Горна Река

Горна Река () — географска и етнографска област која го зафаќа северниот дел од Реканскиот Регион, односно горното течение на реката Радика, во Западна Македонија. Нејзината територија административно им припаѓа на општините Маврово и Ростуше и Гостивар. Подрачјето е населено со муслиманско и православно христијанско население со албански како мајчин јазик, познато под името Шкрети, главно со македонско и во помал дел со албанско самосознание.

Горна Река е изразит планински предел ограничен од планините Кораб на запад, најјужната огранка на масивот на Шар Планина — Ничпурска Планина на север и Бистра на исток, додека на југ е отворена кон долината на Радика, но како пределна граница со Долна Река ја има клисурата Барич. Пределот е изразито алпски и суров со пасишта и говеда. Во поново време, најголемо населено место е селото Врбјани. Областа претставува изолирано и неразвиено подрачје со ограничени комуникациски врски, така што пристапот до него е отежнат во снежни услови за време на зимските месеци.

Населението на областа низ историјата главно се занимавало со земјоделство, а дел од него и денес се занимава со оваа стопанска дејност. Во минатото, областа била склона на иселување поради сезонските или постојаните преселби кон околните области, но и во странство во потрага по повисок животен стандард. Во текот на XIV век, Горна Река била дел од Српското Царство, а по неговиот распад во 1371 година станало дел од Прилепското Кралство со кое владеела династијата Мрњавчевиќ до 1395 година, кога територијата ја освоил отоманскиот султан Бајазит I и истата била дел од Отоманското Царство до Балканските војни во 1912-13 година. Во текот на XX век, таа најпрвин била дел од Кралството Србија, па од Кралството Југославија, Социјалистичка Федеративна Република Југославија и денес од Македонија.

 Географија 
 Местоположба и пространство 
мини|десно|300п|Патот кон с. Беличица
Реканскиот Регион е поделен на три дела, и тоа: Мала, Долна и Горна Река. Освен како дел од Реканскиот Регион, Горна Река се сметала и од албанска гледна точка и натаму се смета за дал од поголемата област Дебар, кој опфаќа повеќе области во околината на градот Дебар, сместени на обете страни од македонско-албанската граница.Osmani. Veshja autoktone. (2012). стр јулиOsmani. Veshja autoktone. (2012). стр август

Горна Река се граничи со Косово на север и Албанија на запад. Областа претставува планинско подрачје со алпски пасишта кои се сместени во горниот тек на реката Радика, а потоа продолжува како Долна Река сè до месноста Бошков Мост, блиску до вливот на Мала Река. Северна и североисточна граница на Горна Река е планината Враца во склоп на Шар Планина, која се протега во близина на Ничпурската Планина со највисок врв Лера (2.194 м). Северозападната и западната граница на областа се движи долж планината Кораб со највисок врв Голем Кораб (2.753 м). Тесниот превој меѓу планините Кораб и Шара на надморска височина од 1.920 м овозможува комуникација и заемодејствие со етногеографската област Гора. Низ овој превој, кој ги поврзува тромеѓниот врв Шерупа (2.092 м) и планината Враца поминува најпогодната комуникациска врска (автомобилски пат, пешачки и козји патеки) меѓу историското село Штировица во најсеверниот дел на Горна Река и селото Рестелица на јужниот раб на областа Гора во Косово.

Јужната граница на областа е десниот брег на Радика меѓу селата Врбјани во Горна и Жировница во Долна Река, која ги отсликува комуникациските и географски ограничувања меѓу двете области поради планината Кораб. Патот кој ги поврзува овие две села претставува главен вид на комуникација меѓу двете области во подрачјето кое се простира сè до Дебар. Источниот дел од јужната граница се простира лево од долината на Радика и во тој дел е сместена планината Бистра со највисок врв Меденица (2.163 м). Источниот пат кој се вкрстува со останатите патишта кај селото Волковија започнува од селото Врбен на источната граница на Горна Река. Патот понатаму продолжува до селото Маврови Анови и Мавровското Езеро, а понатаму продолжува кон градот Гостивар. Освен главното течение на Радика, низ Горна Река течат нејзините притоки Длабока, Бродечка и Рибничка Река.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 15-21. Планинските пасишта кои месното население ги користи за пасење на стоката главно се сместени во планинските предели Речка Планина, Нистровски Кораб и Ќафа Кадис. Вкупната површина која отпаѓа на пасиштата во оваа област изнесува 358,8 км2.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 25; 22-26.

 Клима 
мини|десно|170п|Рисот е подвид кој се среќава во областа
Горна Река е единствената област во Македонија која се одликува со студена алпска клима. Поради големата надморска височина, оваа област е изложена на ветрови кои дуваат од различни правци. Од исток дува т.н. „бел ветар“ кој има силно влијание, а од југоисток и југозапад топлите воздушни маси носат врнежи од дожд.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 21. Областа е изложена на невремиња, главно во текот на летото, додека врнежите од дожд, мразот и појавата на град се јавуваат во склад со сезонските временски услови. Зимите се долги со големи количества на снег, додека останатите годишни времиња се кратки. Снежните врнежи започнуваат кон средината на есента, а се задржуваат сè до средината на пролетта. Често се случува врнежи од снег да бидат забележани до крајот на пролетта, а понекогаш и на почетокот од летото. Поради снежните врнежи, Горна Река често е комуникациски изолирана област за време на поголем дел од годината, така што односите со соседните подрачја се значително ограничени, а понекогаш дури е невозможно да се пристапи до него. Во минатото, населението било принудено за време на краткото лето да обезбеио доволно залихи на житарици, зеленчук и други намирници, имајќи предвид дека комуникацијата за време на зимата би била оневозможена.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 24.

