Планинска улулајка

Планинската улулајка (Кафеав ут),  () е набиена, средно голема утка која е честа низ шумите на цела Евроазија. Долните делови ѝ се светли прошарани со темни линии, а горните делови ѝ се кафеави или сиви. Неколку од единасетте подвида ги имаат двете варијанти.  Гнездото типично е во дупка во дрво каде се заштитени јајцата и пилињата од потенцијалните грабливци.  Оваа утка  не е преселница и е многу територијална. Многу млади птици гладуваат ако не можат да најдат своја територија, откако ќе заврши родителската грижа.

Оваа ноќна граблива птица лови претежно глодачи, обично „паѓајќи“ од гранката на која седи и од каде го здогледува пленот, а во поурбаните средини исхраната опфаќа поголем процент птици. Видот, слухот и тивкиот лет се адаптирани за ноќен лов. Може да лови помали утки, но самиот е жртва на поголемите.

Иако многу луѓе веруваат дека овој ут има посебно силен ноќен вид, сепак, неговата мрежница не е почувствителна од човечката. Всушност, асиметричните уши се клучни за ловот и му даваат правец од каде нешто се движи. Неговите ноќни навики се застрашувачки, а огласувањето лесно се имитира, па затоа дошло до митската асоцијација на овој ут со несреќа и смрт.

Опис
Планинската улулајка е робусна птица, со должина од 37 до 46 см, распон на крилјата 81-105 см и тежина 385-800 грама.CRC Handbook of Avian Body Masses by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.Eurasian Tawny Owl – Strix aluco. The Owl Pages На големата округлеста глава нема китки од „уши“ и фацијалниот диск кој ги обиколува темните кафеави очи е светол. Номинираниот вид има две раси кои се разликуваат во бојата на перјето, едните имаат кремавокафеави горни делови, а другите сивокафеави, а има и мешани од овие две форми. Долните делови на двете раси имаат белкави долни делови со кафеави линии. Кај видот е изразен  полов диморфизам; женките се многу поголеми од мажјаците, 5% подолги и повеќе од 25% потешки.

Планинската улулајка лета со долго лебдење на своите заокруглени крилја, со помалку замавнувања од другите утки, и на поголеми височини. Летот е тежок и бавен, особено при полетување. Како и кај другите утки, летот е тивок заради мекоста на пердувите.

Очите на утот се сместени напред на главата и имаат визуелно поле од 50–70%, што опфаќа повеќе од дневните грабливки, чие поле е 30–50%. Мрежницата има околу 56,000 чувствителни на светлина ќелии на милиметар квадратен; мислењето од порано дека може да го гледа инфрацрвениот дел од спектарот е отфрлено. Но, сè уште се вели дека видот кај птиците е 10 до 100 пати подобар отколку кај луѓето, во темнина или слаба светлина. Сепак, видот на утките е само малку подобар од луѓето и тие, и утките и луѓето, имаат најдобар вид од сите суштества.
Адаптацијата за ноќен вид ги вклучува големината на очите, нивната цевкаста форма, големиот број блиски ќелии на мрежницата, и отсуство на конусни ќелии. 
Слушањето е многу важно за ноќните грабливки, и како и кај другите утки, и планинската улулајка има два ушни отвора со поинаква структура и сместени асиметрично за подобрување на слушањето на правецот. Каналот низ черепот води до ушното тапанче, и малата разлика на време на достигнување на звукот до секое уво, му овозможува изворот веднаш да биде сместен.  Левиот ушен отвор е повисоко на главата, а десниот поголем и свртен надолу ја подобрува чувствителноста на звуците кои доаѓаат одоздола. Двата отвора се скриени под фацијалинот диск од пердуви и поддржани од подвижна кожичка.
Целата структура на увото, кое има голем број аудио неврони, ѝ дава зголемена способност  да детектира нискочестотни звуци во далечина, што го вклучува и движењето на пленот низ растителноста. Слухот на утката е десетпати посилен од човековиот, и може да ловат ноќе, користејќи го само ова сетило.


Најчест повик за контакт е остро ки-вик, но мажјакот има вибрирачка песна хуу...ху, ху, хуу-хуу-хуу-хуу. Овој стереотипен повик е всушност дует во кој женката го произведува ки-вик звукот, а мажјакот одговара со хуу. Повикот лесно се имитира со дување во склопени раце низ мало дупче, и во една студија е посочено дека ова мимикрија предизвикува одговор од утката во рок од 30 мин. во 94% од обидите.

