Есен

Есен — едно од четирите умерени годишни времиња, преодот од лето кон зима.

Во умерените климатски појаси, есента е сезоната кога највеќето култури се берат, а листопадните дрва ги губат лисјата. Ова е и сезоната кога деновите набргу стануваат пократки и постудени, ноќите подолги, а врнежите се зачестуваат.


 Дефиниции 

Астрономски, некои западни земји сметаат дека есента почнува со септемвриската рамнодненица (околу 23 септември) на северната полутопка, и мартовската рамноденица (21 март) на јужната полутопка, завршувајќи со декемвриската сончева пресвртница (околу 21 декември) на северната полутопка и јунската сончева пресвртница (21 јуни) на јужната. Меѓутоа ваквата поделба не е универзална. Исклучокот од овие дефиниции е ирскиот календар кој сѐ уште го следи келтскиот циклус, каде есента во се вбројува цел август, септември и октомври. Во кинеската астрономија, есенската рамноденица ја означува средината на есента, за окја се смета дека започнала околу 7 август).

Од друга страна, метеоролозите го сметаат за есен сет април и мај на јужната, и септември, октовмри и ноември на северната полутопка. Иако по летната сончева прествртница деновите почнуваат да се скратуваат, обично во септември (северна полутопка) или март (јужна полутопка) квечерините стануваат приметливо пократки и самата промена е понагла отколку одолговлечените квечерини на лето.

Есента обично го означува почетокот на школската година, бидејќи таа започнува рано во септември или март. Било која од овие дефиниции не е без мана бидејќи тие претполагаат дека годишните времиња се еднакво долги, и започнуваат и завршуваат во исто време ширум умерените зони на обете полутопки.

Есента како тема во уметноста и во популарната култура
Есента често се јавува како инспирација или тема во разни гранки на уметноста и во популарната култура.
Есента како тема во книжевноста
 „Есенски предели“ (српски: Јесењи предјели) - песна на српскиот писател Иво Андриќ од 1918 година.Иво Андрић, Ex Ponto - Немири - Лирика. Београд: Просвета, 1977, стр. 178.
 „Есен“ — песна на македонската поетеса Христина Аслимоска.Христина Аслимоска, Заорок. Скопје: Македонски духовни конаци, 2001, стр. 17.
 „Златна есен“ — песна на Христина Аслимоска од 2003 година.Христина Аслимоска, Бисерни зборови. Охрид: Летра, 2003, стр. 36.
 „Есента, четириесет и првата“ - песна на руската поетеса Олга Бергхолц од 1941 година.Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам). Београд: Paidea, 2007, стр. 227-228.
 „Есенска песна“  - песна на францускиот поет Пол Верлен.Пол Верлен, Есенска песна. Скопје: Македонска книга, 1987, стр. 19.Pol Verlen, Pesme. Beograd: Rad, 1969, стр. 10-11.
 „Липа и есен“ — песна за деца на хрватскиот поет Григор Витез.Григор Витез, Песни. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 77.
 „Есенско расположение“ - песна на Јохан Волфганг Гете.Johan Volfgang Gete, Pesme. Beograd: Rad, 1964, стр. 42.
 „Есен“ - кус расказ на македонскиот писател Драган Георгиевски од 2013 година.Драган Георгиевски, Метаморфузија, Темплум, Скопје, 2013.
 „Есен (масло)“ - песна на рускиот поет Леонид Губанов од 1964 година.Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 164.
 „Есен (акварел)“ - песна на рускиот поет Леонид Губанов од 1965 година.
 „Испраќање на есента“ — песна на македонската поетеса Јованка Денкова.Јованка Денкова, Исповед на бршленот. Штип: Јованка Денкова, 2024, стр. 55.
 „Есенска слика“ — расказ за деца на македонскиот писател Киро Донев од 2013 година.Киро Донев, Приказни од куќичката на дрво. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 75-76.
 „Зимата се ближи“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.Киро Донев, Приказни од куќичката на дрво. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 81.
 „Доцна есен“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.Киро Донев, Приказни од куќичката на дрво. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 78.
 „Есен“ - песна на рускиот поет Иван Жданов.Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 200.
 „Перчинот на есента“ - песна на полскиот поет Јарослав Ивашкјевич.Savremena poljska poezija. Beograd: Nolit, 1964, стр. 59-60.
 „Во доцна есен“ (српски: U poznu jesen) - песна на српскиот поет Војислав Илиќ.Zoran Mišić, Antologija srpske poezije. Nolit, Beograd, 1963, стр. 93.
 „Есен“ (српски: Јесен) - песна на српскиот поет Јован Јовановиќ - Змај.Јован Јовановиħ Змај, Песме. Београд: Рад, 1963, стр. 259.
 „Есенско утро“ — песна на македонскиот поет Блаже Конески од 1953 година.Блаже Конески, Збор и опит 1. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 23.
 „Почеток на есента“ — песна на Блаже Конески.Блаже Конески, Црн овен. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 25.
 „Зов“ — песна на Блаже Конески.Блаже Конески, Поезија. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 63.
 „Шум“ — песна на Блаже Конески.Блаже Конески, Поезија. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 69.
 „Есен“ - песна на рускиот поет Станислав Красовицки.Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 76.
 „Есенска песна“ (хрватски: Jesenja pjesma) - песна на хрватскиот писател Мирослав Крлежа.Miroslav Krleža, Lirika. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 95.
 „Есенска дождовна песна“ (српски: Jesenja kišnja pesma) - песна на српскиот поет Стеван Луковиќ.Zoran Mišić, Antologija srpske poezije. Nolit, Beograd, 1963, стр. 125-126.
 „Есенска тажаленка“ (француски: Plainte d'Automne) - песна во проза на францускиот поет Стефан Маларме.Стефан Маларме, Песме. Београд: Култура, 1970, стр. 94-97.
 „Чекање на есента“  — песна на македонскиот поет Матеја Матевски.Матеја Матевски, Подготовки за патување: избор од поезијата, Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 50.
 „Рано обраќање на есента“  — песна на Матеја Матевски.Матеја Матевски, Подготовки за патување: избор од поезијата, Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 81-82.
 „Есенска глетка“  — песна на Матеја Матевски.Матеја Матевски, Подготовки за патување: избор од поезијата, Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 271.
 „Есенска вечер“ (хрватски: Jesenje veče) - песна на Антун Густав Матош.Antun Gustav Matoš I. Sarajevo: Svjetlost, 1962, стр. 44.
 „Во есен по есенски“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.Живко Николовски, Низа ситно нанижана. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 51.
 „Есенски ден“ - песна на италијанскиот писател и режисер Пјер Паоло Пазолини од 1944 година.Pjer Paolo Pazolini, Put i nebo. Beograd: Mali vrt, 2016, стр. 14.
 „Есен (пет песни)“ - поетски циклус на рускиот писател Борис Пастернак од 1916-1918 година.Борис Леонидович Пастернак, Изабране песме. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 109-115.
 „Златна есен“ — песна на рускиот писател Борис Пастернак од 1958 година.Борис Леонидович Пастернак, Изабране песме. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 261-262.
 „Есен“ (српски: Јесен) — песна на српскиот поет Владислав Петковиќ - Дис.Владислав Петковић-Дис, Песме. Београд: Рад, 1960, стр. 91.
 „Есенска за нас двајцата“ - песна на македонскиот поет Анте Поповски.Анте Поповски, Дрво што крвави. Скопје: Детска радост, Наша книга, Македонска книга, Култура, Мисла, 1991, стр. 12.
 „Есен“ — песна на рускиот поет Александар Пушкин.A. S.  Puškin, Lirika. Rad, Beograd, 1979, стр. 233-236.
 „Доцна есен во Венеција“ — песна на германскиот поет Рајнер Марија Рилке.Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 98.
 „Крајот на есента“ — песна на Рајнер Марија Рилке.Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 46.
 „Есенска вечер“ — песна на Рајнер Марија Рилке.Рајнер Марија Рилке, Искуство тишине. Београд: Paideia, 2014, стр. 45.
 „Есен во Чешка“ — збирка поезија на чешкиот поет Јарослав Сајферт од 1937 година.„Izabrana bibliografija Jaroslava Sajferta“ во: Jaroslav Sajfert, Stub kuge. Beograd: Mali vrt, 2014, стр. 93-94.
 „Се ближи есента“ — песна од истоимената збирка на полскиот поет Јежи Харасимович.Savremena poljska poezija. Beograd: Nolit, 1964, стр. 237-238.
 „Есен“ — песна на шпанскиот поет Хуан Рамон Хименес.Huan Ramos Himenes, Ja nisam ja. Rad, Beograd, 1977, стр. 57-58.
 „Есен“ — расказ на полскиот писател Бруно Шулц.Бруно Шулц, Митизација на реалноста. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 15-23.

