Компас (соѕвездие)

Компас — мало и слабо соѕвездие кое се наоѓа на јужната небесна полутопка. Скратено од Pyxis Nautica, неговото име на латински значи морнарски компас (во спротивност со Шестар, кој ги претставува стрелките). Компас бил воведен од Никола Луј де Лакај во 18 век и се вбројува меѓу 88-те современи соѕвездија.

Низ Компас поминува рамнината на Млечниот Пат. Како бледо соѕвездие, неговите три најсветли ѕвезди се Алфа, Бета и Гама Компас во груба линија. Со светлинска величина 3,68, Алфа е најсветлата ѕвезда на соѕвездието. Таа е сино-бела ѕвезда оддалечена приближно 880 светлосни години (270 парсеци) и околу 22.000 пати посветла од Сонцето.

Компас се наоѓа блиску до ѕвездите кои го формирале старото соѕвездие Брод Арго, бродот на Јасон и Аргонаутите. Делови од Брод Арго биле Карина (кобилица ), Пупис (крма) и Вела (едра). Овие на крајот станале свои соѕвездија. Во 19 век, Џон Хершел предложил преименување на Компас во Малус (што значи јарбол), но предлогот не бил следен.

Т Компас, кој се наоѓа на околу 4 степени североисточно од Алфа Компас, е повторлива нова која се разгорува до величина од 7 на секои неколку децении. Исто така, за три ѕвездени системи во Компас било потврдено дека имаатвонсончеви планети. Расеаното јато Компас се наоѓа на оддалеченост од околу 130.000 светлосни години во галактичкиот ореол. Се сметало дека овој регион не содржи збиени јата. Се покренало можноста ова тело да побегне од Големиот Магеланов Облак. 

 Историја 
лево|мини|300x300пкс| Компас се наоѓа јужно од ѕвездата Алфард во соѕвездието Водна Змија на средина помеѓу Девица и Рак. Иако е целосно видлив од географските широчини јужно од 53 степени северна, неговата најдобра видливост на вечерното небо е во текот на февруари и март на јужната полутопка.
Во древната кинеска астрономија, Алфа, Бета и Гама Компас биле дел од Тианмиао, небесен храм во чест на предците на царот, заедно со ѕвездите од соседна Пумпа. 

Францускиот астроном Никола Луј де Лакај првпат го опишал соѕвездието на француски како la Boussole (морски компас) во 1752 година,   откако забележал и каталогизирал речиси 10.000 јужни ѕвезди за време на двегодишниот престој на ’Ртот на Добрата Надеж. Тој смислил четиринаесет нови соѕвездија во непознати региони на Јужната небесна полутопка кои не се видливи од Европа. Сите до еден ги почестиле инструментите што го симболизирал периодот на просветителството. Лакај го латинизирал името во Pixis [sic] Nautica на неговата табела од 1763 година.  Античките Грци ги идентификувале четирите главни ѕвезди на Компас како јарболот на митолошкиот брод на Јасон, Брод Арго. 

Германскиот астроном Јохан Боде во неговиот ѕвезден атлас од 1801 година го дефинирал соѕвездието Lochium Funis, Дневникот и линијата - наутички уред кој некогаш се користел за мерење на брзината и растојанието поминато на море - околу Компас во неговиот ѕвезден атлас од 1801 година, но приказот не преживеал.  Во 1844 година Џон Хершел се обидел да ја воскресне класичната конфигурација на Брод Арго со тоа што го преименувал Малус (јарболот), предлог следен од Френсис Бејли, но Бенџамин Гулд ја вратил номенклатурата на Лакај.