Таксономија и систематизација
Планинската улулајка за првпат беше опишана од  Карл Лине во неговата Systema naturae во 1758 година под сегашното научно име.  
Овој вид е член на планинските типични утки, од родот Strix.  
Подвидовите се слабо издиференцирани и разликите може да се должат на температурата, бојата на перјето да биде прилагодена кон соодветната животна средина, големината да зависи од квалитетот и количеството плен, и сл. Различни автори, со текот на времето, опишале 10-15 подвида. Моменталните подвидови се дадени во следната табела:
 Подвид Распространетост Опишан од  S. a. aluco Северна и средна Европа, од Скандинавија до Средоземјето и Црното Море Linnaeus,   1758 S. a. sylvatica Западна Европа  Shaw, 1809 S. a. biddulphi Северозападен Пакистан и регионот на Кашмир Scully, 1881 S. a. willkonskii Палестина до северен Иран и Кавказ Menzbier, 1896 S. a. mauritanica Северозападна Африка од Мароко до Тунис и Мавританија Witherby, 1905 S. a. sanctinicolai  Западен Иран, североситочен Ирак Zarudny, 1905 S. a. harmsi Туркменистан Zarudny, 1911 S. a. siberiae Централна Русија, од Урал до западен Сибир Dementiev, 1933</onlyinclude>

Распространетост и живеалиште
Планинската улулајка е распространета низ умерена Евроазија, од Велика Британија, преку Пиринејски Полуостров и на исток до западен Сибир и Индија. Подвидот S. a. mauritanica е проширен низ северозападна Африка. Оваа птица не е преселница.  
Живеалиштето на оваа птица се листопадните и мешаните шуми или старите четинарски шуми, претпочитувајќи места со пристап до вода.  Гробиштата, градините и парковите им овозможија на овие птици да пријдат и во урбаните средини. Таа живее на пониски места во посеверните делови од нејзиниот опсег, до 550 метри надморска височина, но, до 1.600 метри на Алпите, до 2.350 метри во Турција и над 2.800 метри во Бурма.

Распространет е на најмалку 10 милиони км², со популација  970.000–2.000.000 поединци само во Европа. Според статусот спаѓа во категоријата на вид со најмала загриженост. 
Поведение

Размножување

Планинската улулајка се спарува на едногодишна возраст и обично создава моногамна врска која трае цел живот. Својата територија парот ја брани преку цела година. 
Гнездото се наоѓа во дупка во дрво, но може да користат и старо гнездо од страчка , дупки од  верверици или дупки во згради, а понекогаш и куќички за птици. Јајцата ги несат од февруари, или во средината на март во посеверните краишта. Несат 2-3 сјајно бели јајца кои ги квачи само женката во период од 30 дена. Пилињата се оперјуваат по 35-39 дена. Младенчињата обично го напуштаат гнездото десетина дена пред целосното оперјување, и за тоа време се кријат на некоја гранка во близина.

Овој вид е бестрашен во одбраната на гнездотот и малечките и го напаѓа натрапникот со острите канџи. Бидејќи летот му е тивок, може да не се забележи додека не е веќе предоцна. Кучињата, мачките и луѓето може да ги нападне и без провокација. Можеби најпозната жртва на напад од ваква утка е фотографот Ерик Хоскинг, кој го загуби своето лево око кога се проближил да го фотографира гнездото. Подоцна својата автобиографија ја нарекол  Око за птица.

Родителите се грижат за младенчињата 2-3 месеца по оперјувањето, но од август до ноември младенчињата се растураат да си пронајдат своја сопствена територија. Ако не успеат во тоа, тие гладуваат. Не е познато колкав е процентот на преживување на младенчињата, но процентот на возрасните е 76,8%. Обично живеат околу 5 години, но забележан е ут стар повеќе од 18 години, а во заробеништво над 27 години.

 Исхрана 

Планинската улулајка лови речиси исклучиво ноќе, набљудувајќи од гранка пред да падне или тивко да залебди надолу кон пленот. Ретко се случува да лови дење, кога мора да ги нахрани младенчињата. Овој вид се храни со широк спектар на плен, претежно глодачи, но и цицачи поголеми и од млади зајаци, птици, црви и бубачки.

Пленот го голта целиот, исфрлајќи ги несварените делови како палети.

Во културата
Планинската улулајка, како и другите утки, често во културата се сининим на несреќа; Вилијам Шекспир го употребил во драмата Јулиј Цезар (Чин 1 Сцена 3).

Наводи

Надворешни врски

ARKive – images and video of the Tawny Owl (Strix aluco) 
EBCC breeding map for Europe
 Ageing and sexing (PDF; 2.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze 

Категорија:Утки
Категорија:Птици на Македонија
Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј