Одисеј

Одисеј (старогрчки: Ὀδυσσεύς) — лик во старогрчката митологија, крал на Итака, син на Лаерт и внук на Автолик, познат по својата интелигенција и лукавство. Тој бил принуден да учествува во Тројанската војна, за време на која го убил својот непријател Паламед. Според една верзија на митот, токму Одисеј ја смислил идејата за освојување на Троја со помош на дрвен коњ. Неговото патување дома по војната било одложено десет години поради гневот на Посејдон проследено со разни незгоди; за време на патувањето, Одисеј го сретнал човекојадниот киклоп Полифем, волшебничката Кирка, која ги претворала патниците во свињи, поминала меѓу чудовиштата Сцила и Харибда, можела да ги слуша песните на сирените без да умре, да се спушти во царството на мртвите и да се врати во светот на живите. Поминал седум години носталгично на рајскиот остров Калипсо, сè додека, благодарение на интервенцијата на боговите, не можел да го продолжи своето патување. По кратка пауза во земјата на Феачаните, Одисеј се вратил во својата татковина, каде што го чекале неговата верна сопруга Пенелопа и синот Телемах. Тој ги убил бунтовните додворувачи на Пенелопа, а потоа заминал во егзил во Епир. Според една верзија на митот, Одисеј починал во Итака од рацете на својот син, Телегон. Други верзии тврдат дека починал од природна смрт во Епир или Етолија, или дека загинал во Етрурија.

Одисеј станал еден од хероите на Илијада и централен лик на друга хомерова поема, Одисеја, која ја раскажува приказната за неговото долго враќање во татковината. Во овој еп, тој ги надминува сите опасности благодарение на својата интелигенција и ментална цврстина. Одисеј се појавува и во голем број кикластични поеми, грчки и римски трагедии (вклучувајќи ги преживеаните Филоктет и Ајакс од Софокле, Хекуба од Еврипид и Тројанките од Сенека). Тој станал популарен лик во античката уметност. По релативниот заборав, интересот за Одисеј се оживеал на почетокот на современиот период, кога песните на Хомер повторно започнале да се читаат. Зборот „одисеја“ започнал да се однесува на секое долго патување, обично придружено со разни тешкотии и пресврти на судбината. Кралот на Итака се појавува во многу книжевна дела, од Божествената комедија на Данте до научно-фантастичните романи од почетокот на 21 век, како и во голем број играни филмови. Романот „Улис“ на Џејмс Џојс е базиран на аналогии со Одисеј.

Научниците го гледаат Одисеј како фолклорен херој, најверојатно поврзан со претхеленското население на јужните делови од Балканскиот Полуостров. Првично, тој можеби бил слика на херој-патник од бајките, подоцна збогатен со особини на страдалник и човек кој копнее по далечен дом. Одисеј постепено влегол во тројанскиот митолошки циклус и станал херој-воин кој, за разлика од другите, победува не само преку силата, туку и преку интелигенцијата.

 Име 
мини|346x346пкс|Враќањето на Одисеј. Цртеж од Луис Фредерик Шуценбергер, 1884.
Во изворите постојат многу варијации на името на Одисеј: во Хомеровите песни тоа е Ὀδυσσεύς или Ὀδυσεύς, на амфорите од архаичниот период - Ὀλυτές, Ὀλυτέυσ, Ὀλυτεύς, Ὀλυσεὺς и други . Научниците развиле различни мислења за овие имиња - за тоа дали хомерските варијанти, со буквата δ, се постари или овие две групи имиња првично биле поврзани со различни региони на Грција и различни дијалекти на старогрчкиот јазик. Латинизираната форма на името, Уликс/Улисес (Улис), според една верзија, е поврзана со варијантата која била во оптек на запад и југ од Грција; етрурското, Утусе/Утхусе/Утусте/Утхузте, е поврзано со јонската варијација  .

Што се однесува до значењето, античките Грци го поврзувале името Одисеј со глаголот odyssao - „да се лутиш“, „да мразиш“. Според Хомер, токму ова значење го имал на ум Автолик кога го крстил своето новородено внуче . Василиј Жуковски во руската верзија на „Одисеја“ го дал преводот како „лут“ , но всушност, старогрчкиот партицип, кој станал име на херојот на поемата, можел да има две различни значења: активен („лут“, „мрази“) и пасивен („доживеал гнев“, „мразел“). Во првиот случај, ова е омразата на Одисеј кон додворувачите на Пенелопа, во вториот - омразата на некои богови кон Одисеј. На голем број места во поемата, имплицирана е втората опција , поради што некои истражувачи зборуваат за Одисеј како „омразен од боговите“ . Постои алтернативно мислење дека името ги содржи двете значења одеднаш . Класичниот научник Виктор Јархо претпазливо наведува дека „името Одисеј не добива задоволително објаснување од старогрчкиот јазик“: Грците можеле да ги усвојат приказните за овој херој од своите претходници на јужните делови од Балканот и да му дадат на името свое толкување .

 Во митологијата 

 Потекло 
мини|265x265пкс|Северниот брег на Итака
Античките автори едногласно ги именуваат Лаерт и Антиклеја како родители на Одисеј. Од двете линии, херојот потекнувал од Зевс . Таткото на Одисеј, кралот на Итака, учесник во Калидонскиот лов и патувањето на Аргонаутите, бил син на Аркезиј и Халкомеда. Изворите раскажуваат различни приказни за генеалогијата на Аркезиј: тој бил син на Зевс и Евриод , или на Кефал и Прокрис  . За возврат, Прокрис припаѓала на атинската кралска куќа (таа била ќерка на Ерехтеј), а Кефал бил или внук на Еол, кралот на Фокида, или син на богот Хермес   .

Мајката на Одисеј, Антиклеја, била ќерка на Автолик, озлогласен разбојник и крадец, „познат по своето лукаво прикривање и кршење на заклетвите“ , син на Хермес. Според една верзија на митот, друг извонреден измамник, коринтскиот Сизиф, ја силувал Антиклеја кратко пред нејзиниот брак за да го казни Автолик за кражба на неговите крави, и станал вистински татко на Одисеј (еден од Софоклеовите схолисти дури тврди дека Сизиф и Антиклеја биле во брак)  . Лукавоста на Одисеј, неговата практичност и неговата способност да пронајде излез од секоја ситуација се поврзани со оваа генеалогија .

Во лозата на кралевите на Итака традиционално имало единствено еден маж по генерација, а Одисеј бил исто така единствен син . Хомер споменува помлада сестра на херојот Ктимен , а доцноантичките автори споменуваат друга сестра, која се нарекувала или Калисто (кај Лизимах) или Факе, „Леќа“ (кај Мнасеј)   .

 Рани години 
Според повеќето антички автори, Одисеј бил роден во Итака (поточно, Силен Хиоски верува дека ова се случило во близина на планината Неритон, на дождот ). Единствено Истер пишува дека Антиклеја родила син на патот од нејзиниот роден Парнас до кралството на нејзиниот сопруг, во близина на Алалкомена во Беотија, поради што Одисеј подоцна го именувал друг град во својата татковина Алалкомена. Верзијата на Истер можеби била обид да се помират различните митови за Одисеј што постоеле во западна Грција и Беотија. Според Хомер, Автолик дошол да ги посети својата ќерка и зет токму кога се родил неговиот внук. Дедото му го дал името на бебето.

Ксенофонт и Ливаниј го нарекуваат Одисеј еден од учениците на мудриот кентаур Хирон, кој живеел на планината Пелион. Хомер не знае ништо за ова и дава голем број фрагментарни записи за детството и младоста на Одисеј. Како дете, тој добил од својот татко како подарок многу дрвја во градината: тринаесет круши, десет јаболкници и четириесет смокви. Откако пораснал, Одисеј го посетил својот дедо на Парнас и од него ги добил богатите подароци што му ги ветил. Додека ловел дива свиња со своите чичковци (синовите на Автолик), бил ранет во ногата над коленото, а лузната од оваа рана останала доживотно.Ловиштето им било покажувано на патниците уште во 2 век од н.е. (тогаш таму се наоѓала Делфиската гимназија).Во име на својот татко и старешините, Одисеј отпатувал во Месини за да бара надомест за триста волови што Месинијците ги украле заедно со нивните овчари. Во овој град, тој се сретнал со Ифит, кралот, кој дошол на слична задача. Двајцата херои се спријателиле и размениле подароци: Одисеј добил лак, кој подоцна го искористил за да пука во додворувачите на неговата сопруга. Одисеј, исто така, отпатувал во градот Ефира (веројатно во Теспротија) за да побара од тамошниот крал, Ила, син на Мермерес, отров за стрела. Откако бил одбиен, тој го добил она што го посакувал од Анхијал, кралот на Тафијците..

Во одреден момент, Лаерт му го отстапил кралството Итака на Одисеј. Причините за овој потег се непознати; преносот на моќта се случил пред Тројанската војна, односно повеќе од дваесет години пред дејството на Одисеја, кога Лаерт сигурно бил сè уште релативно млад и силен човек . Познато е дека Одисеј владеел, покрај Итака, и со Кефалонија   и Закинтос  и бил „неописливо богат“  .

 Почеток на Тројанската војна 
Во врска со неговиот брак, Одисеј се вклучил во пангрчки работи. Хесиод , Псевдо-Аполодор  и Псевдо-Хигин  пишуваат дека кралот на Итака бил еден од многуте додворувачи на Елена, ќерката на Леда и или на спартанскиот крал Тиндареј или на самиот Зевс. Оваа девојка ги надминувала сите жени по убавина, и затоа хероите од цела Грција ја барале нејзината рака. Тиндареј се двоумел дали да избере зет, бидејќи се плашел дека одбиените додворувачи ќе станат негови непријатели. Потоа Одисеј, во замена за ветувањето за раката на внуката на кралот, Пенелопа, му дал спасоносен совет: да ги обврзе сите додворувачи да се заколнат дека „ќе се обединат за да помогнат доколку избраниот младоженец е во опасност во врска со претстојната свадба“ . Таква заклетва дале сите, вклучително и кралот на Итака, над трупот на жртвуваниот коњ . Менелај станал сопруг на Елена, а Одисеј ја добил Пенелопа  .

Ферекид претставил алтернативна верзија на митот, според која Одисеј првично ја побарал раката на Пенелопа: Лаерт дознал дека оваа девојка ги надминува другите грчки жени според својата убавина и интелигенција, и затоа сакал да ја омажи за својот син . Имало многу претенденти, а таткото на Пенелопа, Икариј (брат на Тиндареј), организирал трка за нив. Одисеј во натпреварот бил победник . Неговиот свекор, не сакајќи да се раздели од својата ќерка, долго го молел Одисеј да остане и да живее во Спарта; откако добил одбивање, започнал да ја моли Пенелопа да остане со него. Дури и кога младенците заминале, Икариј долго одел зад нивната кочија, продолжувајќи да ја моли својата ќерка. На крајот, Одисеј бил принуден да бара од неговата сопруга да направи конечен избор: или тој или нејзиниот татко. Таа не рекла ништо и единствено што направила е тоа што го покрила лицето со превез, по што двојката продолжила по својот пат   .
мини|343x343пкс|Одисеј се преправа дека е луд. Таписерија од почетокот на 17 век.
мини|265x265пкс|Одисеј го наоѓа Ахил на дворот на Ликомед. Слика од Артемизија Џентилески, 1641.
Набргу по неговата венчавка, Одисеј бил инициран во самотрачките мистерии . Пенелопа му родила син, по име Телемах. Во меѓувреме, Елена била киднапирана од тројанскиот принц Парис, а Менелај патувал низ Грција за да регрутира херои кои имале дадено заклетва да учествуваат во кампањата против Троја. Тој се појавил во Итака заедно со својот брат Агамемнон (крал на Микена) и евбејскиот принц Паламед. Одисеј не сакал да учествува во војната, бидејќи му било проречено дека ќе се врати дома сам и без пари по дваесет години, па затоа се преправал дека е луд. Пред своите гости, кралот на Итака се појавил во филцирана селска капа, орајќи поле (вол и магаре биле врзани за плугот) и посејувајќи го со сол. Сепак, Паламед го надмудрил Одисеј: го поставил новородениот син на наводниот лудак на земја пред плугот, а тој морал да го крене бебето од земја  (според друга верзија, Паламед го замавнал мечот кон Телемах ). Ова докажало дека кралот на Итака бил со здрав ум  . Збогувајќи се со својата сопруга, Одисеј ѝ рекол дека доколку не се врати, таа треба повторно да се омажи кога Телемах ќе стане возрасен .

Во следниот период, Одисеј морал лично да учествува во собирањето на силите. Заедно со Менелај, тој заминал на Кипар и изнудил заклетва од местниот крал, Кинора, да испрати педесет бродови во Троја. Потоа неговиот пат продолжил до Скирос, каде што се криел мирмидонскиот принц Ахил: според едно пророштво, освојувањето на Троја било невозможно без овој херој, а на самиот Ахил му било предвидено дека ќе умре рано доколку учествува во војната. Затоа, мајката на принцот, Тетида, го скрил на Скирос, каде што живеел во кралската палата, преправен како жена. Одисеј лукаво го принудил Ахил да се открие: тој поставил подароци во палатата (накит, облека, а меѓу нив и меч и штит) и ги поканил жените да изберат нешто по свој вкус. Одеднаш, заѕвонила борбена труба, а Ахил му го зграпчил оружјето. После ова, и тој бил принуден да се придружи на антитројанскиот сојуз . Според алтернативна верзија, принцот не се криел, а Одисеј, кој го посетил во Фтиотида, не морал да посегнува по никакви трикови .

Во име на Агамемнон, Одисеј ги киднапирал трите ќерки на Анија, кралот на Делос, кој можел сè што ќе допрел да го претвори во вино, жито и масло. Сепак, сестрите успеале да побегнат   . После ова, Одисеј им се придружил на Грците, кои ја концентрирале својата заедничка флота во Авлида. Патувањето до бреговите на Мала Азија било попречено со денови поради ветровите кои доаѓале од спротивните правци; се покажало дека е потребно да се смират боговите со жртвување на ќерката на Агамемнон, Ифигенија, и на Одисеј му паднало да оди во Микена да ја земе принцезата. Тој ја измамил мајката на девојката, Клитемнестра, кажувајќи ѝ дека Ифигенија ќе се омажи за Ахил  . Принцезата била жртвувана (или Артемида ја заменила со срна во последен момент), а потоа дувнал поволен ветер во корист на Одисеј  .

На патот кон Хелеспонт, на Лезбос, Одисеј извојувал победа во борба против местниот крал Филомелид   . По совет на кралот на Итака, како што пишуваат некои антички автори  , Ахајците го напуштиле Филоктет на Лемнос со неизлечена и смрдлива рана  . Конечно, Одисеј станал еден од тројцата амбасадори (заедно со Менелај и Паламед) кои, пред почетокот на непријателствата, заминале во Троја и побарале враќање на Елена и богатствата украдени со неа. Тројанците одговориле со решително одбивање и дури сакале да ги убијат нив, но Антенор ги спречил во намерите   .

 Во близина на Троја 
Кога грчката флота се приближувала до Троја, се случила расправија. Ниту еден воин не се осмелил да стапне на копно, бидејќи, според пророштвото, првиот кој ќе ја допре непријателската земја ќе биде првиот што ќе умре. Потоа Одисеј го фрлил својот штит на брегот и скокнал на него, без формално да ја допре земјата. Протезилај, најнетрпеливиот, веднаш скокнал на брегот и бил убиен од Хектор. Опсадата на Троја се влечела десет години. Од постапките на Одисеј во првите девет години од војната, се знае само едно: тој го убил Паламед. Според Сервиј, кралот на Итака се сметал за навреден кога Паламед се покажал поуспешен во наоѓањето пченица за војската; според схолијастот Еврипид и Диктис Критски, Паламед бил премногу популарен кај Грците, што предизвикало омраза кај Агамемнон, Диомед и Одисеј  ; „сите поети“, според Сократ, како што известува Ксенофонт, тврделе дека Одисеј му завидувал на Паламед на интелигенцијата ; Вергилиј пишува дека Паламед бил премногу мирољубив а со тоа и опасен за главните водачи на Ахајците . Конечно, Псевдо-Хигин известува дека Одисеј го мразел Паламед уште откако го принудил да учествува во Тројанската војна .

Според најпознатата верзија на митот, Одисеј го убедил Агамемнон дека е потребно целата грчка војска да го напушти логорот за еден ден. Тој закопал злато во шаторот на Паламед, а потоа, кога војниците се вратиле, му ја доверил задачата на еден заробен Фригиец да му достави писмо наводно напишано од Пријам, кралот на Троја, на Паламед. Фригиецот бил убиен по негова наредба пред да може да го пронајде; писмото пронајдено кај него било однесено кај Агамемнон, во кое пишувало: „Пријам испраќа до Паламед...“ Писмото понатаму ги наведувало закопаните богатства. Кралот на Микена наредил пребарување, а златото на Одисеј било пронајдено. Грците, убедени дека Паламед ја предал заедничката кауза, го каменувале до смрт.   