 Жив свет 
Поголемиот дел од Горна Река, заедно со Долна Река, е дел од националниот парк Маврово."Tourist map of the National Park "Mavrovo"". National Park Mavrovo. Одделни делови на областа сè уште содржат шуми со стари и домородни видови на бука, особено во долината на Длабока Река и северниот дел од долината на Радика. Некои делови од шумата биле исечени во текот на 1950-тите за да може да се отвори пат за изнесување на стоката на пасиштата. Горна Река, исто така, е дом на критично загрозениот балкански рис.Knapp, H. D.; Schroeder, C. & Schwaderer, G. (2013). Report of the Excursion to Ancient Beech Forests in Albania and Macedonia July 14-19, 2013  (Report). Euronatur. стр. 11-12.Melovski, L., et al (2013). "Regional division of the Republic of Macedonia for the needs of biological databases. " Macedonian Journal of Ecology and Environment. 15. (2): 88. Се смета дека во овој регион се наоѓаат помалку од 100 единки.В., Л. и Ч., М.. „Промоција на балканскиот рис“. МИА. 12 јули 2014.

 Историја 
 Потекло 

Постојат разни теории за потеклото на населението на Горна Река и неговата поврзаност со балканското население. Еден од првите автори кој пишувал на таа тема бил српскиот новинар Спиридон Гопчевиќ. Во неговиот труд за Балканот, кој денес не ужива доверба,Promitzer, C. (2015). "Austria and the Balkans: Exploring the role of travelogues in the construction of an area." In Kaser, Karl (ed). Southeast European Studies in a Globalizing World. Lit Verlag. стр. 204-205. тој наведува дека населението на оваа област се „албанизирани Словени“. На крајот од 1890-тите, Штилијан Чапароски и фолклористот Панајот Гиноски, обајцата од Галичник, тврделе дека горнореканските говори претставуваат „искривен“ албански кого го разбира само месното население, а содржи мешавина на словенски и албански зборови.Anastasovski, N. (2008). The Contest for Macedonian Identity 1870-1912 . Pollitecon Publications. стр. 86.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 91. Рускиот јазичар Афанасиј Селишчев во 1930-тите години напишал дека жителите на Горна Река биле Словени потчинети на албанизација, делумно поради некои топоними кои претставуваат албански превод на словенски облици.Selishchev, A. M. (1931). Slavjanskoe naselenie v Albanii. Sofija. стр. 15. Македонскиот и српски етнограф Томо Смилјаниќ од Тресонче изјавил дека Горна Река во пресрет на Првата светска војна имала 274 автохтони домаќинства, а од нив 109 домаќинства имале потекло од области кои станале дел од Албанија во некој миг, а 9 домаќинства од други области. Смилјаниќ потврдил дека населението на Горна Река води потекло од словенските Мијаци, кои тој ги сметал за Срби кои го прифатиле албанскиот јазик помешан со словенски зборови.Smiljanić, T. (1937). Debarski Poljani I Rekanci. Narodna Starina. стр. 72-73-74; 76 Поради некои патронимни имиња на семејствата, српскиот филолог Душан Неделковиќ тврдел дека некои семејства од Горна Река имаат влашко потекло заедно со словенските корени кои се албанизирани. Историчарот Ник Атанасовски, кој работел во Долна Река, тврдел дека подрегионите Мала, Долна и Горна Река биле потчинети на исламизација, но не и колонизација.Anastasovski. Macedonian Identity. 2008. стр. 86. За разлика од него, македонскиот антрополог Мирјана Мирчевска, која работела во Горна Река во текот на 2000-тите, тврди дека и муслиманите и христијаните од овој регион водат потекло од македонските Словени со можни албански елементи во нивната етногенеза. Населението во XVIII век било исламизирано и албанизирано со доаѓањето на католичките и муслимански Албанци од областа која е денес Албанија. Мирчевска исто така наведува дека несловенскиот карактер и потекло на поединци од Горна Река, забележан во отоманскиот катастар и воочен кај современите семејства, всушност има влашко потекло. Овие тврдења се темелат на имиња од минатото, но и изразите од современиот јазик кои може да се поврзат со влашкиот, но не и со албанскиот јазик.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 48-53; 156; 232; 233.
Бугарскиот етнограф Васил К‘нчов, кој составил детални етнолингвистички податоци за тогашното население на Македонија, во 1900 година запишал дека областа Горна Река била населена со муслимански и христијански Албанци. Тој исто така забележал дека нивното присуство е старо и можеби содржи и албанизирано словенско население. Галаба Паликрушева, изучувајќи ги средновековните отомански даночни и катастарски евиденции од 1970-тите, во поглед на личните имиња заклучила дека во Горна Река бил истакнат елементот на несловенско албанско или влашко потекло. Врз основа на тоа, таа тврди дека теориите според кои словенското население на Горна Река го прифатило албанскиот јазик за да ја сочуваат христијанската вера се невистинити и неодржливи. Историчарот Димитар Бечев тврди дека христијанските жители на Горна Река се всушност православни верници чиј мајчин јазик е албанскиот, додека историчарот Ноел Малком нив ги смета за православни Албанци.Malcolm, Noel (1998). Kosovo: A short history. New York University Press. стр. 198. Албанскиот филолог Едибе Селими-Османи, кој работел во Горна Река во текот на 1990-тите и 2000-тите, тврди дека населението на овој регион има албанско потекло. Јазичарот Ќемал Мурати, сметајќи го и муслиманското и христијанското население за Албанци, смета дека научниците кои тврдат дека населението на Горна Река претставуваат албанизирани Словени тоа го направиле од националистички причини, со што би го порекнале историскиот албански елемент во овој регион. Тоа е поради тоа што албанските зборови, како директни позајмици од латинскиот, не ја поминале фазата на влашкиот пред воведувањето во албанскиот јазик.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 94 Во раните 2010-ти, научникот Андреа Пјерони и тим од истражувачи со различна национална припадност извршеле теренски истражувања и споредбена студија на горнореканската ботаничка терминологија во минатото и денес. Во своите наоди, тие заклучиле дека населението на Горна Река е она кое било под силно влијание на словенската култура, а не обратно како што тврдел Спиридон Гопчевиќ. Истражувачкиот тим овој процес на акултурација го припишува на влијанието на одредената граница од 1912 година, којашто го ограничила контактот на оваа област со Албанија и заемодејствијата со околните повеќеетнички области со кои се вршела трговска размена.Pieroni. Folk botanical knowledge. 2013. стр. 16.

