 година на бојното поле, Хрватите одбиле да се предадат. За да се стави крај на војната, бил постигнат договор, најверојатно во 1102 година. Хрватските благородници, наводно, ја склучиле Pacta conventa со кралот Коломан пред неговото крунисување како хрватски крал во Биоград.

Унгарскиот крал понудил "договор што им е угоден" на дванаесетте благородни хрватски племиња од семејствата на Качиќ, Кукар, Шубиќ, Сначиќ, Полечиќ, Могоровиќ, Гушиќ, Чудомериќ, Карињанин и Лапчан, Лисничиќ, Јамометиќ и Тугомериќ.

 Услови 
Договорот утврдил дека хрватските благородници кои го потпишале документот со кралот Коломан ќе ги задржат своите имоти. Исто така ги ослободил наведените семејства од данок и разни други давачки. Секој од дванаесетте благородни хрватски племиња биле должни да одговорат на повикот на кралот доколу некој ги нападне неговите граници, и да испратат најмалку десет вооружени коњаници во војна до реката Драва (северната граница на Хрватска со Унгарија) на сопствен трошок. Секој трошок кој го надминувал овој, било договорено да го плаќа унгарскиот крал.

 Валидност на документот 
Валидноста на документот е дискутабилна. Додека некои тврдат дека најраниот текст во врска со наводниот договор датира од втората половина на 14 век, други го карактеризираат како доцно-средновековен фалсификат, а не изворен ракопис од 12 век. Додека разни ставки од текстот некои ги сметаат за анахрони, други историчари тврдат дека можеби станува збор за преработка на текст од вистински договор.

Од 19 век, голем број на историчари тврделе дека Pacta conventa не е вистински документ.

Во 1915 година, а потоа и во 1925 година, Милан Шуфлај го спомнал документот во некои од неговите дела, при што најпрво го прогласил за потполн фалсификат, а подоцна тврдел дека тој претставува додаток од 14 век во ракописот на Тома Архиѓакон. Унгарскиот историчар Јанош Карачоњи сметал дека документот е фалсификат од 14 век; словенечкиот историчар Људмил Хауптман сметал дека тој датира од 13 век; хрватските историчари Михо Барада и Марко Костенчиќ верувале дека е напишан во 1102 година, додека хрватскиот историчар Нада Клаиќ верувала дека е фалсификат од 14 век. Хрватскиот историчар Стјепан Антољак сметал дека Pacta conventa е нецелосен историски извор, но не и фалсификат. Нада Клаиќ го разјаснила нејзиниот став во врска со прашањето во една статија од 1959 година, во која го оспорува претходното дело на хрватскиот писател Олег Мандиќ за ова прашање.

Спорот и неизвесноста околу Pacta conventa се поклопува со севкупната несигурност за односот меѓу хрватското и унгарското кралство во 10 и  11 век, така што хрватскиот историчар Фердо Шишиќ и неговите следбеници, сметале дека хрватскиот крал Томислав владеел со најголем дел од областите населени со Хрвати, вклучувајќи ја и Славонија, додека унгарските историчари Ѓула Кристо, Балинт Хоман и Јанош Карачњони сметале дека областа меѓу Драва и Сава не припаѓала ниту на Хрватска ниту на Унгарија во тоа време, мислење кое Нада Клаиќ рекла дека нема да го исклучи, бидејќи генеричкото име "Славонија" (земја на Словени) можеби го подразбирало тоа.

Иако валидноста на документот е спорна, постоел барем непишан договор со кој се регулирале односите меѓу Унгарија и Хрватска на приближно ист начин, бидејќи од 1102 до 1918 година, унгарските кралеви биле, исто така, и кралеви на Хрватска, репрезентирани од гувернерот (бан), но Хрватска го задржала својот парламент (Сабор) и значителна автономија.

Изворот на инспирација за текстот на документот мора да бил политичкиот и општествениот развој кој се одвивал во тривековниот периодот по 1102 година, кога двете кралства биле обединети под унгарската круна, независно дали тоа било со доброволен избор на хрватското благородништво или по насилен пат. Хрватското благородништво ги задржало своите закони и привилегии, вклучувајќи го и ограничувањето на воениот рок кој му го должеле на кралот во границите на Хрватска.