 Карактеристики 
лево|мини| Соѕвездието Компас, како што може да се види со голо око
Покривајќи 220,8 квадратни степени и оттука 0,535% од небото, Компас е рангирано на 65-то место од 88-те современи соѕвездија по површина.  Неговата позиција во јужната небесна полутопка значи дека целото соѕвездие е видливо за набљудувачите јужно од 52°С.  Највидливо е на вечерното небо во февруари и март.  Малото соѕвездие, се граничи со Водна Змија на север, Крма на запад, Едро на југ и Пумпа на исток. Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од Меѓународниот астрономски сојуз во 1922 година, е „Pyx“.  Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со полигон од осум страни (илустрирано во инфокутија). Во екваторијалниот координатен систем, координатите на ректасцензијата на овие граници лежат помеѓу  и , додека координатите на деклинација се помеѓу −17,41° и −37,29°. 

 Особини 
 Ѕвезди 
alt=A 19th century coloured engraving of a group of constellations in the Southern Celestial Hemisphere in this plate from Urania's Mirror (1824).|десно|мини|300x300пкс| Пиксис може да се види над јарболот на Арго Навис
Лакај им дал Бајерови ознаки на десет ѕвезди кои денес се нарекуваат од Алфа до Ламбда Компас, прескокнувајќи ги грчките букви јота и каппа. Иако бил наутички елемент, соѕвездието не било составен дел на старото спѕвездие Брод Арго и оттаму не учествувало во оригиналните Бајерови ознаки на тоа соѕвездие, кои биле поделени помеѓу Кобилица, Едро и Крма. Компас е слабо соѕвездие, неговите три најсветли ѕвезди - Алфа, Бета и Гама Компас - формираат груба линија.  Севкупно, има 41 ѕвезда во границите на соѕвездието со привидни величини посветли од или еднакви на 6,5. 

Со привидна светлинска величина од 3,68, Алфа Компас е најсветлата ѕвезда во соѕвездието.  Сместена на 880 ± 30 светлосни години оддалечена од Земјата,  таа е сино-бела џиновска ѕвезда од спектрален тип B1.5III која е околу 22.000 пати посветла од Сонцето и има 9,4 ± 0,7 пати повеќе од нејзиниот пречник. Го започнал животот со маса 12,1 ± 0,6 пати поголема од онаа на Сонцето, пред речиси 15 милиони години.  Нејзината светлина е затемнета за 30% поради меѓуѕвездената прашина, па би имала посветла величина од 3,31. Втората најсветла ѕвезда со светлинска величина 3,97 е Бета Компас, е жолт светол џин или суперџин од спектрален тип G7Ib-II, кој е околу 435 пати посјајна од Сонцето,  и се наоѓа на 420 ± 10 светлосни години оддалечена од Земјата. Има придружна ѕвезда со светлинска величина 12,5 разделена со 9 лачни секунди.  Гама Компас е ѕвезда со светлинска величина 4,02 која се наоѓа на оддалеченост од 207 ± 2 светлосни години. Станува збор за портокалов џин од спектрален тип K3III кој се оладил и отекол до 3,7 пати поголем од пречникот на Сонцето откако го исцрпил водородот во нејзиното јадро. 

Капа Компас бил каталогизиран, но Лакај не му дал Бајерова ознака, но Гулд почувствувал дека ѕвездата е доволно светла за да гарантира своја буква. Капа има светлинска величина од 4,62 и е оддалечена 560 ± 50 светлосни години. Портокалов џин од спектрален тип K4/K5III,  Капа има сјајност приближно 965 пати поголема од онаа на Сонцето. Таа е одвоена со 2,1 лачна секунда од ѕвезда со светлинска величина.  Тета Компас е црвен џин од спектрален тип M1III и полуправилна променлива со два измерени периоди од 13 и 98,3 дена, и просечна светлинска величина од 4,71,  и е оддалечена од Земјата 500 ± 30 светлосни години. Се проширила на приближно 54 пати поголема од пречникот на Сонцето. 
алт=An image of a central white object surrounded by white and pale blue markers signifying material in a shell-like pattern around it|лево|мини| Слика од вселенскиот телескоп „Хабл“ на Т Компас, која покажува исфрлен материјал од минатите ерупции
На околу 4 степени североисточно се наоѓа Алфа е Т Компас,  двоен ѕвезден систем составен од бело џуџе со маса околу 0,8 пати поголема од Сонцето и црвено џуџе кои орбитираат една околу друга на секои 1,8 часа. Овој систем се наоѓа на околу 15.500 светлосни години од Земјата.  Повторлива нова, таа осветлила до 7-ма величина во годините 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 и 2011 година од основна линија од околу 14-та светлинска величина. Се смета дека овие испади се должат на белото џуџе што го собира материјалот од неговиот придружник и периодично исфрла. 