 Средновековен отомански период 
Во текот на XIV век, Горна Река била област во склоп на Српското Царство, а со неговиот распад во 1371 година припаднала на Прилепското Кралство, во чиј состав останала сè до 1395 година, кога оваа територија ја освоил отоманскиот султан Бајазит I. Во 1467 година, отоманскиот катастарски дефтер ја споменува областа Река како вилает и наведува дека во Горна Река имало 15 населени и 3 ненаселени села.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 118. Села кои за првпат биле забележани се: Штировица, Рибница, Врбен, Ничпур, Нистрово, Волковија, Жужње, Бродец, Кракорница, Стрезимир и Рибничица (поранешно село), а најнаселено било селото Врбјани. Беличица, Кичиница и Лесково биле наведени како ненаселени села. Денешните села Нивиште, Бибање, Грекање, Реч и Тануше тогаш не биле наведени како постоечки. Имињата на овие села покажуваат словенски и влашки и/или албански карактер.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 104-105.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 148-149-150. Во 1519 година, во селата Врбјани, Сенце, Рибничица и Кучук се избројани неколку муслимански домаќинства.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 119. Некои имиња од албанско или влашко потекло кои биле забележани во овој период се: Влаше Тануш, Гон Влаш, Дука или Дока Михаил, Михо Шалис, Гин Шерк, Гего Шерк и други. До 1853 година, бројот на муслимански домаќинства пораснал, сочинувајќи значаен дел од населението во селата Врбјани, Сенце и Врбен, додека муслимански домаќинства започнале да се појавуваат и во селата Кракорница, Стрезимир, Штировица и Жужње.

 Среден и доцен отомански период 
мини|десно|250п|Селото Бродец околу 1907 година
Интензивно преобраќање во ислам во Горна Река е забележано на крајот од XVIII век, а продолжило сè до средината на XIX век. Селото Штировица било последно во кое останале 30 христијански семејства кои биле преобратени во ислам во 1855 година.Kanchov, V. (1900). Macedonia: Ethnography and Statistics. Sofia. стр. 91. Бројни муслимански и христијански жители на Горна Река и натаму се сеќаваат на семејните врски и далечните заеднички предци. Малубројно католичко население исто така постоело, кое потекнувало од католички Албанци кои се доселиле во Горна Река од околните области кои денес се наоѓаат во Албанија, но подоцна било асимилирано.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 91; 154.

Поради изолираноста и тешките животни услови во Горна Река, некои жители се оддале во текот на XVIII и XIX век, додека други се преселиле во други градови и области за да работат. Во доцниот отомански период, поширокиот регион Река формирал нахија, односно регион со свој центар во селото Жировница, а нахијата имала административни функционери и мал воен гарнизон.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 18. Во овој период, православните христијански села добиле српски или бугарски селски свештеник. Како последица на борбата за Македонија, овие свештеници често се менувале во зависност од верноста на православните жители кон црквата.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 16. Некои православни верници, како Јосиф Багери, дале значаен придонес за албанското национално будење.Clayer, Nathalie (2007). Aux origines du nationalisme albanais: La naissance d’une nation majoritairement musulmane en Europe. Karthala. ISBN 978-2-84586-816-8. стр. 436.

 Југословенски период 
Отоманското владеење траело сè до Првата балканска војна (1912-13), кога со доаѓањето на српската војска оваа област ѝ припаднала на Србија. Во 1913 година, муслиманските Албанци од Горна Река, предводени од имамот Малик Мема, се кренале против српските сили и успеале да ја ослободат областа и некои села од Општина Гостивар.Kaso. Muslim population in Macedonia. 2005. стр. 328. За време на Првата светска војна, отпорот на месното население продолжил со оглед на тоа дека тогаш областа паднала под бугарска власт. Поради сето тоа, српските и бугарските сили во периодот 1912-1916 ги запалиле селата Трница, Реч, Дубово, Штировица и Стрезимир. Областа подоцна станала дел од Кралството Југославија, а во 1941 година, по окупацијата на Југославија од страна на Силите на Оската, била припоена со Албанија благодарение на фашистичка Италија. Комунистичкиот партизански отпор кој настанал во села, како Беличица, се борел против албанските фашисти предводени од Бали комбетар, кој го поддржувал приклучувањето на Горна Река кон Албанија. На 19 септември 1944 година, по заробувањето на 19 партизани, тие биле погубени од страна на силите на Аќиф Речани заедно со уште 17 мештани на селото Беличица во близина на селото Трница.Markovski, N. (1975). Belčicia na plamen. Tetovo. стр. 8, 27, 21-23, 27, 33, 37, 41-42, 80-86. Овој масовен колеж е познат како Масакр во Беличица, заради што е подигнато и поголемо спомен обележје во Трница. По Втората светска војна, Горна Река била дел од комунистичка Југославија. Областа останала изолирана и неразвиена, што довело до преселби кон оддалечените урбани центри, како што се Белград, Скопје и Гостивар, но и кон западните земји.

 Независна Македонија 
мини|десно|250п|Селото Врбен во 2017 година
Горна Река станала дел од Македонија по стекнувањето на независност на референдумот во 1991 година. За време на воениот конфликт во 2001 година, припадници на македонската воена полиција во селото Тануше ја оштетиле селската џамија за да спречат нејзина можна употреба од страна на Ослободителната народна армија Во поново време, во Горна Река се појавиле повеќе случаи на културна обнова, како што е фестивалот „Takimet e Rekës së Epërme“ (македонски: Горнорекански средби) кој за првпат бил одржан во август 2014 година во Рибница. Културната заедница „Јосиф Багери“ била основана од страна на истакнати жители на Горна Река од муслиманско и христијанско потекло со цел зачувување на културното, историското и јазичното наследство. Во меѓувреме, кај православните жители на Горна Река се појавиле контроверзии во врска со идентитетот и црквата. На пример, пратеникот Бранко Манојловски од горнореканската православна заедница јавно се изјаснил како Албанец по потекло, додека други, како Бранислав Синадиновски, барале создавање на посебна Албанска православна црква.