Според друга верзија, Одисеј и Диомед едноставно го убиле Паламед: или го удавиле додека ловел риба , или му кажале дека пронашле богатство на дното од еден бунар, го спуштиле во бунарот и потоа го каменувале . Во секој случај, смртта на Паламед предизвикала несреќа за многу грчки кралеви: неговиот татко Навплиј и братот Ојак, бидејќи не добиле законска отштета од Агамемнон, започнале да патуваат низ Грција и да им кажуваат на жените дека нивните сопрузи кои биле во Троја пронашле конкубини кои сакале да ги направат кралици по враќањето дома. Под влијание на ваквите приказни, некои жени извршиле самоубиство, додека други си земале љубовници и почнале да кројат планови да ги убијат своите сопрузи   . Според Флавиј Филострат, гневот на Ахил кон Грците не бил поврзан со загубата на Брисеида, туку со убиството на Паламед .
мини|366x366пкс|Спор околу оружјето, околу 520 година п.н.е.
Одисеј учествувал со Ајант во борбата за телото на Ахил  и, според Диктис Критски, убил двајца од синовите на Пријам, Арет и Ехемон . Квинт Смиренски наведува неколку други благородни Тројанци убиени од Одисеј во оваа битка; самиот крал на Итака бил ранет во коленото, но не се повлекол . Според Антистен, Ајант го бранел телото на Ахил во борбата, а Одисеј своето оружје. Самиот Ајант, според истиот автор, тврди дека Одисеј намерно го избрал помалку вредниот плен за заштита. Сепак, Софокле и Овидиј се сигурни дека кралот на Итака ги спасил и оружјето и телото на Ахил од непријателот    .

По битката, Одисеј и Ајант го побарале оклопот на Ахил (во античката книжевност, оваа епизода е позната како „Спор за оружјето“). Секој се обидел да докаже дека е похрабар и помоќен и дека дал поголем придонес во заштитата на телото и оклопот на починатиот. Одисеј излегол како победник во овој спор, иако античките автори ги презентираат деталите поинаку: одлуката ја донел или врховниот водач Агамемнон, кој не ги сакал Еакидците (на кои им припаѓале и Ајант и Ахил) , или од собрание на сите грчки водачи, или дури и од тројански затвореници, кои кажале кој од двајцата им нанел поголема штета. Постои толкување дека, по предлог на Нестор, грчките шпиони ги прислушкувале ѕидините на Троја и го дознале непристрасното мислење на непријателот: едно девојче лажало дека Одисеј ја поднел целата сила на тројанскиот удар во битката околу телото на Ахил . Оваа Тројанка зборувала вака, исполнувајќи ја волјата на Атена, која била на страната на кралот на Итака  .

Оваа одлука претставувала тежок удар за Ајант. Истата ноќ, тој решил да се одмазди, но, лишен од разум од Атина, тој погрешно помислил на стадо крави и овци како грчки водачи. Ајант убил многу животни, а еден белоног овен, кој го помешал со Одисеј, го врзал за столб и почнал да го камшикува со оглавник и гласно да го кара. Откако се освестил, извршил самоубиство. Агамемнон наредил неговото тело да не биде погребано, но Одисеј интервенирал и го убедил кралот на Микена да ја укине забраната .

 Освојувањето на Троја 
До времето на „Спорот околу оружјето“, опсадата на Троја траела повеќе од девет години, а Грците почнале да губат надеж за победа. Едно од новите пророштва било да се зароби Хелен, Приамида, кој ги знаел тајните пророштва кои ја штителе Троја. Одисеј го сторил тоа (според друга верзија, самиот Хелен преминал на страна на Грците). Се покажало дека градот може да биде освоен следното лето доколку барем една коска од Пелоп се донесе во грчкиот логор, ако синот на Ахил, Неоптелем, учествувал во опсадата и доколку Грците го поседувале лакот на Херакле, кој го користел Филоктет, кој некогаш бил напуштен на Лемнос. Според алтернативна верзија, Хелен бил заробен додека Филоктет веќе бил во Троја, и соодветно на тоа, третата точка била кражбата на Паладиумот - светата статуа на Атена - од градот .
мини|265x265пкс|Тројанскиот коњ (Џовани Доменико Тјеполо)
Во секој случај, Одисеј морал да патува до Лемнос (заедно со Диомед   или Неоптолем ) и да го убеди Филоктет да се придружи на војската. Тој, исто така, заминал и на Скирос по Неоптолем. Синот на Ахил доброволно го следел - Одисеј наишол на отпор единствено од мајката на Неоптолем, Дејдамеја, и нејзиниот татко, кралот Ликомед. Враќајќи се кон ѕидините на Троја, кралот на Итака му го дал на Неоптолем оклопот на Ахил (меѓутоа, доцноантичките автори пишуваат дека Одисеј го изгубил овој оклоп подоцна, во бродолом покрај брегот на Сицилија)  .

Одисеј успеал двапати да ја пробие опколената Троја. Првиот пат, најпрвин се камшикувал по грбот и се облекол во просјачки партали. Во градот, Одисеј го препознала Елена, но таа не го предала, па дури и му обезбедила засолниште некое време; откако собрал важни информации и убил неколку Тројанци, се вратил кај својот народ   . Вториот пат, Одисеј се протнал во Троја со Диомед за да го украде паладиумот. Според едно толкување, хероите поминале низ тесен и валкан таен премин и ги убиле стражарите, по што безбедно ја однеле статуата на Атена; според друга, морале да се искачат преку ѕидот. Авторот на „Мала Илијада“ известува дека скалите биле кратки, па затоа Диомед се искачил на рамената на Одисеј и сам се искачил преку ѕидот и го однел паладиумот. Одисеј решил да го убие за да ја земе целата слава за себе, но Диомед ја видел сенката како му се приближува и успеал да го разоружа својот другар   .
мини|Одисеј (во Пилос) го носи Паладиумот од Троја со помош на Диомед, и покрај отпорот на Касандра и другите Тројанци. Античка фреска од Помпеја.
Грците успеале да ја освојат Троја благодарение на дрвениот коњ, а поголемиот дел од изворите ја припишуваат оваа измама на самиот Одисеј. Кралот на Итака бил тој што ја смислил идејата за привремено повлекување на војската (наводно целосно исцрпена од војната) и оставањето на огромниот дрвен коњ како подарок за Тројанците, во кој требало да се скријат најхрабрите Грци. Самиот Одисеј ги избрал најхрабрите луѓе и се качил на коњот со нив; тој бил избран како најстар . Тројанците верувале дека непријателот си заминал и го одвлекле „подарокот“ во градот. Кога Елена шетала околу коњот, повикувајќи ги Грците по име и имитирајќи ги гласовите на нивните жени, Одисеј бил тој што не им дозволил на Менелај, Диомед и Антикле да одговорат (тој ја држел устата на вториот сè додека Елена не заминала, а според подоцнежната верзија на митот, дури и го задавил)     .

Во текот на ноќта, Грците се симнале од коњите, ги убиле стражарите и ги отвориле портите на Троја за да може главната сила, која чекала во близина на бродовите, да навлезе во градот. Одисеј, кој веќе бил во Троја, го одвел Менелај до куќата на Дејфоб (следниот сопруг на Елена); додека се бореле меѓу себе, кралот на Итака ги убил преостанатите Тројанци во куќата. Потоа Одисеј ги спасил од смрт двајцата синови на Антенор, таен пријател на Грците   . Според Киприја, истата ноќ Одисеј и Диомед смртно ја раниле ќерката на Пријам, Поликсена . Сестрата на второспоменатата, Касандра, била силувана од Ајант Помалиот во храмот на Атена, а Одисеј им предложил на Ахајците да го каменуваат богохулникот , но тој бил спасен со лажна заклетва  .

На советот каде што се одлучувала судбината на бројните заробеници, Одисеј предложил да се убие хекторовиот син Астијанакс, кој тогаш сè уште бил дете. Според некои автори, тој го фрлил принцот од ѕидините (други верзии ги споменуваат Неоптолем и Менелај) . Од заробените тројански жени, на Одисеј, според Еврипид, му била дадена вдовицата на Пријам, Хекаба. Таа набрзо била убиена затоа што ги обвинила Ахајците за светогрдие и суровост   .
мини|386x386пкс|Одисеј го фрла Астијанакс од ѕидините на Троја

 Патот кон дома: Од Троја до Хад 
десно|мини|240x240пкс|Одисеј и Полифем. Слика од Јакоб Јорданс, прва половина на 17 век.
По освојувањето на Троја, браќата Атреиди се скарале, а целата ахајска војска се поделила на два дела. Одисеј му се придружил на Менелај и отпловил дома со него, но на островот Тенедос избувнал нов раздор, што го натерало кралот на Итака да побегне кај Агамемнон. Подоцна тој започнал независно патување кон своите родни брегови. Итаканците привремено се истовариле во земјата на Киконите во Тракија, каде што го нападнаке градот Исмар. Сепак, и покрај наредбите на кралот, тие не отпловиле веднаш и биле нападнати од Тракијци од внатрешноста. Како резултат на тоа, 72 од придружниците на Одисеј загинале. Благодарение на силниот североисточен ветер, флотилата го преминала целото Егејско Море за четири дена. Обидот да се заобиколи Малеја и да се сврти на север кон Итака не успеал: бура ги однел бродовите на бреговите на земјата на Лотосјаните. Да се вкуси лотосот во оваа земја било доволно да засекогаш да се заборави татковината, но Одисеј ја забележал оваа опасност навреме и брзо продолжил по својот пат    .

Наскоро, кралот на Итака се истоварил на голем, пошумен остров населен со кози. Тој и некои од неговите придружници тргнале да ја истражат земјата и наишле на една пештера, која се покажала како дом на киклопот Полифем - едноок џин кој јаде луѓе и син на Посејдон. Гледајќи ги натрапниците, Полифем го затворил влезот на пештерата со огромен камен. Убил и изел двајца Ахајци, а следниот ден уште четворица, пред Одисеј да смисли план за бегство. Одисеј му дал на киклопот неразредено вино, а кога заспал, го прободел неговото единствено око со огромен, наострен кол. Полифем, кој дотрчал како одговор на неговите плачења, им кажал на своите соплеменици дека бил заслепен од Никој (така му се претставил Одисеј кога се сретнале), па дури и не помислиле да го бараат виновникот. Следното утро, Киклопите го тргнале каменот настрана за да ги пуштат овците на пасење, а Ахајците успеале да избегаат со животните. Откако веќе се качил на бродот, Одисеј подбивно се збогувал со Полифем и му го кажал неговото име    :

Доколку, Киклопе, некој земен те праша како ти е уништено единственото око, мора да одговориш: Кралот Одисеј, уништувач на градови, синот на херојот Лаерт, познатиот владетел на Итака, ми го извади окото.
- Хомер, Одисеја, IX, 502-505

Полифем, слушајќи го ова, му се помолил на својот татко, Одисеј да се врати на Итака дури по преживување на многу несреќи, откако ќе ги изгуби сите свои бродови и сите свои придружници. Подоцнежните настани покажале дека Посејдон ја слушнал оваа молитва    .

Пловејќи кон север, Одисеј стигнал до островот на Еол, господарот на ветровите. Еол го пречекал со чест еден месец, а пред да се раздели, му подарил кожа која ги содржела сите ветрови освен западниот ветер, Пуленат. Ветрот требало да им обезбеди на војниците на Итака безбедно враќање во нивната татковина. По девет дена пловење, флотилата се приближила до бреговите на Итака, но тогаш се случило неочекуваното: придружниците на Одисеј одлучиле дека тој во кожата го крие златото и среброто кој ги добил од Еол. Чекајќи додека кралот не заспие, ја отвориле кожата и ги пуштиле ветровите. Наскоро, бродовите, водени од бура, се нашле повторно на островот на Еол. Еол разбрал дека Одисеј го налутил моќното божество и одбил да му помогне   .
десно|мини|240x240пкс|Одисеј кај волшебничката Кирка. Црвенофигурално сликарство, 440 п.н.е.
Итакијците повторно отпловиле кон исток. Седум дена подоцна, тие пристигнале во земјата на Лестригоните, но џиновските жители, кои се покажале како канибали, ги гаѓале бродовите со огромни камења од брегот. Само еден брод успеал да избега - оној што го носел Одисеј. Следната станица на патниците била островот Еја, дом на волшебничката Кирка (ќерка на Хелиј). Дваесет Итакијци кои се истовариле, биле преобразени од Кирка во свињи; само пријателот на Одисеј, Еврилох, го задржал својот човечки облик и можел да се врати на бродот. Одисеј тргнал да ги спасува своите придружници. Хермес му притрчал на помош, давајќи му амајлија - цвет од моли - што ја направил злобната магија неефикасна. Кирка го допрел Одисеј со својот стап, велејќи: „Оди и валкај се во трлото со другите како свиња“, но тој не се преобразил во свиња благодарение на цветот и го кренал мечот над волшебничката. Таа, шокирана од она што се случило, почнала да го убедува својот гостин да ја поштеди и да го сподели нејзиниот кревет. Одисеј попуштил дури откако Кирка се заколнала дека нема да му наштети и ги вратила неговите другари во човечка форма.    

Одисеј поминал една година на Еја. Дури тогаш Итакијците го убедиле својот крал да го продолжи своето патување кон својот дом. Сепак, најпрвин, по наговарање од Кирка, Одисеј го преминал океанот кон подземјето за да се распраша за својата судбина од сенката на гатачот Тиресиј. Патниците стигнале до устието на реките Кокит и Флегетон во Ахерон; таму ископале јама и жртвувале црн овен и крава. Душите на мртвите започнале да се собираат на ова место за да ја испијат жртвената крв, но Одисеј ги избркал со извлечен меч сè додека не се појавила душата на Тиресиј. Откако се напил, го предупредил кралот на Итака да не гаѓа врз стадата на Хелиос (според друга верзија, Хиперион). Доколку се случи ова, сите придружници на Одисеј ќе загинат, а тој ќе се врати дома сам, ќе се сретне со „диви луѓе“, ќе ги заколе и ќе биде принуден повторно да ја напушти својата татковина. Во овој случај, тој ќе мора да талка сè додека не најде луѓе кои не го познаваат морето, никогаш не виделе брод и не солеле храна    .
мини|300x300пкс|Одисеј се спушта во подземјето. Илустрација од Џон Флаксман.
Потоа Одисеј разговарал со душата на неговата мајка, која починала од копнеж по него по избувнувањето на Тројанската војна. Антиклеја му кажала дека Пенелопа го чека својот сопруг, поминувајќи ги деновите во тага, и дека кралската положба „никому не му била дадена од народот“ . Сенките на многу познати жени ја гаснеле нивната жед: Тира, Антиопа, Ифимедија и други. По нив, душите на другарите на Одисеј од Тројанската војна се собрале кон жртвената крв. Агамемнон му раскажал за околностите на неговата смрт и го советувал тајно да пристигне на Итака за да избегне опасност; Ахил ја слушнал приказната за големата слава на неговиот син, Неоптолем. Ајант, сеќавајќи се на спорот околу оружјето, не му се приближил на Одисеј, а Херакле сочувствувал со Одисеј во неговите несреќи . Кралот на Итака сакал да почека и други големи херои - Тезеј и Пиритој, но слушнал вресоци и се исплашил дека Персефона ќе ја испрати главата на медузата Горгона против него од темнината, и затоа брзо се вратил на бродот и отпловил   .

 Патувањето дома до Итака 
десно|мини|250x250пкс|Сирените и Одисеј. Вилијам Ети, 1837
десно|мини|250x250пкс|Одисеј и Сирените. Џон Вилијам Вотерхаус, 1891
мини|250x250пкс|Одисеј и Калипсо. Слика од Арнолд Беклин, 1882
мини|250x250пкс|Одисеј плаче додека ја слуша песната на Демодок. Слика од Франческо Ајец, 1814–1815.
Без инциденти, Одисеј пристигнал до Еја, каде што бил радосно пречекан од Кирка. Откако ја слушнал приказната на волшебничката за опасностите што го чекале, тој отпловил за Итака. Наскоро, патниците се приближиле до островот на Сирените - суштества со тела на птици и лица на жени кои ги маѓепсувале сите кои поминувале со своето пеење, ги намамувале да се приближат, а потоа ги убивале. Предупреден од Кирка, Одисеј им наредил на своите придружници да му ги затнат ушите со восок и да го врзат за јарболот за да може да ужива во пеењето без опасност. Сирените пееле толку слатко што Одисеј им дал знак на веслачите да го одврзат; но тие веслале со двојно поголема сила, а кралот бил заврзан уште поцврсто   .

