Тајландско писмо

Тајландско писмо или тајско писмо (тај. อักษรไทย, мктр. аксон тај) — писмото на тајландскиот и другите малцински јазици во Тајланд. Има 44 согласки (พยัญชนะ, пајанчана), петнаесет самогласни знаци (สระ, сара) што образуваат барем 28 самогласни облици, како и четири тонски бележници (, ванајук или ванајут).

Иако обично се нарекува „тајландска азбука“, ова впрочем не е вистинска азбука туку абугида - писмо каде секоја самоголаска може да се повика на нејзе својствен самогласен глас, опишан како подразбрано 'a' или 'o'. Согласките се пишуваат хоризонтално, од десно на лево, а самогласките се распоредуваат над, под, лево или десно од самогласката (или комбинација од овие положби).

Тајландскиот има и свои бројки (ตัวเลขไทย, туа лек тај) што се темелат на индоарапскиот систем , но западните арапски бројки исто така наоѓаат широка примена.

Историја
мини|десно|150п|Реплика на натписот на кралот Рам Камхенг Велики, најстар натпис на првобитно тајско писмо.
Тајландската азбука води потекло од старокмерското писмо, кое е јужен брамски стил на писмо од типот „вателуту“. Според преданијата, писмото е создадено во 1283 г, а негов творец е кралот Рам Камхенг Велики.

Во писмото не постојат големи и мали букви, а зборовите не се одделуваат со простор.

Писмо

Согласки
мини|десно|250п|Будистичка сутра на тајландски (тајско-кмерски стил на букви)
 Симбол Назив RTGS МФА Мак. транскр. Класа Тајландски  RTGS (значење)  Почеток  Рима  Почеток  Рима  Почеток  Рима ก  ก ไก่  ko kai (кокошка)  k  k      к  к  средна ข  ข ไข่  kho khai (јајце)  kh  k      к  к  висока ฃ  ฃ ขวด  kho khuat (шише) [исфрлен]  kh  k      к  к  висока ค  ค ควาย  kho khwai (бивол)  kh  k      к  к  ниска ฅ  ฅ คน  kho khon (личност) [исфрлен]  kh  k      к  к  ниска ฆ  ฆ ระฆัง  kho ra-khang (ѕвоно)  kh  k      к  к  ниска ง  ง งู  ngo ngu (змија)  ng  ng      нг  нг  ниска จ  จ จาน  cho chan (чинија)  ch  t      ч  т  средна ฉ  ฉ ฉิ่ง  cho ching (чинели)  ch  –      ч  –  висока ช  ช ช้าง  cho chang (слон)  ch  t      ч  т  ниска ซ  ซ โซ่  so so (ланец)  s  t      с  т  ниска ฌ  ฌ เฌอ  cho choe (дрво)  ch  –      ч  –   ниска ญ  ญ หญิง  yo ying (жена)  y  n      ј  н  ниска ฎ  ฎ ชฎา  do cha-da (фризура)  d  t      д  т  средна ฏ  ฏ ปฏัก  to pa-tak (остен, џилит)  t  t      т  т  средна ฐ  ฐ ฐาน  tho than (пиедестал)  th  t      т  т  висока ฑ  ฑ มณโฑ  tho montho (Мандодари)Кралица од епот Рамајана  th  t      т  т  ниска ฒ   ฒ ผู้เฒ่า  tho phu-thao (старешина)  th  t      т  т  ниска ณ  ณ เณร  no nen (млад монах)  n  n      н  н  ниска ด  ด เด็ก  do dek (дете)  d  t      д  т  средна ต  ต เต่า  to tao (желка)  t  t      т  т  средна ถ  ถ ถุง  tho thung (вреќа)  th  t      т  т  висока ท  ท ทหาร  tho thahan (војник)  th  t      т  т  ниска ธ  ธ ธง  tho thong (знаме)  th  t      т  т  ниска น  น หนู  no nu (глушец)  n  n      н  н  ниска บ  บ ใบไม้  bo baimai (лист)  b  p      б  п  средна ป  ป ปลา  po pla (риба)  p  p      п  п  средна ผ  ผ ผึ้ง  pho phueng (пчела)  ph  –      п  –   висока ฝ  ฝ ฝา  fo fa (капак)  f  –      ф  –   висока พ  พ พาน  pho phan (тацна)  ph  p      п  п  ниска ฟ  ฟ ฟัน  fo fan (заби)  f  p      ф  п  ниска ภ  ภ สำเภา  pho sam-phao (едреник)  ph  p      п  п  ниска ม  ม ม้า  mo ma (коњ)  m m      м  м  ниска ย  ย ยักษ์  yo yak (џин, јакша)  y  y      ј  ј  ниска ร  ร เรือ  ro ruea (чамец)  r  n      р  н  ниска ล  ล ลิง  lo ling (мајмун)  l  n      л  н  ниска ว  ว แหวน  wo waen (прстен)  w  w      в  в  ниска ศ  ศ ศาลา  so sala (павилјон)  s  t      с  т  висока ษ  ษ ฤๅษี  so rue-si (испосник)  s  t      с  т  висока ส  ส เสือ  so suea (тигар)  s  t      с  т  висока ห  ห หีบ  ho hip (ковчег)  h –      х  –   висока ฬ  ฬ จุฬา  lo chu-la (летало, змеј)  l n      л  н  ниска อ  อ อ่าง  o ang (леген)  *  –      –   –   средна ฮ  ฮ นกฮูก  ho nok-huk (був)  h  –      х  –   ниска