 Население 
 Населени места 
Подрачјето на Горна Река денес се простира на територијата на општините Маврово и Ростуше и Гостивар. Од населените места во Општина Маврово и Ростуше, во областа спаѓаат Тануше, Нивиште, Рибница, Жужње, Нистрово, Ничпур, Волковија, Кичиница, Кракорница, Беличица, Врбен, Богдево, Сенце, Врбјани, Бибање и Грекање; додека од Општина Гостивар во неа се наоѓа единствено селото Бродец.Osmani. Veshja autoktone. (2012). стр. 8-9.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 16-22.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 283. Традиционално, три села од соседната област Горен Полог — Дуф и Орќуше во Општина Маврово и Ростуше, и Горно Јеловце во Општина Гостивар — понекогаш се сметаат за дел од Горна Река поради јазичните сличности и културните врски.Osmani. Veshja autoktone. 2012. стр септемвриМирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 22; 283.Islami, A. (2011), "Aspekte Demografike të Rekës nga shekulli XV - 2002". Studime Albanonlogjike. 3: 137-138.Kaso. Muslim population in Macedonia. 2005. стр. 134. Исто така, поради востанијата кренати во областа Горна Река, некои села како Трница, Реч, Дубово, Штировица, Стрезимир и Завојско во целост биле запалени од страна на српските и бугарските сили во периодот 1912-1916 година.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 22.

Населени места

Раселени села

Историски села

 Етничка припадност 

Горна Река е област населена со муслиманско и православно население со албански како мајчин јазик. Етнички гледано, населението е составено од Горнореканци и Рекалии (албански: Rekalinj/të).Osmani. Veshja autoktone. 2012. стр августМирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 138.Mirčevska. Etnički simboli vo Gorna Reka. 2007. стр. 162. Тие се нарекуваат и уште Шкрети (албански: shkretë/i), израз кој на албански означува сиромашни луѓе, а името го добиле поради нивното изолирано живеалиште и тешките животни услови.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 162-163.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 123. Оној дел од населението со албански како мајчин јазик кој го сочинуваат православни верници бил асимилиран и неговите припадници се сметаат за Македонци, додека оние кои го прифатиле исламот се сметаат за Албанци.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 132. Поради преселбите на православните верници кон градските средини пред неколку декади, денешното население главно го сочинуваат Албанци муслимани со мал дел на православни Македонци со албански како мајчин јазик.Pieroni. Folk botanical knowledge. 2013. стр. 2-3. Најголемо муслиманско албанско населено место во Горна Река денес е селото Врбјани со 625 жители,[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Book 5 - Total population according to the Ethnic Affiliation, Mother Tongue and Religion], The State Statistical Office, Skopje, 2002, стр. 167, 272. додека главно населено место со православно население е селото Врбен со 142 жители. Домаќинствата во Горна Река се нарекувале „шпи“ (албански: shtëpi) и традиционално биле составени од проширени патријархални семејства.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 64.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 154. Овие семејства, од кои денес некои се богати, живееле во големи камени куќи и кули, додека останатото население живеело во мали куќи.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 196-207. Соседната област Долна Река е населена со македонски муслимани наречени „торбеши“, додека малцинството го сочинуваат православни Македонци. За разлика од Горна Река, областа Мала Река е населена исклучиво со православно македонско население, така што населението на Долна и Мала Река припаѓа на словенската етнографска група Мијаци, кои ги говорат реканскиот, галичкиот и во мал дел дебарскиот дијалект на македонскиот јазик.

 Стопанство и преселби 
Стадо крави во селото Врбен|мини|десно|250п|Стадо крави во Врбен
Поради тешките животни услови и општествено-политичкиот немир, особено во XIX век, Горна Река била историска област со бројни сезонски и трајни преселби. Традиционално, населението се занимавало со сточарство и земјоделство, а мал дел од нив и денес се занимаваат со овие дејности.Osmani. Veshja autoktone. 2012.  "Historikisht Reka njihet kyresisht si vend blegtoral. стр. 9; 10. За време на доцниот отомански период, машкото население на Горна Река (главно возрасно) за време на сезоната одело на гурбет, односно вршело економска преселба.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 88-94. Тие често наоѓале работа како пекари или алваџии, трговци и продавачи на боза и салеп во тогашната отоманска престолнина Истанбул или регионалните градови, како Скопје и Едрене.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 88-92. Некои жители на оваа област во Романија и Бугарија работеле во градежништво како ѕидари или неимари, а ако за тоа се укажела потреба, оделе тоа да го работат и во Скадар и другите градови во регионот.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 92.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 89.
мини|десно|250п|Овчар во плашт од овча кожа со луѓе од Штировица околу 1907 година
Трајните преселби кон крајот на отоманскиот период главно биле насочени кон поблиските села и области, каде денес населението од оваа област често сочинува неколку домаќинства меѓу побројното албанско население. Од Горна Река во областа Горен Полог, луѓето се преселиле во следните села: Чегране, Форино, Корито, Балин Дол, Мало Турчане, Долна Бањица, Сретково, Ново Село, Речане, Вруток, Печково, Здуње, Врапчиште, Калиште и Градец. Во Долен Полог се населувале во селата: Горно Седларце, Раковец, Жеровјане, Радиовце, Теново, Луковица, Седларево и Гургурница. Села во околината на Скопје — на пример, Црн Врв, Крушопек, Света Петка и Патишка Река — како и оние во околината на Велес — на пример, Горно Јаболчиште, Согле, Клуковец и Бузалково - исто така биле места во кои се преселило население од Горна Река.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 53; 280-287. Населението се преселувало во некои села како христијани, а дури потоа го прифаќало исламот.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 284-285. Во Патишка Река, пак, дојденците останале православни христијани сè до почетокот на Втората светска војна, односно додека не се преселиле во Скопје.Idrizi, X. (2003).Mikrotoponimia e Karshikës së Shkupit [Microtoponyms of Skopje’s Karshiaka region. Interdiskont. Skopje. ISBN 9989-815-37-2. стр. 55. Некои жители на селото Врбјани во последните неколку декади се преселиле во соседното македонско муслиманско село Жировница, кое припаѓа на областа Долна Река и каде што бројот на албанско население изнесува 258 жители.Kaso. Muslim population in Macedonia. 2005. стр. 375. Православните христијани од оваа област се преселиле почнувајќи од 1950-тите во тогашната југословенска престолнина Белград, но и во други градови, како Скопје или околниот Гостивар. Во воениот конфликт во Македонија во 2001 година, селото Тануше било зафатено со борбите, па некои жители се отселиле.Pieroni. Folk botanical knowledge. 2013. стр февруари Во последно време, младите луѓе од оваа област често се отселуваат во западните земји, додека некои стари жители кои го напуштиле живеалиштето преку лето се враќаат во Горна Река.

