Фомалхаут

Фомалхаут (α PsA / α Piscis Austrini) — најсјајната ѕвезда во соѕвездието Јужна Риба и е осумнаесеттата најсјајна ѕвезда на ноќното небо. Ја има Бајеровата ознака Алфа Јужна Риба, што е алтернативна форма на α Јужна Риба и скратено Алфа PsA или α PsA. Ова е ѕвезда од класа А на главната низа оддалечена приближно 25 светлосни години (7,7 пс) од Сонцето, мерено со сателитот за астрометрија Хипаркос. Од 1943 година, спектарот на оваа ѕвезда служи како една од стабилните точки според која другите ѕвезди се класифицирани.

Таа е класифицирана како ѕвезда слична на Вега која емитира вишок инфрацрвено зрачење, што покажува дека е опкружена со остаточен диск. Фомалхаут, ѕвездата од главната низа од типот К TW Јужна Риба и М-тип, црвено џуџестата ѕвезда LP 876-10 сочинуваат троен систем, иако придружниците се одвоени за приближно 8 степени.

Фомалхаут станал првиот ѕвезден систем со кандидат за екстрасончева планета снимена на видливи бранови должини, означена како Фомалхаут b. Сепак, анализите во 2019 и 2023 година на постоечките и новите набљудувања покажуваат дека Фомалхаут b не е планета, туку е растечко подраќје на остатоци од масивен планезимален судир.

 Номенклатура 
лево|мини| Фомалхаут е најсветлата ѕвезда во соѕвездието Јужна Риба (во средината).
α Piscis Austrini или Алфа Јужна Риба, е Бајерова ознака на системот. Го носи и Флрмстидовата ознака на 24 Piscis Austrini. Класичниот астроном Птоломеј ја вклучил во соѕвездието Водолија, заедно со остатокот од Јужна Риба. Во 17 век, Јохан Бајер цврсто ја ставил во примарната местоположба на Јужна Риба. Следејќи го Птоломеј, Џон Фламстид во 1725 година дополнително ја означил како 79 Aquarii. Денешната ознака го одразува современиот консензус за одлуката на Бајер, дека ѕвездата припаѓа на Јужна Риба. Според правилата за именување објекти во системи со повеќе ѕвезди, трите компоненти - Фомалхаут, TW Јужна Риба и LP 876-10 - се означени соодветно како A, B и C.

Традиционалното име на ѕвездата потекнува од Fom al-Haut од арапското   „устата на [јужната] риба“ (буквално, „устата на китот“), превод на тоа како Птоломеј ја означил. Фам на арапски значи „уста“, ел - „на“ и ḥūt - „риба“ فم الحوت или „кит“.حوت Во 2016 година, Меѓународниот астрономски сојуз организирал Работна група за имиња на ѕвезди (РГИЅ)  за да ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите. Првиот билтен на РГИЅ од јули 2016 година  вклучувал табела со првите две групи на имиња одобрени од РГИЅ, кој го вклучил и името „Фомалхаут“ за оваа ѕвезда.

Во јули 2014 година, Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) го започнал проектот NameExoWorlds, процес за давање соодветни имиња на одредени вонсончеви планети.NameExoWorlds: An IAU Worldwide Contest to Name Exoplanets and their Host Stars . Процесот вклучува јавно номинирање и гласање за новите имиња. Во декември 2015 година, МАС го објавил името „Дагон“ како победничко име за Фомалхаут b.Final Results of NameExoWorlds Public Vote Released , International Astronomical Union, 15 December 2015. Победничкото име било предложено од Тод Вакаро и проследено од Планетариумот на Државниот универзитет Сент Клауд  во Сент Клауд, Минесота, Соединетите Американски Држави, до МАС на разгледување. Дагон бил семитско божество, често претставено како получовек, полуриба.

 Фомалхаут А 
лево|мини| Прстен од прав околу Фомалхаут од Големата милиметарска/подмилиметарска низа Атакама (ALMA) 
Со деклинација од −29,6°, Фомалхаут се наоѓа јужно од небесниот екватор и затоа најдобро се гледа од јужната полутопка. Сепак, нејзината јужна деклинација не е толку голема како онаа на ѕвездите како што се Алфа Јужен Крст, Алфа Кентаур и Канопус, што значи дека, за разлика од нив, Фомалхаут е видлив и од голем дел од северната полутопка, а најдобро се гледа на есен. Нејзината деклинација е поголема од онаа на Сириус и слична на онаа на Антарес. На 40°С, Фомалхаут се издигнува над хоризонтот осум часа и достигнува само 20° над хоризонтот, додека Капела, која се издига приближно во исто време, ќе остане над хоризонтот дваесет часа. Фомалхаут може да се наоѓа во северните географски широчини со фактот што западната (десната) страна на Пегаз покажува кон неа. Продолжувајќи ја линијата од Бета до Алфа Пегаз кон јужниот хоризонт, Фомалхаут е околу 45˚ јужно од Алфа Пегаз, без светли ѕвезди меѓу нив.

 Својства 
Фомалхаут е млада ѕвезда, за која многу години се сметало дека е стара само 100 до 300 милиони години, со потенцијален животен век од милијарда години. Набљудувањето од 2012 година покажало малку повисока возраст од  милиони години. Температурата на површината на ѕвездата е околу  . Масата на Фомалхаут е околу 1,92 пати поголема од масата на Сонцето, нејзината сјајност е околу 16,6 пати поголема, а нејзиниот пречник е приближно 1,84 пати поголем.

Фомалхаут има малку металичност во споредба со Сонцето, што значи дека е составена од помал процент на други елементи освен водород и хелиум. Металичноста обично се одредува со мерење на изобилството на железо во фотосферата во однос на изобилството на водород. Спектроскопското испитување од 1997 година измерило вредност еднаква на 93% од изобилството на железо на Сонцето. Второто испитување од 1997 година заклучило вредност од 78%, претпоставувајќи дека Фомалхаут ја има истата металичност како и соседната ѕвезда TW Јужна Риба, за која оттогаш се тврди дека е физички придружник. Во 2004 година, ѕвездениот развоен модел на Фомалхаут дал металичност од 79%. Конечно, во 2008 година, спектроскопското мерење дало значително помала вредност од 46%.

Се тврди дека Фомалхаут е една од приближно 16-те ѕвезди кои припаѓаат на движечката група Кастор. Ова е здружение на ѕвезди кои делат заедничко движење низ вселената и за кои се тврди дека се физички поврзани. Други членови на оваа група се Кастор и Вега. Движечката група има проценета возраст од  и потекнува од истата местоположба. Поновите испитувања покажале дека наводните членови на движечката група Кастор не само што имаат широк опсег на возрасти, туку и нивните брзини се премногу различни за да може да се поврзуваат една со друга во далечното минато. Оттука, „членството“ во оваа динамична група нема никакво значење за староста на системот Фомалхаут.

 Остаточни дискови и сомнителни планети 
лево|мини| Слика од астероидниот појас од вселенскиот телескоп Џејмс Веб  со прибелешки од НАСА.
лево|мини| Оваа слика ги прикажува карактеристиките на откритието во остаточниот диск на Фомалхаут од вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“ (ВТЏВ), како и преклопувањата на податоците од вселенскиот телескоп „Хабл“ (ВТХ) и Големата милиметарска/подмилиметарска низа Атакама (ГМНА).
десно|мини| Остаточен диск околу ѕвездата
десно|мини| Остатоци кружат околу Фомалхаут што ја покажува местоположбата на Фомалхаут b — снимена со коронографот на вселенскиот телескоп „Хабл“. (8 јануари 2013 година;НАСА).
Фомалхаут е опкружен со неколку остаточни дискови.

Внатрешниот диск е ситно зрно со висока состав на јаглерод (10–300 nm) диск со пепел, групиран на 0,1 АЕ од ѕвездата. Следен е диск со поголеми честички, со внатрешен раб 0,4-1 АЕ од ѕвездата. Највнатрешниот диск засега е необјаснет.

Најнадворешниот диск е на радијално растојание од 133 AU (1.99×1010 km; 1.24×1010 mi), во тороидална форма со многу остар внатрешен раб, сите наклонети за 24 степени од работ нагоре. Прашината се распространува во појас широк околу 25 АЕ. Геометриското средиште на дискот е поместено за околу 15 AU (2.2×109 km; 1.4×109 mi)        од Фомалхаут. Дискот понекогаш се нарекува „Кајперовиот појас на Фомалхаут“. Се верува дека правливиот диск на Фомалхаут е протопланетарен, и емитира значително инфрацрвено зрачење. Мерењата на вртењето на Фомалхаут покажуваат дека дискот се наоѓа во екваторијалната рамнина на ѕвездата, како што се очекува од теориите за формирање на ѕвезди и планети.