* อ е посебен случај со тоа што на почетокот од зборот се користи како нем почеток кај слоговите што почнуваат со самогласка (сите самогласки се пишуваат во однос на согласка — погл подолу). Истиот сибол се користи како самогласка во непочетна положба.

Фонетика
Тајландскиот јазик разликува три шеми на звучност и приздив (аспирација) кај избувни (плозивни) и слеани (африкатни) согласки:
безвучни, неприздивни
безвучни, приздивни
звучни, неприздивни

Додека македонскиот разликува само звучно неприздивно  и безвучно приздивно , во тајландскиот постои трет вид на звук што не е ниту звучен, ниту приздивен. Во македонскиот овој глас се јавува само како алофон на , приближно звукот на п во зборот „спие“. Аналогно на тоа постои и венечна тројка , , . Во преднонепчената низа се јавува парот , , а во  заднонепчената го имаме парот , .

Во долунаведените ќелии, на првиот ред стои МФА, на вториот се укажани тајландските букви во почетна положба (неколку букви што се јавуваат во иста кутија имаат ист изговор).

 Двоуснени Уснено-забни Венечни Задно-венечни Предно-непчени Задно-непчени Гласилни Носни ม ณ,น ง Избувни ป ผ,พ,ภ บ ฏ,ต ฐ,ฑ,ฒ,ถ,ท,ธ ฎ,ด ก ข,ฃ,ค,ฅ,ฆ* อ** Струјни ฝ,ฟ ซ,ศ,ษ,ส ห,ฮ Слеани จ ฉ, ช, ฌ Трепетни ร Приближни ญ,ย ว Страничниприближни ล,ฬ
* ฃ и ฅ се исфрлени од употреба. Затоа, современиот тајландски има 42 согласни букви.
** Почетното อ е немо и затоа се смета за гласилна избувна согласка.

Рими
Иако 44-те согласни букви даваат 21 звук кај почетоците, ова е поинаку кај римите (завршетоците). Во римите се допуштени само осум гласа и отсуство на глас наречено mātrā (มาตรา). На пример, на крајот од слогот, гласовите บ () и ด () се обезвучуваат, па така се изговараат како  и .

Од согласните букви, не сметајќи ги исфрлените ฃ и ฅ, шест (ฉ ผ ฝ ห อ ฮ) не можат да се користат како рими, а другите 36 се групираат на следниве начини.

 Двоуснени Уснено-забни Венечни Задно-венечни Предно-непчени Задно-непчени Гласилни Носни ม ญ,ณ,น,ร,ล,ฬ ง Избувни บ,ป,พ,ฟ,ภ จ,ช,ซ,ฌ,ฎ,ฏ,ฐ,ฑ,ฒ,ด,ต,ถ,ท,ธ,ศ,ษ,ส ก,ข,ค,ฆ * Струјни Слеани Трепетни Приближни ย ว Страничниприближни

* Гласилната избувна самогласка се јавува на крајот кога нема рима по кратка самогласка

Самогласки
Самогласните гласови и дифтонзи во тајландскиот јазик се пишуваат со мешавина од самогласни симболи на основа на самогласка. Секоја самогласка има своја правилна положба во однос на основна согласка, а понекогаш и крајна согласка. Самогласките можат да бидат над, под, лево или десно од согласката, или пак во комбинација од нив. Доколку самогласката има делови пред и по почетната согласка, а слогот почнува со група согласки, тогаш расцепот оди околу целата група.