 Култура и традиција 
 Народни носии 

Традиционалните носии на Горна Река имаат сличности со носиите од околните области, но се одликуваат со посебен регионален стил и примена на повеќе бои, како и сложени цветни и други шари.Osmani. Veshja autoktone. 2012.  "Historikisht Reka njihet kyresisht si vend blegtoral. стр. 27-81. Горнореканското село Жужње станало познато по своите занаети и традиционалните женски носии кои содржеле сребрени зрна и филиграни, што ги вбројува меѓу најсликовитите во регионот.Kaso. Muslim population in Macedonia. 2005. стр. 377.

 Женска носија 
мини|десно|180п|Горнореканска женска носија
Традиционалните женски носии се состојат од фустан, украсен со повеќебојна престилка. Важен дел од облеката е и долгата наметка, која е со црвена со длабоко извезени шарени ракави, а делот над градниот кош е од жолт или сребрено бел навој. Муслиманските жени кога излегувале надвор носеле црно или морско сино фереџе или хиџаб со повеќебоен везен навој на делот над градниот кош. Жените исто така носеле елек со длабок жолт вез долж навојот над градниот кош и вратот, како и тесна (обично црна) маица со длабок вез долж ракавите. Ватираните чорапи на потколениците исто така се длабоко везени на црна или црвена ткаенина, а биле носени над повеќебојни чорапи. Накитот се состои од сребрена или златна плочка со гравирани шари покрај виснати монети, која била затегната околу половината. Околу вратот се носел сребрен ѓердан со виснат украс, додека православните христијани и натаму носат сребрен ѓердан со крст.Мирчевска, М. П. (2007). „Сребрен крст - или „крјуж“, како особен христијански белег“. стр. 219. Детално разработени марами се носеле на челото, а содржеле редови од виснати монети и украс во задниот дел заедно со дополнителни украсни елементи. Младите девојки понекогаш носеле лаврова круна, која била изработена од цветови. Исто така, се носела и повеќебојна шамија. Жените главно косата ја носат во фризура со повеќе опашки, која обично се состоела од 5 до 8 плетенки во зависност од возраста.

 Машка носија 
Машката носија се состои од кошула и џемпер.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 169–190. Над овие облеки се носело палто со црн вез на страните. Сите мажи носеле бели волнени панталони со линии од црн вез на делот од половината до зглобовите и делот на џебовите. Овие панталони биле затегнати со волнен каиш, така што традицијата на богатите била да носат свилен каиш. Ватираните чорапи биле носени во опинци. На главата, мажите носеле пилос или кече.

 Чествување на празници 
 Христијански празници 
мини|десно|250п|Црквата „Св. Атанасиј“ во селото Ничпур
Во Горна Река се празнуваат бројни секуларни и религиски празници. Празникот Атанасовден се чествува во текот на февруари секоја година, така што на трпезата се послужува сарма и кикурама.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 65-68. На овој ден, девојките се собираат, забавуваат и готват флија. Православните христијани од Ничпур го празнуваат Атанасовден на 31 јануари (според грегоријанскиот календар).Elsie. The Christian Saints of Albania. 2000. стр. 46. Кон крајот на февруари, муслиманите и христијаните организираат прослава на Тодоровден која се чествува во четврток. Младите водени со песна ги посетуваат куќите на постарите жени со стара ткаенина и совалки од разбој. Празнувањето исто така вклучува палење на логорски оган и изработка на страшило од совалки и стапови, облечено во женска облека кое биле постројувано во селото со придружба на песни. Страшилото потоа се враќа на местото на изработка и се променува во нова облека, по што повторно се враќа околу селото во придружба на љубовни песни. Ритуалот продолжува по третпат, така што страшилото се променува во машка облека. За крај, селаните ги враќаат дома совалките и стаповите. Ваквата прослава се верува дека била корисна за предизвикување дожд.Elsie. A dictionary of Albanian religion. 2001. стр. 252. На 1 март се празнува првиот ден на пролетта. Во текот на XX век биле забележани неколку обичаи со кои се празнувал почетокот на пролетта. На пример, по играње криенка со јајца, девојките ги поставуваат истите над оган за да видат какви се можните изгледи за мажење врз основа на времето потребно за пукање на јајцето. Јајцето кое пука бавно се зема како лош предзнак и мала веројатност за мажење истата година. Раното будење во текот на денот се смета за важно, додека будењето подоцна значи неискористување на денот во текот на летото. Птичјата песна во текот на утрото навестува среќа, додека здогледувањето на стара жена во тој период од денот наведува на лоша среќа. Друг обичај вклучува скришно истурање на пепел во соседниот двор заради истерување на болвите за време на летото.