Потоа Одисеј морал да избере помеѓу пловење низ пловните карпи на Планкта или низ теснецот помеѓу две карпи населени со чудовиштата Харибда и Скила. Тој го избрал второто. Харибда вшмукувала огромни количини вода три пати на ден, заедно со бродовите и луѓето на нив; Скила ги грабнувала морнарите од бродовите (по шест одеднаш) и ги проголтувала. Во обид да побегне од Харибда, Одисеј се приближил премногу до другиот брег, па Скила грабнала шестмина од неговите придружници. Пред чудовиштето да може да се врати, бродот успеал да помине низ теснецот    .

Наскоро тие се нашле на брегот на Сицилија, каде што паселе стадата на Хелиј или Хиперион. Сеќавајќи се на предупредувањето на Тиресиј, Одисеј ги натерал своите придружници да се заколнат дека нема да ги убиваат овие животни. Сепак, неповолни ветрови дувале триесет дена по ова, попречувајќи го нивното патување; залихите на островот Еја се намалувале, а ловот и риболовот биле неуспешни. Затоа Грците, чекајќи Одисеј да заспие, убиле неколку бикови и почнале да им го печат месото. Одисеј, будејќи се, бил ужаснат, но ништо не можело да се стори. Додека патниците пловеле кон Итака, Зевс, на барање на Хелиј (или Хиперион), испратил силен ветер кон спротивниот правец на движење, кршејќи го јарболот, а потоа удирајќи го бродот со гром. Сите загинале, а само Одисеј успеал да се спаси, држејќи се за парче од бродот. Девет дена го носеле по морето сè додека брановите не го исфрлиле на брегот на островот Огигија, каде што живеела „русокосата, слаткоречива нимфа“ Калипсо    .

Според Хомер, Одисеј поминал седум години на овој остров (Хигин пишува за една година) , Аполлодор - за пет години, Овидиј за шест, Сервиј за десет ). Калипсо го споделувала креветот со Одисеј, и сакала да го убеди да ѝ стане сопруг и да ја заборави Итака, а за возврат ветувала бесмртност; но Одисеј копнеел по домот и своето семејство.. Тој седел долго време на брегот, гледајќи во далечината. Конечно, Зевс, на барање на Атена, го испратил Хермес на Огигија како гласник, кој ѝ ја пренел на Калипсо наредбата да го ослободи својот гостин. Откако изградил сплав, Одисеј повторно тргнал. По седумнаесет дена мирно пловење, огромен бран испратен од Посејдон го фрлил патникот во водата, но тој успеал да доплива назад до сплавот. Морската божица Левкотеја му притрчала на помош: таа го убедила Одисеј да се завитка со чудотворниот превез што му го дала и повторно да скокне во водата. Два дена подоцна, пливачот, гол и исцрпен, пристигнал до брегот на островот Дрепана, кој му припаѓал на народот Фејаки. Се скрил во шумичка покрај поток и заспал..

Утрото, Навсика, ќерката на местниот крал Алкиној, дошла до потокот. Таа си играла со своите слугинки кога Одисеј излегол кај неа, покривајќи ја својата голотија со суви гранки. Со „нежни зборови“, тој успеал да ја смири исплашената принцеза. Таа го зела под своја заштита и го однела во палатата, каде што го запознала со својот татко. Одисеј им ја раскажал на Алкиној, на неговата сопруга Арета и на неговата придружба приказната за освојувањето на Троја и неговите патувања. После ова, Фејачаните го однеле Одисеј во Итака на нивниот брод. Го положиле да спие на песок и отпловиле.    

 Проблем со маршутата 
Веќе постоело несогласување околу тоа каде точно пловел Одисеј во архајскиот период. Хесиод претпоставил дека Одисеј пловел главно во Тиренското Море, покрај брегот на Сицилија и Италија, а неговото гледиште се покажало како влијателно: на пример, Сиренските Карпи во времето на Страбон од многумина се сметале дека се наоѓаат на ’ртот Пелорија (во Сицилија) или на Сиренусите (во Кампанија), а теснецот помеѓу Скила и Харибда бил идентификуван со Месанскиот Проток . За поддржувачите на ваквите локализации, останало нејасно колку далеку продрел Одисеј на запад за време на своето патување кон подземјето и, особено, дали поминал помеѓу Херкуловите Столбови (низ Гибралтарскиот Проток). Кратет од Малос дал позитивен одговор на ова прашање, Аристарх од Самотраки, Калимах од Кирена и Полибиј негативен  .

Различни антички автори ја лоцирале земјата на лотофагите во различни делови од либискиот брег или на Сицилија; Лестригонците и Киклопите живееле на Сицилија (во секој случај, овде се одвива дејството на сатиричната драма на Еврипид „Киклоп“), а инцидентот со биковите на Хелиј можеби се случил во областа на градот Милацо. Грците верувале дека токму во спомен на овие настани ’ртот Пахинос има алтернативно име - ’рт на Одисеј. Еолскиот остров се сметал за Липари или Стронгола, дел од Липарските Острови .
мини|265x265пкс|Придружниците на Одисеј ги убиваат биковите на Хелиј. Фреска од Пелегрино Тибалди, 1554–1556.
Островот на Кирка, бил идентификуван од многу автори со земјата Еја, целта на Аргонаутите; лебдечките карпи на Планкта биле соодветно идентификувани со Симплегадите. За некои писатели, ова значело префрлање на целта на Аргонаутите од исток кон запад; за други, тоа значело локализирање на патувањето на Одисеј, вклучително и во Евксински Понт . Еја била видена и на островот Енарија во близина на Кума  или во одредени делови од брегот на Лацио и Кампанија , додека местото на спуштањето на Одисеј во подземјето било барано и во јужна Италија. Траги од присуството на Одисеј се забележани во различни делови од западниот свет: во јужна Шпанија (во областа на феникиската колонија Абдера во Шпанија, во Лузитанија (градот Олисипо, поради неговото име, се смета дека е основан од Одисеј/Улис), во Галија, каде што живеело племето Елусати , во Каледонија, каде што на патниците им бил прикажан олтар подигнат од Одисеј со грчки натпис , во Германија, каде што Одисеј се сметал за основач на градот Аскибургиум на Рајна  (веројатно ова е современото село Асбург во близина на Мерс) . Страбон пишува дека во Шпанија на патниците им биле прикажани „илјадници други траги од скитањата на Одисеј по Тројанската војна“ .

Започнувајќи од хеленистичкиот период, станало широко распространето мислењето дека Хомер немал никакви специфични места на ум а освен тоа, тој не ја познавал ниту географијата на Средоземно Море. Ератостен еднаш рекол: „Можете да го најдете местото каде што талкал Одисеј ако најдете кожар кој сошил торба за ветровите“ . Филозофите ги осудиле обидите да се даде буквално толкување на текстовите на Хомер од морална гледна точка .

 На Итака 
Кога Одисеј се разбудил, не го препознал својот роден остров. Верувал дека Фејачаните го измамиле, пресретнувајќи го во некоја непозната земја. Сепак, Атена му се појавила на кралот, му објаснила каде се наоѓа и му кажала што се случува во Итака. Три години, Пенелопа била мачена од додворувачи собрани од сите соседни острови (античките автори го наведуваат нивниот број како 112). Секој од нив, верувајќи дека Одисеј е мртов, се надевал дека ќе се ожени со Пенелопа и ќе ја наследи кралската моќ на островот. Кралицата, користејќи веродостојни изговори, секогаш ја одложувала одлуката, додека додворувачите со текот на времето се сместиле во нејзиниот дворец и го сметале за свој дом: пиеле кралско вино, колеле и јаделе кралски животни и ги заведувале слугинките. Атена го советувала Одисеј да не го открива своето име на никого засега и му дала изглед на старец    .
мини|Бонавентура Џенели. Евмеј, Одисеј седи покрај огнот и Телемах на влезот од колибата
Одисеј најпрвин нашол засолниште кај Евмеј, стар свињар кој останал верен на кралскиот дом. Во неговата колиба, Одисеј го сретнал својот син Телемах, на кого му се открил (но го замолил да не ѝ каже на мајка му). Следниот ден, тој дошол во кралскиот дворец преправен во просјак. Таму, Одисеј бил сведок на испадите на додворувачите, го победил Ирас (локален просјак кој се обидел да го избрка) во тепачка, а таа вечер ја сретнал Пенелопа. Се претставил дека потекнува од Крит и ѝ кажал дека го сретнал нејзиниот сопруг во Епир и дека наскоро ќе се врати дома. Пенелопа не верувала дека средбата е неизбежна, но сепак ѝ наредила на старата слугинка Евриклеја да му ги измие нозете на својот гостин и да му даде сместување за ноќта. Додека му ги миела нозете, Евриклеја го препознала Одисеј по стара лузна. Тој ѝ наредил да молчи   .
лево|мини|300x300пкс|Убивање на младоженците
Следниот ден, Пенелопа им објавила на додворувачите дека е подготвена да се омажи за еден од нив - но единствено за оној кој ќе може да го свитка лакот на Одисеј и чија стрела ќе помине низ дванаесетте прстени. Натпреварот веднаш започнал. Ниту еден од додворувачите не можел да ја повлече жицата на лакот; потоа Одисеј, игнорирајќи ги тешките навреди, го зел лакот и стрелал низ сите прстени. Ја погодил следната стрела во грлото на Антиној, најсмелиот од додворувачите, и го објавил неговото име на насобраната толпа. Додворувачите се стрчале кон ѕидовите по оружје, но Телемах веќе ги однел нивните копја и штитови, како што наредил неговиот татко. Борбата започнала: Одисеј, стоејќи на главниот влез во салата, стрелал кон своите непријатели со лакот, додека тие напредувале кон него со мечевите. Телемах донел оружје од магацинот за себе, Евмеја, и друг верен слуга, Филотиј. На крајот, сите додворувачи и нивните поддржувачи биле убиени. Дванаесет слугинки, „кои се однесувале развратно“ и „непристојно кон кралицата“ , ја измиле крвта од салата, а потоа биле обесени во дворот   .

По ова, Одисеј конечно ѝ се открил на Пенелопа. Таа го ставила на тест; дури откако слушнала детален извештај за тоа како Одисеј еднаш направил брачен кревет во стеблото на маслиново дрво, Пенелопа го препознала како свој сопруг . Потоа кралот го пронашол својот татко, Лаерт, во селскиот имот, кој го препознал откако добил „сигурен знак“  . Тоа се случило Кога синот го набројал бројот на дрвја во неговата градина: 13 круши, 9 јаболки, 40 смокви и покажал некои други знаци за идентификација, по кое старецот се онесвестил.

Според алтернативна верзија на митот, Пенелопа не го чекала Одисеј и имала односи или со сите додворувачи одеднаш, или со еден од нив - Антиној или Амфином (како резултат на тоа, се родил Пан). Одисеј, откако ги убил додворувачите, ја убил и својата неверна жена  или ја испратил во Аркадија, кај нејзиниот татко . Според трета верзија, тој ја оставил Пенелопа жива, а самиот ја напуштил Итака  .

 Подоцнежни години 
Во секој случај, Одисеј не можел да живее мирен живот веднаш по масакрот на додворувачите. Според класичната верзија на митот, вооружена толпа, составена главно од роднини на убиените, пристигнала во неговиот дворец; кралот, заедно со неговиот син и татко, се втурнал во борбата и успеал да убие неколку непријатели, но божицата Атена ги принудила борците да престанат. Потоа, според Хомер, „сојузот меѓу кралот и народот бил зацврстен“ . Други извори известуваат дека жителите на Итака му предложиле на Неоптолем, кралот на соседниот Епир, да го реши спорот меѓу нив и Одисеј. Неоптолем наредил Одисеј да ја напушти својата татковина десет години и да му ја предаде кралската власт на Телемах, а во тоа време роднините на додворувачите биле обврзани да ја надоместат штетата предизвикана на кралскиот имот   .

Одисеј заминал во Епир. За да го смири Посејдон, како што еднаш го советувал Тиресиј, тој тргнал пеш низ планините, носејќи весло, сè додека еден од мештаните не му рекол: „Каква сјајна лопата носиш на рамо, странецу?“ На ова место (во Теспротија), Одисеј жртвувал три животни на Посејдон и ја добил неговата прошка. Наскоро се оженил со местната кралица, Калидика, а потоа, на чело на нејзината војска, тргнал против бригиското племе, но Аполон спречил војната да започне. Кога истекол неговиот период на прогонство, Одисеј се вратил во Итака, која дотогаш била управувана од друг негов син, Полипорт, се обединил со Пенелопа и ја презел власта.  

Според една верзија на митот, во Епир, Одисеј се венчал со кралицата Евпипа, која му родила син, Евриал. Евриал, откако пораснал, тргнал во потрага по својот татко. Тој пристигнал во Итака во отсуство на Одисеј; Пенелопа сфатила кој е тој и решила да го уништи. Кога Одисеј се вратил, таа му кажала дека младиот странец е испратен да го убие, а Одисеј го убил Евриал   .

Самиот Одисеј починал, според една верзија на традицијата, на својот роден остров. Пророштво претскажало дека кралот ќе падне од рацете на сопствениот син - поради што Телемах, додека неговиот татко бил во Теспротија, бил принуден да биде протеран на Кефаленија. Сепак, убиецот бил друг син на Одисеј. Телегон, роден од Кирка, тргнал да го пронајде својот татко и се истоварил на Итака, сметајќи дека е Керкира. Кралот дошол во одбрана на својот остров, а во битката, Телегон му нанел смртна рана со копје. Диктис Критски дава дополнителни детали: според него, Одисеј починал три дена по битката, а пред неговата смрт, се радувал што не го убил Телемах. Телегон, откако ја дознал вистината, го однел телото на својот татко кај неговата мајка. Подоцна, по неговото прогонство, тој се оженил со Пенелопа, а Телемах се оженил со Кирка, и така двете гранки од семејството на Одисеј се смириле   . Според една верзија, Кирка го воскреснала Одисеј, но подоцна Телемах ја убил Кирка и самиот бил убиен, а потоа Одисеј повторно умрел - овој пат од тага .

Постојат алтернативни верзии, според кои Одисеј или отпловил на запад од Итака до Херкуловите столбови , или починал од природна смрт во Етолија или Епир, или бил убиен во Етрурија, во градот Кортона, кој го основал   . Некои од овие верзии се повеќе доследни со предвидувањето на Тиресиј за мирна смрт во старост:...Смртта нема да те стигне на магливото Море; мирно и полека приближувајќи се кон него, ќе го дочекаш својот крај украсен со светла старост, богат со сопствена и народна среќа.
— Хомер, Одисеја, XI, 134-137 

 Потомци 
мини|265x265пкс|Телемах го препознава својот татко во куќата на свињарот Евмеј. Слика од Јохан Август Нал.
Пенелопа го родила Телемах кратко по свадбата со својот сопруг Одисеј. Откако нејзиниот сопруг се вратил од неговите долги патувања, таа родила уште два сина, Полипорт и Аркесилај. Една верзија на митот го именува Хомер како син на Телемах и Поликаста (ќерка на Нестор), а во историските времиња, говорникот Андокид    го проследил неговото потекло до Телемах и Навсика.

Одисеј имал многу синови со Кирка и Калипсо. Во рамките на античката традиција, постоела значителна збунетост во врска со мајката на одреден јунак . Децата на Кирка биле именувани различно како Телегон (легендарниот основач на Палестрина и Тускул, предок на аристократското мамилско семејство ), Теледам, Агријас (кралот на Етрурците), Латин  (епонимот на Лацио во Средна Италија), Авсон  , Рома (Роман), Касифон, Наусито и ќерките на Антија, Ардеја и Касифона, сопругата на Телемах . Синовите на Калипсо повторно се сметале за Наусито, Наусина , Телегон, Латин и Авсон. Клеиниј го нарекува Латин син на Телегон, Хигин син на Телемах, а Јован Лид син на Зевс и Пандора. Кралицата на Теспротите, Калидика, му го родила Полипет на Одисеј, а Евбип на Евриал , кој може да се идентификува со Леонтофонт и Дорикле. Според друга алтернативна верзија, мајката на Леонтофонт била ќерка на Тоас .