Самогласките се претставуваат со вкупно 21 симбол. Можат да стојат сами, или во комбинација со други такви самогласни симболи.

 Симбол  Назив (тајландски / RTGS)  Комбинации ะ  วิสรรชนีย์  Wisanchani  ◌ะ; ◌ัวะ; เ◌ะ; เ◌อะ; เ◌าะ; เ◌ียะ; เ◌ือะ; แ◌ะ; โ◌ะ ◌ั  ไม้หันอากาศ  Mai hanakat  ◌ั◌; ◌ัว; ◌ัวะ ◌็  ไม้ไต่คู้  Mai tai khu  ◌็; ◌็อ◌; เ◌็◌; แ◌็◌ า  ลากข้าง   Lak khang  ◌า; ◌า◌; ◌ำ; เ◌า; เ◌าะ ◌ิ  พินทุอิ  Phinthu i  ◌ิ; เ◌ิ◌; ◌ี; ◌ี◌; เ◌ีย; เ◌ียะ; ◌ื◌; ◌ือ; เ◌ือ; เ◌ือะ ◌̍  ฝนทอง  Fon thong  ◌ี; ◌ี◌; เ◌ีย; เ◌ียะ ◌̎  ฟันหนู  Fan nu  ◌ื◌; ◌ือ; เ◌ือ; เ◌ือะ ◌ํ  นิคหิต  Nikkhahit  ◌ึ; ◌ึ◌; ◌ำ ◌ุ  ตีนเหยียด  Tin yiat  ◌ุ; ◌ุ◌ ◌ู  ตีนคู้   Tin khu  ◌ู; ◌ู◌ เ  ไม้หน้า  Mai na  เ◌; เ◌◌; เ◌็◌; เ◌อ; เ◌อ◌; เ◌อะ; เ◌า; เ◌าะ; เ◌ิ◌; เ◌ีย; เ◌ีย◌; เ◌ียะ; เ◌ือ; เ◌ือ◌; เ◌ือะ; แ◌; แ◌◌; แ◌็◌; แ◌ะ โ  ไม้โอ  Mai o  โ◌; โ◌◌; โ◌ะ ใ  ไม้ม้วน  Mai muan  ใ◌ ไ  ไม้มลาย  Mai malai  ไ◌ อ  ตัว อ  Tua o  ◌อ; ◌็อ◌; ◌ือ; เ◌อ; เ◌อ◌; เ◌อะ; เ◌ือ; เ◌ือะ ย  ตัว ย  Tua yo  เ◌ีย; เ◌ีย◌; เ◌ียะ ว  ตัว ว  Tua wo  ◌ัว; ◌ัวะ ฤ  ตัว ฤ  Tua rue  ฤ ฤๅ  ตัว ฤๅ  Tua rue  ฤๅ ฦ  ตัว ฦ  Tua lue  ฦ ฦๅ  ตัว ฦๅ  Tua lue  ฦๅ
  Овие симболи секогаш се комбинираат со phinthu i (◌ิ)

Својствените самогласки се  кај отворени слогови (СгСм) и  кај затворени слогови (СгСмСг). На пример, ถนน се транскрибира како  „пат“. Постојат неколку исклучоци со заемките од пали, каде својствената самогласка на отворен слог е . Циркумфиксните самогласки, како เ–าะ , ја опфаќаат претходната согласка со својствена самогласка. На пример,  is written เพาะ, and  „само“ се пишува како เฉพาะ.

Лигатурните знаци ฤ ฤๅ (плус исфрлените ฦ ฦๅ) обично се сметаат за самогласки, кратка и долга. Знакот ฤ  може да игра улога на ริ  како составен дел од многу заемки од санскрит како กฤษณะ  (kritsana, не kruetsana) ฤทธิ์ (rit, не ruet) กฤษดา (kritsada, не kruetsada). Наоѓа примена и кај зборот อังกฤษ angkrit „англиски“ и ประเทศอังกฤษ Prathet angkrit „Англија“.