мини|лево|250п|Шарена чешма во с. Кракорница со вода од планински извор
На крајот од април. куќите традиционално се белат во пресрет на празникот Ѓурѓовден, што го навестува доаѓањето на летото и неговата важност за дарување благослови за следните шест месеци. Мештаните се облекуваат во најубавите облеки, така што момчињата одат на стрелање, а девојките се собираат во ливадите каде пеат, играат и се лулаат во лулашки направени со нивно обесување околу гранка на дрво. Цветовите и зелените гранки се носат дома и две гранчиња се поставуваат на секој прозорец или врата. Друг обичај е одењето до планински извори за кои мештаните велеле дека имаат натприродни сили и се познати како свети бунари. Од нив најчесто биле посетувани оние во близина на селата Вау, Ничпур и Реч. На денот на св. Ѓорѓи, на светите бунари одат и жени кои имале маки. Таму тие пијат вода како лек против која било болест, неплодност и/или за да ги истераат вештерствата или лошите магии со оставање на монета за возврат на помошта од изворот. Во Кичиница, православните го слават и зимскиот празник на Св. Ѓорѓи.Elsie. The Christian Saints of Albania. 2000. стр. 45. На 14 мај се празнува Еремиовден како време кога се сади грав по зајдисонце, чие семе се наводнува со света вода која е благословена од свештеник. Во текот на вечерта, децата ставаат ѕвончиња околу вратот додека трчаат надвор од куќите и удираат во метални садови за да ги истераат змиите и кртовите. Ноќе исто така се пали оган за да се зачуваат домовите од змии.Elsie. A dictionary of Albanian religion. 2001. стр. 131.

мини|десно|180п|Иконостасот во црквата Св. Димитрија во с. Волковија
Следен празник кој се прославува е Крстовден, кој паѓа шест седмици пред Митровден. Празникот важи за ден за одмор со слични обичаи како за Ѓурѓовден, така што се подготвува и јаде алва. Свети Димитриј е патрон на селата Волковија и Нистрово, додека Архангел Михаил на Кракорница.Elsie. The Christian Saints of Albania. 2000. стр. 49; 52. Други празници кои се слават се денот посветен на Свети Никола и Благовештение, којшто исто така им е познат и на муслиманите поради соживотот со христијанското население. Муслиманите исто така го чествуваат овој празник со тоа што одат на гости кај своите православни соседи и добиваат Велигденски јајца бојадисани во црвеноМирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 241-242. кои исто така ги јадат и месните оџи и имами. Поради таквиот религиски синкретизам во Горна Река, муслиманската уснена традиција укажува дека бојадисаните јајца ја симболизираат крвта на муслимански светец. Другите обичаи за овој празник вклучуваат одење на чешма од страна на домаќинките, полнење стомни со вода и турање во нив на цветови од босилек, сребрена монета и шеќер. Стомните потоа се носат во црква и на крај дома за употреба од страна на дмаќинството. Во попладневните часови, празнична собиранка се одржува на ливада, каде немажени жени облечени во своите најубави облеки пеат и оставаат прстени во тревата. Тревата потоа се откинува со забите и тура во стомни со света вода којашто потоа им се дава на сточните животни за пиење и обезбедување на оплодувањето. Овошките се врзуваат со сламки и за да се обезбеди добра жетва биле сечени со секира.Elsie. A dictionary of Albanian religion. 2001. стр октомври На 4 декември, православните верници во селото Бибање го чествуваат зимскиот празник на Богородица Марија, додека православните во Сенце го чествуваат Рождеството на Пресвета Богородица.Elsie. The Christian Saints of Albania. 2000. стр. 40. На истиот ден, во селото Беличица се чествува Варваринден со благословено лепче разделено меѓу членовите на семејството.Elsie. The Christian Saints of Albania. 2000. стр. 22.

 Муслимански празници 
мини|десно|180п|Баклава
Во поглед на муслиманските религиски прослави, на пролет се празнува Новруз за одбележување на расцветувањето на природата и крајот на годишната хибернација на животните, што се смета за будење на Богот на животот. За празникот се приготвува алва и истата се споделува со посиромашните во селото. Сребрен прстен исто така се закачува на дрво за да се придобие божја восхит и истиот се откачува на зори следниот ден. Во текот на ноќта, постарите го задржуваат првенството при молење кон Бога и за враќање на душите на мртвите во домот. Горнореканските муслимани исто така ги празнуваат Рамазан и Курбан Бајрам. За Рамазан, верниците одат во џамија и алва се споделува со оние на кои им треба. Во зори, двајца Роми со тапан и флејта ги будат селаните за да го послужат доручекот наречен сухур, како и за да бидат подготвени за денот. Во текот на денот верниците постат, така што само доенчињата се хранат. По зајдисонце, Ромите со тапан и флејта од зорите го навестуваат крајот на дневниот пост и потоа се послужува вечерниот рамазански оброк наречен ифтар. На петнаесеттиот ден од рамазанскиот пост селаните меѓусебно разменуваат алва и ја даваат на сиромашните, а со нешто друго денот обично не се празнува. Во предвечерјето на Бајрам, односно бајрамската вигилија, верниците се капат и добиваат нови облеки и чевли. Сепак, имамите не го одобруваат поимот „вигилија“ како ознака за предвечерјето на празникот. На денот на празникот, верниците се поздравуваат со изразот „арифе“ и си посакуваат најдобри желби. Децата играат во сретселото, а возрасните подготвуваат лепче, други јадења и колеч. Обичај е и да се подаруваат пари за сиромашните или за имамот, така што празникот Рамазан не се сметал за целосен без овој чин на дарување.
мини|лево|200п|Шеќерпаре
Празнувањето на Бајрам започнува со шеќерен Бајрам. Во зори, верниците одат во џамија, а потоа слават и се гоштеваат. Овие обичаи го означуваат крајот на рамазанскиот пост, така што исто така се јаде и грутка шеќер. Мажите се поздравуваат со бакнување во образ, додека младите мажи ги поздравуваат постарите жени со бакнување на раката и последователно поставување на женската рака на машкото чело. Поздравите потоа продолжуваат со честитање на празникот и употреба на изразот „честит Бајрам“, на што се одговара со изразот „тебе исто и нека ти е на здравје“. Во преостанатиот дел од денот, верниците одат на гости едни кај други, така што се послужува шербет и баклава, а со истите десерти се послужуваат и православните соседи. По извесен период се чествува празникот Курбан бајрам. Шест дена пред празникот, постарите постат исто како за време на рамазанскиот пост. На денот на празникот се жртвува овен, по што верниците одат во џамија, а потоа месото од жртвуваниот овен го споделуваат со сиромашните.

