Хелиј (митологија)

Хелиј (/ˈhiːlјас.ɒs/ на  Hēlios; латинизиран како Helius, на Хомеровиот грчки дијалект ) е персонификација на Сонцето во старогрчката митологија. Тој е син на титанот Хиперион и титанката Теја (според Хесиод), позната и како Еврифеса (во Хомеровата химна 31) и брат на божиците Селена (Месечина), и Еос (Зора).

Хелиј е опишан како убав титан крунисан со блескавиот ореол на Сонцето кој вози сончева кочија преку небото секој ден и се враќа од исток. Во Хомеровата химна за Хелиј, се вели дека тој се вози во златна кочија којашто ја влечат коњи (Хх 31.14–15) а Пиндар зборува на огнената кочија на Хелиј (Олимписка ода 7.71). Подоцна, на коњите им биле дадени имиња поврзани со огнот: Пирос, Еос, Етон и Флегон.

Како минувало времето, Хелиј бил повеќе идентификуван со богот на светлината, Аполон. Сепак и покрај нивниот синкретизам, тие честопати се гледани како двајца различни богови (Хелиј бил Титан, додека Аполон бил Олимписки бог). Еквивалент на Хелиј во римската митологија бил Сол.

 Имиња 
Грчкиот збор ἥλιος е наследениот збор за Сонце, од праиндоевропскиот збор *seh₂u-elR. S. P. Beekes, Etymological Dictionary of Greek, Brill, 2009, p. 516. од каде дошол латинскиот збор sol, на санскрит surya, староанглиски swegl, старонордиски sól, велшки haul, итн.helios. Online Etymology Dictionary.

Женските потомци на Хелиј биле наречени Хелијади. Грчкиот бог на сонцето имал различни епитети. Хелиј тесно се поврзувал и понекогаш намерно се идентификувал со Аполон.

Диодор Сицилиски рекол дека на Сицилија Крон (Сатурн) го викале Хелиј, или сонце, и објаснил дека ова било поради тоа што Сатурн бил највидлив од планетите.Noted in “epiphanestaton" — the most conspicuous (II. 30. 3-4). See also  Franz Boll – Kronos-Helios, Archiv für Religionswissenschaft XIX (1919), p. 344.

Меѓу другите називи за него се: Хиперион суперус ("висок"), Електор (неизвесна деривација, честопати преведен како "зрачен"; особено во комбинација Хиперион електор), Фетон "блескав", Хекатос (за Аполон, воедно и Хекатеболос "далечински стрелец", односно сончевите зраци се сметаат за стрели).

 Старогрчка митологија 
мини|Хелиј во својата кочија, почеток на 4 век п.н.е, Храм на Атена, Илијон
Најпозната приказна за Хелиј е дека на неговиот син Фетон, кој се обидел да ја вози кочијата на неговиот татко но ја загубил контролата и направил пожар на Земјата. Ако Зевс не се замешал со фрлање молња на Фетон, со којашто го убил, сите смртници ќе умреле.

Хелиј понекогаш се одликувал со епитетот Паноптес ("гледа се"). Во приказната во Одисеја (viii.300ff.), Афродита, жената на Хефест, тајно спиела со Арес, но Хелиј ги видел и му кажал на Хефест, којшто ги заробил двајцата љубовници во невидливи мрежи за да ги казни.