TY Компас е двојна ѕвезда која затемнува, чија привидна величина се движи од 6,85 до 7,5 за 3,2 дена.  Двете компоненти се од спектрален тип G5IV со пречник 2,2 пати,  и маса 1,2 пати поголема од онаа на Сонцето, и се вртат една околу друга на секои 3,2 дена.  Системот е класифициран како променлива ѕвезда од типот на RS Ловечки Кучиња, двоен систем со истакната активност на ѕвездената дамка, и се наоѓа на оддалеченост од 184 ± 5 светлосни години. Системот емитува рендгенски зраци, а анализирањето на кривата на емисија со текот на времето ги навело истражувачите да заклучат дека има јамка од материјал.  RZ Компас е уште еден двоен систем за затемнување, составен од две млади ѕвезди стари помалку од 200.000 години. И двете се врели сино-бели ѕвезди од спектрален тип B7V и се околу 2,5 пати поголеми од Сонцето. Едниот е околу пет пати посјаен од Сонцето, а другиот околу четири пати посјаен од Сонцето.  Системот е класифициран како променлива ѕвезда од типот на Бета Лира, привидната величина варира од 8,83 до 9,72 за 0,66 дена.  XX Компас е еден од повеќе проучуваните членови на класата на ѕвезди познати како променливи ѕвезди од типот на Делта Штит — пулсирачки ѕвезди со краток период (најмногу шест часа) кои биле користени како стандардни свеќи и како предмети за проучување на астросеизмологијата.  Астрономите добиле повеќе смисла за неговите пулсирања кога станало јасно дека тоа е исто така двоен ѕвезден систем. Главната ѕвезда е бела ѕвезда од главната низа од спектрален тип A4V која е околу 1,85 ± 0,05 пати помасивна од Сонцето. Нејзиниот придружник е најверојатно црвено џуџе од спектрален тип M3V, околу 0,3 пати помасивна од Сонцето. Двете се многу блиску - можеби само 3 пати поголеми од пречниот на Сонцето меѓу нив - и орбитираат едни со други на секои 1,15 дена. Посветлата ѕвезда е деформирана во облик на јајце.

AK Компас е црвен џин од спектрален тип M5III и полуправилна променлива која варира помеѓу величините 6,09 и 6,51.  Неговите пулсирања се одвиваат во повеќе периоди истовремено од 55,5, 57,9, 86,7, 162,9 и 232,6 дена. UZ Компас е уште еден полуправилен променлив црвен џин, и претставува јаглеродна ѕвезда, која е околу 3560 пати посветла од Сонцето со температура на површината од 3482 К, која се наоѓа на 2116 светлосни години од Земјата. Таа варира помеѓу величини од 6,99 и 7,83 во текот на 159 дена.  VY Компас е променлива ѕвезда од типот на BL Херкул (тип II Кефеида), која се движи помеѓу очигледни величини од 7,13 и 7,40 во период од 1,24 дена.  Сместена на околу 650 светлосни години оддалеченост, таа сјае со сјајност приближно 45 пати поголема од онаа на Сонцето. 