Изговорот подолу е претставен со меѓународната фонетска азбука (МФА), романизацијата на Кралскиот институт на Тајланд (RGTS) како и неколку други позастапени варијанти. Веднаш до нив стојат нивните најприближни пандани на македонски, согласно македонската транскрипција на тајландскиот јазик (која не разликува кратки и долги самогласки, па затоа ги предава исто). Испрекинатите крукчиња ја претставуваат положбата на согласката или согласната група. Првото е почеток, а второто (ако постои) е римата.

Ro han (ร หัน) обично не се смета за самогласка и затоа не фигурира на табелата. Ја претставува самогласката sara a  присутна кај некои зџаемки од санскрит и се јавува како ◌รร◌. Кога се користи без рима (◌รร), тогаш како рима се подразбира , па затоа гласи .

 Кратки самогласки  Долги самогласки Назив  Симбол  МФА  RTGS  Варијанти  Мак. транскр.  Назив  Симбол  МФА  RTGS  Варијанти  Мак. транскр.  Прости самогласки สระอะ  Sara a  ◌ะ ◌ ◌ั◌    a  u  а   สระอา  Sara a  ◌า ◌า◌    a  ah, ar, aa  а สระอิ  Sara i  ◌ิ ◌ิ◌   i   и  สระอี  Sara i  ◌ี ◌ี◌   i  ee, ii, y  и สระอึ  Sara ue  ◌ึ ◌ึ◌   ue  eu, u, uh  у  สระอือ  Sara ue  ◌ือ ◌ื◌   ue  eu, u  у สระอุ  Sara u  ◌ุ ◌ุ◌    u  oo  у  สระอู  Sara u  ◌ู ◌ู◌    u  oo, uu  у สระเอะ  Sara e เ◌ะ เ◌็◌    e     е  สระเอ  Sara e เ◌ เ◌◌    e  ay, a, ae, ai, ei  е สระแอะ  Sara ae แ◌ะ  แ◌็◌    ae  aeh, a  е  สระแอ  Sara ae แ◌ แ◌◌    ae  a  е สระโอะ  Sara o โ◌ะ ◌◌    o     о  สระโอ  Sara o โ◌ โ◌◌    o  or, oh, ô  о สระเอาะ  Sara o เ◌าะ ◌็อ◌    o  o, aw  о  สระออ  Sara o  ◌อ ◌อ◌◌◌ ◌็</span>    o  or, aw  о สระเออะ  Sara oe เ◌อะ    oe  eu  е  สระเออ  Sara oe เ◌อ เ◌ิ◌ เ◌อ◌</span>      oe  er, eu, ur  е Дифтонзи สระเอียะ  Sara ia เ◌ียะ    ia  iah, ear, ie  иа   สระเอีย  Sara ia เ◌ีย เ◌ีย◌    ia  ear, ere, ie  иа สระเอือะ  Sara uea เ◌ือะ    uea  eua, ua  уа  สระเอือ  Sara uea เ◌ือ เ◌ือ◌    uea  eua, ua, ue  уа สระอัวะ  Sara ua  ◌ัวะ    ua     уа  สระอัว  Sara ua  ◌ัว ◌ว◌    ua  uar  уаФонетски дифтонзи สระอิ + ว  Sara i + wo waen  ◌ิว    io  ew  ио   สระเอะ + ว  Sara e + wo waen เ◌็ว    eo  eu, ew   สระเอ + ว   Sara e + wo waen  เ◌ว    eo  eu, ew  еу  สระแอ + ว   Sara ae + wo waen แ◌ว   aeo  aew, eo  еу สระเอา  Sara ao เ◌า   ao  aw, au, ow  ау  สระอา + ว   Sara a + wo waen  ◌าว   ao  au  ау  สระเอีย + ว   Sara ia + wo waen เ◌ียว    iao  eaw, iew, iow  ио สระอะ + ย  Sara a + yo yak  ◌ัย   ai ay ајสระอา + ย Sara a + yo yak  ◌าย   ai aai, aay, ay ај สระไอ  Sara ai  ใ◌, ไ◌ไ◌ยไ◌ย се среќава во ไทย Thai и во заемки од пали што содржат -eyya. Знакот ย е излишен, но може да се изговори во сложен збор кога е сврзан со самаса. สระเอาะ + ย  Sara o + yo yak  ◌็อย    oi  oy   สระออ + ย   Sara o + yo yak  ◌อย    oi  oy  ој  สระโอ + ย   Sara o + yo yak โ◌ย    oi  oy   สระอุ + ย  Sara u + yo yak  ◌ุย    ui  uy     สระเออ + ย  Sara oe + yo yak เ◌ย    oei  oey  еј สระอัว + ย    Sara ua + yo yak  ◌วย    uai  uay  уај สระเอือ + ย  Sara uea + yo yak เ◌ือย    ueai  uai   Дополнителни самогласки สระอำ  Sara am  ◌ำ    am  um  ам   ฤ  Rue ฤ     rue  ru, ri  ру, ри  ฤๅ  Rue ฤๅ    rue  ruu  ฦ  Lue ฦ    lue  lu, li  лу  ฦๅ  Lue ฦๅ    lue  lu  
  Само со ร (ro ruea) како рима, што би било ◌ร .
  Само со зборот ก็ .
  Се користи само во извесни зборови.
  Tрадиционално, овие дифтонзи и трифтонзи се сметаат за комбинации од обични самогласки или дифтонзи со wo waen (ว, ) или yo yak (ย, ) како рима, и не се вбројуваат во редовните самогласки.
  Дополнителните самогласки немаат посебна гласовна вредност, туку претставуваат симболи за извесни самогласно-согласни комбинации. Традиционално се сметаат за самогласки, но некои извори велат дека не се.
  Sara ai (ใ◌ и ไ◌) и sara ao (เ◌า) исто така се сметаат за дополнителни самогласки.