 Култот на Одисеј 
Авторот на схолиите за поемата на Ликофрон „Александра“ пишува дека Калипсо го воскреснал Одисеј и му дал вечен живот. Оваа порака, која нема паралели во други извори, научниците ја толкуваат како еден од доказите за постоењето на култот на Одисеј во Грција. Познато е дека Спартанците изградиле светилиште на Одисеј како крадец на паладиумот и сопруг на Пенелопа ; пророштва биле објавувани во негово име во земјите на Евританците во Етолија, тој бил почитуван како бог на некои места во Епир, жртвите биле принесувани во Таранто и Итака, пред куќата каде што, како што се верувало, некогаш живеел . Олтар на Одисеј се наоѓал на островот Менинга во Мала Сирти (крај брегот на Либија) . Во храмот на Аполон во Сикион, според Луциј Ампелиј, се чувале хламидата и оклопот на Одисеј , во храмот на Мајките во сицилијанскиот Енгиум - оружјето на Одисеј, кое тој го посветил на божиците , во градот Цирцеј во Италија - неговата чаша , во градот Одисеј во јужна Шпанија - штитовите на неговите воини и носовите на неговите бродови  . Олтар посветен на Одисеј е пронајден, според Тацит, во германскиот град Аскибургиум на Рајна . Една од фратриите во Аргос го носела името на Одисеј .

Се претпоставува дека Одисеј бил бог меѓу предгрчкото население на јужниот дел од Балканскиот Полуостров. Грчките племиња кои пристигнале во овој регион во вториот милениум п.н.е. во голема мера ја прифатиле религијата на своите претходници, но Одисеј ги отстапил своите функции на други божества (веројатно Посејдон), станувајќи херој. Во историските времиња, неговиот култ бил забележан само на периферијата на грчкиот свет. Пенелопа, мајката на Пан, можеби била и божество, а нејзиниот култ е локализиран во Аркадија .

 Одисеј како мотив во книжевноста
Во античката книжевност
Книжевноста на Стара Грција и Рим во голема мера била изградена врз развојот на митолошки заплети . Според тоа, Одисеј се појавува во голем број книжевни дела од различни жанрови (и изгубени и зачувани), од кои најраните се веројатно хомеровите поеми „Илијада“ и „Одисеја“  . Хомер во своето дело се потпирал на моќната епска традиција на Тројанската војна, за која нема прецизни информации . Токму во хомеровите поеми била создадена сложената слика за Одисеј, која ја користеле подоцнежните автори. Во драмите, поезијата и прозните дела, почнувајќи од класичниот период, биле развиени само индивидуални карактеристични одлики на Одисеј (лукавост, елоквенција, побожност кон боговите, љубов кон родната земја итн.). Поради ова, некои истражувачи дури зборуваат за „деградација“ на сликата .

 Циклични песни 
Дејството на „Илијада“ се одвива во Троја во десеттата година од нејзината опсада од страна на Ахајците. Опфаќа 50 дена   и започнува кога Паламед веќе е мртов. Одисеј, според Хомер, донел релативно мала флотила во Троја - дванаесет бродови , што претставувало околу еден процент од целата грчка флота  (Агамемнон имал сто бродови, Нестор деведесет, Менелај шеесет) ; но овие бродови биле закотвени во самата средина на пристаништето, а ахајските водачи, кога требало да се обратат на целата војска, ги држеле своите говори од бродовите на Одисеј. Бродовите од Итака содржеле заеднички олтари на боговите, пред кои се одржувале народни собири и се спроведувала пресуда .

Одисеј се издвојува меѓу многуте ахајски водачи благодарение на својата интелигенција. Неговото мислење за тоа како да се води војна секогаш се совпаѓа со мислењето на Нестор, постариот и мудар крал на Пилос.. Одисеј учествува во голем број важни настани: тој ја придружува Хрисеида (конкубината на Агамемнон, поради која Аполон испратил чума врз Ахајците) кај нејзиниот татко.; оод водство на Атена, тој ја спречува војската да се качи на бродовите и да отплови дома, и го тепа Терсит, кој инсистирал на завршување на војната, со жезол, по што ги инспирира Ахајците со својот говор. Во деветтата книга од Илијада, тој е еден од амбасадорите кои безуспешно го убедуваат Ахил да се врати во војната. Одисеј е тој што држи говор, нудејќи му на Ахил, во име на сите ахајски водачи, седум грчки градови и ќерката на Агамемнон за жена.. Тој е наречен „советник еднаков на Зевс“, „човек полн со разни интриги и мудри совети“, „многуумен“ „нештедлив во лукавството“, со „говор како снежна бура“. Сепак, Хомер, иако зборува за семејството на Агамемнон, не ја споменува Ифигенија и приказната за тоа како Одисеј ја измамил нејзината мајка. Истражувачите забележуваат дека кралот на Итака воопшто не демонстрира лукавство и досетливост во „Илијада“, кои се појавуваат само во епитети.
мини|265x265пкс|Одисеј и Диомед ги водат коњите на Рез до ахајскиот логор. Илустрација за „Илијада за деца“, 1907 година.
Одисеј е прикажан од Хомер како извонреден воин. Во четвртата песна, тој го убива Демокон, а во петтата, многу Ликијци. Кога Хектор ги предизвикал „најхрабрите од Данајците“ на двобој, Одисеј бил меѓу деветте херои кои одговориле на предизвикот, но ждрепката паднала на Ајант Теламонид. Меѓутоа, во осмата песна, кога Тројанците предводени од Хектор ги натерале Ахајците да побегнат, Одисеј исто така избегал од бојното поле; тој не го слушнал Диомед како го повикува да го брани старецот Нестор со него. Во десеттата песна, Одисеј, заедно со Диомед, тргнува на ноќно извидување. Ахајците го убиваат тракискиот крал Рез и ги крадат неговите коњи.Во врска со второто, имало пророштво дека Троја ќе остане неосвоена доколку овие коњи јадат тројанска храна; Така, налетот на Одисеј влијаел на исходот од целата војна. Во битката за бродовите, Одисеј повторно се борел заедно со Диомед, се наошол опколен и ранет, но е спасен од Ајант Теламонид и Менелај. Конечно, во последната песна од Илијадата, Одисеј ја демонстрира својата сила во борење (Ахил му доделува нерешен резултат во дуелот со Ајант Теламонид) и трчање, претекнувајќи го Ајант благодарение на помошта на Атена.

 Одисеја

„Одисеја“ го раскажува драматичното враќање на главниот лик од Троја, патување кое трае десет години. Како и во „Илијада“, дејството се одвива во краток временски период - само четириесет дена ; но „Одисеја“ има многу посложена структура на заплетот. На почетокот на поемата, Одисеј е на Огигија, со Калипсо. Таа, по наредба на олимписките богови, го ослободува; тој гради сплав и стигнува до земјата на Феачаните. На гозбата која ја организира кралот Алкиној, Одисеј го слуша Демодок како пее за освојувањето на Троја и ги раскажува своите патувања: Киконите, Лотосадите, киклопите Полифем, Лестригонците, волшебничката Кирка, спуштањето во подземјето, сирените, Скила и Харибда. Потоа тој плови на брод за Итака, а пред крајот неговата приказна се спојува со онаа на Телемах . Одисеја завршува со зајакнување на сојузот меѓу народот од Итака и нивниот крал.

Оваа поема се карактеризира со употреба на голем број фолклорни и бајковити мотиви заеднички за многу култури. Особено, станува збор за приказни за далечни земји, во кои патниците доживуваат неверојатни авантури, се среќаваат со канибали, џинови и секакви чудовишта . Хомер ја ставил оваа приказна во устата на својот херој, со што одбил да ја процени нејзината веродостојност . Друг бајковит мотив е директното учество на боговите во судбината на јунакот. Атена постојано се грижи за Одисеј, играјќи ја, според Алексеј Лосев, улогата на „некаква пребирлива, грижлива тетка“ ; таа не само што го убедува Зевс да го забрза враќањето на јунакот во неговата татковина, туку и редовно се грижи за појавувањето на Одисеј, криејќи го во темнина кога е потребно, осветлувајќи му го патот и одбивајќи ги непријателските копја од него. Друга божица, Леукотеја, му дава на Одисеј магичен превез под услов подоцна да го фрли превезот во морето и да не се осврне назад (ова е типична забрана) .
десно|мини|240x240пкс|Одисеј и неговите придружници го прободуваат окото на киклопот Полифем. 565–560 п.н.е.
мини|265x265пкс|Одисеј е препознаен од неговата дадилка. Слика од Вилијам Бугеро, 1848 година.
Друг вообичаен мотив е „сопругот на свадбата на неговата сопруга“. Во согласност со сеопфатниот заплет, Одисеј се враќа во Итака како просјак во пресрет на изборот на нов сопруг од страна на неговата сопруга; Пенелопа го препознава по идентификациски знак (ова е приказната за тајната на брачниот кревет во стеблото на маслиново дрво), а дури и пред тоа, мотивот на препознавање се слуша во епизодата со Еуриклеја и миењето на нозете. Во прекриена форма, Одисеја може да го употреби и заплетот на средбата помеѓу татко и син кои не се препознаваат и се вклучуваат во борба (најчесто во ваквите приказни, синот победува, подоцна разбрајќи дека извршил таткоубиство). Телемах, на самиот почеток на поемата, тргнува да го пронајде својот татко и го среќава по враќањето во Итака - но веднаш се открива, што ја исклучува можноста за трагичен развој на настаните .

Сликата на Одисеј во оваа поема се покажува посложена отколку во Илијада. Одисеј е „голем по душа“ и „по срце“, беспрекорен  и мудар, втор татко на своите поданици, нежно ја сака својата сопруга и својот син, има длабока побожност кон своите родители, го сака својот роден остров и покажува мудрост во критични ситуации, што го спасува него и неговите придружници. Во исто време, спротивно на етиката на „јуначката доба“, во голем број епизоди се преправа дека е некој друг, демонстрира себичност, глупост и бесмислена суровост. Одисеј е побожен, но неколку пати - доброволно или неволно - ги навредува боговите, што води до тешки катастрофи. Тој копнее по дом и семејство, но по патот се задржува во Еја цела година, заборавајќи ја Итака, а неговите придружници мораат долго време да го убедуваат да продолжи по својот пат. Тој покажува екстремна суровост кон додворувачите на Пенелопа, безмилосно ги погубува своите слугинки и ѝ се заканува на неговата дадилка Еуриклеја, која го препознала по лузната, со строга казна; тој се нафрла со извлечен меч врз својот пријател и роднина Еурилох, кој се осмелил да го прекори за сè, но во исто време е подготвен да го ризикува својот живот за да ги спаси своите придружници кои паднале жртви на Кирка или Скила. Одисеј е многу сентиментален и често плаче, но никогаш не ја заборава сопствената корист. Дури и откако ја слуша песната на Демодок, која го допира, јунакот, кога го почастува пејачот, го задржува најдоброто парче месо за себе, а му го дава на Демодок најлошото; и, будејќи се на брегот на Итака, Одисеј пред сè се осигурува дека сите дарови на Фејачаните се на место.

Однесувањето на Одисеј во приказната со Полифем е многу противречено. Спротивно на советите на неговите придружници, тој се задржува во пештерата на киклопите, што доведува до смртта на шест негови луѓе. Откако побегнал оттаму, тој го задева Полифем и му го кажува своето име, навлекувајќи го гневот на Посејдон врз целиот екипаж на бродот. Сепак, токму храброста, лукавоста и извонредната предвидливост на Одисеј му помагаат да побегне од пештерата и да ги спаси своите другари: кога ги среќава Киклопите, тој се нарекува себеси Никој, па другите Киклопите не разбираат што се случило; тој смислува начин да го онеспособи Полифем без да го лиши од можноста да го отвори излезот од пештерата. Во други ситуации, Одисеј исто така покажува висок интелект, па затоа епитетот „лукав“ добива вистинска содржина во песната. Алексеј Лосев забележал дека ова не е едноставно лукавство: „Тоа е некаков вид опиеност со лукавство, некаков вид фантазија за лукавство“ . Кога е потребно, кралот на Итака е подготвен да чека, да се крие, да дејствува како молител (како кај Фејачаните), па дури и да издржи одредени понижувања (како во случајот со додворувачите), но тогаш ја покажува својата храброст, решителност и сила .

Друг важен епитет што Хомер го употребува во однос на Одисеј е „долготрпеливоста“. Оваа дефиниција се појавила во Илијадата, но дури во втората песна била потврдена (и се појавува 37 пати во текстот) . Одисеј мора да издржи многу драматични настани: губење на сите свои придружници, средби со мртвите (вклучувајќи ја и неговата мајка), бродоломи, битки со чудовишта, практично заробеништво на далечен остров, понижување од рацете на додворувачите на Пенелопа. Според тоа, една од најважните квалитети на Одисеј станува неговата ментална цврстина: тој ги издржал сите искушенија со достоинство .

 Илијада 
Покрај Илијада и Одисеја, цела серија песни раскажани и за Тројанската војна и настаните поврзани со неа, голем број песни, познати уште од античко време како „ циклични“, раскажуваат за Тројанската војна и настаните околу неа. Напишани веројатно малку подоцна од Хомеровите песни, тие се потпираат и на Хомер и на претходната епска традиција  . Според Фотиј, „овој епски циклус, реконструиран од делата на разни поети, го достигнува моментот кога Одисеј се враќа во својата татковина и умира од рацете на својот син Телегон, кој не го препознал својот татко“ . Од делата на овој циклус остануваат само мали фрагменти .

Најраната од овие песни во однос на времето е Киприја или Кипарски приказни (веројатно од Стасин Кипарски). Таа ја опишува позадината на Тројанската војна  и текот на судирот до настаните што непосредно претходеле на „гневот на Ахил“ . Меѓу другото, Киприја раскажува како Паламед го принудил Одисеј да учествува во војната (овде мотивот на лажно лудило првпат се појавува , иако Цицерон ја припишува оваа фикција на трагичарите ), за патувањето на Одисеј во Микена за Ифигенија, која потоа била жртвувана, за амбасадата на Одисеј и Менелај во Троја и за убиството на Паламед додека ловел риба  . Последниот настан се случил на самиот крај од песната, односно во пресрет на првите настани од Илијада .

„Етиопида“, наводно напишана од Арктин Милетски, го продолжува раскажувањето за Тројанската војна од каде што застанал Хомер. Тој ја опишува борбата за телото на Ахил и „спорот за оружјето“ помеѓу Одисеј и Ајант. Истиот спор е опишан и во Малата Илијада (наводно напишана од Лесх од Лезбос), иако во таа поема приказната очигледно била подетална, а Одисеј бил главниот лик . Таму се опишани патувањата на Одисеј до Скирос, во потера по Неоптолем, и до Лемнос, во потера по Филоктет. Раскажувањето продолжува по смртта на Ајант, сè до освојувањето на Троја и поделбата на пленот  . Мала Илијада станала извор на информации за подоцнежните писатели за кавгата помеѓу Одисеј и Диомед за време на потрагата по паладиумот .Потоа Одисеј му се обрати на синот на Теламон: „Сине на Теламон, од Бога даден Ајакс, владетел на народите!...да го носиме мртвото тело на нашите рамена ...во нашите души... Јас ќе го носам на моите рамена, а ти...“ ...Тројанците и Ахајците стигнаа ...мртвото тело на Ахил... ...од небото до земјата ...до изобилната земја ...од височините... ...со здив... ...го навлажни небесниот свод... ...Одисеј го крена трупот...
мини|265x265пкс|Убиството на младоженците. Цртеж од 1931 година
Поемата „Уништувањето на Илион“, исто така припишана на Арктин Милетски, раскажува за освојувањето на градот: на самиот почеток, Тројанците се расправаат што да прават со дрвениот коњ, а подоцна се одвива детален и живописен опис на грабежот на Троја. „Враќањата“ (автор - Агиј Троесенски) раскажува за смртта на повеќето ахајски водачи на пат кон дома, а Одисеј се појавил дури на почетокот, кога отпловил со останатите кон Тенедос . Конечно, „Телегонија“, напишана од Евгамон од Кирена, раскажува за животот на Одисеј по масакрот на додворувачите. Во оваа поема, Одисеј талка низ Епир, потоа се враќа во Итака, но добива пророштво дека ќе биде убиен од сопствениот син. Тој почнува да избегнува средба со Телемах, криејќи се во градините на својот татко, но таму го среќава Телегон - неговиот син од Кирка. Без да се препознаат, таткото и синот се вклучуваат во борба, а Одисеј умира   . Веројатно, единствениот преживеан стих од Телегонија раскажува за животот на Одисеј во староста :Тој јадеше лакомо, и месо и сладок мед без мерка.Материјалот за заплетот од цикличните песни бил активно употребуван во последователната хорска лирска поезија. Особено, Стесихор има песни како „Елена“, „Уништувањето на Илион“ и „Враќањето“ (во преживеаниот фрагмент од вториот, Телемах ја посетува Спарта во потрага по својот татко); Сакада има песна наречена „Заробувањето на Илион“  ; а Бахилид има дитирамб за посетата во Троја. Овој материјал го развиле и античките драматурзи . Поради оваа причина, а исто така и поради нивната пониска уметничка вредност од Хомер, цикличните поети брзо престанале да се читаат, а нивните текстови биле изгубени .