Во Одисеја, Одисеј и преживеаните членови на неговиот екипаж стигнале до Тринакија, светиот остров на сончевиот бог, кого Кирка го нарекува Хиперион а не Хелиј. Тука се чувале светите говеда на Сонцето. Иако Одисеј ги предупредил луѓето, кога снемале храна тие ги убиле и ги изеле говедата. Ќерките на Хелиј, кои го чувале островот, му кажале на нивниот татко за ова. Хелиј побарал од Зевс да се ослободи од луѓето на Одисеј а тој го уништил бродот со гром, при што загинале сите освен Одисеј.мини|250x250пкс|Сончевиот Аполон со светлосниот ореол на Хелиј (римски поден мозаик, ел-Џем, Тунис, кон крајот на 2 век
Атенеј во Гозбата на софистите (Deipnosophistae) вели дека, на зајдисонце, Хелиј се качува во голем златен пехар и оди од Хесперидите на најдалечниот запад до земјата на Етиопите, со кои ги поминува темните часови. Кога Херакле патувал за Еритреја да го скроти добитокот на Герион, ја минувал на либиската пустина и толку му пречела топлината што исфрлил стрела кон Хелиј, Сонцето. Речиси веднаш ја сфатил грешката и длабоко му се извинил Хелиј кој му ја дал на Херакле златната чаша што ја користел за да плови по морето секоја вечер, од запад кон исток. Херакле ја искористил оваа златна чаша за да стигне до Еритреја.Noted in Kerenyi 1951:191, note 595.

Со ќерката на морето Персеида, Хелиј станал татко на Ает, на Кирка, Перс (брат на Ает) и Пасифаја. Другите негови деца се Фетуса ("сончева") и Лампетија ("сјајна").Theoi Project: Lampetia and Phaethusa

 Хелиј и Аполон 
мини|Хелиј како персонификација на пладнето од Антон Рафаел Менгс.
Хелиј понекогаш се поистоветува со Аполон: "Различните имиња може да се однесуваат на истото битие",  забележува Валтер Баркерт, "или пак свесно биле изедначувани, како во случајот на Аполон и Хелиј."Walter Burkert, Greek Religion, p. 120.

Во Хомеровата литература, Аполон јасно се идентификува како различен бог, со сребрен (а не златен) лак и без сончевите одлики.

Најстарите извори каде Аполон се идентификува со Хелиј се во преживеаните фрагменти на драмата Фетон на Еврипид во говорот на крајот (fr 781 N2), Климена, мајката на Фетон, тажи дека Хелиј ѝ го уништил детето, истиот оној Хелиј кого луѓето со право го викале Аполон (името Аполон тука го сугерира значењето "уништувач").

Во хеленистичкиот период Аполон во култот станал тесно поврзан со Сонцето. Неговиот епитет Фебус, "сјаен", латинските поети подоцна го применувале за богот на сонцето, Сол.
мини|300x300пкс|Монета на Римскиот цар Константин I со слика на Сол Инвиктус /Аполон со легендата SOLI INVICTO COMITI, околу 315 година .
Идентификацијата станала вообичаена во филозофските текстови и се појавува во пишувањето на Парменид, Емпедокле, Плутарх и Крат од Теба, а се појавува и во некои орфички текстови. Псевдоерастотен пишувал за Орфеј во Катастеризми, дел 24:

Дионис и Асклепиј  понекогаш, исто така се идентификувани со овој Аполон Хелиј.G. Lancellotti, Attis, Between Myth and History: King, Priest, and God, BRILL, 2002

Класичните латински поети името Фебус го користеле за богот на сонцето, од каде доаѓаат подоцнежните наводи во европската поезија за Фебус и неговото возило („кочија") како метафора за сонце. Но во некои митови, Аполон и Хелиј се различни. Богот сонце, синот на Хиперион, со својата сончева кочија, иако честопати нарекуван Фебус ("блескав") не бил нарекуван Аполон освен во некоја намерна нетрадиционална идентификација.

Наспроти овие идентификации, Аполон впрочем никогаш не бил опишан од страна на грчките поети дека вози сончева кочија, иако тоа било вообичаена практика кај латинските поети. Оттука, Хелиј сè уште е познат како "богот-сонце" – оној кој ја вози кочијата на сонцето низ небото секој ден.
лево|мини|Биста на Александар Велики прикажан како Хелиј (Капитолски музеи).