Сликите на вселенската опсерваторија Хершел на Фомалхаут, анализирани во 2012 година, откриваат дека во надворешниот појас е присутна голема количина на мека прашина со големина на микрометар. Бидејќи таквата прашина се очекува да биде издувана од системот со притисок од зрачење на ѕвездите на кратки временски размери, неговото присуство укажува на постојано надополнување со судири на планетезимали. Пената морфологија на зрната сугерира кометско потекло. Стапката на судир се проценува на комети со големина од приближно 2000 километри дневно. Набљудувањата на овој надворешен прстен од прашина од Големата милиметарска низа Атакама, исто така, сугерирало можно постоење на две планети во системот. Доколку има дополнителни планети од 4 до 10 АЕ, тие мора да бидат под ; доколку е од 2,5 нанадвор, тогаш .

На 13 ноември 2008 година, астрономите објавиле кандидат за екстрасончева планета, која орбитира веднаш во внатрешноста на надворешниот прстен со остатоци. Ова било првиот екстрасончев објект кој орбитира директно во видлива светлина, снимен од вселенскиот телескоп „Хабл“ . Масата на пробната планета, Фомалхаут b, се проценува дека е помала од три пати поголема од масата на Јупитер, а најмалку од масата на Нептун. Сепак, снимките од М-бендот направени од опсерваторијата ММТ поставуваат силни ограничувања на постоењето на гасни џинови на оддалеченост од 40 АЕ од ѕвездата, и снимките од вселенскиот телескоп „Спицер“ сугерираат дека телото Фомалхаут b е поверојатно да биде облак од прашина. Подоцнежната синтеза на нови и постојни директни набљудувања на објектот во 2019 година потврдила дека тоа се шири, губи сјајност, нема доволно маса за да може да го вознемири надворешниот прстен додека го преминува, и веројатно е распрснувачки облак од остатоци од масивен планетаристички судир на хиперболична орбита предодредена да го напушти системот на Фомалхаут. Понатамошните набљудувања од 2022 година со вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“ во средно инфрацрвена светлина не успеале да го решат објектот во  опсег на бранови должини на широкопојасен филтер MIRI, пријавен од истиот тим дека е конзистентен со претходниот резултат.

Истите податоци за сликање на вселенскиот телескоп „Џејмс Веб“ од 2022 година открииле друга очигледна карактеристика на надворешниот диск, наречена „Големиот облак од прашина“. Меѓутоа, анализата на друг тим, која вклучувала и други постоечки податоци, претпочитела нејзино толкување како случајна позадина, а не како дел од надворешниот прстен. Друго испитување од 2023 година открило 10 точки извори околу Фомалхаут; сите освен еден од овие се објекти во позадина, вклучувајќи го и „Големиот облак од прашина“, но природата на последниот е непозната. Тоа може да биде позадински објект или планетарен придружник на Фомалхаут.

|-
| Надворешен топол диск
| colspan="4"| 0.21–0.62 АЕ или 0.88–1.08 АЕ
| —
| —

 Формалхаут B 
Фомалхаут формира двојна ѕвезда со ѕвездата од типот К4 TW Јужна Риба (TW PsA), која се наоѓа на 0.28 парсеци или 0.91 светлосни години од Фомалхаут, а нејзината вселенска брзина се согласува со онаа на Фомалхаут во рамките на  км/сек., во согласност со тоа да се биде врзан придружник. Неодамнешна проценка на возраста на TW PsA ( милиони години) многу добро се согласува со изохроната старост за Фомалхаут (  милиони години), дополнително се расправаат за двете ѕвезди кои формираат физичка двојност.

Ознаката TW Јужна Риба е астрономска номенклатура за променлива ѕвезда. Фомалхаут B е болскотна ѕвезда од типот позната како променлива BY Змеј. Малку варира по привидна магнитуда, во опсег од 6,44 до 6,49 во период од 10,3 дена. Иако е помало од Сонцето, тоа е релативно големо за блескава ѕвезда. Повеќето блескави ѕвезди се црвени џуџиња од типот М.

Во 2019 година, тим од истражувачи кои ја анализирале астрометријата, мерењата на радијалната брзина и сликите на Фомалхаут В, предложиле постоење на планета која орбитира околу ѕвездата со маса од  јупитерови маси и слабо дефиниран орбитален период со проценка слабо центрирана околу 25 години.