 Грчка драматургија 

мини|360x360пкс|Одисеј и Кирка. Слика од Бартоломеј Спренгер, помеѓу 1580 и 1585 година.
мини|353x353пкс|Наусикаја и Одисеј. Слика од Јохан Хајнрих Тишбајн Постариот, 1819 година
мини|265x265пкс|Одисеј и Наусикаја. Слика од Жан Вебер, 1888
Митовите од тројанските настани станале еден од најважните извори на заплет за грчката драма од класичниот период. Од неколкуте стотици трагедии кои денес се познати по име, шеесет се посветени на овие митови; две драми (и двете со Одисеј) развиваат хомеровски материјал - трагедијата „Рес“, која долго време му се припишувала на Еврипид, и сатиричната драма „Киклоп“, која дефинитивно ја напишал Еврипид . Митолошкиот материјал бил претставен во драмските дела сосема поинаку отколку во епската поезија: без обемни објаснувања, отстапки и метафори, без долги низи на настани. Дејството на епските песни било поделено за драмите во мали епизоди со мал број ликови (често три или четири), а сликата на секој лик станала поинтегрална. Драматургот генерално го следел заплетот на митот, но во исто време, според зборовите на Аристотел, тој морал да „биде изумител“  - за да обезбеди оригинални толкувања. Во голем број случаи, истиот заплет добивал различни толкувања во драми од различни автори. Речиси сите херои на грчките митови станале херои на трагедиите; Одисеј се појавувал во многу драми кои опишувале разни настани од неговиот живот .

Бракот на Одисеј со Пенелопа е раскажан во комедијата на Алексид, неговиот обид да избегне учество во Тројанската војна во трагедијата на Софокле „Одисеј во лудило“ , престојот на Одисеј на Скирос, кога го принудил Ахил да оди на поход, во трагедијата на Еврипид „Скирци“  и во истоимената комедија на Антифан . Либаниј ја споменува пантомимата „Ахил на Скирос“, во која се појавуваат Одисеј и Диомед .

Голем број драми го развиле заплетот на Телеф, кралот на Мизија, кој, според една верзија на традицијата, бил ранет од Ахил, а потоа излекуван од него, при што Одисеј бил оној кој претпоставил каков треба да биде лекот . Нема информации за трагедијата на Есхил (а особено за улогата на Одисеј во неа). Фрагменти од драмата на Софокле биле зачувани благодарение на наодите од папирус, од кои е познато дека Одисеј се согласил со Телеф дека, доколку биде излекуван, ќе учествува во војната против Троја (дополнителен аргумент во овој случај бил потсетувањето на грчкото потекло на Телеф); потоа Одисеј објаснил како да се разбере пророштвото за исцелувањето на главниот лик од драмата (предвидувањето навело дека раната ќе ја излекува оној што ја нанел - а Одисеј разбрал дека ќе биде доволно да се посипе 'рѓа од копјето на Ахил во раната). Во „Телеф“ од Еврипид, тој исто така го толкува пророштвото и делува како посредник помеѓу Телеф и Ахил. Овој заплет бил употребен во драмите на Агатон, Москион, Клеофонт и Јофонт  .

Жртвувањето на Ифигенија е опишано во трагедиите на Есхил, Софокле и Еврипид. За првата од нив ништо не е познато. Заплетот на Софоклевата „Ифигенија“ е веројатно раскажан од Псевдо-Хигин: овде Агамемнон не сака да ја жртвува својата ќерка, но Одисеј го убедува во неопходноста од ова и самиот оди во Микена по принцезата, каде што ѝ кажува на Клитемнестра дека Ифигенија ќе се омажи за Ахил . Текстот на еврипидовата трагедија е зачуван, но во неа Одисеј останува зад сцената помалку се споменува  . Постоела и комична верзија на овој мит, напишана од Ринтон од Тарент . За посетата во Троја се дискутира во друга драма од Софокле, „Посетата на Елена“ . Смртта на Паламед ја формирала основата на трагедиите на Есхил, Софокле и Еврипид под насловот „Паламед“ ; веројатно верзијата на митот која станала класична (со засаденото писмо и богатствата закопани под шаторот) е направена кај Еврипид. Астидамаст и Теодот исто така пишувале за Паламед, а Софокле, Ликофрон и Филокле    пишувале за одмаздата на неговиот татко.

Нападот на Одисеј и Диомед врз тракискиот логор е опишан во трагедијата „Рес“ од Еврипид. Текстот на драма со тој наслов бил зачуван и долго време текстот му се припишувал на Еврипид; на крајот, научниците дошле до заклучок дека оваа трагедија била напишана уште во 4 век п.н.е. од некој непознат автор  . „Дебатата за оружјето“ е опишана во трилогијата на Есхил (нејзиниот прв дел веројатно бил базиран на материјал од „Мала Илијада“), трагедијата „Ајакс“ од Софокле (нејзиниот текст е зачуван) и драмите на Астидама, Каркин Помладиот, Теодект, Полемеј од Ефес   и Тимотеј од Милет .

Приказната за Филоктет ја формирала основата за трагедиите на Есхил, Софокле и Еврипид (преживеана е само онаа на Софокле), во која Одисеј зазема поистакнато место од главниот лик. Кај Есхил, тој е прикажан како „лукав и умен... но далеку од неговата сегашна злоба“; кај Софокле, тој е „многу почесен и поискрен отколку што Еврипид го прикажал во „Тројанките“. Кај Еврипид, Одисеј се појавува во прологот, каде што се впушта во звучна самоанализа . Заплетот на Филоктет го развиле и трагедиите Филокле, Клеофонт и Теодект, комедичарите Епихарм, Антифан, Стратис , но ништо не се знае за улогата на Одисеј во нивните драми  .

Патувањето на Одисеј до Скирос за да го донесе Неоптолем наводно е раскажано во трагедијата на Софокле, „Скиросјани“. Аристотел споменува една драма, „Неоптолем“, но не е познато кој ја напишал или каков бил нејзиниот заплет . Последниот дел од опсадата на Троја е опишан во трагедијата, „Одисеј лажниот гласник“, во комедијата на Епихарм (во неа, Одисеј, поради својот кукавичлук, не се осмелува да влезе во Троја, но им кажува на Ахајците дека бил таму)  , во трагедијата на Софокле, „Синон“, за Тројанскиот коњ (можно е Хигин да се потпира на оваа драма), и во трагедијата на Еврипид, „Епиј“, на истата тема, и во две драми од Формида, чии наслови се непознати . Ограбувањето на Троја и судбината на заробениците се опишани во „Антенориди“ и „ Ајакс од Локрија “ од Софокле , како и во „ Тројанки “ и „ Хекуба “ од Еврипид  .

Средбата на Одисеј со Полифем е опишана во комедиите и сатиричните драми на Епихарм, Еврипид и Аристиј  под општиот наслов „Киклоп“, а во комедијата на Кратин „Одисеј“ (од втората драма бил зачуван фрагмент, во кој Полифем го кара Одисеј затоа што во виното додал вода, со што го расипал пијалокот). Атенеј пишува за мимите на италијанската Онона, во кои „Киклопите пееле како славеј, а Одисеј, претрпувајќи бродолом, ги бркал зборовите од страв и мрморел како странец“  . Епихарм, Теопомп и Никофонт имале комедии наречени „Сирени“, во кои насловните ликови го лажат Одисеј на нивниот остров не со слатко пеење, туку со ветување за вкусна храна . Изворите ја споменуваат и сатиричната драма „Кирка“ од Есхил , комедиите „Калипсо“ од Анаксилај , „Одисеј и бродоломците“ од Епихарм , трагедијата „Наусикаја, или перачките на алишта“ од Софокле, во која драматургот играл една од улогите (според Атенеј, Софокле покажал виртуозна игра на топка во оваа претстава . Софокле имал и трагедија „Фејачани“ (за која ништо не се знае освен насловот), Евбул и Филилија ги имале комедии „Наусикаја“ , а Формис го имал „Алкиној“  .

Патувањето на Одисеј до Итака и масакрот на додворувачите станале тема на тетралогијата на Есхил. Во трагедијата „Повикувачи на душите“ Одисеј се спушта во подземјето, во „Собирачи на коски“ тој трпи понижување од додворувачите и им се одмаздува; во „Пенелопа“ ја среќава својата сопруга, а во сатиричната драма „Кирка“ живее на Еја. Софокле ја посветил трагедијата „Капење“ на враќањето дома на Одисеј , Филокле трагедијата „Пенелопа“, а Јон трагедијата „Одисеј“. Зачуван е фрагмент од комедија од Епихарм (непознат наслов), во која Одисеј разговара со Евмеј. Теопомп и Амфида напишале комедија наречена „Одисеј“  .

Смртта на Одисеј е прикажана во трагедиите на Софокле „Одисеј удрен од трн“  и „Телегон“ од Ликофрон. Софокле, исто така, напишал трагедија, „Евриал“, за тоа како Одисеј станал убиец на синови  .

Од сите овие драми, денес зачувани се само оние на Софокле, „Ајакс“ и „Филоктет“, Еврипидовата „Ифигенија во Аулида“, „Тројанките“, „Хекаба и Киклопот“ и непознатиот автор на „Рес“. Кај Софокле, на Одисеј му се дадени позитивни особини: сочувствувајќи со својот непријател Ајакс и гледајќи сродна душа во него, тој инсистира да го закопа неговото тело . Еврипид имал негативен став кон Одисеј, што се одразува во зачуваните драми . Во некои текстови (софоклеовиот „Филоктет“, еврипидовата „Хекеба и Киклопот“, драматургот ја покажува разликата помеѓу сликата за Одисеј и воспоставените стереотипни идеи за него како лукав и измамник .

 Други дела од грчката книжевност 
мини|265x265пкс|Одисеј стрела со лак. Слика од Ловис Коринт, 1913 година.
Одисеј често се споменува од античките автори во врска со хомеровите поеми. „Славата на Одисеј е поголема од неговото искуство, / И слатките зборови на Хомер се виновни за ова“ , напишал Пиндар, кој во Одисеј гледал само реторичар, а не вистински јунак, и соодветно на тоа верувал дека оклопот на Ахил требало да оди кај Ајакс. Во дијалогот „Хипиј Малиот“, Платон се обидел да ги побие хомеровите зборови за Одисеј како лажливец преку устата на Сократ. Во дијалогот „Федон“, тој го прикажал и Одисеј како човек исцрпен од долги талкања, но наоѓа духовна сила да продолжи по својот пат ; Платон видел доказ за ова во дваесеттата книга на „Одисејат“ .

За време на најславниот период на Стара Грција, Одисеј станал симбол на активна личност, постојано стремејќи се кон активност и примат. Во овој поглед, Полибиј го нарекол Одисеј модел на државник и историчар : тој „посетил многу луѓе во градот и ги почитувал нивните обичаи“ , и затоа имал богато политичко и истражувачко искуство стекнато преку практично искуство .

Во следниот период, митолошките прегледи станале широко распространети. Најпознатото од овие дела, „Митолошка библиотека“, му се припишува на Аполодор, кој живеел во 2 век п.н.е. Одисеј се појавува во еден изгубен дел од текстот, но олицетворението на целата библиотека е зачувано. Нејзиното трето поглавје раскажува за почетокот на Тројанската војна, четвртото од настаните прикажани во „Илијада“, петтото за освојувањето на Троја, а седмото и последно од нив за скитањата на Одисеј и неговата последователна судбина . Аполодор (или друг автор зад ова име) значително ја проширува биографијата на Одисеј; веројатно, сакал да го поврзе овој јунак со историјата на Рим, и затоа му го припишува на Одисеј, синот на Латин, епонимот на Латините. Во Библиотеката за прв пат се појавуваат приказната за престојот на Одисеј во Епир и верзијата за неверството на Пенелопа (доколку зборуваме за зачувани извори). Авторот на друг осврт, Гај Јулиј Хигин, го прикажал Одисеј како негативен лик, развивајќи ги темите за лажно лудило и интриги против Паламед .

Географот Страбон (крајот на 1 век п.н.е. – почетокот на 1 век од н.е.), додека составувал опис на Медитеранот, постојано се осврнувал на патот на Одисеј на неговиот пат од Троја до Итака; вкупно, Одисеј се споменува во Географија стотици пати . Од 2 век од н.е. започнало преиспитување на класичната традиција. Така, Лукијан пишува за голем број епизоди од биографијата на Одисеј на хумористичен начин. Тој разговара дали Одисеј бил стоик или епикуреец, го изненадува читателот со ново читање на приказните за Калипсо, Фејачаните и Полифем; генерално, митовите за Одисеј се класифицирани за Лукијан како „лажни приказни““ .

Во својот дијалог „За јунаците“ (крајот на вториот до почетокот на третиот век), Филострат се обидел целосно да ја побие хомеровата верзија на митот. Еден од ликовите во дијалогот, селанец кој живеел во близина на урнатините на Троја, цитирајќи ги зборовите на духот на Протезилај, тврди дека Хомер ги искривил настаните од Тројанската војна и, особено, ги преувеличувал заслугите на Одисеј. Во портретот на Филострат, кралот на Итака е сиромашен воин, зависник и лажливец, додека наклеветениот Паламед е мудар човек, праведен и голем пронаоѓач. Невината смрт на Паламед го предизвикала гневот на Ахил против Агамемнон, а подоцна и гневот на Посејдон против Одисеј. Приказната дека Одисеј бил покровител на божицата Атена и дека младата Наусикаја била вљубена во него, Филострат ја нарекува „хомерова шега“: Одисеј не бил млад, низок по раст, со зашилен нос, неговите очи постојано талкале, па затоа не можел да им угоди на жените .

 Римска книжевност 
десно|мини|240x240пкс|Одисеј и Полифем. Римски мозаик од Вила дел Казале во близина на Пјаца Армерина (Сицилија), 4 век од н.е.
Античките автори го поврзуваат Одисеј со раната историја на Рим, а особено со Лациум, почнувајќи барем уште од 5 век п.н.е. Логографот Хеланик пронашол дел од скитањата на Одисеј во басенот на Тиренското Море, а Ефор Кимски и Скилакс пишувал за истото во 4 век п.н.е. Приказните за Одисеј, Енеја и Ромул се споиле: според Хеланик, Одисеј и Енеја отпловиле заедно во Италија по падот на Троја и биле принудени да останат таму бидејќи Тројанките ги запалиле сите бродови. Тогаш Енеја го основал Рим. Информациите од овој вид, откако се појавиле во грчките текстови, станале сопственост на римската култура, а нова верзија за основањето на Рим, поврзана со имињата на Енеј и Ромул, но не и на Одисеј, се појавила дури на крајот на Републиката .

Римската книжевност, која се појавила во 3 век п.н.е., се развила во голема мера врз основа на грчките митолошки теми . Првиот римски писател, Ливиј Андроник, ја превел „Одисеја“ на латински (кон крајот на 3 век п.н.е.). Тој го направил овој превод во сатурнски стих, кој бргу станал застарен. Сепак, до времето на Август, латинската „Одисеја“ останала главен училишен учебник .

Од крајот на 3 век п.н.е., римските драматурзи активно ги преработувале грчките драми, вклучувајќи ги и оние во кои се појавува Одисеј (наречен Улис во латинските текстови); притоа, тие им прдавале предност на трагедиите на Еврипид . Познато е дека Ливиј Андроник и Гнеј Невиј напишале драма за тројанскиот коњ  . Квинт Ениј создал преработка на „ Ифигенија во Авлида“ од Еврипид (во која, за разлика од оригиналот, Одисеј бил меѓу ликовите), трагедијата на Телеф (ништо не се знае за улогата на Одисеј во неа) , трагедиите Ајант  и Хекаба . Марк Пакувиј, кој посветил поголемо внимание на Софокле , напишал драма „Спорот за оружјето“, во која судбината на ахиловиот оклоп била одлучена од сведоштвото на заробените Тројанци . Во трагедијата „Капењето“, заснована на Софокле, тој бил првиот кој ги комбинирал заплетите на враќањето на Одисеј во Итака (и, особено, како неговото домаќинство го препознало) и смртта на херојот . Според Цицерон, Пакувиј ја опишал смртта на Одисеј подобро од Софокле ....Во „Бањата“, најмудриот од Грците се жали на следниот начин: „Чекори повнимателно, чекори повнимателно, За да не ја влоши шокот болката.“ 

Пакувиј го напишал ова подобро од Софокле, чиј Улис ја оплакува својата рана со уште пожалосен интензитет. Но, дури и за ова скромно оплакување, неговите другари, кои го чуваат неговото достоинство, без двоумење го прекоруваат: „Улис, Улис, твојата рана е тешка, Но твојот дух ослабнал премногу пред неа, Навикнат на војна...“ 

(Поетот разбира дека навикнувањето на болката е одлично навикнување за јунакот.) И неговиот Улис е воздржан во својата голема болка:

„Држи ме! Раната ме мачи! Фрли ја мојата облека! О, тешко мене!“ 

Па тој започнува да ослабува, но веднаш собира храброст: 

„Покриј ме, тргни се, Остави ме: секој чекор и здив ја зголемува болката на раната.“ Гледаш ли колку се смири? Не е маката што се смирила во неговото тело; туку неговата душа е исчистена од болка. 