 Хелиј и Зевс 
Хелиј понекогаш во класичната книжевност се споменува заедно со Зевс. Хелиј се наведува директно како Зевсовото око,Sick, David H. (2004), "Mit(h)ra(s) and the Myths of the Sun", Numen, 51 (4): 432–467,  или јасно се имплицира дека е тоа. На пример, Хесиод окото на Зевс го опишува како сонце.Ljuba Merlina Bortolani, Magical Hymns from Roman Egypt: A Study of Greek and Egyptian Traditions of Divinity, Cambridge University Press, 13/10/2016 Оваа перцепција веројатно произлегува од поранешната праиндоевропска религија, каде сонцето се смета дека е окото на врховниот бог (*Dyḗus Pḥнаtḗr )

 Култот на Хелиј 
Л.Р Фарнел вели "дека обожавањето на сонцето било силно присутно помеѓу луѓето на предгрчката култура, но дека многу мал број на заедници во подоцнежните историски периоди го задржале како некаков моќен фактор на државна религија."Farnell, The Cults of the Greek States (New York/London: Oxford University Press) 1909, vol. v, p 419f. Атичките литературни извори имаат тенденција да направат со атинска пристрасност да се гледа на старогрчката религија, а сепак од "Атинјаните не можело да се очекува да се поклонуваат на Хелиј или на Селена," Џ.Барнет забележува дека, "Хелиј бил голем бог на Родос а Селена била обожувана на Елис и на друго место."J. Burnet, Plato: Euthyphro, Apology of Socrates, and Crito (New York/London: Oxford University Press) 1924, p. 111. Во Мир (406-413) на Аристофан се спротивставува обожувањето на Хелиј и Селена како богови претставници на Ахеменидските Персијанци со тоа на посуштинските грчки Олимписки богови; сите докази покажуваат дека Хелиј и Селена биле мали богови за Грците.Notopoulos 1942:265.
мини|263x263px|Колос од Родос
"Островот Родос е речиси единственото место каде што Хелиј уживал значаен култ", Баркет тврди (стр 174), дека постоел спектакуларен ритуал во кој квадригата, кочија составена од четири коњи, се управувала преку провалии во морето, за да се одбележат маките на Фетон. Нивниот годишен гимнастички турнир се одржувал во негова чест. Колосот од Родос бил посветен на Хелиј кој исто така, имал значаен култ и на акрополот на Коринт.Pausanias. Description of Greece, 2.1.6.

Доријанците се чини дека го почитувале Хелиј преку култ. Култови на богот-сонце имало во Сикион, Аргос, Ермиони, Епидаур и Лаконија, и како бог се чини дека бил важен во доријанската религија, во споредба со другите делови на Стара Грција.Larson, Jennifer. A Land Full of Gods: Nature Deities in Greek Religion. In Ogden, Daniel. A Companion to Greek Religion. Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010, 56–70.

Во Држава на Платон (516 Б), Хелиј, Сонцето, е симболичен потомок на идејата на Доброто.

 Усил 
Етрурскиот бог на Сонцето, еквивалент на Хелиј, бил Усил. Неговото име се појавува на бронзениот Дроб на Пјаченца, веднаш до Тиур, месечината.Larissa Bonfante and Judith Swaddling, Etruscan Myths (Series The Legendary Past, British Museum/University of Texas) 2006:77. Тој се појавува, воздигнувајќи се од морето, со огнена топка во подадената рака, изгравиран во бронзено огледало во доцен архаичен стил.Noted by J. D. Beazley, "The World of the Etruscan Mirror" The Journal of Hellenic Studies 69 (1949:1–17) p. 3, fig. 1. На етрурските огледала во класичен стил, се појавува со ореол.

 Хелиос Мегистос 
Во култот од доцната антиката  за Хелиос Мегистос ("Големиот Хелиј") (Сол Инвиктус) до сликата на Хелиј нацртани се голем број синкретички елементи, кои се анализирани во детали од страна на Вилхелм Фот Wilhelm Fauth, Helios Megistos: zur synkretistischen Theologie der Spätantike (Leiden:Brill) 1995.