Дијакритики
Дијакритиките се користат за означување на измена во звучната вредност на буквите.

Тајландскиот е тонски јазик, па затоа писмото наполно ги претставува тоновите во него. Тоновите се реализираат во самогласките, но писмено се означуваат со комбинација од класата на почетната согласка (висока, средна или ниска), должина на самогласката (долга или кратка), римата (избувна или гласник) и (ако го има) еден од четирите тонски ознаки. Називите и знаците на тонските ознаки се добиени од називите на броевите 1, 2, 3 и 4 на индиски. Правилата за запишување на тоновите се претставени на следнава табела:

 Симбол НазивСостав на слогот и класа на почетната согласка Тајландски  RTGS  Самогласка и рима Ниска Средна Висока (ไม่มี)(нема)долга самогласка или самогласка плус гласниксреденсреденрастечки (ไม่มี)(нема)долга самогласка плус избувна согласкапаѓачкинизокнизок (ไม่มี)(нема)кратка самогласка на крајот или плус избувна согласкависокнизокнизок  –่  ไม้เอกmai ekбило која паѓачкинизокнизок  –้ ไม้โทmai thoбило којависокпаѓачкипаѓачки  –๊ ไม้ตรีmai triбило која-висок-  –๋ ไม้จัตวา mai chattawaбило која-растечки-мини|Петте нивоа: висок, растечки, нормален, паѓачки и низок. Празно крукче: жив слог, полно крукче: мртов слог. Тесна елипса: кратка самогласка, широка елипса: долга самогласка. Сино: ниска, зелено: средна, црвено: висока почетна самогласка.
Отсуството на тонска ознака (во табелата: „нема“) е основниот акцент (พื้นเสียง, pheun siang). Mai tri и mai chattawa се користат само со согласки од средна класа.

За измена на тонот се користат два согласни знака (не дијакритики):
ห นำ ho nam, предводно ho. Висококласно немо ห ги „води“ нискокласните носни согласки (ง, ญ, น о ม) и неизбувните согласки (ว, ย, ร и ล), кои немаат висококласен фонетски пандан, во тонските особини на висококласна согласка. Кај повеќесложните зборови, почетна согласка од средна или висока класа со својствена самогласка на истиот начин ги „води“ истите согласки од ниска класа во висококласни тонски правила, каде тонската ознака ја носи нискокласната согласка.
อ นำ o nam, предводно o. Само кај четири зборови - немо อ од средна класа го „води“ нискокласното ย во среднокласни тонски правила: อย่า (ya, немој) อยาก (yak, желба) อย่าง (yang, вид, тип) อยู่ (yu, престој). Може да се забележи дека сите четири имаат нискотонско siang ek со долга самогласка, но อยาก (кој е мртов слог) нема потреба од тонска ознака, па така сите три живи согласки добиваат mai ek.