Затоа, на крајот од драмата, тој, умирајќи, ги прекорува другите: „Да се ​​соочиме со судбината - тоа е наша должност, а не да кукаме!“ 

Тоа е машка работа; оставете го плачот на жените. Така најслабиот дел од душата се покорува на разумот, како засрамен воин и строг командант.

Марк Туллиј Цицерон. Тускулански расправи, II, 48—50Во врска со оваа епизода, Цицерон, во своите трактати „Тускулански расправи“ и „ За должностите “, ги поставил темелите за толкување на ликот на Одисеј во духот на стоицизмот: за него, кралот на Итака е човек кој е способен да издржи какви било тешкотии за да го постигне она кое го посакува; човек кој, со помош на разумот, го надминува страдањето на телото и, соодветно, може да се смета за „вистински човек“ .

Луциј Акциј во своите драми ги употребувал приказните за „Лудиот Одисеј“ , Телеф , бегството на Одисеј и Диомед во тракискиот логор , Филоктет  и Неоптолем . Тој напишал две трагедии за освојувањето на Троја - „Деифоб“ (неговиот грчки прототип е непознат) и „Антенорид“ (според Софокле) , како и „Тројанките“ . Подоцна, Марк Теренциј Варон ги напишал сатиричните дела „Одисеј“ (во овој текст, главниот лик поминува петнаесет години, наместо десет, талкајќи)  и „Спорот за оружјето“, а Овидиј ја посветил целата тринаесетта книга од своите „Метаморфози“ на „спорот“  . Август ја напишал драмата „Ајакс“ , а пријателот на Овидиј, Тутикан, ја напишал „Феачаните“  . Од сите римски трагедии, единствено оние на Луциј Анеј Сенека се зачувани во целост ; особено, неговата „Тројанки“, во која се одвива Одисеја, се занимава со судбината на тројанските заробеници и смртта на Астијанакт .

До 19 година п.н.е., Вергилиј ја напишал поемата „Енеида“, чиј заплет е моделиран според хомеровите поеми: првиот дел, кој ги раскажува скитањата на Енеја низ Медитеранот, станал „Римска Одисеја“, додека вториот, за војната на Енеја со Турн, станал „Римска Илијада“. Протагонистот, како Одисеј, се појавува во наративот на средина од своето патување, ги раскажува своите скитања проследени со гозба, се спушта во царството на мртвите за пророштво и е заведен од жена. И покрај сето ова, Вергилиј ги исполнува старите мотиви на заплетот со нова содржина . Самиот Одисеј/Улис е споменат во втората книга од поемата и добива негативни оценки, но ова е секогаш мислење на ликовите, а не на авторот : Синон го нарекува предавнички и завидлив , „пронаоѓач на злоба“ , Енеј - „жесток“ . Во третата книга, бегалците Тројанци дознаваат дека кралот на Итака доживеал низа катастрофи на пат кон дома, и како резултат на тоа, се формира некаква невидлива врска помеѓу поранешните непријатели .

По објавувањето на „Енеида“, во римската книжевност се случиле големи промени: интересите и симпатиите на читателите во врска со митовите за Тројанската војна се префрлиле од Грците на Тројанците, како легендарни предци на Римјаните ; Вергилиј го зазеде местото на Хомер . Талкањата на Одисеј станале дел од измислената биографија на Енеја, а самиот крал на Итака започнал да предизвикува прилично антипатија кај Римјаните, и тој постепено бил заборавен . Во 1 век од н.е., тој се споменува уште во „Тажните елегии“ на Овидиј како другар на авторот во несреќата, кој конечно можел да се врати дома . Малку подоцна, биле напишани „Ахилеида“ на Статиј (нејзиното дејство се одвива на Скирос, каде што Одисеј пристигнал за да го донесе Ахил) и латинската „Илијада“ (скратен превод на хомеровата поема), но двете поеми се сметаат за неуспешни. Од средината на првиот век па наваму, интересот на римската јавност за грчките митови постепено опаѓал .

 Античката уметност 
десно|мини|285x285пкс|Одисеј и Диомед ги крадат коњите на тројанскиот крал Рез, кого го убиле. Црвенофигурално сликарство на ситула, 360 п.н.е.
десно|мини|240x240пкс|Одисеј врзан за јарболот за да ја избегне песната на Сирените. Фрагмент од црвенофигурна вазна, 480–470 п.н.е.
мини|Одисеј ги убива бунтовницие додворувачи. Црвенофигурално сликарство на скифос, 450 п.н.е.
Поединечни епизоди од хомеровите и цикличките поеми биле одразени во визуелните уметности започнувајќи од 7 век п.н.е.  Така, заклетвата на додворувачите на Елена била прикажана на апулска вазна . Извонредните сликари Пархасиј и Еуфранор   ги посветиле своите слики на Одисеј кој се преправа дека е луд. Лукијан, во своето дело „За домот“, опишува слика на истата тема, а класичните научници веруваат дека овој опис не може да биде чиста фантазија :...Одисеј, преправајќи се дека е луд кога бил принуден, против своја волја, да тргне на поход со Атреидите: амбасадорите веќе пристигнале за да ја пренесат поканата; целата атмосфера одговара на играта на Одисеј: кочијата и апсурдниот оклоп на животни, одглуменото незнаење на Одисеј за тоа што се случува околу него. Сепак, тој е разоткриен од сопственото творение: Паламед, синот на Науплиј, разбира што се случува, го зграпчува Телемах, се заканува дека ќе го убие со извлечен меч и одговара на неговата одглумена лудост со одглумен гнев. Одисеј, плашејќи се за својот син, одеднаш се опоравува; неговиот татко излегува и играта завршува.

- Лукијан. За домот, 30.Жртвата на Ифигенија ја прикажал Тимант  . На неговата слика (копија е зачувана во Помпеја ), според Цицерон, „Калхант е тажен, Одисеј уште потажен, а Менелај во длабока тага“ . Павзаниј опишува слика од Полигнот, која ги прикажува непријателите на Одисеј (Паламед, Ајакс Теламонид и Терзит); Александар Велики видел слика во Ефес на која било  прикажано убиството на Паламед, а Тимант имал слика на истата тема. Сепак, не е познато дали Одисеј бил на сите овие слики . Средбата во Троја е прикажана на коринтски кратер, создаден околу 560 година п.н.е.  Една од омилените теми за античките уметници бил разговорот меѓу Одисеј и Ахил, кога првиот го убедува вториот да го смири својот гнев и да се врати во војна (сликата на Хиерон, кратерот чуван во Лувр и голем број други слики) .

Статуи на сите девет Ахајци кои го прифатиле предизвикот на Хектор стоеле во Олимпија; познато е дека Нерон наредил статуата на Одисеј од оваа скулпторска група да се премести во Рим  . Сочувани се голем број слики на темата за налетот во тракискиот логор , „спорот околу оружјето“ (поточно, ова е слика на црвенофигурна вазна од околу 490 година п.н.е. ) и средбата на Одисеј со Филоктет . Паусанија споменува слика од Полигнот на која „Одисеј го краде лакот на Филоктет“ , а Плиниј Постариот споменува слика од братот на Полигнот, Аристофон, на која Одисеј продира во опсадената Троја . Уметниците честопати ја прикажувале потрагата по паладиумот, понекогаш со два паладиума. Различни прикази го прикажуваат Одисеј и Диомед како го носат пленот во логор, Диомед оди по паладиумот додека Одисеј го чека, Диомед му го предава паладиумот на Агамемнон додека Одисеј стои во близина и така натаму.  

Темата на Одисеј и Полифем често била развивана. Уметниците го прикажувале Одисеј како им нуди вино на Киклопите, него и неговите придружници го ослепуваат Полифем (кратер од Аристоноф и протоатичка амфора, датирани околу 680 година п.н.е.), бегаат од пештера (постојат многу варијанти, вклучително и на црнофигурен кратер од околу 500 година п.н.е.) и разговараат со киклопите додека стојат на брод. Постојат бројни зачувани прикази на Одисеј и Кирка, Одисеј во Ад (вклучувајќи слика од Полигнот и црвенофигурна пеликеја од околу 440 година п.н.е. и Одисеј врзан за јарболот и слушајќи ги Сирените(најпознатиот приказ е со сирени од 5 век п.н.е.). Две теми биле развиени во врска со престојот на Одисеј на Огигија: тој седи на морскиот брег, носталгичен, и гради сплав.  Имало три теми поврзани со Фејаканите: бродолом, патувањето на Одисеј до Наусикаја (тема прикажана, меѓу другите, од Полигнот) и средбата на Одисеј со Алкиној и Арета. Црвенофигурен скифос што го прикажува масакрот на додворувачите е зачуван. Конечно, една од најомилените теми била средбата на Одисеј со Пенелопа.

До 5 век п.н.е., бил воспоставен иконографски канон: Одисеј обично бил прикажуван со кадрава брада и филц капа, но без ниту еден од неговите карактеристични особини. Истражувачите го припишуваат ова на повеќеслојната природа на ликот на Одисеј, во кој ниту една карактеристика не доминирала .

Доста рано, во средината на 5 век п.н.е., започнале да се појавуваат голем број циклуси на слики (слики и скулптури) на темата на митот за Одисеј. Најраните зачувани датираат од времето на раното Римско Царство. Поточно, тоа се есквилинските фрески на темата на Одисеј (крај на 1 век п.н.е.). Субјектот е прикажан во нив до најмалите детали, но човечките фигури изгледаат мали и безначајни на позадината на пејзажите со големи размери. Друг циклус на слики е група скулптури во Пештерата на Тибериј во Сперлонга, која прикажува грчки статуи од 2 век п.н.е. и нивни копии. Скулпторите го прикажале Одисеј како заштитник на телото на Ахил, крадецот на Паладиумот, гласникот на Филоктет и учесник во заслепувањето на Полифем и бегството од неговата пештера .

 Среден век 
По преминот од антиката во средниот век, останале многу малку книжевни дела кои се занимавале со старогрчката митологија воопшто и со Одисеј особено. Долго време, европските читатели биле ограничени на неколку латински дела на оваа тема: „Енеида“ од Вергилиј, „Метаморфози“ од Овидиј, „Латинска Илијада“ и две прозни приказни, „Дневникот за Тројанската војна“, кој му се припишува на Диктис Критски, и „Историјата за уништувањето на Троја“ од Дарет Фригиски. Првата од овие приказни, која датира од 4 век, го прикажува Одисеј во темна светлина, како што прави и со многу други ахајски водачи. Во неа, Одисеј го убил Паламед намамувајќи го во бунар и каменувајќи го, правејќи го тоа затоа што „не можел да ја толерира супериорноста на другите“ . Втората приказна е значајна по обидот да го опише изгледот и карактерот на секој од епските херои . Одисеј е опишан во него како човек „упорен, лукав, со весело лице, со средна висина, елоквентен, мудар“ , но во исто време се појавува како негативен лик .
мини|265x265пкс|Одисеј и сирените. Илустрација за Романсата на Троја од Беноа де Сент-Мор, 1340-ти
Средновековните читатели не знаеле речиси ништо за Одисеј, освен дека тој бил многу елоквентен јунак. Како резултат на тоа, многу текстови кои го споменуваат содржат чудни грешки. Малкуте факти што останале во вообичаена употреба биле подложени на алегорични толкувања врз основа на стоичкиот концепт за Одисеј како страдалник кој кротко ги надминува сите неволји за да ја постигне својата цел. Оваа традиција ја иницирале неоплатонистите во 3 век. Според нив, патувањето на Одисеј кон Итака го претставува враќањето на душата кон севкупното единство што некогаш го напуштила; Одисеј е душа што го разбира своето добро и се плаши дека животните проблеми ќе ја оддалечат од нејзината посакувана цел .

Митот за Одисеј бил слично толкуван во христијанските патристички списи. Според Климент Александриски, бродот на Одисеј ја претставува универзалната црква, а Итака го претставува вечниот, благословен живот кон кој се стреми душата на секој вистински христијанин. Врзувајќи се за јарболот на бродот со верба кон Бога, како со јажиња, патникот ги надминува искушенијата и смртта, исто како што Одисеј пловел неповреден покрај Сирените. Оваа тема била истражена во делата на Иполит Римски, Амброзиј Милански, Максим Торински, Павлин Милостив и, во раниот среден век, од Хонориј Августодунски.

Во текот на 12-ти и 13-ти век, во Западна Европа се појавиле голем број големи поетски и прозни дела што ја раскажуваат приказната за Тројанската војна. Нивните автори користеле материјал земен од Дарес Фригиски и Диктис Критски, но целосно ги игнорирале разликите помеѓу антиката и средниот век: во нивните прикази, Ахајците и Тројанците се појавувале како витези, современици на првите читатели . Најпопуларни биле „Романсата за Троја“ од Беноа де Сент-Мор (околу 1165), „Тројанската војна“ од Конрад Вирцбуршки (1281–1287) и „Тројанската историја“ од Гвидо де Колумна (1287). Одисеј во сите овие текстови се појавува како стандарден измамник .

Одисеј зазема важно место во „Божествената комедија“ на Данте Алигиери. Тој е единствениот лик посветен на целото пеење (Песна XXVI за Пеколот), а авторот нуди оригинално толкување на ликот. Одисеј се наоѓа во осмиот круг на Пеколот, каде што завршуваат злобните советници; виновни се неговиот изум за дрвениот коњ, кражбата на паладиумот и лукавиот трик со кој го намамил Ахил од Скирос. На барање на Данте, Вергилиј го прашува Одисеј за неговото последно патување и смрт. Тој одговара дека од островот Кирке тргнал со своите малкумина преживеани пријатели не кон Итака, туку кон запад, барајќи „да ги истражи далечните хоризонти на светот“  .
мини|265x265пкс|Данте и Вергилиј разговараат со Одисеј и Диомед во пеколот. Пријамо дела Куерча, 15 век.
<blockquote>…Севиља од десно се повлече, Сеута остана од лево, пред неа. 

„О браќа“, реков, „на зајдисонце, Кои дојдовте по овој тежок пат! Дајте им го тоа кратко време, додека се уште се будни 

Земјените сетила, нивниот оскуден остаток На разбирањето на новоста, За да можете, следејќи го сонцето, да го видите пустиот свет! 

Размислете чии синови сте вие: Не сте создадени за животинскиот свет, Туку сте родени за храброст и знаење.“

- Данте Алигиери. Божествена комедија. Пеколот, XXVI, 108—120

Во обид да стигне до нови земји, Одисеј се нашол на јужната полутопка, целосно покриен со вода. Тој видел планина како се издига директно од океанот, на која се наоѓа Чистилиштето; но, бидејќи пристапот до оваа планина бил затворен за смртниците, виор го превртел бродот и сите морнари загинале. Така, во Дантеовиот приказ, Одисеј се покажува дека не е разбојник, вечно стремејќи се кон домот, туку смел истражувач на непознати светови, кој, зафатен од жед за знаење, заборава на сопствената благосостојба; не е криминалец кој трпи заслужена казна, туку човек достоен за восхит и имитација . Оваа слика била понатаму развиена во делата на дантеовите следбеници - Петрарка и Бокачо. За првиот, Одисеј станал симбол на љубопитноста како основа на сите науки и уметности, за вториот - симбол на знаење кое не е лесно да се добие, но помага во постигнувањето на благородна цел. Во исто време, Бокачо наведува дека не секој детаљ од митот може и треба да се толкува алегорично .
мини|265x265пкс|Враќањето на Одисеј. Илустрација од Јохан Зајнер за „За познатите жени“ од Џовани Бокачо, 1474.
Во средновековното сликарство, Одисеј се појавува како еден од неколкуте митолошки јунаци, без јасно дефинирана индивидуалност. Пред 885 година, тој станал предмет на мурал во опатијата Корвеј во Саксонија (епизодата со Скила); во 12 век, се појавил во три минијатури што ги илустрираат делата на Хонориј Августодунски (епизодата со Сирените); и, на крајот на 15 век, на фламанска таписерија. На преминот од 15 и 16 век, Одисеј бил прикажан од Лука Сињорели во неговите фрески во катедралата во Орвјето .