 Толкување на договорот 
Според студија на Конгресната библиотека за поранешна Југославија, кралот Коломан ја уништил опозицијата по смртта на Ладислав Угарски и ја освоил далматинската и хрватската круна во 1102 година. Крунисувањето на Коломан создало врска помеѓу хрватската и унгарската круна која траела до крајот на Првата светска војна. Хрватите со векови тврделе дека Хрватска и понатаму останала суверена држава и покрај доброволното обединување на двете круни. Голем број на унгарски историчари, исто така, го прифаќаат ставот дека Хрватска и Унгарија влегле во лична заедница во 1102 година и дека, без оглед на автентичноста на Pacta conventa, нејзината содржина соодветствува со реалноста на власта во Хрватска. Сепак, некои унгарски и српски историчари тврдат дека Унгарија извршила потполна анексација на Хрватска во 1102 година. Според Фредерик Бернард Синглтон, Хрватите отсекогаш тврделе дека тие никогаш законски не биле дел од Унгарија. Според Хрватите, Хрватска отсекогаш била посебна држава која само споделувала заеднички владетел со Унгарците. Степенот на хрватската автономија бил варијабилен со текот на времето, како и нејзините граници. Според Даниел Пауер, Хрватска станала дел од Унгарија во доцниот 11-ти и почетокот на 12 век. Според студија на Конгресната библиотека за Унгарија, Хрватска никогаш не била асимилирана од страна на Унгарија; наместо тоа, таа станала здружено кралство со Унгарија, но управувано од страна на граѓански гувернер (бан). Во секој случај, унгарската култура извршила влијание на Хрватска, хрватско-унгарската граница често се менувала, а понекогаш Унгарија ја третирала Хрватска како вазална држава.

Во 1105 година, Коломан им дал привилегии на поморските градови во замена за нивната лојалност. Привилегиите вклучувале: право на избор на сопствени епископи, забрана на Унгарците да се населат во приморските градови, итн. Исто така, градовите биле ослободени од разни давачки, додека кралските агенти ја надгледувале наплатата на царинските давачки без да се мешаат во локалната политика.

Додека хрватскиот историчар Нада Клаиќ сметала дека во 1102 година се случило некаков вид на предавање на Хрватска кон Унгарија, словенечките историчари Матјаж Клеменчич и Митја Жагар сметаат дека Pacta conventa никогаш не постоела, но приказната за неа била важна за да се даде поддршка на хрватската позиција подоцна во Хабсбуршката империја за правата на Хрватите врз основа на тој договор. Клеменчич и Жагар сметаат дека иако Хрватска престанала да постои како независна држава, хрватското благородништво задржало релативно јаки овластувања. Клаиќ сметала дека ракописот од Трогир, најраниот текст на наводниот пакт, не е оригиналниот текст од тој настан, туку ги опишува односите меѓу кралот и благородништвото во времето кога текстот бил напишан, за кое таа тврди дека е 14 век.

 Подоцнежни наводи 
По смртта на унгарскиот крал Лајош II во Мохачката битка (1526 година), хрватскиот парламент се состанал во Цетинград и го избрале Фердинанд I од Австрија како нов хрватски крал. Според хрватското историско предание, хрватскиот парламент ја искористил можноста во 1526 година за да ја потврди својата автономија од Унгарија со изборот на Фердинанд, со зборовите: "... се приклучивме кон Светата круна на Унгарија по сопствена добра волја исто како што сега, на владеењето на Вашето височество." Хрватските историчари, исто така, тврдат дека стремежот за преминување кон Хабсбуршката круна во тој историски период е доказ за политичката автономија на Хрватска. Во хрватското правно толкување на личната заедница, Лајош II не оставил никакви наследници, а законскиот носител на сојузот (кралот) повеќе не постоел, па правото на избор за нов крал му припаѓало потполно на хрватското благородништво. За разлика од унгарските историчари, Австријците никогаш не тврделе дека ја освоиле Хрватска со сила, па затоа постојат малку причини за сомнеж во хрватските тврдења за настаните од 1526 година.

Воведот на Унгаро-хрватскиот компромис од 1868 година (Хрватско-унгарска нагодба) започнува со следното: "Бидејќи Хрватска и Славонија заедно де јуре и де факто припаѓале со векови на Круната на Свети Стефан..." Иако нагодбата обезбедила одредена политичката автономија на Хрватска и Славонија, таа била политички и економски подредена од Будимпешта.

 Наводи 

Категорија:1102
Категорија:Хрватска култура
Категорија:Повелби