 Фомалхаут C (LP 876-10) 
LP 876-10 е исто така поврзана со системот Фомалхаут, што ја прави тројна ѕвезда. Во октомври 2013 година, Ерик Мамајек и соработниците од конзорциумот RECONS објавиле дека претходно познатата ѕвезда со високо правилно движење LP 876-10 има растојание, брзина и местоположба на големината на бојата во согласност со тоа што е уште еден член на системот Фомалхаут. LP 876-10 првично била каталогизирана како ѕвезда со високо соодветно движење од Вилем Лујтен во неговиот ѕвезден каталог од 1979 година; сепак, прецизна тригонометриска паралакса и радијална брзина биле измерени само неодамна. LP 876-10 е црвено џуџе од спектрален тип M4V и се наоѓа уште подалеку од Фомалхаут A отколку TW PsA - околу 5,7° оддалечена од Фомалхаут A на небото, во соседното соѕвездие Водолија, додека и Фомалхаут A и TW PsA се наоѓаат во соѕвездието Јужна Риба. Нејзиното сегашно одвојување од Фомалхаут А е околу 0,77 парсеци (2,5 светлосни години), а моментално се наоѓа на 0,987 парсеци (3,22 светлосни години) од TW PsA (Фомалхаут В). LP 876-10 се наоѓа добро во плимниот полупречник на системот Фомалхаут, што е 1,9 парсеци (6,2 светлосни години). Иако LP 876-10 самата е каталогизирана како двојна ѕвезда во Вашингтонскиот каталогот со двојни ѕвезди (наречен „WSI 138“), немало знаци на близок ѕвезден придружник во сликите, спектралните или астрометриските податоци според проучувањето на Мамајек и неговите соработници. Во декември 2013 година, Кенеди и сор. објавиле откритие на ладен остаточен диск поврзан со Фомалхаут C, користејќи инфрацрвени слики од вселенската опсерваторија Хершел. Системите со повеќе ѕвезди кои хостираат повеќе остаточни дискови се исклучително ретки .

Етимологија и културно значење 
Фомалхаут имала различни имиња кои и се припишувале низ времето и била распознавана од многу култури на северната полутопка, вклучувајќи ги Арапите, Персијците и Кинезите. Таа ја одбележала краткоденицата во 2500 година п.н.е. и била маркер за обожавањето на Деметра во Елевсида.

 Се смета дека е една од четирите „ кралски ѕвезди“ на Персијците.Allen, R.H. (1963). 
 Латинските имиња се  „Устата на јужната риба“.
 Народното име кај раните Арапи било Дифди'ал Аввал (,  ) „првата жаба“ (втората жаба е Бета Кит). Кинеското имезначи Северна порта на воениот логор, бидејќи оваа ѕвезда се означува и стои сама во северната порта на воениот логор астеризам, замок во заробеништво. или Pi Lo Sze Mun, име латинизирано од Р. Ален.
 За абориџините од Јужна Австралија, тоа е машко суштество наречено Буунџил . Народот Вардаман од Северната Територија ја нарекле Фомалхаут Менгген — бел какаду.

Fomalhaut-Earthwork B, во државниот парк Маундс во близина на Андерсон, Индијана, се поредува со изгревањето на ѕвездата Фомалхаут во есенските месеци, според Одделот за природни ресурси на Индијана. Во 1980 година, астрономот Џек Робинсон предложил дека растечкиот азимут на Фомалхаут е означен со поставување на карин и на медицинското тркало Бигхорн во Вајоминг, САД и на медицинското тркало на планината Мус во Саскачеван, Канада.

Списанието „New Scientist“ ѕвездата ја нарекла „Големото око на Сурон“, споредувајќи го нејзиниот облик и остаточниот прстен со гореспоменатото „око“ во филмовите на Господарот на прстените на Питер Џексон.

USS Fomalhaut (AK-22) бил товарен брод на морнарицата на Соединетите држави .

 Поврзано 
 2M1207
 GJ 758
 HR 8799
 Начини на откривање на вонсончеви планети
 Список на вонсончеви планети

Белешки

Наводи

 Надворешни врски 


 Astrobites summary of Boley et al. 2012, the ALMA observations of the Fomalhaut ring system
 "Eye of Sauron" debris ring
 Researchers find that bright nearby double star Fomalhaut is actually a triple (Astronomy magazine : October 8, 2013)

Категорија:Арапски зборови
Категорија:HIP-објекти
Категорија:HD-објекти
Категорија:Глизеови објекти
Категорија:Флемстидови објекти
Категорија:Тела од Бонскиот преглед
Категорија:HR-објекти
Категорија:Бајерови објекти
Категорија:Јужна Риба (соѕвездие)
Категорија:Околуѕвездени дискови
Категорија:Хипотетички планетарни системи
Категорија:Променливи ѕвезди од типот на BY Змеј
Категорија:Портокалови џуџиња
Категорија:Црвени џуџиња од главната низа
Категорија:Повеќеѕвездени планетарни системи
Категорија:Троен систем
Категорија:Ѕвезди од главната низа од типот A