 Јазик 
 Горнорекански албански говор 
Албанскиот јазик кој го говорат жителите на Горна Река претставува подговор кој се зборува во северниот дел на Албанија.Friedman, V. A. (2005). "Albanian in the Balkan linguistic league: a reconsideration of theoretical implications". Acta Studia Albanica. 1: 35. Овој дијалект содржи јазични особености кои го разликуваат од останатите албански говори. Така на пример, албанската буква ќ (q) која често се слуша како тврдо ч (ç) во северниот дел на Албанија, на горнореканскиот говор се изговара како меко ч. За разлика од северноалбанските говори, во кои албанските букви gj главно се изговараат како тврдо џ (xh), Горнореканците ги изговараат како меко gj, што повеќе потсеќа на некој јужноалбански говор.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 191. Буквите dj, на пример, во зборот djath (сирење) во некои случаи ги заменуваат буквите gj. Групата pl содржани во зборовите plak, pleh и plis во горнореканскиот дијалект во некои случаи се заменува со pt, така што овие зборови стануваат ptak, pteh и ptis, додека групата ps се заменува со mts, па со тоа наместо обликот tepsi се јавува обликот temtsi.

За разлика од другите албански говори, каде групата nd е упростена во d, кај Горнореканците истата е задржана во некои зборови, како на пример katund, nder и vend.Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 192. Горнореканскиот говор исто така ја задржал и носната вокализација на самогласките ā и ō, така што зборовите dhëmb, dhëndër и këmb се јавуваат во обликот dhāmb, dhōndr и kōmb. Гласот а во зборовите како baballak исто така се менува во о (на пример, baballoku) кога е во определена форма. Групата mj во зборовите mjeker и mjalt преминала во mn, па на тој начин се јавуваат во обликот mnjekrr и mnjalt.

Терминологија на роднински врскиСтандарден македонскиМирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 155.Стандарден албанскиNewmark, L. (1998). Albanian-English Dictionary. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0198603221.Горнорекански албански (Doda, 1900-ти)Doda. Albanisches Bauerleben. 2007. стр. 65; 169–190.Горнорекански албански (Мирчевска, 2000-ти)мајкаnënënon (definite: nona), ucdaadтаткоbabëbababaabсестраmotërmotr(се користи сопствено име)братvëllavllavlla (се користи O, vlla)бабаgjyshe (also: nënëgjyshe)nana ptaknoneдедоgjysh (или babagjysh)baba ptakdedтеткаteze (или teto, motërmëmë)kekkek (се користи O, kek)тетинenishte   /Tetin (се користи „O, tetin“)чичкоxhaxha (или xha)mixh (во определена форма Mixha)miiç (се користи O, mixha Metodi)стринаxhaxheshëminxhavicstriin (се користи O, striin)вујкоdajëdajxh (во определена форма dajxha)dajxh (се користи O, dajxh)вујнаdajeshëdajxhevicdajxhevic (се користи O, dajxhevic)золва?/zolva (се користи zolva jeme)деверkunatkunatkunatiјатрваkunatë/kunataбаџанакbaxhanak/baxhanakшура?/shurakuбратучедkushërikusheri (во определена форма kusherini)kusheriinдедо, свекорvjehërri      /ded (usage: O, ded)кумовиkumbarë (или nun и nunëri)/nunсватkrushkkrushkkrushkсваќаkrushkë     /kruushk

 Образование и книжевност 
Најран познат пример на горкореканскиот албански говор во пишана форма претставува натписот на надгробниот споменик на христијански гроб кој е напишан на кирилица и е стар од 1889 година.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 113-114. Делото „Albanisches Bauerleben im oberen Rekatal bei Dibra (Makedonien)“ (македонски: Албанскиот селски живот во Горна Река кај Дебар (Македонија)) од Бајазид Елмаз Дода е напишано во 1914 година. Тоа содржи информации за културата, обичаите, јазикот и другите аспекти за животот во Гона Река за време на доцниот отомански период. Пронаоѓајќи го делото на германски јазик во австриските архиви во 2007 година, Роберт Елси претпоставил дека книгата веројатно претставува превод од албански на германски со оглед на големиот број албански зборови во германски облик. Елси тврдел дека главната намера на трудот била да се создаде дело на горнореканскиот албански говор и е напишан во време кога се создавани мал број на дела на албански јазик. Делото добило пофалба од страна на Елси и други автори, како на пример Андреа Перони, поради тоа што содржи детални и важни информации за Горна Река. Првиот пример на албанската книжевност на подрачјето на Горна Река бил албански текст на евангелие од Новиот завет од XIX век, напишан со грчко писмо, а пронајден во црквата во селото Дуф.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 113.