 Ран современ период 

 Книжевност 
На почетокот на современиот период, Хомер повторно започнал да се чита во Западна Европа. Култивираната јавност веќе била подобро запознаена со биографијата на Одисеј, но Хомер не одговарал на вкусовите на барокниот и просветителскиот период: Вергилиј сè уште бил претпочитан . Алегориските толкувања на ликот на Одисеј продолжиле да се појавуваат. Така, Андреја Алчјато, во својата Книга на амблеми (збирка гравури со латински стихови кои го објаснуваат моралот на ликот, првпат објавена во 1531 година), пишува за средбата на Одисеј со Кирка како победа на говорништвото над суровата магија, а за пријателството на Одисеј со Диомед како идеален сојуз на мудрост и сила. Германскиот писател Ханс Закс ги користел митовите за Одисеј за да ги поучи своите читатели на низа морални лекции - за секогаш најдобрата надеж (средбата со Харибда), довербата во боговите или богот (спасувањето на Одисеј во земјата на Феачаните), разликувањето на вистинските благослови од имагинарните (ветувањето за бесмртност на Калипсо) и така натаму (1550–1563). Во англиската книжевност од 16 век, Одисеј станал носител на сите доблести потребни за еден монарх, пример за постојаност во постојано променетата ситуација .

Во текот на 17 век, алегориите станале помалку апстрактни. Така, холандскиот драматург Јост ван ден Вондел, во својата трагедија „Паламед, или Понижена Едноставност“ (1625), ја прикажал во прикриена форма религиозно-политичката борба на своето време: главниот лик ги персонифицира Арминијанците, а Одисеј и Агамемнон Хомаријанците, при што Паламед станува невина жртва на своите непријатели. Во драмата „Полифем“ (1632) на Хуан Перез де Монталбан, Одисеј се идентификува со Христос, а главниот лик со човечките гревови; според „Вистинската историја на Рим“ (1665) од Јакоб Иго, Одисеј го претставува апостол Петар, Телемах е папата, а додворувачи се реформираните, кои ја принудуваат Католичката црква (Пенелопа) да се ожени со нив. Уго Гроциј отишол подалеку од кој било друг во оваа насока, тврдејќи дека сите библиски патријарси се обединети во ликот на Одисеј и дека втората поема на Хомер всушност ги опишува талкањата на Евреите од егзодусот на Лот од Содом до смртта на Мојсеј .Од 1558 година, кога бил напишан 31-от сонет на Жоашен де Беле, започнало ново разбирање на митот за Одисеј. Повеќе не бил потребен материјал за алегорија и споредба: многу писатели го гледаат патувањето на Одисеј дома едноставно како низа извонредни настани, кои го водат херојот низ опасност до среќен крај. Основачот на традицијата, ди Беле, не дал никакви детали за патувањето: тој само ги споредил променливостите на патувањето со идиличниот мир на домот. Подоцна, романтичарите (на пример, Уго Фосколо во неговиот сонет „Закинтос“ од 1802 година) и поетите од 20 век (Дејвид Дабидин во неговата песна „Одисеј работникот“ од 1988 година) пишувале во овој дух. Торквато Тасо, во „Ослободениот Ерусалим “ (1575), се сеќава , следејќи го Данте, на патувањето на Одисеј на запад, кое, во контекст на крстоносните војни, се појавува како подготовка за една од главните мисии во историјата, а самиот Одисеј како претходник на христијанските морнари. Одисеј станал една од гланите фигури во португалската национална митологија, бидејќи се сметал за основач на Лисабон. Тој се појавува во „ Лузијадите“ (1572) од Луиш ди Камоинш, каде што целата историја на Португалија станува продолжение на подвизи на грчките морнари, и во песните на Переира де Кастро и Соуса де Маседо (1636 и 1640, соодветно) .

Одисеј станал важен лик во драмата „Троил и Кресида“ (околу 1602 година) од Вилијам Шекспир. Таму е прикажан како необично вешт оратор и софист, за кого вистината е релативна и постојат морални бариери. На почетокот на драмата, тој држи говор во кој ги објаснува привремените неуспеси на Ахајците преку нивната полигамија . Овој лик се појавува во драмите на Педро Калдерон и Томас Корнеј. Романот „Авантурите на Телемах“ од Франсоа Фенелон, објавен во 1699 година, станал книжевен бестселер низ цела Европа; Одисеј се појавува единствено на самиот крај, но е невидливо присутен низ целото дејство. Неговиот син го бара, а Нестор, Идоменеј и Филоктет го помешуваат синот со него. Одисеј станува, за Телемах, а со тоа и за читателот, носител на квалитетите стандардни за класицизмот: самоконтрола, скромност, чувствителност, несебичност. Токму вака Александар Поуп, кој го превел романот на англиски јазик (1725-1726), ја толкувал оваа слика. Во 1766 година, Василиј Тредјаковски објавил поетска адаптација на книгата на Фенелон на руски јазик .

 Ликовни уметности 
мини|265x265пкс|Враќањето на Одисеј. Фреска од Пинтурикио, 1508/1509
Во современото сликарство, Одисеј сè уште често е прикажуван во тесна врска со митолошки теми, без никакво индивидуалистичко прикажување. Фреска во Палацо дел Мањифико во Сиена, изработена од Пинтурикио, датира од околу 1509 година. Таа, меѓу другото, го прикажува враќањето на Одисеј: тој ѝ се приближува на Пенелопа, седната на нејзиниот разбој, а зад него стојат Телемах и додворувачите, а бродот, сирените и Кирка, видливи во прозорецот. Помеѓу 1554 и 1556 година, Пелегрино Тибалди создал циклус фрески засновани на Одисеја, а во 1619 година, Питер Ластман го насликал Одисеј и Наусикаја, во кој главниот лик е феачката принцеза. На сликата на Петер Паул Рубенс „Пејзаж со Одисеј и Наусикаја“ (1630-1635), кралот на Итака исто така не игра многу важна улога .
лево|мини|Одисеј и Пенелопа. Слика од Франческо Приматичо, околу 1563 година
Индивидуализацијата на ликот на Одисеј започнала преку делата на Франческо Приматичо. Помеѓу 1533/35 и 1555/60 година, овој уметник, заедно со Николо дел Абате, ја создал „Галеријата на Одисеј“ во Фонтенбло, која вклучувала 58 слики. Од нив, истражувачите издвојуваат една во која главниот лик е прикажан со Пенелопа; тие се седнати еден до друг, Одисеј се врти кон својата сопруга и ја држи нејзината брада со левата рака. Изгледа уморен, неговата динамична поза е во контраст со статичната природа на Пенелопа: таа, очигледно, штотуку ја слушнала приказната за талкањат на нејзиниот сопруг и е импресионирана. Оваа слика е очигледно еден од првите портрети на Одисеј, давајќи му на неговиот лик психолошка длабочина. Подоцна, циклус слики на тема „Одисеја“ бил создаден од Анибале Карачи (фрески во Палацо Фарнезе во Рим). Темата на една од фреските е средбата на морнарите со сирените; Во преден план, Одисеј, судејќи според неговата напната поза, се обидува да се ослободи од јажињата со кои е врзан за јарболот .

 Музика 
Започнувајќи од 17 век, Одисеј станал лик во операта. Авторите биле привлечени од контрастот помеѓу прекрасните авантури и мирот што доаѓа откако јунакот се враќа во Итака и ги убива додворувачите. Клаудио Монтеверди го употребил епскиот материјал (доста блиску до текстот) во својата опера „Враќањето на Одисеј во татковината“ (1640), кое било од големо значење за развојот на оперскиот жанр . Во текот на 18 век, биле напишани уште неколку опери и балети на оваа тема, вклучувајќи ги „Улис“ од Жан-Фер Ребел (1703), „Улис“ од Рајнхард Кајзер (1722) и „Деидамија“ од Георг Хендл .

 19 - 21 век 
На преминот од 18 до 19 век, во врска со уште една промена во културните периоди, хомеровите песни станале попопуларни. За ова сведочи фактот што се појавиле нови преводи на песните на европски јазици - германски (1781, 1793), руски (1813-1829), италијански (1825) . Започнало научното проучување на овие песни и други дела од античката книжевност, а се појавила и желба за проширена презентација на целиот материјал на заплетот (обично за педагошки цели), за формулирање на естетски и антрополошки проблеми, кои биле дискутирани на јазикот на филозофијата .

 Културолошки проучувања 
мини|265x265пкс|Палатата на Одисеј во Итака
мини|265x265пкс|Одисеј и сирените. Слика од Џон Вилијам Вотерхаус, 1891
Во рамките на историскиот дискурс за Одисејата, значајни останале два општи наративи, објавени во првата половина на 19 век и широко познати: „Авантурите на Одисеј“ од Чарлс Ламб на англиски јазик (1808) и „Легендите на класичната антика“ од Гистав Шваб на германски јазик (1838–40). Историјата на Хомеровото прашање, дебата за авторството на Илијадата и Одисејата, започнало во овој период. Во рамките на оваа голема дебата, биле изнесени необични идеи, како на пример дека автор на двете песни е Одисеј (ова го предложил Жан-Батист Лешевалие во 1829 година) или дека тие се напишани од Наусикаја (верзија изнесена од Семјуел Батлер во 1897 година) . Некои научници, следејќи ги класичните автори, направиле да го проследат вистинскиот пат на Одисеј од Троја до Итака. Во текот на 19 век, биле изнесени хипотези дека Одисеј пловел околу Егејското и Црното Море, или Егејското и западниот Медитеран, или источниот Медитеран, или првенствено покрај брегот на Африка; исто така, широко се верувало дека Хомер немал на ум специфични места . Современите истражувачи забележуваат дека авторот на поемата имал сигурни информации за Егејскиот басен и дека, одејќи подалеку од овој регион, Одисеј се нашол во „царството на чистата фантазија“. Ова ги прави обидите за реконструкција на неговата рута залудни .

Во 1930-тите, археолозите откриле остатоци од две згради во Итака, кои датираат од 12 век п.н.е.; едната од нив била со многу импресивна големина и можеби служела како кралска палата. Во историски времиња, таа се сметала за дом на Одисеј, а пред неа бил пронајден фрагмент од теракота маска со натпис „Подарок за Одисеј“, кој датира од 2 до 1 век п.н.е. 
мини|265x265пкс|Одисеј се бори со Ир. Слика од Ловис Коринт, 1903 година.
Историјата на ликот на Одисеј се смета за генерално воспоставена од средината на 20 век. Првично, тој очигледно бил јунак (веројатно бог) во митологијата на претгрчкото население на јужниот дел од Балканскиот Полуостров, околу кого се формирал круг од легенди за патување во далечна, чудесна земја и враќање кај неговата сопруга во пресрет на нејзиниот повторен брак. Овие легенди биле усвоени од Ахајците и Еолците. Во подоцнежната, јонска фаза од развојот на митот, овој заплет (приближно сличен на приказната за Аргонаутите) бил збогатен со мотиви на љубов кон далечната татковина во која јунакот копнее да се врати, копнее по своето семејство и страдање поради гневот на боговите . Конечно, дури и подоцна, патувањето на Одисеј до Итака почнало да се претставува како враќање од Троја, и започнало поврзувањето на јунакот во тројанскиот митолошки циклус. Одисеј првично не бил воин, но авторите на епските поеми што ѝ претходеле на Илијадата, или самиот Хомер, измислиле низа воени подвизи за него; сепак, неговата храброст не е безусловна (пример е неговото бегство за време на битката за бродовите), познатиот лак на Одисеј не се појавува во Илијадата , а често повторуваниот епитет „лукав“ во никој случај не е поврзан со дејството. Сето ова сугерира дека јунакот во првата песна на Хомер е ставен во нов контекст за него.

Во „Одисеја“, напишана нешто подоцна од „Илијада“, насловниот јунак посигурно се вклопува во тројанскиот митолошки циклус преку приказната за освојувањето на Троја: таму се појавува приказната за дрвениот коњ како изум на Одисеј. Започнало да се смета дека Одисеј дал одлучувачки придонес во победата со својата лукавост, со што го заработил епитетот „разрушувач на градови“ . Неговите воени доблести се комбинирани во една целина со постари особини - лукавост и способност да се спротивстави на ударите на судбината. Како херој од нов тип, љубопитен интелектуалец, Одисеј патува низ свет населен со архаични суштества - чудовишта, канибали и магионичари. Некои ги победува (Полифем и Сирените), други ги присилува на своја служба (Кирка); не отстапува од својата цел, дури се спушта во подземјето, а олимписките богови разбираат дека доколку не му дозволат на Одисеј да се врати дома, тој ќе го стори тоа против нивна волја .

Георг Хегел во Одисеј видел типична „интегрална“, епска индивидуа - фигура која ги одразува сите карактеристични одлики на современата реалност . За Артур Шопенхауер, Одисеј бил интересен првенствено поради неговата способност за самоемпатија: слушајќи ја фејачката песна на Демодок за освојувањето на Троја, кралот на Итака истовремено ја доживувал како приказна и за себе и за странецот што ја предизвикал неговата симпатија. Фридрих Ниче делумно го имал ова на ум, забележувајќи дека во Одисеј има повеќе плач отколку во кој било друг еп. Ниче бил заинтересиран за способноста на Одисеј за преобразба, што го направило идеален актер .

Во 20 век, Теодор Адорно го сметал патувањето на Одисеј за почеток на европската историја. За Адорно, патувањето на Одисеј од Троја до Итака е метафора за победата на просветителството над митот, за човековото стекнување на себеси како знаечки субјект. Со триумфот над чудовиштата, човекот започнува да доминира над природата, но веднаш ја проширува својата диктатура и на сопствениот вид (сметајќи на колењето на додворувачите) . За Мирча Елијаде, Одисеј е „прототип не само на современиот човек, туку и на човекот на иднината“, прогонет скитник кој се бара себеси .

 Книжевност 
мини|265x265пкс|Одисеј и Полифем. Слика од Вилијам Тарнер, 1829
Алфред Тенисон, во своите романи „Јадачите на лотос“ и „Улис“ (1832–33), ја развива дантеовата слика за Одисеј. Главниот лик ја формулира својата алтернатива на безвредното, вегетативно постоење на лотосјаците: да го гледа животот како вечно движење кон хоризонт на нови можности, кон привлечна, но недостижна цел. Единстено смртта може да го заврши ова движење. Улис завршува со познатата реплика: „Да се стремиме и да бараме, да наоѓаме и никогаш да не се предаваме“. Шарл Бодлер ги доведува конструкциите на Тенисон до нивниот логички екстрем во „Патувањето“ (од збирката „Цвеќиња на злото“, 1861): во неговиот приказ, патувањето станува цел само по себе и води кон самоуништување .

Нови варијации на митот за Одисеј се појавуваат во книжевноста од 20 век. Класицистот Екард Лобсиен го нарекол еден тренд „обнова“: традицијата останала непроменета и едноставно била проширена или преформулирана. Во драмата на Герхарт Хауптман „Одисеевиот лак“ (1914), главниот лик, старец осакатен од страдање, се враќа во Итака и разбира дека е целосен странец во својата татковина .Ова не е радосно враќање, не. Човек кој повеќе не верува во можноста да биде меѓу своите, кој веќе горчливо се помирил со тоа што бил вечен скитник, жртва на тага и смрт, единствен спасител, се наоѓа на посакуваното огниште. Самите внатрешни предуслови на овој пропаднат човек, каков што се смета себеси и каков што е во голема мера, го принудуваат да не се радува, туку да се згрозува од чадот што неговата татковина го мириса врз него - а надворешните околности го влошуваат ова. Никој во Хауптман не го препознава. Ужасна вест за дрскоста на додворувачите, за необичната похота на Пенелопа, скриена од надворешна пристојност, сензуално паѓајќи под погледот на овие гости разгорени од похотата кон неа, заканата за животот на неговиот син и неверојатно жалната ситуација на неговиот осиромашен татко, поранешниот крал - сето ова... го турка срцето на вратениот скитник во последната ноќ на очај.Одисеј постепено е совладан од гнев; ова чувство го преобразува јунакот, го враќа во живот и го принудува да ја исполни волјата на боговите и да им се одмазди на додворувачите . Дејството на драмата на Хауптман завршува со одмазда; Никос Казанцакис отишол подалеку и ја напишал својата поема, „Одисеја“, директно продолжение на Хомеровата (1938). Во неа, главниот лик ја напушта Итака, му помага на Менелај да го потисне бунтот во Спарта, го поддржува соборувањето на Идоменеј на Крит, основа нова религија во Египет, а потоа плови кон ледените јужни мориња. На своето патување, Одисеј среќава други книжевни ликови, постепено претворајќи се од вистинска личност во алегорија, а поемата станува енциклопедија на епски слики, теми и стереотипи .
мини|265x265пкс|Наусикаја. Слика од Вилијам Пакстон, 1937
Во драмата на Жан Жироду „Нема да има Тројанска војна“ (1935), Одисеј и Хектор преземаат дипломатски напори да спречат војна околу Елена. Во романот на Херман Штал „Враќањето на Одисеј“ (1940), напишан во форма на дијалог, старите слики се осовремени, откриени од перспектива на современата психологија на авторот, техника што се употребува во неколку подоцнежни дела - „Необичен брак“ (1989) на Инге Меркел, „Телемах“ и „Калипсо“ (1995 и 1997) на Михаел Колмаер и „Итака засекогаш“ (1997) на Лујџи Малерба. Хомеровиот материјал го развиле Шандор Мараи (Мир на Итака, 1952), Курт Клингер (Одисеј мора повторно да отплови, 1954) и Ернст Шнабел (Шеста песна, 1956) .

