Шонски јазик

Шона (chiShona)  или шонски јазик— јазик од семејството на банту-јазици на кој говори народот Шона во Зимбабве и јужна Замбија; поимот ги опфаќа и народите што ги говорат дијалектите на шона: зезуру, каранга, мањика, ндау и корекоре (некои стручњаци го вбројуваат и каланга, но други го сметаат за посебен јазик). Шона е главен јазик во Зимбабве, заедно со ндебеле и англискиот, кој е деловен јазик. Јазикот шона го зборува голем дел од населението на Зимбабве. Застапен е и во Замбија, Боцвана и Мозамбик.

Од сите банту-јазици, шона има највеќе говорници како мајчин јазик. Според Ethnologue,Шона - Ethnologue  Доколку ги вброиме дијалектите каранта, зезуру и корекоре, шона има 10,8 говорници. Дијалектите мањика и ндауStabilization in the Manyika Dialect of the Shona Group, Hazel Carter, Africa: Journal of the International African Institute, Vol. 26, No. 4, Oct., 1956, стр. 398-405Report on the Unification of the Shona Dialects. By Clement M. Doke. 1931Јазичен центар на Пенсилванискиот универзитет   кои на Ethnologue се наведени посебно,Список на шонски јазици (S.10) - Ethnologue  имаат по 1.025.000Мањика - Ethnologue  и 2.380.000 говорнициНдау - Ethnologue . Тоа значи дека вкупната бројка на говорници на шона изнесува 14,2 милиони луѓе. Зулу е втор најзастапен банту-јазик со 10,3 милиони говорници.Список на јазици по големина - Ethnologue 

Шона е пишан литературен јазик со свој правопис и граматика, кодификуван во почетокот на XX век, а стандардизиран во 1950-тите. Првиот  роман на шона е „Фесо“ од писателот Соломон Муцваиро, објавен во 1957. Шона се предава во училиштата, но само во јазичната настава, а не како општ јазик на наставата по сите предмети. Има своја книжевност и еднојазични и двојазични речници (претежно шона – англиски). Литературниот јазик се заснова на дијалектот што го говори народот Каранга во покраината Масвинго, подрачјето околу Големото Зимбабве, и народот Зезуру во централно и северно Зимбабве. Меѓутоа сите дијалекти на шона се сметаат за еднакво значајни и затоа се предаваат во локалните училишта.

Според Гатриевата зонска класификација на банту-јазиците, зоната S10 означува дијалектен континуум на вариетети во потесно сродство. Тука спаѓа самиот јазик шона, заедно со мањика, намбија и ндау (во Зимбабве и централен Мозамбик), тавара и теве (во Мозамбик) и каланга (во Боцвана и западно Зимбабве).

 Дијалекти 
Постојат многу разни дијалекти на шона, но признаен е и стандарден. Според информациите од Ethnologue, тоа се следниве:

хвеса
каранга (чикаранга). Се говори во јужно зимбабве, близу Масвинго.
Поддијалекти: дума, џена, мари, нгова, венда, њуби, говера.

зезуру (чизезуру, базезуру, базузура, мазизуру, вазезуру). Се говори во Машоналенд and и централно Зимбабве, близу градот Хараре. Ова е литературниот јазик.
Поддијалекти: шаваша, гова, мбире, цунга, качикваква, харава, нохве, нџанџа, нобву, лвазвимба (зимба).

корекоре (севеношонски, гоба, гоба, шангве). Се говори во северно Зимбабве, близу Мвурви.
Поддијалекти: будја, гова, танде, тавара, њонгве, пфунде, шангве.

Јазиците со делумна сличност на шона, а чиишто говорници етнички припаѓаат на народот Шона, се ндау, (во Мозамбик и Зимбабве) и мањика, (во источно Зимбабве, близу Мутаре).

Сите слогови завршуваат на самогласка. Согласките секогаш му припаѓаат на следниот слог. На пример, mangwanani („утро“) се дели вака: ma/ngwa/na/ni; Зимбабве би било Zi/mba/bwe.

Сите глаголи завршуваат на -a:
 kutenda – „благодари“
 kuda – „сака“
 kuenda – „оди“
 kusvika – „пристига“
 kudya – „јаде“ kutamba – „игра“
 kurara – „спие“ (kuvata)
 kudzoka – „се враќа“
 kuseka – „се смее“
 kuchema – „плаче“

Петте самогласки во јазикот (a, e, i, o, u) се изговараат исто како на македонски: . Секоја се изговара посебно, дури и ако стојат една по друга, пак, како во македонскиот..

Азбуката се состои од следниве букви:

БукваМФАМак.aаbбbhбchчdдdhдdyџгdzvѕeеfфgгhхiиjџkкmмmh'n’нгnнoпpпrрshшsvсвsvwсвswсвtтtsvцtyчкuуvвvhвwвyјzзzhжzvзzvwзвzwзв

Диграфите ps и bz се изговараат како  и , а mbw е .

 Свиркави шушкави согласки 
Шона и други јазици во јужна и источна Африка имаат шушкави гласови (шушкави сибиланти), за разлика од останатите јазици, каде свиркањето е знак на говорна мана.

Шушкавите гласови во шона се струјните „sv“ и „zv“ и слеаните „tsv“ и „dzv“.

Глас  Пример  Превод  Белешкиsvmasvosvobwa„метеороид“masvosve„мравки“tsvtsvaira„мете“  (литературно)svwmasvavembasvwi„сплеткар“ (шангве, дијал. корекоре)zvzvizvuvhutswa„златни грутки“ (џунга, дијал. зезуру)dzvakadzva„беше неуспешен/на“ zvwhuzvweverere„чувства“ (гова, дијал. корекоре)nzvnzvenga„одбегнува“ (литературно)zvc muzvcazi„Млечниот Пат“Забни чкрапки. Присутна само во нгова, дијалект каранга, кој има значајни влијанија од ндебеле, вклучувајќи ја забната чкрапка („c“).svcchisvcamba„желка“
Свиркавите шушкави согласки поттикнале интерес кај западната јавност и медиуми во 2006, прашувајќи се како правилно се изговара Морган Цвангираи, водачот на Движењето за демократски промени. Единицата за изговор на БиБиСи го препорачува изговорот „чангираји“ (chang-girr-ayi). 

 Наводи 

 Библиографија 
 Biehler, E. (1950) A Shona dictionary with an outline Shona grammar (revised edition). The Jesuit Fathers.
 Brauner, Sigmund (1995) A grammatical sketch of Shona : including historical notes. Köln: Rüdiger Koppe.
 Carter, Hazel (1986) Kuverenga Chishóna: an introductory Shona reader with grammatical sketch (2nd edition). London: SOAS.
 Doke, Clement M. (1931) Report on the unification of the Shona dialects. Stephen Austin Sons.
 Mutasa, David (1996) The problems of standardizing spoken dialects: the Shona experience, Language Matters, 27, 79
 Lafon, Michel (1995), Le shona et les shonas du Zimbabwe, Harmattan éd., Paris 

 Надворешни врски 

 Извештај за шона - Ethnologue 
 Основен курс по шона (книга+аудиоснимки) - Дипломатски институт на САД 
 Речник на шона

Категорија:Банту-јазици
Категорија:Јазици во Боцвана
Категорија:Јазици во Мозамбик
Категорија:Јазици во Замбија
Категорија:Јазици во Зимбабве
Категорија:Јазици во Јужноафриканската Република