Најблиската ѕвезда до Земјата во соѕвездието е Глизе 318, бело џуџе со спектрална класа DA5 и светлинска величина 11,85.  Нејзиното растојание е пресметано на 26 светлосни години,  или 28,7 ± 0,5 светлосни години оддалечено од Земјата. Има околу 45% од масата на Сонцето, но само 0,15% од нејзината сјајност.  WISEPC J083641.12-185947.2 е кафеаво џуџе од спектрален тип T8p кое се наоѓа на околу 72 светлосни години од Земјата. Откриена од инфрацрвената астрономија во 2011 година, и било утврдено дека има светлинска величина од 18,79. 

 Планетарни системи 
Компас е дом на три ѕвезди со потврдени планетарни системи - сите откриени со Доплерова спектроскопија. Топол Јупитер, HD 73256 b, кој орбитира околу HD 73256 на секои 2,55 дена, бил откриен со помош на спектрографот CORALIE во 2003 година. Ѕвездата домаќин е жолта ѕвезда од спектрален тип G9V која има 69% од сјајноста на Сонцето, 89% од неговиот пречник и 105% од неговата маса. Оддалечено околу 119 светлосни години, сјае со привидна светлинска величина од 8,08 и е стара околу милијарда години.  HD 73267 b била откриен со пребарувачот на планети со радијална брзина со висока прецизност (HARPS) во 2008 година. Орбитира околу HD 73267 на секои 1260 дена и ѕвездата е стара 7 милијарди години од спектрален тип G5V, која е околу 89% масивна како Сонцето.  Црвено џуџе од спектрален тип M2.5V кое има околу 42% од масата на Сонцето, Глизе 317 е орбитирано од две гасни џиновски планети. На околу 50 светлосни години оддалечено од Земјата, тој е добар кандидат за идни пребарувања за повеќе копнени земјовидни планети. 

 Длабоконебесни тела 
алт=A coloured oval cloud of material against a dark background|десно|мини| Планетарната маглина NGC 2818, снимена од телескопот Хабл
Компас се наоѓа во рамнината на Млечниот Пат, иако дел од источниот раб е темен, со материјал што ја затскрива нашата галаксија таму.  NGC 2818 е планетарна маглина која се наоѓа во темно расеано јато со светлинска величина 8,2.  NGC 2818A е расеано јато кое лежи на видното поле со него.  K 1-2 е планетарна маглина чија средишна ѕвезда е спектроскопска двојна форма составена од две ѕвезди во блиска орбита со млазови кои излегуваат од системот. Температурата на површината на една компонента е проценета на дури 85.000 K.  NGC 2627 е расеано јато со светлинска величина од 8,4 што е видливо со двоглед. 

Откриено во 1995 година, расеаното јато Компас е збиено јато старо 13,3 ± 1,3 милијарди години, сместено на околу 130.000 светлосни години од Земјата и околу 133.000 светлосни години оддалечено од средиштето на Млечниот Пат претходно се смета дека содржи глобуларни јата.  Сместено во галактичкиот ореол, забележано е дека лежи на истата рамнина како и Големиот Магеланов Облак и се покренала можноста дека тоа би можело да биде побегнато тело од таа галаксија. 

NGC 2613 е спирална галаксија со светлинска величина 10,5 која изгледа во облик на вретено бидејќи е речиси на работ на набљудувачите на Земјата.  Хенизе 2-10 е џуџеста галаксија која се наоѓа на оддалеченост од 30 милиони светлосни години. Во своето средиште има црна дупка од околу милион сончеви маси. Позната како ѕвездена галаксија поради многу високите стапки на формирање на ѕвезди, таа има синкава боја поради огромниот број млади ѕвезди во неа. 

 Белешки 

 Наводи 

 Надворешни врски 
 Ѕвездени приказни — Компас
 Source of values: http://www.astro.wisc.edu/~dolan/ 
 Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). Stars and Planets Guide, Collins, London. ISBN 978-0007251209. Princeton University Press, Princeton. ISBN 978-0691135564.


Категорија:Соѕвездија
Категорија:Јужни соѕвездија
Категорија:Источни соѕвездија