Во неформален разговор често се јавуваат исклучоци каде зборовите се пишуваат си еден тон, а се изговараат со друг (позастапен пример се заменките ฉัน chan и เขา khao, што се изговараат со висок тон наместо означениот растечки). При рецитирање и јавно читање, истите овие збориви се изговараат според напишаното.

Други дијакритики служат за означување на кратки самогласки и неми согласки:
Mai taikhu („стап што се качува и клекнува“). Всушност минијатурна варијанта на тајландскиот број 8 ๘. Mai taikhu често се користи со sara e (เ) и sara ae (แ) во затворени слогови.
Thanthakhat  („убивање како казна“); karan значи „откажан“.

 Симбол Назив Значење Тајландски  RTGS  –็   ไม้ไต่คู้  mai taikhu  ја скратува должината на самогласката  –์   ทัณฑฆาต, การันต์ thanthakhat, karan  означува нема буква

Fan nu значи „заби на стаорец“ и се поимува како комбинација со sara i и fong man за образување на други знаци.

 Симбол Назив Употреба Тајландски  RTGS  –"   ฟันหนู   fan nu   се комбинираат со кратко sara i (–ิ) и прават sara ue (–ื) се комбинира со fong man (๏) и прави fong man fan nu ( ๏")

Други симболи

 Симбол Назив Значење Тајландски  RTGS ฯ  ไปยาลน้อย  pai-yan noi  означува формален израз што скратен по конвенција ฯลฯ  ไปยาลใหญ่  pai-yan yai  и така натаму ๆ  ไม้ยมก  mai ya-mok  претходниот збор/израз е редуплиран ๏  ฟองมัน, ตาไก่  fong man, ta  kai   порано означувал почеток на реченица, пасус или строфа (исфрлен); денес означува само почеток на строфа во песна и игра улога на потточка во набројување ๏"  ฟองมันฟันหนู, ฟันหนูฟองมัน, ฝนทองฟองมัน  fong man fan nu, fan nu fong man, fon tong fong man порано означувал почеток на глава (исфрлен) ๐"  ฟองดัน  fong dan ฯ  อังคั่นเดี่ยว, คั่นเดี่ยว, ขั้นเดี่ยว  angkhan diao, khan diao, khan diao  претходно означувал крај на реченица или строфа (исфрлен) ๚  อังคั่นคู่, คั่นคู่, ขั้นคู่  angkhan khu, khan khu, khan khu  означува крај на строфа и крај на глава  или пак долг став ฯะ  อังคั่นวิสรรชนีย์  angkhan  wisanchani  означува крај на строфа во песна ๚ะ ๛  โคมูตร  khomut  marks end of a chapter or document; означува крај на расказ ๚ะ๛  อังคั่นวิสรรชนีย์โคมูตร  angkhan wisanchani khomut  го означува самиот крај на пишано дело ฿  บาท  bat  бат (тајландската парична единица)

Pai-yan noi и angkhan diao имаат ист знак. Sara a (–ะ) што се користи во комбинација со други знаци се нарекува wisanchani.

Уникод
Тајландското писмо е додадено во верзијата 1.0 на стандардот Уникод во октомври 1991.

Уникодниот блок посветен на тајландското писмо е U+0E00–U+0E7F. Блокот е дословно препишан од постариот комплет знаци TIS-620 кој ги шифрира знаците เ, แ, โ, ใ и ไ пред согласките што им претходат. Така, тајландското, лаоското и црнотајското се единствените индиски (т.е. брамски) писма во Уникод што се водат по ликовен наместо логички редоследд. Сивите полиња означуваат недоделени места:

 Поврзано 
 Тајландски јазик
 Македонска транскрипција на тајландскиот јазик
 Општа кралска тајландска транскрипција (RTGS)
 Википедија:МФА за тајландски и лаоски јазик
 ISO 11940

Наводи

 Надворешни врски 

 Тајландско писмо - Omniglot 
 Тајландското писмо со звуци 
 Тајландски самогласки  
 Тајландски согласки  

Категорија:Абугиди
Категорија:Индиски писма
Писмо