Есента како тема во популарната музика
 „Есенска зора“ (англиски: Autumn Dawn) — песна на американската рок-група Allah Las од 2016 година.Allah Las* – Calico Review (пристапено на 15.11.2024)
 „Есенско лисје“ (англискиAutumn leaves) — песна на американскиот рапер Крис Браун од 2015 година.YouTube, Chris Brown - Autumn Leaves (Explicit) ft. Kendrick Lamar (пристапено на 29.11.2016)
 „Есенско дете“ (англиски: Autumn's Child) — песна на американскиот рок-музичар Капетан Бифхарт (Captain Beefheart) од 1967 година.Captain Beefheart - Autumn's Child - YouTube (пристапено на 3.3.2016)
 „Есен“ (српски: Jesen) — песна на српската рок-група Катарина II.YouTube, Ekatarina Velika - Jesen (пристапено на 29.11.2016)
 „Есенска роза“ — песна на македонската поп група, Македонија.
 „Есенско лисје“ (англискиAutumn leaves) — песна на англискиот рок-музичар Ерик Клептон од 2010 година.YouTube, Eric Clapton -Autumn Leaves (пристапено на 29.11.2016)
 „Есенско лисје“ (англискиAutumn leaves) — песна на американскиот пејач Нет Кинг Коул.YouTube, Nat King Cole - Autumn Leaves (пристапено на 29.11.2016)
 „Есента во мене“ (хрватски: Jesen u meni) — песна на хрватската поп-рок група Парни валјак.YouTube, Jesen u meni - Parni Valjak (пристапено на 29.11.2016)

Есента како тема во филмот
 „Есенска соната“ (шведски: Höstsonaten) - шведски филм од 1978 година, во режија на Ингмар Бергман.IMDB, Autumn Sonata (1978) (пристапено на 9.10.2014)
 „Есен во Њујорк“ (англиски: Autumn in New York) - американски филм од 2000 година, во режија на Џоан Чен.IMDB, Autumn in New York (2000) (пристапено на 23.1.2019)

Есента како тема во сликарството
 „Есен“ (Jesen) - слика на хрватскиот уметник Златко Шулентиќ од 1921 година.Središnja Hrvatska - Dvori s pogledom, Hrvatska turistička zajednica, 2009.

 Поврзано 

 Годишно време
 Пролет
 Лето
 Зима
 Рамноденица
 Есенска боја на лисјата

 Наводи