 Сопруги и деца 

 Од Егла припадничка на НајадитеPausanias, Description of Greece, 9.35.5 with a reference to AntimachusHesychius of Alexandria s. v. Aiglēs Kharites
 Харити (кои се нарекуваат и ќерки на Евринома со ЗевсHesiod Theogony 907 или на Афродита со ДионисAnacreontea Fragment 38):
 Аглеја "сјај"
 Евфросина "мирта"
 Талија "цутење"
 Од Климена, Океанида, ќерка на Океан и Тетија
 Хелијади, прикажани како жалат за смртта на нивниот брат Фетон Еридани, солзи од килибар:Ovid Metamorphoses 2.340; Hyginus Fabulae 154
 Етерија
 Хелија
 Мегопа
 Феба
 Диоксипа
 Фетон, синот кој ја позајмил сончевата кочија и ја изгубил контролата и пропаднал во реката Ериданос
 Астрис, жена на речниот бог Хидасп во Индија, мајка на ДеријадитеNonnus Dionysiaca 17.269
 Од нимфата Ниера две ќерки – чуварки на стадото на Тринакија:Homer Odyssey 12.128
 Фетуса
 Лампетија
(other sourcesOvid Metamorphoses 2.340 list these two among the children of Clymene)
 Од нимфата  Рода, ќерка на  Посејдон и Амфитрита
 Хелиди:Diodorus Siculus, Library of History 5.56.3Nonnus, Dionysiaca, 14.44
 Тенаг
 Макареј
 Актис
 Триопас
 кандал
 Охим
 Керкаф
 Аугес
 Тринакс
 Електриона

 Од Персеида или Перса, Океанида ќерка на Океан и Тетија:Hesiod, Theogony 956Pseudo-Apollodorus, Bibliotheca 1.80Diodorus Siculus, Library of History 4.45.1Hyginus, Fabulae 27
 Аег
 Ает, таткото на  Медеја
 Перс
 Кирка, магична божица
 Пасифаја, жената на кралот Минос од Крит и мајката на Аријадна, Федра и на Минотаур
 Од Окирхоја Океанида:Pseudo-Plutarch, On Rivers, 5.1
 Фас, речен бог Колх
 Од Леукотоја, ќерка на  Евринома и Орхамиј:Ovid, Metamorphoses 4.169 ffHyginus, Fabulae 14
 Терсанон
 Од Навсидама, ќерка на Амфидам од Елис:Apollonius Rhodius, Argonautica 1.172
 Авгас, еден од Аргонаутите
 Од Геја
 БизалтиStephanus of Byzantium s. v. Bisaltia
 Од Селена
 ХориQuintus Smyrnaeus, Fall of Troy, 10.337 (можно; поопшто познати како ќерки на Зевс)
 Од непознати мајки:
 Егијала, можна мајка на Алкиона
 АјтонSuidas "Aithon"
 Екс, нимфа со убаво тело и ужасно лицеHyginus Astronomica 2.13
 Алоеј, владетел на АзопијаPausanias, Guide to Greece 2.1.1
 Камир, основачот на Камира, град на РодосHyginus, Fabulae 275
 МавзолPseudo-Plutarch, On Rivers, 25
 Форбас, татко на АмбракијаStephanus of Byzantium s. v. Ambrakia

 Коњите на Хелиј 
• Според Хомер: 8-7 век п.н.е.: Абраксас, *Тербео.

• Според Овидиј: 1 век п.н.е Фетон ги возел: Пироис ("огнен"), Еоус ("оној што се врти на небото"), Етон ("вжештен"), и Флегон ("гори").Hyginus Fabulae 183

 Поврзано 
 Црно Сонце (митологија)
 Пет Сонца (митологија)
 Хелиополис, особено
 Хелиополис во Египет
 Хелиополис во Либан
 Сол (митологија)
 Хелиум, хемиски елемент именуван по титанскиот бог Хелиј

 Наводи 

Категорија:Титани
Категорија:Старогрчка митологија
Категорија:Сончеви богови