Поетот Џовани Пасколи, во „Последното патување“ (1904), радикално ја реинтерпретира традицијата: во своето дело, Одисеј, на крајот од својот живот, ги преиспитува местата на своите поминати авантури и открива дека сè се променило; некои места не може да ги најде, други се целосно демитологизирани (на пример, сирените остануваат тивки). Франц Кафка, во едно од своите кратки дела (1917), ја реинтерпретирал епизодата со сирените: според него, кога Одисеј поминал покрај нив, сирените биле тивки - но Одисеј или не го забележал ова, мислејќи „на ништо друго освен на синџири и восок“, или се преправал дека всушност го слушнал нивното пеење за подоцна да ги прекори боговите за тоа .

Делумна преобразба на митот се јавува во песните на Готфрид Бен (1948), Волас Стивенс (1954), Роза Ауслендер (1977) и Јосиф Бродски (1972). Некои писатели го толкуваат овој мит во намерно комичен, епиграматски дух. Роберт Валзер, во својата „Одисеја“ (1920), ја претставува содржината на целата хомерова поема во овој дух; Жан Жироду и Бертолт Брехт - епизодата со сирените (1926 и 1933); Жан Жионо го прави Одисеј лажливец кој ги измислил своите патувања и авантури (1924) .

Некои автори го сместиле Одисеј во туѓ контекст за уметнички ефект. Ова го направиле Езра Паунд, Елијас Канети и Примо Леви; Канети го направил Одисеј, кој е во пеколот на Данте, лик во неговата книга за Аушвиц, „Дали е ова човек?“ (1947), што ѝ дало на темата за пеколниот оган нова резонанца. Инокентиј Аненски употребил четиристишија потпишана од Никој како епиграф на неговата анонимно објавена збирка поезија, „Тивки песни“ (1906). Како резултат на тоа, се покажало дека авторот на збирката го користи ова име и дека сите песни собрани во книгата можат да се разберат како нешто напишано од Одисеј во потрага по излез од пештерата на Полифем .

Џејмс Џојс употребил сосема поинаква техника во својот роман „Улис“ (1922). На прв поглед, книгата нема ништо заедничко со приказната за Одисеј: таа е приказна за настаните од еден единствен ден, 16 јуни 1904 година, во животот на еден Даблинец Леополд Блум. Сепак, во реалноста, композицијата, заплетот и ликовите се строго и педантно верни на хомеровата поема; всушност, Џојс создал точен аналог на оваа поема, која истовремено претставува врв на современата книжевност. Додека работел на книгата, авторот им дал на сите 18 епизоди хомерски наслови, а по објавувањето на романот, објавил дијаграми кои ги откриваат врските помеѓу „Улис“ и „Одисеја“. Насловниот лик е Блум, чија сопруга (Пенелопа) е неверна и кој носи дома нов познаник, Стефан Дедал (Телемах). Бањата ја симболизира земјата на лотосјадите, гробиштата – Ад, библиотеката – Скила и Харибда, борделот – Кирка, итн. 

На почетокот на 21 век биле објавени голем број фантастични романи во кои се појавува Одисеј. Меѓу нив се „Одисеј, син на Лаерт“ од Хенри Лајон Олди (2001), трилогијата на Дејвид Гемел (Господарот на сребрениот лак, Штитот на бурата и Падот на кралевите, 2005–2007) и дуологијата на Ден Симонс (Илион и Олимп, 2004–2006).

„Одисеј“ е насловот на една песна на Блаже Конески од 1974 година.Блаже Конески, Збор и опит 1. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 64., како и на српскиот поет Миодраг Павловиќ,Miodrag Pavlović, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1979, стр. 144. додека една песна на Матеја Матевски е насловена „Кон темата за Улис“.Матеја Матевски, Подготовки за патување: избор од поезијата, Македонска книга, Скопје, 1987, стр. 256-257.

 Сликање 
мини|263x263пкс|Одисеј и Наусикаја. Слика на Валентин Серов. 1910 година.
мини|200x200пкс|Одисеј и Полифем. Слика од Арнолд Беклин. 1896.
На почетокот на 19 век, ликот на Одисеј во сликите служел првенствено илустративна функција. Примери за ова се платната „Посетата на Ахил“ од Жан-Огист Енгр (1801) и „Одисеј на дворот на Алкиној“ од Франческо Ајец (1813-1815). Во исто време, се појавил тренд кон еманципација на слики на овие теми од текстот на Хомер. Делата на Јохан Хајнрих Фисли „Одисеј помеѓу Скила и Харибда“ (1794-1796) и „Бегството на Одисеј од пештерата на Полифем“ (1803) се од независна вредност. Подоцна, оригинално толкување на епизодата со Калипсо предложил Арнолд Беклин (1882), во чија слика двата ликови се наоѓаат во различни делови од платното, а фигурата на Одисеј во темно сина облека (тој стои на карпа со грбот свртен кон гледачот, гледајќи во морето) е во контраст со лесната, речиси гола фигура на нимфата . Четката на истиот овој уметник припаѓа на сликата „Улис и Полифем“ (1896), во која киклопот фрла огромен камен кон бродот на Одисеј .

Други слики засновани на хомерски материјал се „Улис го исмејува Полифем“ (1829)  од Вилијам Тарнер, „Кирка му ја нуди чашата на Улис и на Улис и на Сирените“ (1891)  од Џон Вотерхаус и „Одисеј и Нувсикаја“ (1910) од Валентин Серов .

Во многу случаи, митот за Одисеј е толкуван во иронична светлина. Оноре Домие, во еден од цртежите од циклусот „Историја на антиката“ (1842), го прикажал кралот на Итака како типичен француски аристократ: тој спие во кревет носејќи анахронистичка ноќна капа, додека Пенелопа, која лежи до него, го гледа со љубов. На сликата од Ловис Коринт (1903), Одисеј, преобразн во стар просјак, се бори со Ир; во раката наместо оружје, тој држи голема коска, а околу него се наоѓаат гледачи, прикажани на нереален начин. Сликата на Рудолф Хауснер „Царството на Одисеј“ (1948-1956) е фантастичен ансамбл од различни детали кои имаат директна или индиректна врска со хомеровата поема .

 Музика 
Познато е дека Лудвиг ван Бетовен многу ја сакал „Одисеја“ и сакал да ја напише музика, но овој план му останал нереализиран . Оперската традиција на оваа тема го достигнала својот врв во тетралогијата на Фридрих Август Бунгерт „Одисеја. Музичка трагедија во четири дела“ (1898-1903). Истражувачите ја забележуваат и музиката на Шарл Гуно за трагедијата „Улис“ (1852) на Франсоа Понсар и ораториумот „Одисеја“ (1871/1872) на Макс Брух. На почетокот на 20 век, се појавиле оперети („Улис“ од Андре Мопри во 1907 година, „Враќањето на Одисеја“ од Лотар Шмит во 1913 година) и радио драми („Спасение“ од Бенџамин Бритен во 1943 година) на оваа тема .

Во музичката култура од втората половина на 20 век, се издвојуваат три големи дела за Одисеј. Во балетот „Нова Одисеја“ (1957) на Лудвиг Грубер, протагонистот се враќа дома од боиштата на Втората светска војна, на германскиот балтички брег, и започнува потрага по својата сопруга; заплетот е јасно алегоричен. Лујџи Далипикола, во својата опера „ Улис “ (1968), го употребил заплетниот материјал на Хомер и толкувањата на слики од дантеовата „Божествена комедија“. Неговиот херој, откако станал Никој во пештерата на Полифем, започнува потрага по себе и во финалето повторно се наоѓа на море, каде што доаѓа до претчувство за Бога. Во „музичкото дејство“ на Лучано Берио „Утис“ (1996), митот за Одисеј се употребува само индиректно .

Кралот на Итака станал херој на многу други музички дела. Тука спаѓаат циклусот „Метопи“ од Карол Шимановски (1915), увертирата за оркестар „Враќањето на Одисеј“ од Никос Скалкотас (1945), мјузиклот „Одисеј, Пенелопа и другите“ од Кирил Молчанов (1970), Симфонијата бр. 25 од Алан Ховханес (1973), балетите „Одисеја“ од Ејнар Енглунд (1959), „ Анестис Логотетис“ (1963) и „Евгениј Голубев“ (1965) и други. Четвртиот студиски албум на Ингви Малмстин (1988) бил насловен како „ Одисеја“ . Песни за Одисеј може да се најдат во делата на групата Cream („Приказни за храбриот Одисеј“ (англиски: Tales of Brave Ulysses), 1967YouTube, Cream - Tales of Brave Ulysses (пристапено на 16.3.2018)), Василиј К. („Одисеј“, 1999), групите „Зимове Звереј“ („Одисеј и Наусикаја“, 1998) , Франц Фердинанд (сингл „Одисеј“, 2009), „Одисеј“ (англиски: Ulysses), песна на британската група Дед кен денс (Dead Can Dance) од 1988 година.Discogs, Dead Can Dance ‎– The Serpent's Egg (пристапено на 3.6.2020).

 Кино 
мини|363x363пкс|Беким Фехмију како Одисеј (1968)
Првите филмски адаптации на Хомер се појавиле на почетокот на 20 век, за време на периодот на немите филмови. Тоа биле кратките филмови „Островот Калипсо: Одисеј и џинот Полифем“ од Жорж Мелиес (1905), „Враќањето на Одисеј“ од Андре Калмет (1909) и „Одисеја“ од Франческо Бертолини и Џузепе Лигоро (1911). Од самиот почеток, материјалот за дејството на „Одисеја“ бил користен првенствено за прикажување на бајковити авантури и неверојатни чудовишта. Во 1954 година е снимена долгометражна филмска адаптација на поемата „Талкањата на Одисеј“ (во режија на Марио Камерини и Марио Бава, со Кирк Даглас во главната улога), во 1968 година - телевизиската серија на Франко Роси „Одисеја“ (во главната улога на Беким Фехмију), во 1997 година - истоимениот телевизиски филм на Андреј Кончаловски (во главната улога на Арманд Асанте) .

Во исто време, биле објавени и други филмови кои не биле директно поврзани со Хомер: „Улис против Херакле“ од Марио Кајано (1961, со Жорж Маршал како Улис) , „Традициите на Херакле: Херакле и кралицата на Лидија“ од Пјетро Франциски (1959, со Габризиле Антонини како Улис). Во телевизиската серија „Зена: Принцеза-воин“ (1995–2001), Одисеј го играл Джон Д’Акино, а во блокбастерот на Волфганг Петерсен „Троја“ (2004), од Шон Бин. Во 2008 година, Тери Инграм режирал лабава адаптација на спуштањето на Хомер во подземјето („Одисеј: Патување во подземјето“, со Арнолд Восло во главната улога). Во 2013 година била објавена телевизиската серија на Стефано Џусти „Одисеј“ (со Алесио Бони во главната улога), која ја раскажува приказната за враќањето на во неговата татковина, а во 2024 година премиерно се прикажал филмот „Одисеј се враќа “ (со Ралф Фајнс во главната улога) .

Во „Презир“ (1963) од Жан-Лик Годар, заплетот се врти околу адаптацијата на „Одисеја“ од Фриц Ланг, кој не е подготвен да ја жртвува уметничката вредност на продукцијата за комерцијалните интереси на еден циничен холивудски продуцент кој сака да додаде „повеќе голи нимфи“ . Продуцентот нарачува ново сценарио од Пол Жавал, заинтересиран за убавата сопруга на сценаристот, Камил. Жавал, кој има потреба од пари, се согласува на работата, предизвикувајќи го презирот на Камил. Напнатиот однос меѓу ликовите се покажува со односот меѓу Посејдон, Одисеј и Пенелопа. Вториот, како што образложува Жавал во филмот, го презирал Одисеј затоа што ја замолил да биде пријателски настроена кон нејзините обожаватели и да прифаќа подароци од нив. Затоа, Одисеј тргнал на патување, користејќи ја војната како изговор да ја напушти својата сопруга. Сепак, Ланг верува дека Одисеј не треба да се претвора во „современ невротичар“ .

Хомеровата поема го инспирирала режисерот Стенли Кјубрик да го создаде филмот „2001: Вселенска одисеја“ (1968), базиран на сценариото за кое Артур Ч. Кларк напишал роман со исто име.  Во главната епизода на филмот, двајца астронаути се заробени од полуден вграден компјутер - и тука, експертите гледаат директни аналогии со пештерата на Полифем.

Лабава интерпретација на хомеровата „Одисеја“ е сценариото за филмот на браќата Коен „О, брате, каде си?“ (2000). Ликот на Јулис Еверет Мекгил го игра Џорџ Клуни .Рејф Фајнс во улога на Одисеј глуми во филмот „Враќањето“ од 2024 година , додека Мет Дејмон ќе го глуми во филмот Одисеј кој официјално треба да излезе во 2026 година.

 Одисеј и Јуривака: Митолошка слика во јапонската култура 
мини|Утагава Кунејоши. Печат во боја на дрво од серијата „Шеесет и деветте станици на Кисокаидо“, 1852. Музеј на ликовни уметности, Бостон.
Ориенталистите го сметаат продирањето на ликот на Одисеј (преку преводот на античкиот еп или неговите адаптации) во јапонската средновековна култура за единствено. Од 16 век, постои циклус приказни за Јуривака-дајѕин - лик чие име го пренесува латинскиот „Улис“ . Естер Хибард опишал и анализирал 13 различни наративи за Јуривака, објавени во Јапонија помеѓу 1662 и 1798 година .

Според основниот заплет, Јуривака е избраникот на јапонските богови, кој требало да ја заштити Јапонија од монголската инвазија. Тој предводел моќна флота и, по три години талкање по море, ја уништил монголската армада. Јуривака подоцна се истоварил на пуст остров, каде што бил напуштен од неговиот помошник, Бепу. Вториот го побарал кнежевството на Јуривака и неговата сопруга, но таа изјавила дека ќе се омажи за него единствено доколку ги препише светите сутри илјада пати. Ова траело долго време. Јуривака, многу променет од страдањето што го претрпел, се појавил непрепознатлив во својот домашен замок. Таму, тој се најавил, откако успеал да наниже џиновски лак, и го казнил својот неверен помошник. Паралелите помеѓу овој заплет и Одисеја за прв пат биле опишани во 1906 година од Цубоучи Шојо .

Постојат докази за постоењето на приказната за Јуривака пред 1662 година. На пример, Тојотоми Хидејоши бил спореден со овој јунак во неговата биографија од 1617 година . Преминувањето на грчкото име на јапонски јазик можеби се случило преку португалскиот јазик . Џејмс Араки сугерира дека Одисеја влегла во Јапонија благодарение на Фернан Мендес Пинто, кој го посетил Кјушу во 1544 година, или на Хуан Фернандез, преведувачот на првиот језуитски мисионер во Јапонија, Франсис Ксавиер (неговата мисија датира од 1550 година). Од 1551 година приказната за Јуривака се појавила во репертоарот на раскажувачите на приказни од Ковакамаи . Приказната за Одисеј и Пенелопа била целосно во согласност со културните интереси на Јапонците како воинствен поморски народ, како и нивните поими за машка храброст и женственост. Сепак, нејзиниот понатамошен развој се одвивал строго во рамките на локалната книжевна традиција .

Во фолклористиката, приказната за патувањето на Одисеј назад кон неговата родна Итака и сопругата Пенелопа одговара на типот на приказна  „Сопругот што се враќа дома“, од меѓународниот индекс Арне-Томпсон-Утер за класификација на народни приказни.Shaw, John. "Mythological Aspects of the 'Return Song' Theme and their Counterparts  in North-western Europe". In: Nouvelle Mythologie Comparée  nº. 6 (2021).Hansen, William P. Ariadne's Thread: A Guide to International Tales Found in Classical Literature . Cornell University Press, 2002. pp. 202–210. .

 Во астрономијата 
Астероидите 1143 Одисеј (откриен на 29 септември 1949 година од германскиот астроном Карл Рајнмут во Хајделберговата опсерваторија) и 5254 Улис (откриен на 7 ноември 1986 година од белгискиот астроном Ерик Елст во опсерваторијата Горна Прованса) се именувани според Одисеј.

 Наводи 

 Извори 






































 Литература 




















  (обл.)




 Надворешни врски 

 "Archaeological discovery in Greece may be the tomb of Odysseus" from the Madera Tribune

Категорија:Одисеј
Категорија:Личности од Тројанската војна
Категорија:Ликови од Илијадата
Категорија:Ликови од Одисејата
Категорија:Старогрчка митологија