 Употреба на јазикот 
Во време на Кралството Југославија, школувањето се вршело на српски јазик, а настава на албански немало. Оттука, дури и во поново време, во областа има постари жени кои имаат некое познавање од српскиот, но воопшто не го познаваат македонскиот јазик. Во периодот по Втората светска војна, школувањето во Горна Река се вршело на македонски јазик, а јазични тешкотии започнале да се јавуваат во 1950-тите години кај православните деца кои како мајчин го зборувале албанскиот јазик.Murati. Gjuha e humbur. 2011. стр. 98-99. Како такви, некои жители денес не го владеат во целост албанскиот јазик. Така на пример, во секојдневниот говор се користат македонски зборови, особено оние кои опишуваат современи предмети во домаќинството или означуваат современи концепти, додека нивните истозначници во албанскиот јазик не им се познати на овие луѓе.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 136.

Во денешно време, муслиманските Албанци кои живеат во Горна Река во различен степен се двојазични, односно покрај албанскиот го користат и македонскиот јазик. Меѓу православното население кое и натаму живее во оваа област, во однос на секојдневниот говор, најголем дел од нив се запознаени со албанскиот јазик, вклучувајќи ги и младите. Читањето и пишувањето на македонски му е познато на населението, а младите главно го користат тој јазик, додека писменоста на албански меѓу православното население од сите старосни групи не е застапено во голема мера. Мнозинството православно население во Горна Река кое живее надвор од областа го познава албанскиот јазик како во останатите подрачја на поранешна Југославија. Сепак, многу мал број од нив ја обелоденуваат оваа информација главно поради негативното согледување на албанскиот јазик во домашното општество во кое живеат. Меѓу македонското население во Македонија постои малку свест дека во нивната земја постои православно население кое се служи со албанскиот јазик во секојдневната комуникација.Мирчевска. Етнички симболи во Горна Река. 2007. стр. 137. Како последица на сезонските преселби, населението на Горна Река со тек на време во голема мера станало повеќејазично, служејќи се и со турскиот, грчкиот, српскиот, бугарскиот, романскиот, францускиот и англискиот јазик.

 Познати личности 
 Исмаил Стразимири (1868-1943) — албански револуционер и просветен деец
 Јосиф Багери (1870-1916) — активист за албанско национално будење
 Бајазид Елмаз Дода (1888-1933) — албански етнограф и писател
 Злате Михајловски (1926-1944) — македонски партизан
 Паскал Сотировски (1927-2003) — македонски астрофизичар
 Матеја Матевски (1929-2018) — македонски писател
 Бранко Манојловски (р. 1941) — македонски политичар

 Галерија 
Природни пејзажи

Културни споменици

 Поврзано 
 Шкрети
 Рекански Регион
 Долна Река
 Мала Река

 Белешки 

 Наводи 

 Користена литература 






 Elsie, Robert (2000). "The Christian Saints of Albania". Balkanistica. 13 (36): 35-57.


 Friedman, Victor A (2005). "Albanian in the Balkan linguistic league: a reconsideration of theoretical implications" (PDF). Acta Studia Albanica. 1: 33–44.

 Islami, Abaz (2011). "Aspekte Demografike të Rekës nga shekulli XV - 2002". Studime Albanologjike. 3: 137–164.





 Melovski, Ljupčo; Markovski, Blagoja; Hristovski, Slavčo; Jovanovska, Daniela; Anastasovski, Vasil; Klincharov, Sokol (2013). "Regional division of the Republic of Macedonia for the needs of biological databases " (PDF). Macedonian Journal of Ecology and Environment. 15 (2): 81–111.
 Murati, Qemal (2011). "Gjuha e humbur: Vëzhgime historike, linguistike, onomastike dhe folklorike rreth shqiptarëve ortodoksë në etnoregjionin e Rekës së Epërme të Mavrovës". Studime Albanologjike. 3: 87–133.

 Pieroni, Andrea; Rexhepi, Besnik; Nedelcheva, Anely; Hajdari, Avni; Mustafa, Behxhet; Kolosova, Valeria (2013). "One century later: the folk botanical knowledge of the last remaining Albanians of the upper Reka Valley, Mount Korab, Western Macedonia". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine. 9 (1): 1–18. doi:10.1186/1746-4269-9-22.



 Zekolli, Shefqet (2014). "Josif Bageri – Krijues i parë i letersisë shqipe për fëmijë në Maqedoni". Studime Albanologjike. 10: 199–207.


 Дополнителна литература 
 Osmani, Edibe Selimi (1997). Rite e besime popullore në viset e Tetovës dhe të Gostivarit. Asdreni. Skopje.
 Osmani, Edibe Selimi (2015). Veshja autoktone e meshkujve të Rekës së Epërme. Arbëria design. Skopje.
 Pajaziti, Ali, et al. (2014). Shqiptarët e Rekës së Epërm përballë sfidave të kohës. South East European University. Gostivar-Skopje. 
 Smiljanić, Toma (1925). Mijaci, Gorna Reka i Mavrovsko polje. Zadruga štamparskih radnika "Rodoljub".
 Мирчевска, Мирјана П. (2003). Вербални и невербални етнички симболи во Горна Река. Институт за етнологија и антропологија. Скопје. 

 Надворешни врски 
 Документарни филмови 
 Горна Река - прв дел“ — YouTube
 Takimet e Rekës së Epërme 2015  — YouTube 

 Други материјали 
 „Интересите на Бранислав Синадиновски се чисто профитерски, протестен собир во Маврови Анови“. Дневник. Сител. 12 јули 2014. 
 Mema, M. (26 октомври 2014). „Të (mos) jesh shqiptar“. Top Channel Albania. 
 Mema, M. (30 март 2015). „Të (mos) jesh shqiptar“. Top Channel Albania. 
 Muhaj, G. (8 април 2015). „Sinadinovski in Spekter“. Spekter. TV Iliret. 
 Sadiku, K. (11 јуни 2013). „Mysafir: Branko Manojlovski“. Info Magazine. Klan Kosova. 
 Ефтов, В. (15 февруари 2016). „Илирида во црквата“. Во Центар. Канал 5.

Категорија:Рекански Регион
Категорија:Историско-географски области во Македонија